Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 489 2902383 2868037 2026-05-08T13:30:23Z SpesBona 2720 /* Geboortes */ Hersien 2902383 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Pio XI junto a su sucesor, Eugenio Pacelli (Futuro Pio XII).jpg|teks=Pous Pius XI en sy opvolger Pius XII}} Die '''jaar 1939''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Sondag]] begin het. Dit was die 39ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * Skeuring in die [[Verenigde Party]] (VP) nadat [[Barry Hertzog|Hertzog]] neutraliteit in [[Tweede Wêreldoorlog]] voorstaan. * Die [[Nasionale Party|Herenigde Nasionale Party]] (HNP) kom tot stand met Hertzog se kortstondige toetrede tot die Gesuiwerde Nasionaliste. * [[Jan Christian Smuts]] word herkies as Eerste Minister van die [[Unie van Suid-Afrika]]. * [[12 Februarie]] – [[Switserland]] erken die Nasionaal-Spaanse regering van generaal [[Francisco Franco]] in Spanje. * [[17 Februarie]] – Prof. [[J.L.B. Smith]] ondersoek die eerste maal die [[selakant]] wat sewe weke tevore aan [[Marjorie Courtenay-Latimer]] oorhandig is. * [[2 Maart]] – [[Pous Pius XII]] volg [[Pous Pius XI]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[22 Mei]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: [[Duitsland]] en [[Italië]] teken die [[Verdrag van Staal]]. * [[1 Junie]] – Die Britse [[duikboot]] [[HMS Thetis]] sink in 'n ongeluk met 'n verlies van 99 persone. * [[23 Augustus]] – [[Nazi-Duitsland]] en die [[Sowjetunie]] sluit die [[Molotof-Ribbentrop-verdrag]], 'n nie-aanvalsverdrag waarby in die geheim [[Pole]] verdeel word en [[Finland]], die [[Baltiese lande]] en 'n stuk van [[Roemenië]] aan die Sowjetunie toekom. * [[1 September]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: [[Inval van Pole]] – [[Nazi-Duitsland]] val [[Pole]] aan. * [[3 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Frankryk]], [[Australië]] en die [[Verenigde Koninkryk]] verklaar oorlog teen Duitsland, begin van die oorlog. * [[5 September]] – Tweede Wêreldoorlog: Die [[Verenigde State]] verklaar sy neutraliteit in die oorlog. * [[6 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Suid-Afrika]] verklaar oorlog teen Duitsland. * [[10 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Kanada]] verklaar oorlog teen Duitsland. * [[17 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Sowjet-Unie]] val Pole binne en beset die Oos-Poolse gebiede. * [[27 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Warskou]] gee oor aan Duitsland. * [[14 Oktober]] – Tweede Wêreldoorlog: Die Duitse [[duikboot]] [[U-47 (Kriegsmarine)|U-47]] onder bevel van kaptein Günther Prien dring [[Scapa Flow]] binne en kelder ''[[HMS Royal Oak]]''. * [[12 Desember]] – [[Finland]] verslaan die [[Sowjetunie]] in die [[Slag van Tolvajärvi]] in hulle eerste groot oorwinning in die [[Winteroorlog]]. == Geboortes == * [[1 Februarie]] – [[Fritjof Capra]], Oostenrykse gebore Amerikaanse skrywer, fisikus, stelselteoretikus en ekoloog. * [[3 Februarie]] – [[R.C. Sproul|Robert Charles Sproul]], Amerikaanse Gereformeerde [[Teologie|teoloog]], [[Dominee|predikant]] en stigter van Ligionier Ministries († [[2017]]). * [[16 Februarie]] – [[Marita Napier]], Suid-Afrikaanse [[sangeres|sopraan]] († [[2004]]). * [[18 Februarie]] – [[Marek Janowski]], Pools-gebore Duitse [[dirigent]]. * [[23 Februarie]] – [[Denis Arndt]], Amerikaanse akteur, skrywer, en vervaardiger († [[2025]]). * [[1 Maart]] – [[George Louw]], Suid-Afrikaanse uitgewer, digter, en dramaturg († [[2023]]). * [[4 Maart]] – [[Carel Trichardt]], Suid-Afrikaanse [[akteur]]. * [[6 Maart]] – [[Lina Spies]], Afrikaanse literator en digter. * [[17 Maart]] – [[Ollie Viljoen]], Afrikaanse musikant en storieverteller († [[2014]]). * [[25 Maart]] – [[Pius Langa]], oud-hoofregter van Suid-Afrika († [[2013]]). * [[31 Maart]] – [[J.C. Kannemeyer]], Afrikaanse skrywer en biograaf († [[2011]]). * [[1 April]] – [[Ali MacGraw]], Amerikaanse aktrise, model, skrywer en diereregte-aktivis. * [[2 April]] – [[Marvin Gaye]], Amerikaanse sanger († [[1984]]). * [[4 April]] – [[Hugh Masekela]], legendariese Suid-Afrikaanse trompetspeler († [[2018]]). * [[7 April]] – [[Francis Ford Coppola]], Amerikaanse regisseur. * [[12 April]] – [[Mannetjies Roux]], Springbokrugbyspeler. * [[13 April]] – [[Paul Sorvino]], Amerikaanse akteur (s. [[2022]]). * [[14 April]] – [[Winnie Rust]], Afrikaanse skrywer († [[2016]]). * [[16 April]] – Dusty Springfield, Engelse [[sanger]] († [[1999]]). * [[20 April]] – [[Gro Harlem Brundtland]], politikus en Eerste Minister van [[Noorweë]]. * [[23 April]] – [[Lee Majors]], Amerikaanse akteur. * [[27 April]] – [[João Bernardo Vieira]], president van [[Guinee-Bissau]] († [[2009]]). * [[7 Mei]] – [[Ruud Lubbers]], politikus en Eerste Minister van [[Nederland]] († 2018). * [[19 Mei]] – [[Dick Scobee]], Amerikaanse vlieënier, ingenieur en [[ruimtevaarder]], sterf in [[Challenger-ramp]] († [[1986]]). * [[23 Mei]] – [[Evelyn Dalberg]], Suid-Afrikaanse operasangeres († [[2025]]). * [[25 Mei]] – [[Ian McKellen]], Engelse akteur en skrywer. * [[27 Mei]] – [[Don Williams]], Amerikaanse countrysanger († 2017). * [[4 Junie]] – [[Barry Trengove]], Suid-Afrikaanse [[akteur]] († 2004). * 4 Junie – Dr. [[Pieter Willem Bingle]], predikant van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] († [[2020]]). * [[6 Junie]] – [[Louis Andriessen]], Nederlandse pianis en komponis († [[2021]]). * [[8 Junie]] – [[Norman Davies]], Engelse geskiedkundige. * [[11 Junie]] – [[Jackie Stewart]], Skotse motorrenjaer. * [[13 Junie]] – [[Siegfried & Roy|Siegfried Fischbacher]], Amerikaanse vermaaklikheidpersoonlikheid († 2021). * [[16 Junie]] – [[Philip de Vos]], operasanger, fotograaf, digter en skrywer van kinder- en jeugverhale. * [[25 Junie]] – [[William Smith]], Suid-Afrikaanse wetenskap- en wiskunde-onderwyser, bekend op televisie († [[2024]]). * [[26 Junie]] – [[Ampie Coetzee]], letterkundige en professor in Afrikaans-Nederlands aan die universiteite van die Witwatersrand en die Wes-Kaap († 2020). * [[15 Julie]] – [[Chris Barnard (skrywer)|Chris Barnard]], Afrikaanse skrywer († [[2015]]). * [[1 Augustus]] – [[John Miles]], Afrikaanse skrywer en digter. * [[11 Augustus]] – [[Engela van Rooyen]], Afrikaanse skryfster. * [[21 Augustus]] – [[Festus Mogae]], [[Botswana]]-politikus en derde president van Botswana (1998–2008) († [[2026]]). * [[5 September]] – [[Clay Regazzoni]], Switserse motorrenjaer († [[2006]]). * [[7 September]] – [[Stanislaf Petrof]], Sowjetse luitenant-kolonel († 2017). * [[9 September]] – [[Reuven Rivlin]], Israelse politikus (president van 2014 tot 2021). * [[16 September]] – [[Breyten Breytenbach]], Suid-Afrikaanse digter, skrywer en skilder († 2024). * 16 September – [[Yaakov Neeman]], Israelse politikus, advokaat en regsgeleerde († 2017). * [[18 September]] – [[Fred Willard]], Amerikaanse akteur en skrywer († 2020). * [[29 September]] – [[Larry Linville]], Amerikaanse akteur († [[2000]]). * [[30 September]] – [[Len Cariou]], [[Kanada|Kanadese]] akteur en vervaardiger. * [[3 Oktober]] – [[Aleksander Kudrjašovs]], Lettiese [[Biskop|primaat]] van die Letties-Ortodokse Kerk en die Metropoliet van Riga en die hele Letland. * [[9 Oktober]] – [[John Pilger]], Australiese joernalis, skrywer, geleerde en dokumentêre rolprentmaker († 2023). * [[18 Oktober]] – [[Georg Meiring]], laaste hoof van die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] en eerste hoof van die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag]] († 2024). * [[20 Oktober]] – [[Patrick Hughes (kunstenaar)|Patrick Hughes]], Britse kunstenaar. * [[22 Oktober]] – [[Cliff Saunders]], Suid-Afrikaanse joernalis († [[2019]]). * [[26 Oktober]] – [[Karel Schoeman]], Afrikaanse skrywer († 2017). * [[12 November]] – [[Lucia Popp]], Slowaakse operasopraan († [[1993]]). * [[15 November]] – [[Yaphet Kotto]], Amerikaanse [[akteur]], skrywer en regisseur. * [[26 November]] – [[Tina Turner]], Amerikaanse [[sangeres]] en [[aktrise]] († 2023). * [[26 November]] – [[Mark Margolis]], Amerikaanse akteur († 2023). * [[1 Desember]] – [[Lee Trevino]], Amerikaanse beroeps[[gholf]]speler. * [[18 Desember]] – [[Stoffel van der Merwe]], Suid-Afrikaanse professor en [[politikus]]. * [[26 Desember]] – [[Phil Spector]], Amerikaanse [[musiekprodusent]] († 2021). * [[29 Desember]] – [[Patricia Berjak]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]] († 2015). == Sterftes == * [[28 Januarie]] – [[William Butler Yeats]], Ierse digter en dramaturg (* [[1865]]). * [[10 Februarie]] – Pous Pius XI, die 259ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* [[1857]]). * [[2 Maart]] – [[Howard Carter]], Britse argeoloog en egiptoloog (* [[1874]]). * [[6 April]] – [[Stella Southern]], Australiese aktrise (* [[1898]]). * [[16 April]] – [[Andries Smorenburg]], ontsnap van [[Sint Helena]] tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (* [[1872]]). * [[22 Mei]] – [[Willem de Mérode]], Nederlandse digter (* [[1887]]). * [[24 Mei]] – [[Aleksander Brückner]], Poolse filosoof en literatuurhistorikus (* [[1856]]). * [[10 Junie]] – [[Jan Eloff]], mynkommissaris van Johannesburg (* [[1859]]). * [[26 Junie]] – [[Ford Madox Ford]], Engelse romansier, digter, kritikus en redakteur (* [[1873]]). * [[4 Julie]] – [[Louis Wain]], Engelse skilder, wat veral bekend is vir sy skilderye en tekeninge van vermenslikte katte en katjies (* [[1860]]). * [[23 September]] – [[Sigmund Freud]], beroemde Oostenrykse sielkundige (* [[1856]]). * [[16 Oktober]] – [[Charlotte Maxeke]], SA godsdienstige leier, maatskaplike werker en politieke aktivis (* [[1874]]). * [[27 Oktober]] – [[Elizabeth Conradie]], Afrikaanse lektor en navorser (* [[1903]]). * [[22 Desember]] – [[Sarie Maré]], die vrou oor wie die eerste versie van die volksliedjie “[[Sarie Marais]]” handel (* [[1869]]). * [[23 Desember]] – [[Anthony Fokker]], [[Nederlandse]] vliegtuigontwerper (* [[1890]]). [[Kategorie:1939| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] 58lu159zm97ff19p4wtoqu4gpsevofe 0 1524 2902574 2617490 2026-05-09T06:46:58Z Aliwal2012 39067 /* Geografie */ 2902574 wikitext text/x-wiki {{Provinsie of gebied van Kanada | Franse naam=Nouvelle-Écosse | Plaaslike naam= Nova Scotia, Alba Nuadh | Afrikaanse naam= Nieu-Skotland| image_drapeau= Flag of Nova Scotia.svg| image_blason= Coat of arms of Nova Scotia.svg| leuse=Munit Haec et Altera Vincit |<br />([[Latyns]] : « Die een verdedig en die ander verower ») | beeld=Beeld:Nova Scotia, Canada.svg{{!}}300px| hoofstad=[[Halifax, Nova Scotia|Halifax]] | koördinate van hoofstad= {{Koördinate|44|39|N|63|35|W}} | grootste stad=[[Halifax, Nova Scotia|Halifax]] | goewerneur-generaal=Arthur Joseph LeBlanc | Eerste Minister=Tim Houston | Party_van_die_Eerste_Minister=Progressive Conservative| oppervlakte_totaal=55 283 | oppervlakte_land=53 338 | oppervlakte_water=1 946 | persentasie_water=3,5 | bevolking_jaar=2015 | bevolking_totaal=942&nbsp;926 | digtheid=16,91 | datum_toelating=[[1 Julie]] [[1871]] | rangorde_toelating=1 | setels_parlement=11 | setels_senaat=10 | posafkorting=NS | voorsetsel by poskode=B | tydsone=[[UTC-04:00|-4]] | internet_domein=.ns.ca | notes= }} '''Nova Scotia''' of '''Nieu-Skotland''' ([[Frans]]: ''Nouvelle-Écosse'', [[Skots-Gaelies]]: ''Alba Nuadh'') is 'n maritieme provinsie langs die suidoostelike Atlantiese kusgebied van [[Kanada]] met 'n oppervlak van 55&nbsp;283 vierkante kilometer en sowat 935&nbsp;000 inwoners. Die hoofstad en kulturele en ekonomiese sentrum is [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]] (360 000 inwoners). Die provinsie se naam verwys na die belangrikste etniese groep in die gebied. Naas Skotte het veral Franse en Duitsers hulle in Nova Scotia gevestig. [[Lêer:Fortress Louisbourg DSC02381 - House of the Valliere (8176437727).jpg|duimnael|links|De la Vallière-huis in die gerestoureerde Franse fort Louisbourg]] [[Lêer:Lunenburg - NS - Lunenburg Academy edit.jpg|duimnael|links|''Lunenburg Academy'', 'n laat 19de eeuse skoolgebou in Lunenburg]] Die provinsie se motorregistrasienommers het "Canada's Ocean Playground" as hulle leuse, en behalwe vir die landengte van Chignecto is Nova Scotia 'n eiland, wat deur die waters van die Fundybaai, die [[Golf van Sint-Laurens]] en die Seestraat van Northumberland begrens word. Op landkaarte lyk Nova Scotia soos 'n reuse-kreef – met sy kuslyn met 'n lengte van meer as 10&nbsp;000 kilometer strek die skiereiland oor 'n afstand van 600 kilometer van die Kaap-Breton-hoogplato in die noordooste tot by die Fundybaai. Die landengte van Chignecto met 'n wydte van 24 kilometer verbind Nova Scotia met die vasteland van Kanada. Nova Scotia maak deel uit van die oorspronklike tuisland van die Mi'kmaq, 'n Eerste Nasie wat die gebied van maritieme provinsies en dele van Maine, die Gaspésie-skiereiland en Newfoundland bewoon het. Naas die Mi'kmaq is Nova Scotia se geskiedenis deur ses groot groepe setlaars van Europese afkoms oorheers. Franse setlaars het in [[1604]] die eerste permanente Europese nedersetting noord van Florida, Port Royal, as die moederstad van die latere gewes Akadië (Frans: ''Acadie'') gestig. In [[1605]] het Port Royal as 'n Franse pelshandelspos ontstaan. Later het immigrante uit Skotland, Protestante uit [[Duitsland]] en [[Switserland]], lojaliste en voormalige swart slawe uit die Verenigde State hulle in die gebied gevestig. In die tydperk tussen [[1713]] en [[1760]] is die gebied by die Britse kolonies in Noord-Amerika ingelyf. Nova Scotia was een van die vier oorspronklike provinsies van die Kanadese Konfederasie wat in [[1867]] gestig is. Maar Nova Scotia staan veral bekend vir sy Franse en Skotse tradisies en sy historiese vestings en opelug-museums. Die hoofstad Halifax is die beginpunt van die gewilde "Vuurtoring-roete" (''Lighthouse Route'') wat in westelike rigting langs die kuslyn loop en na die meer as 1&nbsp;000 vuurtorings in die gebied vernoem is. Die spierwit vuurtoring van Peggy's Point naby [[Peggys Cove]] is een van die mooiste in Kanada en die enigste wat 'n poskantoor huisves. == Geskiedenis == [[Lêer:Port Royal, Nova Scotia - circa 1612 - Project Gutenberg etext 20110.jpg|duimnael|links|Port Royal omstreeks 1612, volgens Samuel de Champlain se diagram]] [[Lêer:Louisbourg20.jpg|duimnael|links|Museumpersoneel in die historiese ''Forteresse de Louisbourg'' voer 'n dans op]] Volgens sommige historici het die Noors-Yslandse ontdekker [[Leif Erikson]] in [[1001]] langs die Noord-Amerikaanse ooskus geseil en naby die huidige Yarmouth voet aan wal gesit. Ander deskundiges beweer dat [[John Cabot]] op [[24 Junie]] [[1497]] die Britse vlag op [[Kaap-Breton-eiland]] gehys het om sodoende namens die Engelse koning aanspraak op die vasteland te maak. Tans is daar egter geen historiese of argeologiese bewyse dat Erikson en Cabot inderdaad enige punt suid van Newfoundland bereik het nie. In die vroeë [[16de eeu]] het Franse en Portugese vissers [[vis]] langs die kus van Nova Scotia gevang en ingesout. Daar was moontlik omstreeks [[1521]] selfs 'n Portugese vissersdorp naby die huidige Ingonish op Kaap-Breton-eiland – nog 99 jaar voordat die Pelgrimvaders by Plymouth Rock voet aan wal gesit het. Nogtans het Franse setlaars die belangrikste rol in Nova Scotia se vroeë geskiedenis gespeel, en in 1605 het Pierre Dugua, Sieur de Monts (1558–1628), die eerste noemenswaardige Franse nedersetting in die Nuwe Wêreld op die vasteland van Nova Scotia gestig nadat die Franse koning 'n monopolie vir die pelshandel aan hom toegeken het. De Monts en sy luitenante, waaronder [[Samuel de Champlain]], het die kuslyn van [[Nieu-Engeland]] verken en die huidige Boston- en Plymouth-hawens ontdek, maar hulle nie as geskik vir die stigting van 'n kolonie geag nie. Uiteindelik het De Monts 'n klein nedersetting in Port Royal gestig, 'n beskermde bekken in die monding van die Annapolisrivier. Die versterkte ''habitation'' (nedersetting), wat De Monts en sy koloniste opgerig het, het oor allerlei geriewe soos 'n kombuis, 'n bakkery, 'n smitswinkel en 'n apteek beskik, en De Champlain het met sy ''Ordre de Bon Temps'' selfs 'n genootskap gestig wat onder meer dramas opgevoer het. In [[1613]] het 'n Engelse ekspedisie van setlaars uit Jamestown 'n poging onderneem om alle Franse kolonies in Noord-Amerika te verniel, en ook De Monts se ''Habitation'' is aan die brand gesteek. Hierdie strooptogte was net die begin van 'n langdurige konflik tussen Franse en Britte in Nova Scotia. In [[1719]] het die boubedrywighede vir die vesting Louisbourg in opdrag van die Franse koning Lodewyk XV begin. Die gebouekompleks, wat onder meer daarop gemik was om die toegang tot die Sint-Laurensmonding te oorheers, het uit verskeie groot forts en 500 ander geboue bestaan en ten opsigte van sy ekonomiese en strategiese belangrikheid vir die kolonie Nieu-Frankryk uiteindelik selfs [[Quebecstad]] verbygesteek. Die Franse het Louisbourg as onneembaar beskou, maar vir die Britse koloniste in Nieu-Engeland het die vesting 'n groot bedreiging ingehou. In [[1745]] het 'n ekspedisie van 8&nbsp;400 Yankees en Britte en eenhonderd skepe Louisbourg aangeval en ingeneem. Die vesting is volgens 'n ooreenkoms drie jaar later aan Frankryk teruggegee, maar net om in [[1758]] weer onder Britse beheer te kom. Die vesting is in 1760 verlaat en sy versterkings verniel. Vir die volgende 200 jaar het Louisbourg slegs as 'n soort steengroef vir boubedrywighede in die nabygeleë nedersettings gedien. In [[1961]] het die Kanadese regering met die grootskaalse restourasie van Fort Louisbourg begin wat vandag 'n Nasionale Historiese Park vorm. == Ekonomie en landbou == [[Lêer:Nova Scotia-map-2.png|duimnael|Kaart van Nova Scotia]] [[Lêer:Gaidhealtachd-chanadach.svg|duimnael|Gaeliessprekende bevolkings in Kanada se Atlantiese provinsies (''Maritimes'')]] Die provinsie het hoofsaaklik vrugbare boland en valleie; die gematigde klimaat bevorder [[landbou]]. Die provinsie staan bekend vir sy [[vrugte]] (Franse setlaars het hier vroeg 'n soort "Klein Normandië" geskep waar groot hoeveelhede [[sider]] (''cidre''), die [[Normandië|Normandiese]] appelwyn, gebottel word), veeboerderye, suiwelnywerheid, [[bosbou]]bedrywe, [[vissery]] en visverwerking; ander bronne van inkomste is [[steenkool]] en die [[yster]]- en [[staal]]nywerheid. Intussen is ook toerisme, die rolprent-, musiek- en ander kulturele bedrywe vinnig groeiende sektore van die plaaslike ekonomie. Fynproewers vereenselwig die provinsie met sy kreefte – Nova Scotia is vandag die grootste uitvoerder van hierdie seekos-spesialiteit, en sowat 90 persent van sy vangste het buitelandse bestemmings. == Die Franse erfenis == Die historiese '''Fort Louisbourg''' was tydens die veertigerjare van die 18de eeu die grootste militêre basis van Frankryk in Noord-Amerika. Die opelug-museum Forteresse de Louisbourg bied met sy gerestoureerde geboue en sy "inwoners en soldate" in historiese kleredrag en uniforms 'n outentieke indruk van die lewe in die voormalige Franse kolonie. Die '''Habitation du Port-Royal National Historic Site''' aan die Fundybaai is een van die oudste Europese nedersettings in Kanada, wat in die 17de eeu gestig is. Die historiese Franse '''Fort Anne''' is later deur die Britse owerhede vergroot en dien onder sy nuwe naam Annapolis Royal in die tydperk tussen [[1710]] en [[1749]] as die hoofstad van Nova Scotia. == Die Skotse en Gaeliese erfenis == Nadat [[Frankryk]] sy Noord-Amerikaanse kolonies aan Groot-Brittanje moes afstaan, het baie immigrante uit die Skotse Hoogland en van die Skotse eilande hulle in die provinsie gevestig. Dit was veral clan-hoofde en kleinboere wat as gevolg van kulturele onderdrukking en 'n radikale omwenteling in Skotland se maatskaplike orde uit hul tuisland verdryf is - die sogenaamde ''Highland Clearances'' (''Fuadach nan Gàidheal'') waartydens kleinboere plek moes maak vir skaapweivelde. Vandag het byna 'n derde van die bevolking van Nova Scotia wortels in Skotland.<ref>[https://gaelic.novascotia.ca/ ''Regering van Nova Scotia - Departement van Gaeliese Sake. Besoek op 4 November 2018'']</ref> Die eerste skip met Gaeliese setlaars het in 1773 in Nova Scotia aangekom.<ref>[https://gaeliccollege.edu/about-us-2/gaelic-culture/ ''Colaisde na Gàidhlig | Gaelic College: Gaelic Culture. Besoek op 5 Desember 2017'']</ref> Hulle het hul Keltiese taal, sangkuns, musiek, dansstyle, verhale en ander tradisies saamgebring. Skotse tradisies soos die Hoogland-spele (''Highland Games'') en die viering van die Robbie-Burns-Dag ter ere van die nasionale [[Skots]]e digter [[Robert Burns]] is gewilde feeste in Nova Scotia. Die regering van Nova Scotia het 'n Departement van Gaeliese Sake gevestig om Gaeliese kultuur en taal in Nova Scotia te bevorder. == Geografie == Die provinsie se vasteland is 'n [[skiereiland]] met talle baaie in die [[Atlantiese Oseaan]], wat net deur die landengte van Chignecto met die Noord-Amerikaanse vasteland verbind word. Kaap-Breton-eiland, 'n groot eiland noordoos van die provinsie se vasteland, en Sable Island, 'n klein eiland wat sowat 175 kilometer van die provinsie se suidkus af lê en vir sy skeepswrakke bekend staan, behoort eweneens tot die provinsie. Na die [[Prins-Edward-eiland]] is Nova Scotia Kanada se tweede kleinste provinsie volgens oppervlakte, en geen plek in Nova Scotia lê meer as 56 kilometer van die see af. == Demografie == [[Lêer:Peggys Cove Nova Scotia 02.jpg|duimnael|Die vuurtoring van [[Peggys Cove|Peggys Point]]]] Die groot meerderheid van Nova Scotia se bevolking praat Engels as hulle huistaal. Daar is sowat 40&nbsp;000 Franstaliges en 22&nbsp;000 Mikmaq, wat oorwegend Algonkin praat. Die grootste groepe immigrante is die lojaliste, wat vanaf [[1759]] uit die gebied van die Verenigde State na Nova Scotia gekom het, Skotte, Iere en Duitsers (veral in die Duitse nedersetting Lunenburg). In die gebied van Kaap Breton bestaan vir 'n lang tyd 'n Skots-Gaeliese taalgebied. Sedert die middel van die 20ste eeu het die aantal mense met Gaeliese moedertaal egter drasties afgeneem. == Besienswaardighede == * Die '''Nasionale Kaap-Breton Hooglandpark''' (''Cape Breton Highlands National Park'') met sy ongerepte natuurskoon lyk soos 'n weergawe van die Skotse hoogland. Die wandelpad '''Cabot Trail''' en die uitkykpunt '''Fishing Cove Lookout''' is gewilde toeristebestemmings. Die Cabot Trail-wandelpad behoort tot die mooiste toeristeroetes in Kanada. Die Akadiese [[enklawe]] '''Chéticamp''' bewaar baie tradisies van die oorspronklike Franse inwoners. * '''Baddeck''' langs die Trans-Canada-Highway is 'n tweetalige Engels-Gaeliese dorp en dien vroeër as [[Alexander Graham Bell]] se somerwoonplek. Die '''Alexander Graham Bell National Historic Site''' behandel die lewe en werk van hierdie bekende uitvinder. * Die '''Marine Drive''' in die suidooste van die provinsie loop langs vissersdorpe en baaie en gee met die opelug-museum '''Sherbrooke Village''' 'n indruk van die lewe in die 19de eeu. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} ;Provinsiale regering ---- * [http://www.novascotia.ca ''Regering van Nova Scotia''] ;Provinsiale parke ---- * [https://parks.novascotia.ca/ ''Nova Scotia Provincial Parks''] ;Toerisme ---- * [https://www.novascotia.com/ ''Welcome to Nova Scotia''] ;Persartikels ---- * [https://www.theguardian.com/environment/2020/aug/31/a-sacred-spot-why-gold-mining-threatens-nova-scotias-wildest-river ''The Guardian, 31 Augustus 2020: 'A sacred spot': why goldmining threatens Nova Scotia's 'wildest' river''] {{Navigasie indeling Kanada}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nova Scotia| ]] [[Kategorie:Skiereilande]] oiastscredc8u23mbv3q8jfkdevty4m 0 1598 2902504 2900187 2026-05-08T20:31:00Z SpesBona 2720 + skakel 2902504 wikitext text/x-wiki {{VSA-deelstaat |Naam = Vermont |Volledige naam = Deelstaat Vermont |Flag = Flag of Vermont.svg |Flaglink = Vlag van Vermont |Seal = Vermont state seal.svg |Kaart = Map of USA VT.svg |Leuse = Vryheid en Eenheid |Bynaam = The Green Mountain State |Inwonernaam = Vermonter |Hoofstad = [[Montpelier, Vermont|Montpelier]] |Amptelike tale = [[Engels]] |Tale = Engels; klein minderhede Frans- en Spaanssprekendes |Grootste stad = [[Burlington, Vermont|Burlington]] |Goewerneur = Phil Scott ([[Republikeinse Party (Verenigde State)|R]]) |Luitenant-Goewerneur = David Zuckerman ([[Vermont Progressive Party|P]]) |Rang = 45^ste |Totaal = 24&nbsp;923 |Water = 949 |PWater = 3,8 |BevRang = 49^ste |2010Bev = 625&nbsp;741 |DigtheidRang = 30^ste |2010Digtheid = 26,1 |Voormalig = [[Republiek van Vermont]] |ToelatingRangorde= 14^de |ToelatingDatum = [[4 Maart]] [[1791]] |Tydsone = [[UTC]] -5 / [[Somertyd]] -4 |Breedtegraad = 42°44'N tot 45°0'N |Lengtegraad = 71°28'W tot 73°26'W |Wydte = 130 |Lengte = 260 |Hoogste punt = Mansfieldberg |Hoogste hoogte = 1&nbsp;340 |GemHoogte = 300 |Laagste punt = [[Champlainmeer]] |Laagste hoogte = 29 |Wetgewer = Vermont Algemene Vergadering |Hoërhuis = Senaat |Laerhuis = Huis van Verteenwoordigers |Senatore = [[Bernie Sanders]] (onafh.)<br />Peter Welch ([[Demokratiese Party (Verenigde State)|D]]) |Poskantoor = VT |ISOCode = US-VT |Webwerf = www.vermont.gov }} '''Vermont''' ([[Engels]]: [vərˈmɒnt], {{Audio|En-us-Vermont.ogg|luister}}), amptelik die '''Deelstaat Vermont''' (''State of Vermont''), is 'n [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstaat]] in die noordooste van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] met 'n oppervlakte van 24&nbsp;923&nbsp;km² en 'n bevolking van 625&nbsp;741 (2010).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |title=U.S. Census Bureau – 2010 Census Data |accessdate=15 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120215083619/http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |archive-date=15 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Vermont is ten opsigte van sy bevolking die tweede kleinste Amerikaanse deelstaat na [[Wyoming]]. Sy [[hoofstad]] is [[Montpelier, Vermont|Montpelier]] (7&nbsp;855 inwoners, 2010), die grootste stad is [[Burlington, Vermont|Burlington]]. [[Lêer:View of Lake Champlain and Vermont from Poke-O-Moonshine Mountain fire tower.jpg|duimnael|links|'n Uitsig oor die [[Champlainmeer]] in die weste van die deelstaat wat hier 'n natuurlike grens met New York vorm. Die foto is geneem vanuit die ou [[vuurtoring]] op Poke-O-Moonshine Mountain, 'n bergpiek in New York]] [[Lêer:Bear Mountain Killington.jpg|duimnael|links|Die ski-oord Killington]] Vermont word begrens deur [[Massachusetts]] in die suide, [[New Hampshire]] in die ooste, [[New York (deelstaat)|New York]] in die weste en die [[Kanada|Kanadese]] provinsie [[Quebec]] in die noorde. Dit is 'n oorwegend landelike deelstaat, maar is nogtans strategies geleë tussen die metropolitaanse gebiede van [[Montreal]], [[Boston]] en [[New York]]. Vermont is die tweede grootste, maar ook enigste landgebonde deelstaat in [[Nieu-Engeland]], met 'n verskeidenheid landskapsvorme en ekostelsels wat onder meer die [[Groen Berge|Green Mountains-bergreeks]] in die weste en die [[Champlainmeer]] in die noordweste insluit. Die Franse verkenner Samuel de Champlain het in 1609 met ''Vermont'' ("Groen berge" in Frans) 'n gepaste naam vir die groen en vrugbare streek gekies. Vier eeue later is groot dele van Vermont nog steeds 'n enklawe van ongerepte wildernis, met dig beboste golwende heuwels en valleie. Die staat is bekend vir die kleure wat sy bosgebiede in die nasomer vertoon en sy eersterangse ski-oorde. So lok Vermont jaarliks sowat agt miljoen toeriste. 'n Aantal stamme van die Eerste Nasies soos die Abenaki, Algonkin en Irokese was die eerste bewoners van die gebied. Later het [[Frankryk]] aanspraak gemaak op die gebied van die huidige Vermont, maar uiteindelik het dit ná die Franse se neerlaag in die koloniale oorloë teen [[Verenigde Koninkryk|Brittanje]] 'n Britse besitting geword. Vermont het 'n tyd lank 'n omstrede gebied gebly, maar danksy hulle ''Green Mountains Boys''-burgermag het setlaars uit die destydse Province of New Hampshire uiteindelik die oorhand gekry. Ná veertien jaar se onafhanklikheid as Republiek van Vermont was Vermont die veertiende staat wat by die Verenigde State aangesluit het. Vermont is een van slegs vyf state of dele van state wat vroeër as 'n onafhanklike nasie bestaan het – naas [[Kalifornië]], [[Hawaii]], [[Texas]] en die Florida-parogieë van [[Louisiana]]. Vermont se geskiedenis besit 'n lang lys onafhanklike denkers en liberale politici soos [[Ethan Allen]], Matthew Lyon, George Aiken, Jim Jeffords en [[Bernie Sanders]]. Naas sy natuurskoon en liberale denkers staan Vermont ook bekend vir sy suiwelprodukte. Die staat is ook die vernaamste produsent van [[esdoringstroop]] in die VSA. [[Landbou]], veeteelt, bosbou, steengroewe, werktuig- en tekstielnywerheid is die belangrikste bronne van inkomste. Die marmergroewe van Vermont het in die 19de en 20ste eeu die stene vir baie van Amerika se bekendste geboue opgelewer, soos byvoorbeeld die Jefferson-gedenkteken, die Hooggeregshof en die Verenigde Nasies se hoofkwartier in [[New York]]. In die sewentigerjare het baie ondernemings uit die Franssprekende [[Kanada|Kanadese]] provinsie [[Quebec]] hulle in Vermont gevestig. == Etimologie == In 1777 het die gebied, wat destyds ''New Hampshire Grants'' genoem is, onder die naam Republiek Nieu-Connecticut sy onafhanklikheid verklaar. Ses maande later is dit in [[Republiek van Vermont]] hernoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://historicsites.vermont.gov/sites/histsites/files/documents/Hubbardton%20NR_FINAL_1-12-18.pdf |title=National Register of Historic Places Registration Form |publisher=Regering Vermont |accessdate=18 Maart 2023}}</ref> Die vroegste bekende verwysing na die [[Groen Berge]] in die konteks van die [[Green Mountain Boys]] dateer uit 1772. Dokumente wat na die Groen Berge verwys, gaan diegene vooraf wat verwys na "Vermont", wat in 1778 in Engelstalige publikasies vir die eerste keer genoem word, insluitende 'n kaart deur [[Bernard Romans]].<ref name="senecal">{{en}} {{cite journal |author=Joseph-André Sénécal |title=Samuel de Champlain and the Naming of Vermont |date=2009 |url=https://vermonthistory.org/journal/77/VHS770203_119-128.pdf |journal=Vermont Historical Society |volume=77 |issue=2 |pages=119–125 |accessdate=17 Maart 2023}}</ref> Voor 1760 verwys geen Franstalige dokument (insluitende briewe, joernale, militêre verslae en kaarte) na 'n naam wat soos Vermont lyk nie.<ref name="senecal" /> Claude J. Sauthier se 1779-kaart verwys na die Groen Berge, hoewel sy vroeër 1776–78-kaarte dit nie doen nie.<ref name="senecal" /> Voor 1780 gebruik geen kaart wat op opnames of samestellings deur [[Thomas Jefferys]], [[John Montresor]] en ander gebaseer is, die name Vermont of Groen Berge nie.<ref name="senecal" /> Volgens die historiese optekeninge is die naam Vermont in die 1770's vir die eerste keer wydverspreid gebruik, aanvanklik as Groen Berge (Frans: ''Verts Monts'').<ref name="senecal" /> == Geografie == [[Lêer:Mt Ellen Vermont USA.jpg|duimnael|links|Mount Ellen in die [[Groen Berge]]]] [[Lêer:Vermont (6255182473).jpg|duimnael|links|Vermont het steeds 'n sterk landelike karakter behou]] Vermont lê in die [[Nieu-Engeland]]streek van die oostelike Verenigde State en beslaan 'n oppervlakte van 24&nbsp;902 vierkante kilometer (9&nbsp;614 vierkante myl), wat van die deelstaat die 45ste grootste maak. Die staat se landoppervlakte beslaan 23&nbsp;955 vierkante kilometer (9&nbsp;250 vierkante myl) en sy wateroppervlakte 948 vierkante kilometer (365 vierkante myl). Sy landoppervlakte is die 43ste grootste in die VSA en sy wateroppervlakte die 47ste grootste. Die wesoewer van die Connecticutrivier vorm die oostelike grens van die deelstaat met [[New Hampshire]], terwyl die rivier self deel uitmaak van dié buurstaat. [[Champlainmeer]], die grootste meer in Vermont, is die sesde grootste varswatermeer in die Verenigde State en skei Vermont in die noordweste van die buurstaat [[New York (deelstaat)|New York]]. Vermont se lengte in noord-suidelike rigting is 256 kilometer (159 myl), en sy grootste wydte in oos-westelike rigting naby die Kanadese grens 143 kilometer (89 myl). Sy kleinste wydte is 60 kilometer (37 myl) naby die grens met die buurstaat [[Massachusetts]]. Die staat se geografiese sentrum is Washington, vyf kilometer (drie myl) oos van Roxbury. In fisiografiese opsig word Vermont in ses verskillende fisiografiese gebiede onderverdeel waarvan elkeen deur geologiese en fisiese besonderhede gekenmerk word: Die Noordoostelike Hoogland, die [[Groen Berge]] (''Green Mountains''), die [[Taconic-berge]] (''Taconic Mountains''), die Champlainvlaktes (''Champlain Lowlands''), die Vermontvallei en Vermont se [[Piedmont]]. [[Lêer:NortheastAppalachiansMap.jpg|duimnael|'n Kaart van die noordoostelike Appalaggegebied]] Die oorsprong van die naam Groen Berge (Engels: ''Green Mountains'', Frans: ''les Monts verts'') is onduidelik. Dit verwys moontlik na die feit dat hulle meer bebos is as die hoër geleë Wit Berge (White Mountains) van New Hampshire of die [[Adirondack-gebergte]] van die deelstaat New York. 'n Ander aanleiding vir hierdie benaming is moontlik die groen leisteen van die omgewing, 'n mika-agtige kwarts-chloriet-gesteente. Die bergreeks van die Groen Berge loop in noord-suidelike rigting deur die hele Vermont, effens wes van die staat se sentrum. Die Taconic-berge lê in die suidwestelike hoek van Vermont, die Granitiese Berge (Engels: ''Granitic Mountains'') in die noordooste. Die vrugbare [[Champlainvallei]] lê naby die Champlainmeer in die noordweste van Vermont. Die Bomoseenmeer lê in die suide van die vallei. Vermont beslaan veertien distrikte (Engels: ''counties''). Vyf van hulle grens in die noorde aan Kanada, en twee in die suide aan die deelstaat Massachusetts. Die deelstate New York in die weste en New Hampshire in die ooste begrens elk vyf distrikte. Net twee distrikte – Lamoille en Washington – word slegs deur ander Vermontse distrikte begrens. Daar is vyftien federale grensoorgange tussen Vermont en Kanada. Sowat 77 persent van Vermont se oppervlak, waaronder ook die bergpieke [[Mount Mansfield]], die hoogste in die staat, en Killington, is bebos. Die persentasie grond, wat met bosse bedek is, het in die laaste vier eeue as gevolg van kulturele invloedfaktore grootliks gevarieer – van 'n geskatte 95 persent in 1620 tot tussen 25 en 35 persent in die tydperk tussen 1850 en 1870 en uiteindelik tot meer as 70 persent in die laat 20ste eeu.<ref>{{en}} Christopher McGrory Klyza and Stephen C. Trombulak: ''The Story of Vermont. A Natural and Cultural History''. Second edition. Kindle e-boek-uitgawe. Hanover and London: University Press of New England 2015, pos. 225</ref> Die res van die gebied word deur weivelde, hoogland, mere, poele en moerasgebiede beslaan. Vermont se Nasionale Parkdiens (''National Park Service'') beheer gebiede soos die wandelpad ''Appalachian National Scenic Trail'' en die Nasionale Historiese Marsh-Billings-Rockefellerpark in Woodstock. == Klimaat == [[Lêer:Covered bridge Vermont.jpg|duimnael|Een van Vermont se oordakte brûe in die winter]] Vermont het 'n vogtige kontinentale klimaat met warm en vogtige somers en koue winters. Die hoogste temperatuur wat ooit in Vermont aangeteken is, was 41 °C op 4 Julie 1911 in Vernon; die laagste -46 °C op 30 Desember 1933 in Bloomfield. As die sneeu in die lente smelt, begin Vermont se "modderseisoen", maar die tydperk tussen laat Februarie en April is ook die tyd wanneer die esdoringstroop "geoes" word. Op die warm somers volg die kleurryke herfs. Sodra die eerste koue front nader, spog Vermont se heuwels met die rooi, oranje en goue kleure van die esdoringbome. Vermont het die blarekleurspel van die nasomer aan sy unieke bodem- en klimaattoestande te danke. Die baie koue winters in die noorde van Vermont laat temperature 'n gemiddelde 6 °C laer daal as in die suide. Afhangende van die hoogte bo seevlak, kry die verskillende gebiede van Vermont tussen 150 en 250 sentimeter [[sneeu]] in die winter, en dit maak van die deelstaat 'n eersterangse wintersportbestemming in Nieu-Engeland. == Fauna en flora == [[Lêer:Hermit Thrush (13635301894).jpg|duimnael|links|Die ''hermit thrush'' (''Catharus guttatus'') is Vermont se staatsvoël]] Inheemse soogdierspesies sluit witstertherte (''Odocoileus virginianus''), kojote, rooivosse en [[Poolhaas|poolhase]] (''Lepus americanus'') in. Tipiese plaaslike voëlspesies is rawe (''Corvus corax''), ''gray jay'' (ook bekend as ''Canada jay'', ''Perisoreus canadensis''), en Noordelike saaguile (''Aegolius acadicus''). In 2003 is ses dierspesies as bedreig of kwesbaar geklassifiseer, waaronder die Indiana-vlermuis (''Myotis sodalis''), die ''dwarf wedgemussel'' (''Alasmidonta heterodon'') en die [[Amerikaanse arend]] (''Haliaeetus leucocephalus''). Wilde kalkoene is teen die middel van die 19de eeu weens onbeheerde jag en die vernietiging van hul habitat in Vermont uitgeroei. In 1969 is sestien [[voëls]] in die deelstaat heringevoer, en tot 2009 het hul getalle weer vermeerder tot 'n geskatte 45&nbsp;000.<ref>{{en}} ''Hunting Wild Turkeys''. In: ''Newport Daily Express''. Newport, Vermont: September 2009</ref> Boomsoorte wat in die deelstaat algemeen voorkom sluit die [[suikeresdoring]]boom (Vermont se "staatsboom"), botterneutboom (''Juglans cinerea''), ''Pinus strobus'' (Weymouth-den, Amerikaanse witden of Oostelike witden) en geel berk (''Betula alleghaniensis''). Daarnaas kom 15 soorte konifere (keëldraende plante), 130 grassoorte en 192 watergrassoorte in Vermont voor. Twee plantspesies, ''Jesup's milk-vetch'' ('n vlinderblomsoort, ''Astragalus robbinsii var. jesupii'') en ''Northeastern bulrush'' (''Scirpus ancistrochaetus'') is in 2003 as bedreig gelys. In die 18de en 19de eeu is talle bosse afgekap om boerderye te ontwikkel sodat omstreeks 1850 reeds 70 persent van Vermont se uitgestrekte bosgebiede vernietig was. In die volgende dekades het baie plaaslike boere na die weste of die nywerheidstede van die ooskus gemigreer sodat die natuurlike plantegroei op verlate plase herstel het. Ook amper uitgeroeide dierspesies soos bruinbere, elande, kojote en wilde kalkoene het na hul oorspronklike habitatte teruggekeer. == Geskiedenis == === Prehistoriese en Voor-Columbiaanse tydperk === [[Lêer:Abenaki Couple.jpg|duimnael|'n Abenaki-egpaar ([[waterverf]]skildery uit die 18de eeu)]] Vermont was vanaf die Kambriese tot die Devoontydperk bedek met die vlak waters van die destydse oseane. Die sedimentêre gesteente van hierdie seegebiede is later deur die bergreekse wat hier ontstaan het, vervorm. Desondanks is fossiele volop in die Champlainmeer-gebied. Laer geleë streke van die westelike Vermont is ten die einde van die laaste [[ystydperk]], toe die land nog steeds onder die gewig van die [[gletser]]s geswig het, nog eens deur die waters van die sogenaamde Champlainsee van die [[Sint-Laurensvallei]] oorstroom. Daar is onder meer skulpe van soutwater-weekdiere en gebeentes van [[beloega]]-walvisse in die Champlainmeer-gebied gevind. Min is bekend oor die Voor-Columbiaanse geskiedenis van Vermont. Die weste van die huidige deelstaat was die tuisland van Algonkinstalige stamme van die Eerste Nasies, waaronder Mohikane en Abenaki. In die tydperk van die Champlainsee, tussen 8500 en 7000 v.C., is Vermont deur jagterstamme van die Eerste Nasies bewoon. Die tydperk tussen die 8ste eeu v.C. en 1000 n.C. staan as die Argaïese Periode bekend. Die Eerste Nasies was destyds nomadies. Eers in die Woudlandperiode tussen 1000 en 1600 is permanente nedersettings gevestig en handelsbetrekkinge gesmee. Ook keramiese en pyl-en-boog-tegnologieë is in hierdie tydperk ontwikkel. Tussen 1500 en 1600 het die Irokese baie van die kleiner stamme uit Vermont verdryf en dit as hulle jaggebied gebruik. die Irokese-stamme het steeds teen die oorblywende Abenaki oorlog gemaak. Die bevolking omtrent 1500 word op sowat 10&nbsp;000 beraam. Die eerste Europeër, wat Vermont verken het, was vermoedelik [[Jacques Cartier]] in 1535. Die Franse ontdekkingsreisiger [[Samuel de Champlain]] het op 30 Julie 1609 aanspraak gemaak op die gebied van die huidige Champlainmeer en die berge van die omgewing ''les Monts Verts'' ("Groen Berge") genoem. === Die koloniale tydperk === [[Frankryk]] het die gebied van Vermont as 'n deel van sy kolonie [[Nieu-Frankryk]] beskou en aanspraak daarop gemaak. As deel van die versterking van die Champlainmeer is die fort Sainte-Anne in 1666 op die eiland La Motte opgerig. Dit was die eerste Europese nedersetting in Vermont. Gedurende die tweede helfte van die 17de eeu het ander Europese setlaars die gebied van Vermont begin verken. 'n Groep Nederlandse en Britse setlaars het onder die leiding van kaptein Jacobus de Warm die handelspos De Warm Stockade in 1690 by Chimney Point opgerig, sowat dertien kilometer wes van die huidige Addison. Hierdie nedersetting was aan die anderkant van Champlainmeer en dus maklik toeganklik vanaf Crown Point (Frans: Pointe à la Chevelure) in New York. [[Lêer:Fortticonderoga inside.jpg|duimnael|links|Die Franse Fort Carillon in die huidige deelstaat New York is ná sy verowering deur Britse troepe hernoem tot Ticonderoga en huisves ná sy restourasie tans 'n museum, wat die Amerikaanse militêre geskiedenis van die gebied behandel.]] Die Franse het die nedersetting in 1731 oorgeneem en 'n klein voorlopige houtverskansing, Fort de Pieux, op die plek van die voormalige Chimney Point opgerig. In 1734 is met die bou van Fort Saint-Frédéric begin, wat sowat twintig jaar lank die enigste permanente fort in die gebied was en Franse oorheersing oor die grensgebied van Nieu-Frankryk en Vermont verseker het. Die owerhede het die stigting van klein Franse nedersettings in die vallei bevorder. 'n Tweede Franse versterking, Fort Carillon, het in 1755 ontstaan. [[Lêer:Trinity Lutheran Church Brattleboro.jpg|duimnael|''Trinity Lutheran Church'' in Brattlesboro waar Sweedse immigrante spore gelaat het. Oorspronklik was die kerk se hele gemeente afkomstig uit Dalsland, terwyl sy altaar volgens die voorbeeld van ''Tisselskog kyrka'' ontwerp is. Ander Sweedse setlaars het hulle oorkant die grens in Waterville gevestig – Kanada se eerste Sweedse nedersetting<ref>{{en}} Alan H. Winquist and Jessica Rousselouw-Winquist: ''Touring Swedish America. Where to Go and What to See''. St. Paul, MN: Minnesota Historical Society Press 2006</ref>]] Die Britte het in die tydperk tussen 1755 en 1758 vier keer geprobeer om Fort Saint-Frédéric oor te neem. In 1759 het 'n Britse strydmag van 12&nbsp;000 soldate, wat uit Britse en provinsiale troepe onder die bevel van Sir Jeffrey Amherst bestaan het, die fort verower. Die Franse is uit die gebied verdryf en het hulle teruggetrek na ander forte langs die Richelieurivier. Een jaar later het 'n groep Mohawk-[[Indiane]] die nedersetting aan die brand gesteek en net die skoorstene (Engels: ''chimneys'') het oorgebly en die aanleiding vir die benaming Chimney Point gegee. In 1724 is Fort Dummer onder die bevel van luitenant Timothy Dwight in die suidooste van Vermont as die eerste permanente Britse nedersetting opgerig. Die fort het die nabygeleë dorpe Dummerston en Brattleboro teen aanvalle beskerm. Dié twee dorpe is deur die Provinsie van Massachusettsbaai gestig om sy setlaars in die westelike grensgebied langs die Connecticutrivier te beskerm. 'n Tweede Britse nedersetting, [[Bennington, Vermont|Bennington]] in Suidwes-Vermont, het in 1761 ontstaan. Gedurende die Britse koloniale oorlog teen die Franse en Indiane het sommige setlaars uit Vermont, waaronder ook Ethan Allen, by die koloniale burgermag aangesluit om aan die Britse kant teen die Franse te veg. Die Franse Fort Carillon in die grensgebied van Vermont en New York was die toneel van twee Britse offensiewe onder die bevel van Lord Amherst. Ná die eerste mislukte aanval in 1758 is die grootste deel van die Franse garnisoen in die volgende jaar onttrek om [[Quebecstad]], [[Montreal]] en die Franse forte in die weste teen aanvalle te beskerm. Die Britte het die fort sonder erge weerstand ingeneem en hernoem tot Ticonderoga. Ná Frankryk se neerlaag in die koloniale oorlog het die [[Verdrag van Parys (1763)|Verdrag van Parys]] in 1763 Groot-Brittanje se oorheersing oor die gebied bevestig. [[Lêer:Dover Town Hall, Dover VT.jpg|duimnael|Die stadsaal van Dover dateer van 1828 – 'n ongewoon vroeë voorbeeld van Gotiese Herlewing (''Gothic Revival'')-boukuns]] Ná die einde van die oorlog het nuwe setlaars hulle in Vermont kom vestig. Naby Crown Point is 'n fort opgerig en die militêre pad van hierdie vesting wat deur Vermont se wildernis geloop het, was 'n maklike roete wat Vermont met die aangrensende Britse kolonies verbind het. Van hierdie kolonies het egter drie aanspraak gemaak op die gebied. Die Provinsie Massachusettsbaai het die land op grond van die Massachusettsbaai-kolonie se oktrooi uit die jaar 1629 opgeëis. Nadat die Hertog van York en latere koning James II in 1664 land aan die Provinsie New York toegeken het, het ook hierdie kolonie Vermont as sy besitting beskou. 'n Derde kolonie, die Provinsie New Hampshire, het sy aanspraak op Vermont op 'n dekreet van koning [[George II van Groot-Brittanje|George II]] uit die jaar 1740 gesteun. [[Lêer:Flag of the Vermont Republic.svg|duimnael|Die vlag van die Green Mountain Boys-burgermag se infanterie is later deur die onafhanklike [[Republiek van Vermont]] aangeneem]] In 1741 het koning George II egter besluit dat Massachusetts se landeise in Vermont en New Hampshire ongeldig was en Massachusetts se grenslyn is volgens sy huidige loop vasgestel. Die botsende aansprake van New Hampshire en New York was hiermee egter nog nie afgehandel nie. Die konflik het uiteindelik in die sogenaamde ''New Hampshire Grants'' gekulmineer, waarin die koloniale goewerneur van New Hampshire, Benning Wentworth, in die tydperk tussen 1749 en 1764 135 landerye aan setlaars toegeken het. As 'n reaksie op hierdie toekennings het die goewerneur van New York self ook Vermontse landerye aan burgers van New York toegeken. In 1770 het [[Ethan Allen]] saam met sy broers [[Ira Allen|Ira]] en Levi, asook Seth Warner, 'n informele burgermag gerekruteer, die sogenaamde ''Green Mountain Boys'', om die belange van die oorspronklike New Hampshire-setlaars teen die nuwe aankomelinge uit New York te beskerm. Toe 'n New Yorkse regter in Maart 1775 saam met 'n groep setlaars in Westminster aangekom het, het onluste uitgebreek. Woedende burgers het die geregsgebou beset en een van die sheriff se adjunkte ontbied. In die sogenaamde "Westminster-bloedbad" wat gevolg het, is Daniel Houghton en William French dood. === Die Republiek van Vermont === Op 18 Januarie 1777 het afgevaardigdes van die New Hampshire Grants in Westminster vergader en die onafhanklikheid van die [[Republiek van Vermont]] verklaar. In die eerste ses maande van sy bestaan het die republiek, wat destyds omtrent 10&nbsp;000 inwoners getel het, nog as New Connecticut bekend gestaan. Op 2 Junie het 72 afgevaardigdes 'n tweede vergadering in Westminster bygewoon, wat as die Westminster-konvensie bekend staan. Tydens hierdie byeenkoms het die afgevaardigdes die naam "Vermont" aanvaar, wat deur Dr. Thomas Young uit Philadelphia voorgestel is. Young was 'n ondersteuner van die vergadering en het 'n brief aan hulle gerig waarin hy advies oor 'n moontlike toetreding van Vermont tot die onafhanklike Verenigde State as hulle 14de staat voorsien het. Die afgevaardigdes het besluit om een maand later nog eens te vergader. [[Lêer:ConstitutionHouse WindsorVermont.JPG|duimnael|links|Die Republiek van Vermont se Grondwet is in die ''Old Constitution House'' in Windsor onderteken]] [[Lêer:George Marsh Home, Woodstock, Vermont.jpg|duimnael|links|Die diplomaat, filoloog en skrywer George Perkins March (1801–1882), wat soms as die eerste Amerikaanse omgewingsbewaarder beskryf word, het sy kinderjare in ''Marsh-Billings House'' in Woodstock deurgebring]] Op 4 Julie is die Grondwet van die Republiek van Vermont tydens 'n hewige [[donderstorm]] in Elijah West se "Windsor"-kroeg ontwerp en ná vier dae se debatte op 8 Julie goedgekeur. Dit was een van die eerste geskrewe grondwette in Noord-Amerika en onbetwisbaar die eerste wat slawerny afgeskaf het, die algemene stemreg aan mans toegeken het en die owerhede verplig het om openbare skole te befonds. Die Windsor-kroeg is as die ''Old Constitution House'' bewaar en word as 'n historiese monument van Vermont bestuur. Die jong republiek is deur New York, New Hampshire, Groot-Brittanje en die Verenigde State bedreig, wat almal nie sy onafhanklikheid erken het nie. Die Kontinentale Kongres het in 1777 sy lidstaat New York gesteun wat aanspraak op Vermont gemaak het en Vermont is gevolglik nie eers as 'n lidstaat tot die Unie toegelaat nie. Die Kongres se houding het die onafhanklikheidsbeweging in Vermont bevorder en ná die Slag van Yorktown het Vermonters self gedreig om by Brits-Kanada aan te sluit.<ref>{{en}} Starbird, Ethel A.: ''Vermont – A State of Mind and Mountains''. In: ''National Geographic Magazine'', Volume 146, Nommer 1, Julie 1974, bl. 34</ref> In die somer van 1777 het 'n Britse leër onder die bevel van generaal John Burgoyne Vermont vanuit Kanada binnegeval en in suidelike rigting na die [[Hudsonrivier]] beweeg. Die Britse troepe het die strategies belangrike Fort Ticonderoga ingeneem en die desperate Kontinentale Leër het na die suide onttrek. Groepe van Britse soldate en Indiaanse krygers het grensdorpe in die Champlainvallei aangeval, geplunder en aan die brand gesteek en sodoende ook nedersettings in die suide bedreig. Die Vermontse grensgebied het onder die Britse aanvalle geswig. Die parlement van New Hampshire het dié deelstaat se burgermag onder die bevel van generaal John Stark gemobiliseer, om 'n Britse aanval vanuit die ooste af te weer. Generaal Burgoyne het berigte ontvang dat Bennington, die grootste nedersetting in die Grants-gebied, toegerus was met groot hoeveelhede krygsvoorrade, voedsel en perde. Burgoyne het 2&nbsp;600 mans, sowat 'n derde van sy troepe, gestuur om beslag te lê op die voorrade en perde. Hy was egter nie daarvan bewus dat generaal Stark se New Hampshire-troepe intussen op pad na Bennington was nie. Stark en sy mans het teen dié tyd reeds deur die Groen Berge getrek om by die Vermontse Kontinentale Regimente onder die bevel van kolonel Seth Warner en die burgermagte van Vermont en Wes-Massachusetts aan te sluit. [[Lêer:Acta de Admisión de Vermont en los Estados Unidos 1794.JPG|duimnael|Die ''Act of Congress'' uit die jaar 1790, waarmee Vermont tot die Unie toegelat is. Vermont het op 4 Maart 1791 amptelik 'n deelstaat van die Verenigde State geword]] Die verenigde Amerikaanse troepe het onder die bevel die Britse kolom naby Hoosick (New York) aangeval, net oorkant die grens vanaf Bennington. Die Amerikaanse boere het hulle huise, gesinne en besittings verdedig en ondanks die ondraaglike somerhitte die hele dag teen die Britte geveg. Volgens oorlewerings het generaal Stark sy mans uitgedaag om tot die dood vir hulle vryheid te veg: "Daar is julle vyande. Ons gaan hulle in die geveg verslaan, of Molly Stark gaan vannag as 'n weduwee [[bed]] toe!" Die Amerikaanse boerevegters het byna die hele Britse afdeling gedood of gevange geneem. Generaal Burgoyne het nooit meer van die verliese herstel nie en op 17 Oktober met die res van sy oorspronklik 6&nbsp;000 troepe in [[Slag van Saratoga|Saratoga]] (New York) oorgegee. Die Slag van Bennington op 16 Augustus 1777 was dus 'n uiters belangrike gebeurtenis in die geskiedenis van Vermont. Die klein staat het in die oë van sy wyd verspreide setlaarsgemeenskap (volgens die VSA se Sensusburo was daar in 1780 47&nbsp;600 inwoners) legitimiteit ontleen uit sy vermoë om die aanval van 'n groot vyandelike strydmag van 1&nbsp;250 Duitse huursoldate, Kanadese, Lojaliste en Indiane af te weer, en die Republiek van Vermont was in staat om sy onafhanklike status vir 'n tydperk van veertien jaar te bewaar, om uiteindelik in 1791 as 14de deelstaat (en eerste buite die oorspronklike dertien kolonies) by die Unie aan te sluit. Die slae van Bennington en Saratoga word as 'n keerpunt in die [[Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog]] beskou, aangesien die Britte hulle eerste vernederende neerlae gely het, terwyl die Franse die Amerikaners nou waardig geag het om militêre steun te ontvang. Stark het bekendheid verwerf as die "Held van Bennington" en die Slag van Bennington word in Vermont nog steeds met 'n openbare vakansiedag, die ''Bennington Battle Day'', herdenk. 'n Britse koperkanon, wat tydens die Slag van Bennington in Amerikaanse hande geval het, word onder die portiek van die Vermont Statehouse, langs 'n heroïese standbeeld van Ethan Allen, bewaar. Vermont het nog veertien jaar lank 'n selfregerende staat gebly, met die oostelike stad Windsor as sy regeringsetel. Die Republiek van Vermont het sy eie geldeenheid ingevoer en 'n posdiens ingestel. Thomas Chittenden, wat in 1774 uit Connecticut na Vermont gekom het, het die amp van staatshoof beklee en homself liewer goewerneur as president genoem. Chittenden het die republiek tussen 1778 en 1789 en vanaf 1790 tot 1791 geregeer. Formele diplomatieke betrekkinge is gevestig met Frankryk, [[Nederland]] en die Amerikaanse regering in [[Philadelphia]]. In 1791 het Vermont as die 14de deelstaat by die Unie aangesluit – en ook as die eerste deelstaat ná die oorspronklike dertien kolonies. Vermont was 'n soort teengewig teen die staat Kentucky, wat kort daarna tot die Unie toegelaat is en waar slawerny nog wettig was. Volgens die sensus van dieselfde jaar was daar 85&nbsp;341 inwoners. Thomas Chittenden het ook ná Vermont se toelating tot die Unie tot 1797 as goewerneur gedien. === Die vroeë 19de eeu === [[Lêer:VTconstitution.jpg|duimnael|'n Manuskrip van Vermont se grondwet (1777)]] Die eerste generasie van Vermont se politieke leiers is vervang deur veterane van die [[Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog|Rewolusionêre Oorlog]] wat regsopleiding ontvang het en nuwe setlaars uit die suide van Nieu-Engeland. In 1810 het die bevolking reeds 217&nbsp;895 beloop. Maar die ekonomiese en bevolkingsgroei het met die Amerikaans-Britse konflik en die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812]] tot stilstand gekom. Vermont, wat as die eerste landgebonde deelstaat van die VSA onder meer oor die Champlainmeer handel met Kanada gedryf het, is swaar getref toe die VSA hulle handelsbetrekkinge met Brits-Noord-Amerika in 1808 verbreek het. Veral burgers in die weste van die deelstaat was sterk gekant teen die Jefferson-regering en sy oorlogvoering, en oorgrens-smokkelary het duidelik toegeneem. Vermonters oos van die Groen Berge het danksy die Connecticutrivier oor 'n waterwegverbinding met die res van Nieu-Engeland beskik, maar die oorlog teen die Britte was hier eweneens ongewild. Teen die middel van die 1820's het die Amerikaanse konsul in [[Lissabon]] tweehonderd merinoskape na Vermont gebring en sodoende 'n nuwe bedryf gestig wat vinnig begin floreer het. Teen 1840 was daar reeds sowat 1,7 miljoen skape in Vermont, wat tot een van die belangrikste wolprodusente in die VSA ontwikkel het. Skaapteelt het as 'n minder intensiewe vorm van landbou die herverdeling van land en emigrasie bevorder. Ná 1840 het mededinging van die westelike deelstate en 'n verlaging van die invoerbelasting tot die agteruitgang van die bedryf gelei. Die Champlain-Hudson-verbinding met die [[Eriekanaal]], 'n afkorting wat in 1823 geopen is, is aanvanklik vanweë sy uitvoerpotensiaal vir Vermont se landbou- en nywerheidsprodukte verwelkom, maar dit het uiteindelik die plaaslike mark vir koring uit die westelike deelstate geopen en Vermont se ekonomie op tekstielvervaardiging en melkboerdery laat konsentreer. Daarnaas het die nuwe waterweg ekonomiese bande met Kanada laat verslap en emigrasie na die weste vir Vermontse burgers vergemaklik. === Standpunt teen slawerny en Amerikaanse Burgeroorlog === [[Lêer:Bennington, VT (L. R. Burleigh print, 1887).jpg|duimnael|'n Uitsig oor Bennington, 1887]] [[Lêer:At the Vermont state fair 1a33924v.jpg|duimnael|''Vermont State Fair'' in 1941]] Tot in 1836 het Vermont se parlementêre stelsel net oor een kamer beskik. Die Senaat van Vermont wat later tot stand gekom het, het in 1854 in 'n verslag oor slawerny die standpunt bevestig wat Vermont met die eerste artikel van sy grondwet ingeneem het. Die artikel het die belangrikheid van gelyke regte vir alle mense beklemtoon, en die Senaat het die bevoorregting van een volk en die benadeling van 'n ander bevraagteken. Die verslag het die groei van die anti-slawernybeweging in Vermont aangespoor, maar tegelykertyd die Algemene Vergadering van Georgia uitgedaag, wat 'n resolusie ten gunste van politieke optrede teen Vermont goedgekeur het. In die laat 1850's het die openbare mening in Vermont, wat tot dusver eerder die status quo gesteun het, ten gunste van sterk teenkanting teenoor slawerny geswaai. Een van die mees uitgesproke kritici van die slawernystelsel in die Suide was die Radikale Republikein Thaddeus Stevens. Met die krimpende steun vir die [[Whig-party]] en die groei van die Republikeinse Party het Vermont se kiesers hulle agter die Republikeinse kandidate geskaar. Aanvanklik net in Vermont self, maar later ook in die nasionale presidentsverkiesing. In 1860 het Vermonters met die grootste meerderheid van alle deelstate vir President [[Abraham Lincoln]] gestem. Gedurende die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] het meer as 34&nbsp;000 Vermonters diens in die Verenigde State se weermag gedoen en 18 [[infanterie]]- en kavallerieregimente, 3 ligte artillerie-batterye, 3 kompanies van skerpskutters, 2 kompanies van die Grenskavallerie (''Frontier Cavalry'') en duisende ander soldate in die leër en vloot, asook in die eenhede van ander deelstate opgelewer. Byna 5&nbsp;200 Vermonters het op die slagvelde gesneuwel, is dodelik gewond of het aan siektes beswyk. Vermontse eenhede of soldate het in al die belangrike veldslae van die oorlog geveg. === Die na-oorlogse tydperk en jongste geskiedenis === [[Lêer:21407blizzard lg.jpg|duimnael|Vier voet se sneeuvalle is gedurende die Valentynsdag-[[blizzard]] in Februarie 2007 in Monkton, VT aangeteken]] Die twee dekades wat op die oorlog gevolg het, was deur periodes van ekonomiese op- en afswaai en maatskaplike veranderings gekenmerk. Vermont se spoorweë is met die nasionale spoorwegstelsels verbind, landbouproduksie en uitvoere het net soos die inkomste van die bevolking merkbaar gestyg. Die nadelige gevolge van resessies en finansiële krisisse, veral die paniek van 1873, het baie jong Vermonters gedwing om die staat te verlaat. Die veldtogte ter beskerming en uitbouing van burgerregte is aangespoor deur die Vermontse Senaat se verslag oor slawerny en later deur president Abraham Lincoln se [[Gettysburg]]-toespraak. Vermonters het onder meer aangedring op die vrouestemreg. Die eerste verkiesings in Vermont waarin vroue 'n beperkte stemreg geniet het, was die munisipale verkiesings (''town elections'') op 18 Desember 1880. Later het Vermontse vroue ook stemreg in die parlementêre verkiesings van die deelstaat geniet. As 'n gevolg van die Vermontse Hooggeregshof se beslissing in die regssaak van Baker teen Vermont het die Algemene Vergadering van Vermont op 25 April 2000 die wetsontwerp H.0847 goedgekeur, wat die [[burgerlike verbintenis]] tussen persone van dieselfde geslag in Vermont moontlik maak. Nege jaar later het die deelstaatparlement selfdegeslaghuwelike in regtelike opsig gelykgestel aan heteroseksuele huwelike. == Ekonomie == Volgens die verslag van die Verenigde State se Buro vir Ekonomiese Ontleding het Vermont se bruto geografiese produk (BGP) in 2004 VSA-$ 22,1 miljard (ZAR 197,1 miljard) beloop en die persoonlike per-capita-inkomste was VSA-$ 32&nbsp;770 (ZAR 292&nbsp;307). === Landbou === [[Lêer:Ben jerry plant waterbury.jpg|duimnael|links|'n Roomysfabriek in Waterbury]] [[Lêer:Vermont maple syrup in a tin issued by the Vermont Maple Sugar Makers Association.jpg|duimnael|Esdoringstroop uit Vermont]] [[Lêer:Maple syrup producer in Vermont (15603268415).jpg|duimnael|Een van die deelstaat se esdoringstroop-produsente]] Die regstreekse en onregstreekse bydrae van die landbousektor, wat in 2000 slegs drie persent van die totale arbeidsmag verteenwoordig het, het VSA-$ 2,6 miljard of sowat 12 persent van die BGP beloop. Die totale landbougrond in Vermont beslaan sowat 1,5 miljoen akker. Vermont se demografiese ontwikkeling was in die afgelope twee eeue sowel deur bevolkingsontploffings asook deur skerp dalings van die inwonerstal gekenmerk. Met die groot trek na die [[Groot Vlaktes]], waar landbougrond volop was en maklik bewerk kon word, het die staat 'n groot deel van sy bewoners kwytgeraak. Ook die belangrikheid van Vermont se bosse het vanweë die oormatige ontbossing en sterk mededinging van ander houtprodusente geleidelik afgeneem. Vermont se meubelmakers, wat op gesofistikeerde produkte soos meubels volgens die [[Shakers|Shaker-tradisie]] fokus, maak gebruik van ingevoerde en inheemse hout. Landbougronde en woude het weens die krimpende bevolking egter die kans gekry om te herstel. Die gebrek aan nywerhede, wat met die negatiewe demografiese ontwikkeling gepaard gegaan het, het verseker dat die plaaslike bosgebiede ook in die 20ste eeu in 'n ekologies gesonde toestand verkeer het. [[Lêer:Different grades of maple syrup.jpg|duimnael|links|Verskillende grade van [[esdoringstroop]].<br /> ''Morse Farm Sugar Works'', VT]] Die plaaslike suiwelbedryf is die grootste in Nieu-Engeland (wat 63 persent van die totale melkproduksie in herdie streek oplewer),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://vermontdairy.com/economic-impact/dairy-in-vermont-agriculture/ |title=Dairy in Vermont Agriculture |publisher=Vermont Dairy |accessdate=29 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029182742/https://vermontdairy.com/economic-impact/dairy-in-vermont-agriculture/ |archive-date=29 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> terwyl troppe swart en wit Holsteiner-melkkoeie, wat in groen weivelde wei, een van die ikoniese beelde van Vermont geword het.<ref>{{en}} ''Eyewitness Travel New England''. New York: Doring Kindersley 2014, bl. 231</ref> Vandag is melkboerdery die belangrikste bron van landbou-inkomste. Sowat 90 persent van die suiwelproduksie word na ander deelstate uitgevoer. Die aantal melkkoeie het in 2001 153&nbsp;000 beloop, terwyl in 2000 2,787 miljoen ton melk ter waarde van $381,8 miljoen verkoop is. Ander belangrike landbouprodukte is [[appel]]s, [[aartappel]]s, [[groente]], eiers, heuning, kersbome, timmerhout, papierpulp en 'n verskeidenheid kweekhuisprodukte. Die plaaslike voedselbedryf lewer in 'n toenemende mate spesialiteite van hoë gehalte op, wat gedeeltelik onder die "Vermont"-handelsmerk bemark word. Produkte sluit onder meer ''Cabot''-kaas ('n soort sterk [[cheddarkaas|cheddar]]), botter, bier, ginseng, [[sjokolade]], meelblom en [[roomys]] in. Vermont is ook die vernaamste produsent van [[esdoringstroop]] in die land, wat in 2001 275&nbsp;000 gellings (1,04 miljoen liter) of sowat 'n kwart van die totale produksie in die VSA opgelewer het. Vermont se gradering van esdoringstroop verteenwoordig die hoogste standaard in Noord-Amerika. Die plaaslike wynbedryf bestaan sedert die middel van die 1980's, en daar is tans 'n tiental wynplase in Vermont.<ref>{{en}} [http://www.weekendwinery.com/Wineries/Wineries_VT.htm ''www.weekendwinery.com: Wineries in Vermont'']</ref> === Steengroewe en steenmakerye === Die eerste marmergroef in die Verenigde State is in 1785 in South Dorset geopen. Die dorpe Rutland en Barre is die tradisionele sentrums van steenmakery en hulle steengroewe lewer nog steeds groot hoeveelhede marmer en graniet vir die binnelandse en buitelandse markte op. Vermont het sodoende die boumateriaal vir 'n aantal bekende geboue in die Verenigde State opgelewer. Vermontse marmer is onder meer vir die Jefferson-gedenkteken, die Hooggeregshof en die Verenigde Nasies se hoofkwartier in New York gebruik. Die plaaslike bedryf vervaardig daarnaas ook grafstene. === Toerisme === [[Lêer:Cedar Circle Farm, VT (2455917416).jpg|duimnael|Pampoene is volop in herfstyd]] [[Lêer:Willoughby-Lake-Pisgah-Hor.jpg|duimnael|Lake Willoughby, met Mount Pisgah (aan die linkerkant) en Mount Hor]] Anders as in Nieu-Engeland se kusstate, waar historiese en kulturele besienswaardighede grotendeels langs die Atlantiese kus aangetref word, is Vermont se toeristeaantreklikhede oor die hele deelstaat versprei. Die noordooste – Northeast Kingdom genoem – is 'n dig beboste bergagtige streek. Hier is Lake Willoughby geleë, 'n glasiale fjordagtige meer wat danksy twee steil kranse langs sy oewers, Mount Pisgah (op 840&nbsp;m bo seevlak) en Mount Hor (810&nbsp;m), baie ooreenkomste toon met ikoniese [[Noorweë|Noorse]] fjord- en [[Switserland|Switserse]] [[Alpe]]meerlandskappe. [[Lêer:Apothecary Shop, Interior 1.jpg|duimnael|links|Die interieur van 'n historiese apteek, Shelburne Museum]] Temidde van die westelike landskappe, wat deur Lake Champlain en sy talle eilande oorheers word, lok die universiteit- en kollegestad Burlington toeriste met historiese geboue, terwyl die unieke Shelburne Museum drie eeue van Amerikaanse volkskuns, sirkusse, alledaagse lewe en spoorweggeskiedenis in 39 verskillende uitstallings, wat elkeen in hul eie gebou gehuisves word, laat herleef. Suid-Vermont lok besoekers met historiese nedersettings uit die tyd voor die Amerikaanse Rewolusie, die natuurskoon van die Green Mountain National Forest en talle basiskampe vir staptoeriste wat die gewilde Appalachian Trail-staproete wil verken. Die toerismebedryf het lankal die belangrikste sektor van Vermont se ekonomie geword. In die winter lok ski-oorde soos Stowe, Killington Ski Resort, Mad River Glen, Sugarbush, Stratton, Jay Peak, Okemo, en Bromley skiërs uit [[Boston]], [[Montreal]] en [[New York]], maar ook van dwarsoor die wêreld. In die somer lok bestemmings soos Stowe, Manchester, en Woodstock, asook talle somerkampe toeriste wat in bergvakansies, staptoere en hengelsport belang stel. Vakansieoorde, hotelle, restourante, winkels en besienswaardighede is dwarsdeur die jaar belangrike werkverskaffers. === Utiliteite en kommunikasie === Tans het sowat 87 persent van Vermont se bevolking toegang tot breëbanddienste, waarvan 68 persent kabeltelevisie-, 69 persent DSL- en 24 persent draadlose internetdiensverskaffers. Weens storings wat deur die bergspitse veroorsaak word, opposisie van omgewingsbewaarders wat die oprigting van selfoontorings op bergpieke afkeur en die hoë koste wat aan die versorging van 'n taamlik klein landelike bevolking met selfoondienste verbonde sou wees, kan tans nie alle landelike gebiede doeltreffend deur selfoondienste gedek word nie. In Mei 2007 het Vermont maatreëls afgekondig waarvolgens alle inwoners toegang tot selfoon- asook breëbanddienste (met 'n aflaaispoed van ten minste 3 mbit/s) sou kry in 'n poging om van Vermont teen 2010 die eerste ''e-State'' in die Unie te maak.<ref>{{en}} [http://blog.tomevslin.com/2007/01/vermont_the_fir.html ''Vermont, the first e-State'']</ref> === Versekeringsbedryf === Selfversekering, 'n alternatiewe vorm van risikobeskerming vir groter ondernemings of nywerheidsverenigings wat hul eie versekeringsmaatskappye stig om premies en belasting te verminder en op hul spesifieke risiko's te fokus, speel 'n steeds belangriker rol in die deelstaatekonomie, met sowat 580 gelisensieerde ondernemings in dié bedryf in 2018. Volgens die ''Insurance Information Institute'' was Vermont in 2004 reeds die derde belangrikste setel vir selfversekeringmaatskappye ná die [[Bermuda|Bermuda-]] en [[Kaaimanseilande]].<ref>{{en}} [https://www.vermontcaptive.com/captive/ ''Vermont Captive Insurance: Captive basics. Besoek op 29 Oktober 2019'']</ref><ref>{{en}} [https://www.iii.org/publications/a-firm-foundation-how-insurance-supports-the-economy/a-50-state-commitment/captives-by-state ''Insurance Information Institute: Captives By State. Besoek op 29 Oktober 2019'']</ref> == Demografie == [[Lêer:Round church richmond vermont 20040808.jpg|duimnael|Ronde kerk in Richmond]] Volgens die Sensus van 2010 het Vermont 'n bevolking van 625&nbsp;741. Sowat 95,3 persent van Vermont se inwoners is blankes, met klein minderhede swartes, lede van die Eerste Nasies (Indiane) en Asiërs. 23,3 persent van Vermonters is van Franse of Frans-Kanadese afkoms, 18,4 persent van Engelse afkoms, 16,4 persent van Ierse afkoms, 9,1 persent van Duitse afkoms en 6,4 persent van Italiaanse afkoms. Volgens die sensus van 2000 praat 2,54 persent van die bevolking wat ouer is as vyf jaar [[Frans]] as huistaal en een persent [[Spaans]]. Burgers van Britse, veral Engelse afkoms, het hulle dwarsoor die deelstaat gevestig, terwyl die bevolking van Frans-Kanadese afkoms in die noorde van Vermont gekonsentreer is. Veral in die gebied van [[Burlington, Vermont|Burlington]] het hulle in die laaste twee dekades ook vlugtelinge en immigrante uit [[Suidoos-Asië]], [[Bosnië en Herzegowina|Bosnië]], [[Soedan]] en [[Tibet]] gevestig. 67 persent van Vermonters is Christene, waarvan 38 persent [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] en 29 persent [[Protestantisme|Protestante]]. Twee persent is aanhangers van ander godsdienste, waaronder sowat 5&nbsp;000 Jode en 2&nbsp;000 Moslems, en meer as twintig persent ongebonde – die tweede grootste persentasie van enige deelstaat. In die koloniale tydperk was die Kongregasionalisme (of Independentisme) die belangrikste Christelike stroming in Vermont en sy buurstate. In 1776 was 63 persent van Vermonters aanhangers van een van hierdie kerke, alhoewel lidmaatskap in 'n kerkgemeente in die yl bevolkte gebied beperk was tot nege persent van die bevolking. == Onderwys == [[Lêer:Goddard College Clockhouse.jpg|duimnael|Die klokhuis van Goddard-kollege, Plainfield]] Tersiêre onderwys het in Vermont tot 'n belangrike dienstesektor ontwikkel wat tans sowat 8&nbsp;500 werksgeleenthede bied. Die aantal studente, wat in privaat en staatsbeheerde universiteite en kolleges ingeskryf was, het in 2005 meer as 40&nbsp;000 beloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://vermontvacation.com/about/education.asp |title=vermontvacation.com: Education |accessdate=4 Januarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104060038/http://vermontvacation.com/about/education.asp |archive-date=4 Januarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die grootste en oudste tersiêre instelling, die Universiteit van Vermont in Burlington, is in 1791 gestig. Die Norwich-universiteit in Northfield, wat in 1819 in die lewe geroep is, is die oudste militêre privaat-kollege in die Verenigde State. Vermont se 376 openbare elementêre en sekondêre skole sluit sestien beroepsopleidingsentrums en 'n aantal eenklaskamerskole in kleiner nedersettings in. Die aantal privaat skole beloop meer as veertig. Vermont se skole het landwye erkenning vir hul innovatiewe programme verwerf, waaronder multigraadklasse in elementêre skole, skryfprojekte vir leerders en die gebruik van leerder-portefeuljes in plaas van tradisionele graadkaarte om die leersukses van leerders te bepaal. Emma Willard, 'n stryder vir vroueregte in die onderwys, was 'n boorling van Vermont, net soos [[John Dewey]], wat as vader van die moderne progressiewe onderwys in die Verenigde State beskou word. == Vervoer == [[Lêer:Amtrak Vermonter at Brattleboro in 2004.jpg|duimnael|'n Amtrak-trein in die stasie van Brattleboro]] Motors is die belangrikste vervoermiddel in Vermont. Die munisipaliteite en distrikte beskik oor openbare vervoerstelsels, wat egter net 'n gedeelte van die gebiede dek. [[Greyhound Lines]] se busdienste bedien 'n aantal stede en dorpe. Twee Amtrak-spoorwegdienste bedien Vermont: die [[Ethan Allen Express]] bedien Rutland en Fair Haven, terwyl die [[Vermonter]] Saint Albans, Essex Junction, Waterbury, Montpelier, Randolph, White River Junction, Windsor, Bellows Falls en Brattleboro bedien. Die nasionale paaie (''Interstates'') [[Interstate 89|89]], [[Interstate 91|91]] en [[Interstate 93|93]], asook [[U.S. Route 5| U.S. Routes 5]] en [[U.S. Route 7| 7]], is die belangrikste grootpaaie in Vermont. Vermont beskik oor twee kommersiële lughawens: * [[Burlington International Airport]] is die grootste lughawe in die deelstaat, met gereelde verbindings na [[Atlanta]], [[Boston]], [[Chicago]], [[Cincinnati]], [[Cleveland, Ohio|Cleveland]], [[Detroit]], [[New York]], [[Philadelphia]], [[Plattsburgh]], en [[Washington, DC]]. * [[Rutland State Airport]] is die enigste ander kommersiële lughawe in Vermont, met gereelde verbindings na [[Albany]] en Boston. == Kultuur == Die kulturele lewe en vermaaklikhede was tot in die laat 19de eeu beperk tot die dorpsgrense en oorheers deur die feeste van 'n tipiese boerderygemeenskap. Mense het fees gevier tydens die oestyd van die esdoringstroop, wanneer "suiker-in-die-sneeu-partytjies" plaasgevind het, of in die mielie-oestyd, wanneer die mieliestronke geskil is. Ander gewilde sosiale aktiwiteite waartydens die dorpsbewoners byeengekom het, was die ''kitchen junkets'' (gemeenskaplike smul-partytjies), ''quilting bees'' (die gemeenskaplike vervaardiging van komberse) en ''barn raisings'' (die gemeenskaplike oprigting van 'n nuwe skuur). In die somermaande was parades, sirkusse en landbouskoue gewilde vermaaklikhede wat ook deesdae nog gereeld plaasvind. === Musiek === [[Lêer:Bread and puppet puppets glover vermont.jpg|duimnael|Marionette in die ''Bread and Puppet Theater'' in Glover (Vermont)]] Die Simfonieorkes van Vermont wat in 1934 gestig is, was die eerste van sy soort wat deur 'n deelstaat befonds is. Vermont se Jeugorkes is in die middel van die negentigerjare gestig. Plaaslike komponiste van klassieke musiek word deur die Konsortium van Vermontse Komponiste bevorder. ''Phish'', 'n internasionaal bekende rockgroep, is in 1983 in Vermont gestig. Die ''Vermont Mozart Festival'', wat vir die eerste keer in 1974 plaasgevind het, is die grootste fees van klassieke musiek in Vermont, wat in die somer ook talle besoekers uit ander deelstate lok. Ander belangrike musiekfeeste sluit die Marlboro Musiekfees (sedert 1950), die Folkmusiekfees van die Champlainvallei en die ''One World, One Heart Festival'' in. Die laasgenoemde word deur 'n bekende plaaslike roomysvervaardiger geborg. === Filmkuns === Die bekende ''Green Mountain''-filmfees het vir die eerste keer in 1997 plaasgevind en is sedert Maart 1999 'n jaarlikse instelling, wat danksy die gehalte van die rolprente en sy besonderse atmosfeer filmgeesdriftiges na Montpelier lok. By die voorbereidings is net plaaslike vrywilligers betrokke. Die filmfees is egter geen kompetisie nie, maar eerder 'n gewilde toonvenster vir nuwe films, waarvan sowat die helfte dokumentêre rolprente, en 'n geleentheid om met sommige van die filmmakers te kan gesels. === Poppeteater === Die ''Bread and Puppet Theater'' is 'n polities-radikale poppeteater, wat in die 1960's in [[New York]] gestig is en later na Glover in Vermont verhuis het. Sy stigter en direkteur is Peter Schumann. Die naam van die teater is afgelei van sy tradisie om sy eie vars brood met die gehoor te deel. Die brood, wat sterk met knoffel-aioli gekruie is, word gratis bedien en skep sodoende 'n soort gemeenskapsgevoel. Die teater se grondbeginsel is dat kuns net soos brood as 'n basiese behoefte beskou moet word. === ''Country stores'' === [[Lêer:VCS Weston Summer.jpg|duimnael|220px|Sommige ''country stores'' in Vermont bestaan al meer as twee eeue as algemene handelaars, ander is tot moderne besighede met aanlynwinkels en internasionale handelsbetrekkinge omskep soos dié in Weston wat sedert 1946 in besit van die Orton-familie is]] In landelike samelewings soos Vermont was ''country stores'' – algemene handelaars wat in die plaaslike bevolking se behoeftes voorsien en 'n wye verskeidenheid goedere verkoop het wat van [[keroseen]]lampe tot [[koffie]] gestrek het – die middelpunt van die gemeenskapslewe. Weens Vermont se afgeleë ligging, die gebrek aan paaie en die lang winters was boere in die deelstaat aanvanklik aangewese op ruilhandel, met melk, skaapvleis, huide, velle en hout as die vernaamste handelsgoedere. Namate die politieke situasie begin stabiliseer het en die bevolking begin groei het, het die eerste venters hul verskyning in die gebied gemaak en voorrade en verwerkte goedere uit die handelsentrums en groeiende tekstielmeuldorpe in Nieu-Engeland se suide aan plaaslike gemeenskappe verkoop. In Vermont het hulle op hul beurt hout van saag- en graan van graanmeule verkry om dit in die suide te verkoop. Die vinnige groei van Vermont se landbousektor het die vraag na handelsgoedere laat styg, terwyl boere geleidelik ook oor hoër inkomste beskik het. Vanaf die laat 18de eeu is die eerste ''general'' of ''country stores'' in nedersettings gevestig wat tot die ekonomiese middelpunte van landelike gemeenskappe sou groei. Tradisioneel het hierdie dorpe oor 'n kerk, 'n kroeg en twee ''general stores'' beskik – die een het in boere se besondere behoeftes voorsien en diervoer en landboutoerusting verkoop, terwyl die ander goedere vir privaat huishoudings soos kos en tekstiele aangebied het.<ref>{{en}} Dennis Bathory-Kitsz: ''Country Stores of Vermont: A History and Guide''. Kindle e-Boek-uitgawe. Charleston, SC: The History Press 2011, pos. 184</ref> === Wintersport === Een van die eerste skihysers in die Verenigde State is in 1934 op Gilbert's Hill buite Woodstock ontwikkel. Om deur die hyser, wat deur Wallace «Bunny» Bertram (1908−1981) ontwerp en deur 'n ou Model T-Ford-enjin aangedryf is, bergop geneem te word, moes gebruikers aan 'n bewegende kabel vasklou.<ref>{{en}} [https://www.history.com/topics/us-states/vermont ''History.com: Vermont. Besoek op 29 Oktober 2019'']</ref><ref>{{en}} [https://skihall.com/hall-of-famers/wallace-bertram/ ''U.S. Ski and Snowboard Hall of Fame: Wallace Bertram – Hall of Fame Class of 1981. Besoek op 29 Oktober 2019'']</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} Albers, Jan: ''Hands on the Land: A History of the Vermont Landscape''. Cambridge, Mass.: MIT Press 2000 * {{en}} Bassett, T. D. Seymour: ''The Growing Edge: Vermont Villages, 1840–1880''. Montpelier: Vermont Historical Society 1992 * {{en}} Bellesiles, Michael A.: ''Revolutionary Outlaws: Ethan Allen and the Struggle for Independence on the Early American Frontier''. Charlottesville: University Press of Virginia 1993 * {{en}} Graffagnino, J. Kevin, Samuel B. Hand, en Gene Sessions (uitgewers): ''Vermont Voices, 1609 Through the 1990s: A Documentary History of the Green Mountain State''. Montpelier: Vermont Historical Society 1999 * {{en}} Shalhope, Robert E.: ''Bennington and the Green Mountain Boys: The Emergence of Liberal Democracy in Vermont, 1760–1850''. Baltimore en London: Johns Hopkins University Press 1996 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} ; Algemene inligting ---- * {{en}} [https://www.vermont.gov/ ''Amptelike webtuiste''] * {{en}} [https://data.vermont.gov/ ''Open Data Portal''] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Vermont|title=Vermont|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=28 Mei 2024}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Vermont}} * {{en}} [https://vermontvacation.com/ ''Vermont Vacation''] ; Geskiedenis ---- * {{en}} [https://vermonthistory.org/ ''Vermont Historical Society''] ; Media ---- * {{en}} [https://www.vermontvacation.com/landing-pages/promotions/seven-days-and-hotel-vermont-presents/stuck-in-vermont ''Stuck in Vermont'' – Videoreeks wat deur die nuusblad ''Seven Days ''in Burlington vervaardig word] {{Geografiese ligging | Senter = [[Lêer:Flag of Vermont.svg|20px]] Vermont | Noord = [[Lêer:Flag of Quebec.svg|20px]] [[Quebec]] ({{vlagland|Kanada}}) | Noordoos = [[Lêer:Flag of Quebec.svg|20px]] [[Quebec]] ({{vlagland|Kanada}}) | Oos = [[Lêer:Flag of New Hampshire.svg|20px]] [[New Hampshire]] | Suidoos = [[Lêer:Flag of Massachusetts.svg|20px|raam]] [[Massachusetts]] | Suid = [[Lêer:Flag of Massachusetts.svg|20px|raam]] [[Massachusetts]] | Suidwes = [[Lêer:Flag of New York.svg|20px]] [[New York (deelstaat)|New York]] | Wes = [[Lêer:Flag of New York.svg|20px]] [[New York (deelstaat)|New York]] | Noordwes = [[Lêer:Flag of Quebec.svg|20px]] [[Quebec]] ({{vlagland|Kanada}}) }} {{Vermont}} {{Navigasie indeling Verenigde State}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Vermont| ]] 8kbqj8ve4phheiytpzxqluymg70n6zn 0 1729 2902576 2638983 2026-05-09T06:48:51Z Aliwal2012 39067 /* Gebeure */ 2902576 wikitext text/x-wiki {{jare}} Die '''jaar 1534''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Maandag]] begin het. Dit was die 34ste jaar van die [[16de eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[29 Junie]] – Die [[Frankryk|Franse]] ontdekkingsreisiger [[Jacques Cartier]] ontdek [[Prins-Edward-eiland]]. * [[24 Julie]] – Jacques Cartier sit voet aan wal in [[Gaspé]], 'n dorp op die [[skiereiland]] Gaspésie, [[Québec (provinsie)|Québec]]. * [[13 Oktober]] – [[Pous Paulus III]] volg [[Pous Clemens VII]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[3 November]] – Pous Paulus III word in [[Rome]] gekroon deur kardinaal Innocenzo Cibo. * [[18 Desember]] – Pous Paulus III stel sy kleinseuns Alessandro Farnese (14) en Guido Ascano Sforza (16) aan as kardinale. == Geboortes == * [[18 Julie]] – [[Sagarias Ursinus]], Duitse Gerformeerde teoloog en Protestant hervormer († [[1583]]). * [[23 Junie]] – [[Oda Nobunaga]], Japannese ''daimyō'' en een van die leidende figure in die Sengoku-tydperk († [[1582]]). * [[1 Julie]] – [[Frederik II van Denemarke]], Koning van Denemarke en Noorweë († [[1588]]) == Sterftes == * [[25 September]] – [[Pous Clemens VII]], die 219de pous van die Rooms-Katolieke Kerk in Rome (* [[1478]]). [[Kategorie:16de eeu]] 4jzh8uzve0cz6s8dh2hkyale464tj82 0 2133 2902384 2816488 2026-05-08T13:30:27Z SpesBona 2720 /* Sterftes */ + [[Festus Mogae]] 2902384 wikitext text/x-wiki {{MeiKalender}} '''8 Mei''' is die 128ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (129ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 237 dae in die jaar. == Gebeure == * [[413]] – Die Romeinse keiser Honorius vaardig 'n edik uit om belastings in die Italiaanse provinsies [[Toskane|Toscane]], [[Kampanië|Campanië]], Picenum, [[Apulië]] en [[Kalabrië]]te verlaag. Die provinsies het groot skade gely agv die rooftogte van die [[Gote]]. * [[824]] – [[Pous Eugenius II]] volg [[Pous Paschalis I]] op. * [[862]] – [[Pous Nicolaas I]] vra die Oosterse biskoppe om Patriarg Photius nie te erken nie. * [[1254]] – Koning [[Alfonso X|Alfons X]] van Léon stig die Universiteit van [[Salamanca]]. * [[1304]] – Ingevolge die eerste gildebrief kry die [[Utrecht (provinsie)|Utrechtse]] gilde beheer oor die stadsbestuur. Die Utrechtse "Smedengilde" het toe nog bestaan. * [[1429]] – [[Honderdjarige Oorlog]]: Frankryk verslaan die Engelse magte naby [[Orléans]] onder die leiding van [[Johanna van Arkel]]. * [[1450]] – Jack Cade’s Rebellie: [[Kent]] opstand teen koning [[Hendrik VI van Engeland|Hendrik VI]]. * 1521 – Keiser Karl V reik die Wormse-edik uit en verban daarmee vir [[Martin Luther]] wat op 17 en 18 April geweier het om sy These te herroep. * [[1541]] – [[Hernando de Soto]] bereik die [[Mississippirivier]] en noem dit Rio de Espiritu. * [[1654]] – Eerste Engels-Nederlandse Oorlog: Die Vrede van Westminster word onderteken en beëindig so die oorlog. * [[1667]] – Devolusieoorlog: Begin van die Devolusieoorlog tussen Frankryk en Spanje. Die oorlog word geveg op die grondgebied van die Spaanse Nederlande. * [[1708]] – Die Nederlandse dorp Hardenberg brand af as gevolg van 'n ongeluk van Aaltje Kraak. * [[1721]] – Kardinaal Michelangelo dei Conti word gekies tot [[Pous Innocentius XIII]]. Hy volg [[Pous Clemens XI]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[1774]] – Volgens die Friesiese predikant Eelko Alta sou die wêreld op hierdie dag vergaan vanweë die samestand van die planete [[Mars]], [[Venus]], [[Jupiter (planeet)|Jupiter]], [[Mercurius (planeet)|Merkurius]] en die [[maan]]. * [[1794]] – Franse chemikus [[Antoine Lavoisier]] onthoof deur die [[guillotine]]. * [[1842]] – Die Groot Brand in die Duitse stad [[Hamburg]] word na vier dae geblus. Amper een derde van die ou-stad word deur die brand vernietig. 51 mense het in die brand omgekom en byna 20000 mense word haweloos gelaat. * [[1846]] – [[Mexikaanse-Amerikaanse Oorlog]]: Die Slag van Palo Alto – [[Zachary Taylor]] oorwin ’n [[Meksiko|Meksikaanse]] mag noord van die [[Rio Grande]] by [[Palo Alto]], [[Texas]] in die eerste groot slag van die oorlog. * [[1861]] – [[Amerikaanse Burgeroorlog]]: [[Richmond, Virginië|Richmond]], [[Virginië]] word verklaar as die hoofstad van die [[Gekonfedereerde State van Amerika|Konfederale State van Amerika]]. * [[1877]] – By Gilmore’s Gardens in [[New York Stad]], open die eerste Westminster-hondeskou. * [[1877]] – Tydens Duitse uitgrawings van die ''Cella'' van die [[Hera]]-tempel in [[Olimpia|Olympia]] word die standbeeld van die ''Hermes van Olympia'' ontdek. Dit word algemeen aanvaar dat dit 'n werk van die antieke beeldhouer [[Praxiteles]] is, wat in 340 v.C. geskep is. * [[1886]] – Die Amerikaanse apteker dr. John Styth Pemberton skep ’n koeldrank wat later bekend staan as ''[[Coca-Cola]]''. * [[1899]] – Die Ierse Literêre Teater in [[Dublin]] open. * [[1902]] – In [[Martinique]], vind die uitbarsting van Mount Pelee plaas en die dorp St. Pierre word verwoes en meer as 30 000 mense sterf. Slegs ’n klein aantal van die inwoners van St. Pierre’s oorleef. * [[1914]] – [[Paramount Pictures]] word gevorm. * [[1925]] – [[Afrikaans]] word 'n amptelike taal van die [[Unie van Suid-Afrika]] nadat die Suid-Afrikaanse Volksraad en Senaat 'n wysiging aanvaar wat Afrikaans as 'n vorm van Nederlands erken. * [[1933]] – [[Mohandas Gandhi]] begin 'n 21-dae eetstaking in protes teen Britse onderdrukking in [[Indië]]. * [[1942]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Die [[Slag van die Koraalsee]] beëindig. Dit is die eerste keer waar twee vyandelike vlote veg sonder visuele kontak tussen die vegtende skepe. * [[1945]] – Tweede Wêreldoorlog: VE-dag, die dag waarop die [[Duitsland|Duitse]] magte instem om onvoorwaardelik oor te gee. * 1945 – Slagting van Sétif: 'n Betoging om die einde van die Tweede Wêreldoorlog te vier en om die onafhanklikheid van [[Algerië]] te eis word bloedig deur die Franse onderdruk. Meer as 10 000 mense sterf. * [[1946]] – Shunsaku Tamiya begin ’n besigheid met die naam Tamiya Shoji Co. ’n saagmeulemaatskappy gestig in Oshika, Shizuoka-Stad, [[Japan]]. * [[1949]] – Die nuwe grondwet van [[Wes-Duitsland]] word goedgekeur en tree op 23 Mei van dieselfde jaar in werking. * [[1954]] – Die [[AFC|Asiatiese Sokkerkonfederasie]] word in [[Manila]], [[Filippyne]], deur 12 lande gestig. * [[1970]] – Die [[Beatles]] reik hulle laaste album "Let It Be" uit. * [[1971]] – Mislukte lansering van [[Mariner 8]]. Die ruimtetuig was veronderstel om navorsing te gaan doen op die planeet [[Mars (planeet)|Mars]]. * 1971 – In die noordweste van die land word [[Portugal]] se eerste nasionale park Peneda-Gerês gestig. * [[1980]] – Die [[WGO]] verklaar dat [[pokke]] wêreldwyd uitgeroei is en stel voor dat in die [[inenting]] teen pokke gestaak word. * [[1988]] – Herverkiesing van [[François Mitterrand]] as president van [[Frankryk]] met 54% stemme teen 46% vir [[Jacques Chirac]]. * [[1996]] – Die nuwe [[Grondwet van Suid-Afrika]] word aanvaar. * [[2007]] – In Herodion suid van [[Jerusalem]] ontdek Israëliese argeoloë die graf van [[Herodes die Grote|Herodes I]] (Herodes die Grote). * [[2012]] – Die Russiese president [[Dmitri Medwedef|Dmitri Medwedew]] word deur die Duma tot nuwe Eerste Minister van [[Rusland]] verkies. * [[2018]] – Bari Weiss, [[redakteur]] van ''[[The New York Times]]'' publiseer 'n artikel oor die [[intellektuele donker web]]. * [[2025]] – [[Pous Leo XIV]] volg [[Pous Franciskus]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. == Geboortes == * [[1737]] – [[Edward Gibbon]], Engelse [[historikus]] († [[1794]]). * [[1779]] – [[Groothertog Konstantyn Pawlowitsj van Rusland]], [[tsesarewitsj]] van Rusland en onderkoning van Kongres-Pole († [[1831]]). * [[1825]] – [[August Snieders]], [[Vlaminge|Vlaamse]] [[skrywer]] († [[1904]]). * [[1879]] – [[Tielman Roos]], Suid-Afrikaanse advokaat, regter, politikus en minister van justisie († [[1935]]). * [[1884]] – [[Harry S. Truman]], Amerikaanse politikus en staatsman, [[President van die Verenigde State]] († [[1972]]). * [[1901]] – [[Vladimir Sofronitsky]], Sowjet-Russiese klassieke pianis († [[1961]]). * [[1906]] – [[Roberto Rossellini]], Italiaanse rolprentregisseur († [[1977]]). * [[1907]] – [[J.J.G. Grobbelaar]], Suid-Afrikaanse inspekteur van onderwys en [[skrywer]] van jeuglektuur († [[1974]]). * [[1916]] – [[João Havelange]], Brasiliaanse sportbestuurder en [[FIFA]] se sewende president († [[2016]]). * [[1922]] – [[Max Mangold]], Duitse professor in fonetiek, fonologie en algemene linguistiek († [[2015]]). * [[1926]] – [[David Attenborough]], Britse natuurkundige en TV-persoonlikheid. * [[1934]] – [[Nelie Smith]], Suid-Afrika se een-en-dertigste [[Springbokkaptein]] († [[2016]]). * 1934 – [[Sibusiso Bengu]], Suid-Afrikaanse Minister van Onderwys in president Mandela se kabinet. * [[1954]] – [[David Keith]], Amerikaanse akteur. * [[1960]] – [[Toby Chance]], Britsgebore Suid-Afrikaanse politikus en parlementslid vir die [[Demokratiese Alliansie|DA]]. * [[1988]] – [[Lise de la Salle]], Franse klassieke pianis. == Sterftes == * [[535]] – [[Pous Johannes II]], 56ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* onbekend). * [[685]] – [[Pous Benedictus II]], 81ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* [[635]]). * [[840]] – Junna, 53ste keiser van [[Japan]]. * [[1785]] − [[Pietro Longhi]], Venesiaanse skilder (* [[1701]]). * [[1794]] – [[Antoine Lavoisier]], Franse [[chemikus]] (* [[1743]]). * [[1873]] – [[John Stuart Mill]], [[Engelse]] [[filosoof]] en [[ekonoom]] (*[[1806]]). * [[1875]] – [[John Thomas Baines]], Engelse kunstenaar en ontdekkingsreisiger van die Britse kolonies van [[Suider-Afrika]] en [[Australië]] (* [[1820]]). * [[1880]] – [[Gustave Flaubert]], [[Franse]] [[skrywer]] (* [[1821]]). * [[1903]] – [[Paul Gauguin]], Franse skilder (* [[1848]]). * [[1927]] – [[Charles Nungesser]], Franse [[bobaasvlieënier]] (* [[1892]]). * [[1936]] – [[Oswald Spengler]], Duitse filosoof en kultuurhistorikus (* [[1880]]). * [[1943]] – [[Mordechai Anielewicz|Mordechaj Anielewicz]], Leier van die Joodse versetstryders in [[Warskou]] se ghetto (* [[1919]]). * [[1947]] – [[Harry Gordon Selfridge]], Britse kleinhandelmagnaat (* [[1856]]). * [[1960]] – [[Hugo Alfvén]], Sweedse komponis en dirigent (* [[1872]]). * [[1982]] – [[Gilles Villeneuve]], Kanadese Formule-1 renjaer (* [[1950]]). * [[1988]] – [[Robert A. Heinlein|Robert Heinlein]], Amerikaanse wetenskapfiksieskrywer (* [[1907]]). * [[1994]] – [[George Peppard]], Amerikaanse akteur (* [[1928]]). * [[1999]] – [[Dirk Bogarde]], Britse akteur en skrywer (* [[1921]]). * [[1999]] – [[Dana Plato]], Amerikaanse aktrise (* [[1964]]). * [[2000]] – [[Pita Amor]], [[Meksiko|Meksikaanse]] skryfster (* [[1918]]). * [[2009]] – [[Lalie Beukes]], Afrikaanse skrywer (* [[1916]]). * [[2020]] – [[Siegfried & Roy|Roy Horn]], Amerikaanse vermaaklikheidspersoonlikheid (* [[1944]]). * [[2021]] – [[Helmut Jahn]], Duits-Amerikaanse argitek (* [[1940]]). * [[2022]] – [[Dennis Waterman]], [[Engeland|Engelse]] akteur (* [[1948]]). * 2022 – [[Fred Ward]], Amerikaanse akteur (* [[1942]]). * [[2026]] – [[Festus Mogae]], [[Botswana]]-politikus en derde president van Botswana (1998–2008) (* [[1939]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == * Feesdag van Pous Benedictus II in die Rooms-Katolieke Kerk. * Feesdag van [[Markus die Evangelis]] in die [[Kopties-Ortodokse Kerk|Koptiese-Ortodokse Kerk]] en [[Oosters-Ortodokse Kerk|Oosters-Ortodokse]] [[Gregoriaanse kalender]]. * [[Moedersdag]] – [[2011]], [[2016]] == Gepubliseer == ===[[Teologie]]=== * [[1844]] – Inter Praecipuas – Oor bybelgenootskappe deur [[Pous Gregorius XVI]]. {{commonskat|8 May}} [[Kategorie:Mei]] gtr2q3g31kgadofrjo9mmtoa7xn0jwv 0 2178 2902575 2895509 2026-05-09T06:48:00Z Aliwal2012 39067 /* Gebeure */ 2902575 wikitext text/x-wiki {{JunieKalender}} '''29 Junie''' is die 180ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (181ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 185 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[538]] – [[Pous Vigilius]] stuur 'n dekreet aan biskop Protofuturus van Braga. * [[1456]] – [[Pous Callixtus III]] roep gelowiges op tot gebed om die Turkse beleg van Belgrado te stuit deur die kerkklokke om 12 uur die middag te laat lui. * [[1534]] – Die [[Franse]] ontdekkingsreisiger [[Jacques Cartier]] ontdek [[Prins-Edward-eiland]]. * [[1613]] – [[William Shakespeare|Shakespeare]] se ''Globe Theatre'' brand af. * [[1678]] – Nadat kommandeur [[Johan Bax van Herenthals]] sterf, word [[Hendrik Crudop]] aangestel as waarnemende kommandeur van die [[Kaap die Goeie Hoop]]. * [[1746]] – [[Pous Benedictus XIV]] verklaar Camillus de Lellis en Pedro Regalado heilig. * [[1748]] – Pous Benedictus XIV publiseer ''Magnae Nobis'' oor huweliksbeletsels en vrystellings. * [[1767]] – Invoerbelasting op [[tee]] en ander goedere dryf die [[Amerikaanse]] koloniste nader aan revolusie. * [[1776]] – Stigting van [[San Francisco]] deur die Spaanse Fransiskaner-orde as ''San Francisco de Asís'', vernoem na die heilige Francis van Assisi. * [[1904]] – Twee naakte veenlyke, die [[Paar van Weerdinge]], word ontdek. * [[1913]] – Die tweede [[Balkan]]-oorlog begin. * [[1922]] – [[Frankryk]] vergun 100 hektaar by ''Vimy Ridge'' "vrylik en vir altyd, aan die regering van [[Kanada]], vir die gratis gebruik van die grond kwytgeskeld van alle belasting". * [[1927]] – Die eerste toetslopie van Wallace Turnbull se verstelbare-hellingshoekskroef vind plaas. * [[1976]] – Die [[Seychelle|Republiek van Seychelle]] word van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. * [[1977]] – Die [[Verenigde Party]] en [[Demokratiese Party (1973)|Demokratiese Party]] smelt saam en vorm die [[Nuwe Republiek Party]] met sir [[De Villiers Graaff]] as tussentydse leier. * [[1991]] – [[Proteas|Suid-Afrika]] sluit weer as 'n volle lid by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aan. * [[1995]] – Die [[Ruimtependeltuig Atlantis]] koppel vir die eerste keer met die [[Rusland|Russiese]] [[Mir]]-ruimtestasie. * [[2024]] – [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] wen die eindstryd van die [[T20I-wêreldbeker 2024|negende T20I-wêreldbeker]] in [[Wes-Indië]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] met sewe lopies teen [[Proteas|Suid-Afrika]]. == Geboortes == * [[1801]] – [[Frédéric Bastiat]], Franse ekonoom en teoretikus († [[1850]]). * [[1835]] – [[Anton Bergmann]], skrywer en Vlaamse aktivis († [[1874]]). * [[1849]] – [[Sergei Witte]], staatsman in tsaristiese [[Rusland]] († [[1915]]). * [[1851]] – Ds. [[Pieter Adam Strasheim]], vader van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in [[Zimbabwe]] (* [[1899]]). * [[1880]] – [[Ludwig Beck]], Duitse generaal († 1944). * [[1886]] – [[Robert Schuman]], Franse staatsman, Eerste Minister van [[Frankryk]] († 1963). * [[1900]] – Antoine de Saint-Exupéry, [[Franse]] skrywer en vlieënier († [[1944]]). * [[1901]] – [[Nelson Eddy]], Amerikaanse sanger en akteur († [[1967]]). * [[1911]] – [[Katherine DeMille]], Amerikaanse aktrise († 1995). * [[1914]] – [[Jacobus Bernardus de Vaal]], onderwyser en historikus († [[1989]]). * [[1919]] – [[Slim Pickens]], Amerikaanse akteur en rodeo-ruiter († 1983). * [[1921]] – [[Jean Kent]], Engelse aktrise († 2013). * [[1925]] – [[Giorgio Napolitano]], Italiaanse joernalis en politikus († [[2023]]). * 1925 – [[Cara Williams]], Amerikaanse aktrise († [[2021]]). * [[1929]] – [[Oriana Fallaci]], [[Italië|Italiaanse]] joernalis en skrywer († [[2006]]). * [[1934]] – [[Corey Allen]], Amerikaanse akteur, regisseur en vervaardiger († [[2010]]). * [[1937]] – [[Willie van Niekerk]], Suid-Afrikaanse medikus en politikus († [[2009]]). * [[1941]] – [[Stokely Carmichael]], [[Amerikaanse]] menseregte-aktivis, in [[Port of Spain]], [[Trinidad en Tobago|Trinidad]] († [[1998]]). * [[1941]] – [[Gert van Tonder]], Afrikaanse sanger en liedjieskrywer. * [[1942]] – [[Bas van der Vlies]], Nederlandse politikus († [[2021]]). * [[1944]] – [[Gary Busey]], Amerikaanse akteur. * [[1948]] – [[Fred Grandy]], Amerikaanse akteur en politikus. * [[1957]] – [[Gurbanguly Berdimuhamedow]], politikus, tweede president van [[Turkmenistan]]. * 1957 – [[María Conchita Alonso]], Kubaans-Amerikaanse aktrise, sangeres en vervaardiger. * [[1961]] – [[Sharon Lawrence]], Amerikaanse aktrise, sangeres en danser. * [[1962]] – [[Amanda Donohoe]], Engelse aktrise. * [[1963]] – [[Anne-Sophie Mutter]], [[Duitsers|Duitse]] violiste. * [[1967]] – [[Melora Hardin]], Amerikaanse aktrise en sangeres. * [[1968]] – [[Brian d'Arcy James]], Amerikaanse aktrise en musikant. * 1968 – [[Judith Hoag]], Amerikaanse aktrise. * [[1972]] – [[Lee Chul-seung]], [[Suid-Korea]]anse [[tafeltennis]]speler. * [[1982]] – [[Lily Rabe]], Amerikaanse aktrise. * [[1986]] – [[Brian Klaas]], Amerikaanse politieke wetenskaplike. * [[1991]] – [[Addison Timlin]], Amerikaanse aktrise. * [[1993]] – [[Harrison Gilbertson]], Australiese akteur. * [[1994]] – [[Camila Mendes]], Amerikaanse aktrise en model. * [[1995]] – [[Nicholas Latifi]], Kanadese [[Formule Een]]-renjaer. == Sterftes == * [[1678]] – [[Johan Bax van Herenthals]], kommandeur van die [[Kaap die Goeie Hoop]] (* [[1637]]). * [[1801]] – [[Adriaan van Jaarsveld]], Boerekommandant van die [[Eerste Grensoorlog]] (* [[1745]]). * [[1861]] – Elizabeth Barrett Browning, [[Engelse]] digteres (* [[1806]]). * [[1875]] – [[Ferdinand I van Oostenryk|Ferdinand I]], [[Keiserryk Oostenryk|keiser van Oostenryk]] (* [[1793]]). * [[1895]] – [[Thomas Henry Huxley]], Britse bioloog en hoofverteenwoordiger van die ''Agnostisisme'' (* [[1825]]). * [[1933]] – [[Roscoe Arbuckle|Fatty Arbuckle]], Amerikaanse akteur, regisseur en skrywer (* [[1887]]). * [[1940]] – [[Paul Klee]], Switserse skilder en kindertekenaar (* [[1879]]). * [[1967]] – [[Jayne Mansfield]], Amerikaanse aktrise (* [[1933]]). * [[1978]] – [[Bob Crane]], Amerikaanse akteur (* [[1928]]). * [[1995]] – [[Lana Turner]], Amerikaanse aktrise (* [[1921]]). * [[1999]] – [[Allan Carr]], Amerikaanse akteur, vervaardiger en skrywer (* [[1937]]). * [[2002]] – [[Rosemary Clooney]], Amerikaanse aktrise en sangeres (* [[1928]]). * [[2003]] – [[Katharine Hepburn]], Amerikaanse aktrise (* [[1907]]). * [[2007]] – Prof. [[Hendrik Johannes Jacob Bingle|Hennie Bingle]], rektor van die [[PU vir CHO]] van 1964 tot 1977 (* [[1910]]). * [[2016]] – [[Margaret Bakkes]], Afrikaanse skrywer (* [[1931]]). * [[2016]] – [[Jan Hettema]], Olimpiese fietsryer en Springbok[[tydren]]jaer (* [[1933]]). * [[2020]] – [[Carl Reiner]], [[Amerika]]anse akteur en komediant (* [[1922]]). == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|29 June}} [[Kategorie:Junie]] fauc54gj0lds22czm4vjhax0505yez0 0 2379 2902382 2854684 2026-05-08T13:30:20Z SpesBona 2720 /* Geboortes */ Hersien 2902382 wikitext text/x-wiki {{AugustusKalender}} '''21 Augustus''' is die 233ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (234ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 132 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1740]] – [[Pous Benedictus XIV]] word gekroon deur kardinaal Carlo Maria de' Marini. * [[1901]] – Die Cadillac Motormaatskappy word gestig in [[Detroit]], [[Michigan]], [[Verenigde State]]. * [[1959]] – [[Hawaii]] word die 50ste [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstaat]] van die Verenigde State. * [[1963]] – [[Afrika]] se noordelike lugruim word weens [[Apartheid|politieke redes]] vir die [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]] se vliegtuie gesluit wat na en van die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Europa]] vlieg. Alternatiewe reëlings word getref sodat om die boog van [[Wes-Afrika]] gevlieg kon word. * [[1972]] – Die [[olietenkskip|olietenkskepe]] ''Texanita'' en ''Oswego Guardian'' bots voor [[Stilbaai]] en eersgenoemde sink. * [[1977]] – Sestien plaaswerkers word doodgeskiet deur ZANLA-kaders by die Odzanu Junction-plaas naby Umtali, [[Rhodesië]]. * [[1986]] – Giftige gas ontsnap van die [[vulkaan|vulkaniese]] [[Nyosmeer]] in [[Kameroen]] en meer as 1 700 mense sterf. * [[1989]] – Raymond Suttner, anti-apartheidsaktivis en dosent in die regte aan [[Universiteit van die Witwatersrand|Wits]], woon die kongres van die [[Organisasie vir Afrika-eenheid|OAE]] in [[Harare]] by, ondanks sy inperking. * [[1991]] – [[Letland]] word van die [[Sowjetunie]] onafhanklik. == Geboortes == * [[1165]] – [[Filips II van Frankryk]], koning van [[Frankryk]] († [[1223]]). * [[1698]] – [[Giuseppe Guarneri|Giuseppe "del Gesù" Guarneri]], Italiaanse strykinstrumentmaker van die [[Guarneri|Guarneri-familie]] van [[Cremona]] († [[1744]]). * [[1765]] – [[William IV van die Verenigde Koninkryk|William IV]], koning van [[Groot-Brittanje]] († [[1837]]). * [[1789]] – [[Augustin Louis Cauchy]], Frans wis- en natuurkundige († [[1857]]). * [[1797]] – [[John Montagu]], [[koloniale sekretaris]] van die [[Kaap die Goeie Hoop]] († [[1853]]). * [[1824]] – [[Egidius Benedictus Watermeyer]], Suid-Afrikaanse skrywer en regter († [[1867]]). * [[1904]] – [[Count Basie]], Amerikaanse musikant en komponis († [[1984]]). * [[1917]] – [[Tini Vorster]], voormalige presidentsvrou van Suid-Afrika († [[2000]]). * [[1929]] – [[Ahmed Kathrada]], ANC-lid en anti-apartheidsaktivis († [[2017]]). * [[1930]] – [[Prinses Margaret, Gravin van Snowdon]], Britse koninklike († [[2002]]). * [[1938]] – [[Kenny Rogers]], Amerikaanse sanger en akteur († [[2020]]). * [[1939]] – [[Festus Mogae]], politikus en derde president van [[Botswana]] (1998–2008) († [[2026]]). * [[1942]] – [[Maria Kaczyńska]], Poolse presidentsvrou († [[2010]]). * [[1943]] – [[Tolla van der Merwe]], Suid-Afrikaanse storieverteller en komediant († [[2000]]). * [[1944]] – [[Eleanor Baker]], Suid-Afrikaanse skrywer († [[2002]]). * [[1945]] – [[Patty McCormack]], Amerikaanse aktrise. * [[1955]] – [[Ngoako Ramathlodi]], politikus en voormalige [[premier van Limpopo]]provinsie. * [[1956]] – [[Kim Cattrall]], Kanadees-Britse aktrise. * [[1959]] – [[Margaret Gardiner]], Suid-Afrikaanse skoonheidskoningin en joernalis. * [[1961]] – [[Stephen Hillenburg]], Amerikaanse animator, bedenker van SpongeBob SquarePants († [[2018]]). * [[1967]] – [[Carrie-Anne Moss]], Kanadese model en rolprentaktrise. * [[1975]] – [[Alicia Witt]], Amerikaanse aktrise. * [[1986]] – [[Usain Bolt]], Jamaikaanse atleet. * 1986 – [[Paetongtarn Shinawatra]], [[Eerste Minister]] van [[Thailand]]. * [[1989]] – [[Rob Knox]], Britse akteur († [[2008]]). * 1989 – [[Hayden Panettiere]], Amerikaanse aktrise en sangeres. * [[1992]] – [[Felipe Nasr]], Brasiliaanse F1-renjaer. == Sterftes == * [[1870]] – [[Johannes Poortermans]], Nederlands gebore skilder en litograaf (* [[1786]]). * [[1938]] – [[Frans Engelenburg]], [[Suid-Afrika]]anse joernalis en koerantredakteur en tweekeer voorsitter van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] (* [[1863]]). * [[1940]] – [[Leon Trotsky]], Russiese teoretikus en politikus (* [[1879]]). * [[1978]] – [[Nicolaas Diederichs]], politikus en derde [[Staatspresident van Suid-Afrika]] (1975–1978) (* [[1903]]). * [[1982]] – [[Sobhuza II]], ''Paramount Chief'' (Opperhoofman) van Swaziland, later koning van [[Swaziland]] (* [[1899]]). * [[2014]] – [[Verna Vels]], Afrikaanse skryfster en omroeper (* [[1933]]). * [[2018]] – [[John van Reenen]], Suid-Afrikaanse wêreldrekordhouer in skyfwerp (* [[1947]]). * [[2018]] – [[Stefán Karl Stefánsson]], Yslandse akteur en sanger (* [[1975]]). * [[2021]] – [[Nicoletta Orsomando]], Italiaanse televisie-aanbieder en aktrise (* [[1929]]). * [[2024]] – [[William Smith]], Suid-Afrikaanse wetenskap- en wiskunde-onderwyser, bekend op televisie (* [[1939]]). == Gepubliseer == * [[1871]] – Die apostoliese konstitusie "In Hac Sublimi" deur [[Pous Pius IX]]. == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == {{commonskat|21 August}} [[Kategorie:Augustus]] fyzkfulry1k7c5wwn5huyw4u0kh4kww 0 3163 2902415 2884476 2026-05-08T18:00:45Z SpesBona 2720 + skakel 2902415 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Nieu-Seeland |volle_naam = <small>''New Zealand'' ([[Engels]])<br />''Aotearoa'' ([[Maori (taal)|Māori]])</small> |algemene_naam = Nieu-Seeland |beeld_vlag = Flag of New Zealand.svg |beeld_wapen = Coat of arms of New Zealand.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = New Zealand (orthographic projection).svg |leuse = |volkslied = ''[[God Defend New Zealand]]''<ref name="Story: National anthems">{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/national-anthems/page-1 |title=Page 1. New Zealand’s anthems |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref><br /><small>''([[Engels]] vir: "God verdedig Nieu-Seeland")''</small><br /><center>[[Lêer:God Defend New Zealand instrumental.ogg]]</center><br />''Koninklike volkslied: [[God Save the King]]''<ref name="Story: National anthems" /><br /><small>''(Engels vir: "God beskerm die koning")''</small><br /><center>[[Lêer:U.S. Navy Band - God Save the King.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]] (95,4%)<br />[[Maori (taal)|Māori]] (4,0%)<br />Nieu-Seelandse<br />[[gebaretaal]] (0,5%){{smallsup|1}} |hoofstad = [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] {{Koördinate|41|17|S|174|27|O}} |latd = 41 |latm = 17 |latNS = S |longd = 174 |longm = 27 |longEW = O |grootste_stad = [[Auckland]] {{Koördinate|36|50|S|174|44|O}} |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Lys van monarge van Brittanje|Monarg]]<br />• Goewerneur-generaal<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]]<br />[[Cindy Kiro]]<br />[[Christopher Luxon]] |oppervlak_rang = 75^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 270&nbsp;534<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15357770 |title=New Zealand country profile |publisher=[[BBC]] |date=20 November 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> |oppervlakmi² = 104&nbsp;454 |persent_water = 2,24 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=27 November 2023}}</ref> |bevolking_skatting = 5&nbsp;256&nbsp;330<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stats.govt.nz/tools/population-clock |title=Population clock |publisher=Statistiek Nieu-Seeland |accessdate=27 November 2023}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2023 |bevolking_rang = 120^ste |bevolking_sensus = 4&nbsp;699&nbsp;755<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stats.govt.nz/tools/population-clock |title=Population clock |publisher=Statistiek Nieu-Seeland |accessdate=27 November 2023}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2018 |bevolkingsdigtheid = 19,5 |bevolkingsdigtheidmi² = 50,5 |bevolkingsdigtheidrang = 167^ste |BBP_PPP = $279,183&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=196,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=New Zealand |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> |BBP_PPP_rang = 63^ste |BBP_PPP_jaar = 2023 |BBP_PPP_per_kapita = $53&nbsp;809<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 32^ste |BBP = $249,415&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 51^ste |BBP_jaar = 2023 |BBP_per_kapita = $48&nbsp;072<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 23^ste |onafhanklikheidstipe = • Verantwoordelike regering<br />• [[Dominion]]<br />• [[Statuut van Westminster 1931|Statuut van Westminster]]<br />• Goedgekeur<br />• ''[[De jure]]'' onafhanklikheid<br />• Huidige [[grondwet]] |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]]<br />[[7 Mei]] [[1856]]<br />[[26 September]] [[1907]]<br />[[11 Desember]] [[1931]]<br />[[25 November]] [[1947]]<br />[[10 Desember]] [[1947]]<br />[[13 Desember]] [[1986]] |MOI = {{wins}} 0,937<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |publisher=United Nations Development Programme |date=2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> |MOI_rang = 13^de |MOI_jaar = 2021 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 30,0<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/household-income-and-housing-cost-statistics-year-ended-june-2022/ |title=Household income and housing-cost statistics: Year ended June 2022 |publisher=Statistiek Nieu-Seeland |date=23 Maart 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Nieu-Seelandse dollar|Dollar]] ($) |geldeenheid_kode = NZD |land_kode = NZ |tydsone = [[NZST]] |utc_afwyking = [[UTC+12:00|+12]] |tydsone_somer = [[NZDT]] (September tot April) |utc_afwyking_DST = [[UTC+13:00|+13]] |internet_domein = [[.nz]] |skakelkode = 64 |voetskrif = 1. As huistale: immigrantetale, waaronder [[Afrikaans]] 0,8%. }} '''Nieu-Seeland''' ([[Engels]]: ''New Zealand'', [njuːˈziːlənd], {{Audio|GT New Zealand.ogg|luister}}; [[Maori (taal)|Māori]]: ''Aotearoa'', [aɔˈtɛaɾɔa]) is 'n [[eilandstaat]] in die suidwestelike [[Stille Oseaan]]gebied. Geografies bestaan dié land, wat in 1840 tot [[Britse Ryk|Britse kolonie]] verklaar is en in 1907 'n dominium binne die [[Britse Statebond|Britse Gemenebes van Nasies]] geword het, uit twee hoofeilande en 'n aantal [[Eilande van Nieu-Seeland|kleiner eilande]]. Nieu-Seeland is 'n [[grondwetlike monargie]] met [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]] as [[staatshoof]] (verteenwoordig deur die goewerneur-generaal, dame Cindy Kiro) en 'n eenkamerparlement met 121 afgevaardigdes. Saam met die [[Cookeilande]], [[Niue]], die [[Ross-Afhanklikheid]] en [[Tokelau]] vorm dit die [[Koninkryk van Nieu-Seeland]]. [[Lêer:New Zealand 23 October 2002.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Nieu-Seeland in 2002]] 'n Algemene Māorinaam vir Nieu-Seeland is '''Aotearoa''',<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/1966/aotearoa |title=AOTEAROA |publisher=An Encyclopaedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref> meestal vertaal as ''Land van die Lang Wit Wolk''. Nieu-Seeland staan bekend vir sy isolasie: dié land word deur die [[Tasmansee]], wat ongeveer 2&nbsp;000 kilometer wyd is, van sy noordwestelike buurland [[Australië]] geskei. Die naaste buurlande is [[Nieu-Kaledonië]], [[Fidji]] en [[Tonga]] in die noorde en [[Antarktika]] in die suide. Weens sy afgeleë ligging was Nieu-Seeland – behalwe vir Antarktika – die laaste groot landmassa waar [[mens]]e hulle gevestig het. Nieu-Seeland kan nóg in geografiese nóg in kulturele opsig by 'n bepaalde vasteland gereken word: dié land lê gedeeltelik op die Australiese asook die Pasifiese Plaat en toon sowel ooreenkomste met die hoofsaaklik Europese kultuur van Australië as die [[Polinesië|Polinesiese]] gedeelte van [[Oseanië]]. Die eilandstaat vorm die westelike punt van die [[Polinesiese Driehoek]]. Nieu-Seeland verskil van ander nywerheidslande deur sy ongewone ekonomiese struktuur – die belangrikste sektore is [[Landbou|land-]] en bosbou, [[voedsel]]verwerking en [[toerisme]]. Dikwels word na Nieu-Seeland as 'n "groen eiland" verwys, veral vanweë sy lae bevolkingsdigtheid, sy ongeskonde natuur asook sy veelsydige en – danksy die geïsoleerde ligging – unieke [[Dier|flora]] en [[Plant|fauna]]. Van Nieu-Seeland se byna vyf miljoen inwoners woon rofweg 3,5 miljoen op die [[Noordeiland]] en een miljoen op die [[Suideiland]]. Hierdie eilande is onder die grootstes in die wêreld en die gekombineerde landarea is vergelykbaar met dié van die [[Britse Eilande]] en meer as twee keer so groot soos die [[Wes-Kaap]]. Tesame met Aotearoa, was 'n ander Māorinaam vir Nieu-Seeland '''Niu Tireni''', 'n [[transliterasie]] van die Engelse naam.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/tapa-whenua-naming-places/page-1 |title=Page 1. Exploration and naming |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref> Ander eilande het veel kleiner bevolkings en dek baie minder landarea. Die belangrikste van hierdie eilande is: * [[Stewart-eiland]] (suid van die Suideiland), die derde grootste eiland volgens landarea met 'n bevolking van sowat 400. * [[Waiheke-eiland]], 'n eiland in [[Auckland]] se Haurakibaai, en met 'n bevolking van sowat 7&nbsp;000 (veel meer in die [[somer]]), die derde digste bewoonde eiland in Nieu-Seeland. * [[Groot Barrière-eiland]], oos van die Haurakibaai. * [[Chathameilande]], 'n afgeleë groep eilande met 'n bevolking van sowat 750. Veral sedert die 1990's het 'n groot aantal [[Suid-Afrika]]anse immigrante hulle in Nieu-Seeland gevestig. Tans is meer as 40&nbsp;000 Nieu-Seelanders in Suid-Afrika gebore, maar ook sowat 18&nbsp;000 [[Verenigde State van Amerika|Amerikaners]] het 'n nuwe tuiste in die Pasifiese eilandstaat gevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history-of-immigration/page-17 |title=Page 17. Multi-cultural New Zealand: 1991 onwards |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref> == Etimologie == [[Lêer:Nova Zeelandia by Janssonius(134121958).jpg|duimnael|links|Die westelike kus van ''Nova Zeelandia'' op 'n kaart van 1666]] [[Lêer:Cook new zealand.jpg|duimnael|[[James Cook]] se kaart van Nieu-Seeland in 1769]] ''Aotearoa'' (wat letterlik vertaal as "land van die lang wit wolk") is die huidige Māori-naam vir Nieu-Seeland en word ook gebruik in Nieu-Seelandse Engels. Dit is nie bekend of die Māori voor die aankoms van die Europeërs reeds enige benaming gebruik het wat na die hele land verwys het – oorspronklik is net die Noordeiland ''Aotearoa'' genoem. Op 13 Desember 1642 het [[Abel Tasman]] Nieu-Seeland ontdek en dit – met die veronderstelling dat dit [[Vuurland]], die mees suidelike punt van [[Suid-Amerika]], sou wees – ''State Landt'' genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |title=European discovery of New Zealand – Abel Tasman |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> In 1645 het [[Nederland]]se [[Kartografie|kartograwe]] die eilande na die provinsie [[Zeeland]] ''Nova Zeelandia'' genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-3 |title=Tasman’s achievement |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last=Mackay|first=Duncan|year=1986|chapter=The Search For The Southern Land|editor-last=Fraser|editor-first= B|title=The New Zealand Book Of Events|location=Auckland|publisher=Reed Methuen|pages=52–54}}</ref> Hierdie benaming is deur die Britse ontdekkingsreisiger [[James Cook]] in 1769 verengels na ''New Zealand''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/perceptions-of-the-landscape/page-2 |title=Page 2. First approaches – the 18th century |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref> Die Māori het verskeie tradisionele name vir die twee hoofeilande, insluitend ''Te Ika-a-Māui'' (die vis van Māui) vir die Noordeiland en ''Te Wai Pounamu'' (die water van Greenstone) of ''Te Waka o Aoraki'' (die kano van Aoraki) vir die Suideiland. Vroeë Europese kaarte verwys na die eilande as Noord (Noordeiland), Middel (Suideiland) en Suid (Stewart-eiland / Rakiura).<ref>{{en}} {{cite book|first=Thomas|last=Brunner|url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/BruJour-fig-BruJour_P001a.html |title=The Great Journey: an expedition to explore the interior of the Middle Island, New Zealand, 1846–8|publisher=Royal Geographic Society|year=1851}}</ref><ref>{{en}} {{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=New Leinster, New Munster, and New Ulster|first=Donald |last=Paterson|url=https://teara.govt.nz/en/1966/provinces|accessdate=16 Maart 2020|date=April 2009|origyear=originally published in 1966|encyclopedia=from An Encyclopaedia of New Zealand|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand}}</ref> Sedert 1830 gebruik kaarte die terme Noord en Suid om die twee grootste eilande van mekaar te onderskei en sedert 1907 is dit die aanvaarde norm.<ref name="NZ name">{{en}} {{cite web |first=Malcolm |last=McKinnon |title=Place names – Naming the country and the main islands |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |date=November 2009 |url=https://teara.govt.nz/en/place-names/page-1 |accessdate=16 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110131/https://teara.govt.nz/en/place-names/page-1 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ''New Zealand Geographic Board'' het in 2009 ontdek dat die name van die twee eilande nog nooit geformaliseer was nie,<ref>{{en}} {{cite web|title=Confusion over NZ islands' names|newspaper=[[BBC News]]|date=22 April 2009|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8011846.stm}}</ref> beide die benamings en alternatiewe is in 2013 geformaliseer. Die amptelike name is nou ''North Island'' of ''Te Ika-a-Māui'' vir die Noordeiland en ''South Island'' of ''Te Waipounamu'' vir die Suideiland. Vir albei eilande kan die Engelse óf die Māori-name óf beide name bymekaar gebruik word.<ref>{{en}} {{cite press release|url=https://www.beehive.govt.nz/release/names-nz’s-two-main-islands-formalised|title=Names of NZ’s two main islands formalised|date=10 Oktober 2013|first=Maurice|last=Williamson|publisher=New Zealand Government|accessdate=16 Maart 2020}}</ref> == Geografie == === Ligging === [[Lêer:Orthographic projection centred over the Bounty Islands.png|duimnael|links|'n Ortografiese projeksie met die Bounty-eilande as sy middelpunt]] [[Lêer:Karta NZ Subantarctic islands.PNG|duimnael|Nieu-Seeland en die [[Subantarktiese eilandgroepe van Nieu-Seeland|subantarktiese eilandgroepe]]]] [[Lêer:Territorial waters - New Zealand.svg|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Nieu-Seeland en sy oorsese gebiede]] Nieu-Seeland is suid van die [[ewenaar]] op die [[Suidelike Halfrond]] geleë, en sy eilande vorm afgeleë gebiede in die suidwestelike Stille Oseaan. Gewoonlik word dié land by Oseanië gereken (veral wanneer hierdie geografiese term ook Australië insluit), maar soms volgens 'n meer spesifieke geografiese en kulturele oogpunt ook as 'n deel van Polinesië beskou. Vanweë die kulturele ooreenkomste met Australië word Nieu-Seeland daarnaas ook by dié vasteland gereken. Die Tasmansee, wat deel uitmaak van die Stille Oseaan, lê wes van die hoofeilande en skei Nieu-Seeland van Australië, die mees nabygeleë landmassa 1&nbsp;600 kilometer wes daarvan. Die Antarktiese landmassa lê 3&nbsp;000 kilometer verder suidwaarts. Kleiner lande of oorsese gebiede naby Nieu-Seeland sluit Nieu-Kaledonië, Tonga en Fidji in die noorde in. Nieu-Seeland is dié land wat die verste van [[Sentraal-Europa]] af lê; dele van dié land is op die aardbol net teenoor [[Spanje]] geleë en vorm dus sy antipode. Naas die twee hoofeilande, Noord- en Suideiland, is daar meer as 700 kleiner eilande. Die hoofeilande, waarna dikwels ook as die Nieu-Seelandse vasteland (''Mainland New Zealand'') verwys word, word deur die Cook-seestraat, waarvan die nouste punt maar 23 kilometer wyd is, van mekaar geskei. Baie van die kleiner eilande soos Stewart-eiland, wat dikwels nog by die Nieu-Seelandse ''Mainland'' gereken word, die Great Barrier-eiland en die digbevolkte Waiheke-eiland is binne 'n radius van vyftig kilometer van die hoofeilande se kuslyn af geleë. Net die [[Kermadec-eilande]] 1&nbsp;000 kilometer noord van die Noordeiland, die [[Chathameilande]] (wat 700 kilometer oos van die Noordeiland naby die [[Internasionale datumgrens]] geleë is) en die vyf Sub-Antarktiese eilandgroepe – Auckland, Campbell, Antipodes, Snares en Bounty – meer as 200 kilometer suid van die Suideiland maak nie deel uit van die hoofeilande se [[argipel]] nie. Die Noordeiland is heeltemaal op die Australiese Plaat geleë, terwyl die Suideiland sowel deel uitmaak van die Australiese asook die Pasifiese Plaat. Die twee hoofeilande was gedurende die laaste [[Ystydperk]] nog met mekaar verbind. Net soos Ysland kan hulle derhalwe ook as 'n selfstandige vasteland beskryf word aangesien hulle destyds nog albei op twee plate geleë was. Nieu-Seeland maak amptelik aanspraak op die [[Ross-Afhanklikheid]] in Antarktika wat eweneens 'n reeks kleiner eilande behels; volgens die Antarktiese Ooreenkoms word Nieu-Seeland se aanspraak egter op internasionale vlak nie erken nie. Daarnaas maak [[Tokelau]] as 'n afhanklike gebied deel uit van Nieu-Seeland, terwyl die [[Cookeilande]] en [[Niue]] as selfregerende gebiede op die grondslag van vrye assosiasie met Nieu-Seeland verbind is. Hierdie gebiede maak deel uit van die [[Koninkryk van Nieu-Seeland]]. Nieu-Seeland se totale oppervlakte beloop 268&nbsp;021 vierkante kilometer; dié land is sodoende ietwat kleiner as [[Italië]] of die [[Filippyne]], maar ietwat groter as die [[Verenigde Koninkryk]]. Terwyl die hoofeilande in oos-westelike rigting maksimaal 450 kilometer wyd is, strek hulle langs hul hoofas in noord-oostelike rigting oor 'n afstand van meer as 1&nbsp;600 kilometer. Die kuslyn het 'n lengte van 15&nbsp;134 kilometer. In vergelyking met sy landmassa het Nieu-Seeland relatief uitgestrekte territoriale waters met 'n oppervlakte van 167&nbsp;653 vierkante kilometer en een van die wêreld se grootste eksklusiewe ekonomiese sones (EES) met 3&nbsp;931&nbsp;136 vierkante kilometer. === Geologie === [[Lêer:Lake Taupo.jpg|duimnael|links|Die Taupomeer op die Noordeiland is in 'n [[kaldera]] geleë wat meer as 20&nbsp;000 jaar gelede tydens die uitbarsting van 'n [[supervulkaan]] gevorm is]] [[Lêer:Zealandia-Continent map en.svg|duimnael|Geologiese kaart van [[Seelandië]]]] [[Lêer:WhakarewarewaPohutuGeyserSign.jpg|duimnael|Die Pohutu-geyser in Whakarewarewa]] Soos die meeste huidige landmassas op die Suidelike Halfrond het ook Nieu-Seeland tot sowat 200 miljoen jaar gelede deel uitgemaak van die prehistoriese [[Gondwana]]-vasteland, 'n reusagtige vasteland op die Suidelike Halfrond wat vanuit die westelike Suid-Amerika oor [[Afrika]] en Australië tot by die westelike Stille-Oseaangebied gestrek het. Dit is nie presies bekend wanneer die huidige Nieu-Seeland homself van die landmassa, wat tans Antarktika vorm, losgewikkel het nie, maar deskundiges reken dat hierdie proses gedurende die [[Kryt (geologie)|Kryt]], rofweg 85 miljoen jaar gelede, of selfs vroeër al aan die gang was – en wel voordat ook Australië van Gondwana losgebreek het. Nieu-Seeland was voortaan 'n geïsoleerde argipel, 2&nbsp;000 kilometer van Australië en 8&nbsp;000 kilometer van [[Chili]] af geleë – 'n gebied waarmee dit gedurende die [[Ystydperk]] via Antarktika nog verbind was. Sommige ooreenkomste ten opsigte van Nieu-Seeland se flora getuig hiervan. Sedert hierdie periode het in Nieu-Seeland 'n flora en fauna ontwikkel wat onafhanklik van dié van ander landmassas was. In geologiese opsig het die eilande 'n rustige periode deurloop waartydens sy bergreekse aan sterk erosie blootgestel en uiteindelik volledig verweer was. Uitgestrekte, laer geleë moerasgebiede het ontstaan wat later tot [[steenkool]]velde omgevorm is. Minder as 30 miljoen jaar gelede het weer 'n onstuimige geologiese periode begin, en dieper liggende gebiede het uit die see begin verrys. Nieu-Seeland se kuslyn het tydens die [[Mioseen]] 'n growwe vorm gekry wat eers in die laaste paar miljoen jare tot sy huidige gestalte ontwikkel het. Baie berge en valleie is selfs later, in die loop van die laaste 100&nbsp;000 jaar, gevorm. Gedurende die Ystydperk was veral die Suideiland sterk [[Gletser|vergletser]]. Tans is Nieu-Seeland op die grenslyn tussen die Australiese en die Pasifiese Plaat geleë. Alhoewel hierdie [[Plaattektoniek|tektoniese plate]] nie regstreeks teen mekaar skuur nie, oefen hulle nogtans 'n beduidende invloed op die eilandstaat uit. Hul frontale krag laat [[geologiese breuke]] ontstaan wat druk op verskillende gesteentelae uitoefen en die grond steeds verder na bowe skuif. Die tweede krag, wat langs die kante werk, lei tot sogenaamde transform-versteurings wat soms [[aardbewing]]s en [[tsoenami]]s kan veroorsaak. Net soos ander lande, wat langs die grens van die Pasifiese Plaat geleë is, behoort ook Nieu-Seeland tot die Pasifiese [[Ring van Vuur]]. Aardbewings, breuke en [[Vulkaan|vulkaniese]] aktiwiteit is tipiese verskynsels in hierdie gebied, en sommige van die aarde se aktiefste vulkane is in Nieu-Seeland geleë. Hierdie vulkane is beperk tot die Noordeiland en baie van hulle is in die ''Taupo Volcanic Zone'' in die sentrum van die eiland gekonsentreer. Al drie vulkane in die Sentrale Plato is byvoorbeeld nog aktief – die [[stratovulkaan]] Ruapehu het so onlangs as 2007 uitgebars. Die aardkors in die Bay of Plenty-gebied is so dun soos nergens anders in die wêreld nie so dat verskillende soorte geotermiese aktiwiteite soos geysers en warm fonteine hier aangetref kan word. 'n Bekende vulkaan in hierdie gebied is White Island; sy laaste groot uitbarsting was in die jaar 2016. Benewens Taupo is daar nog 29 ander geotermale gebiede in Nieu-Seeland. Hulle is hoofsaaklik op die Noordeiland gekonsentreer, soos byvoorbeeld Northland en Hauraki Plains, maar kom ook op die Suideiland voor. Hier lê die bekende warm fonteine van Hanmer Springs. === Topografie en landskappe === ==== Die Noordeiland ==== {{Hoofartikel|Noordeiland}} [[Lêer:Tongariro Mahuia River n.jpg|duimnael|links|Die Mahuia-rivier in die Tongariro Nasionale Park]] [[Lêer:Ninetymilebeach.jpg|duimnael|''Ninety Mile Beach'']] [[Lêer:Whanganui River.jpg|duimnael|Die Whanganui-rivier]] Die Noordeiland met 'n oppervlakte van 113&nbsp;729 vierkante kilometer is die mees digbevolkte eiland van Nieu-Seeland met meer as 3,6 miljoen inwoners. Hier is sowat driekwart van die totale bevolking en sowat negentig persent van die Māori-bevolking gekonsentreer, en sowel die hoofstad [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] asook die grootste stad in dié land, Auckland, is op hierdie eiland geleë. Auckland lê op 'n landengte wat die Stille Oseaan van die Tasmansee skei en op sy nouste punt minder as twee kilometer wyd is. Aangesien Auckland grotendeels deur water omring word, word na hierdie [[metropool]] dikwels ook as die "Stad van Seile" verwys. Die stadsgebied is tussen twee natuurlike seehawens geleë en behels sowat sestig onaktiewe vulkane. Noord van Auckland se landengte lê die Noord-Aucklandskiereiland wat self uit 'n groot aantal kleiner skiereilande bestaan. Die mees noordelike hiervan is Aupouri. Die skiereiland se weskus word deur lang sandstrande, waaronder die bekende ''Ninety Mile Beach'', en twee groot natuurlike hawens, ''Kaipara Harbour'' en ''Hokianga Harbour'', oorheers. Die Waipoua-woud met sy beduidende kauri-bome lê suid van Hokianga. Die ooskus van Noord-Aucklandskiereiland word deur dramatiese landskappe en talle eilande gekenmerk, alhoewel daar ook 'n aantal natuurlike seehawens voorkom soos dié van Whangarei, die grootste stad op die skiereiland, en Bay of Islands. Die heuwellandskappe in die binneland is as land- en bosbougebiede ontwikkel. Die administratiewe gewes Waikato is suid van Auckland geleë. Die Hakarimata-bergreeks in die ooste van Waikato gaan naby die monding van die Waikatorivier in die Tasmansee in 'n golwende heuwellandskap oor. Die ''Waikato Plains'' oos van die Hakarimata-berge is 'n laagvlakte aan weerskante van die rivier met [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], die vierde grootste agglomerasie in dié land, as sy beduidendste nedersetting. Die grotendeels beboste Kaimai- en Mamaku-bergreekse in die ooste skei die gewes van die gebied rondom die Bay of Plenty. Die bekende Coromandel-skiereiland is in die noorde van die baai geleë. Dit word deur die Coromandel-bergreeks met 'n maksimale hoogte van 900 meter oorheers, waarvan die Great-Barrier-eiland 'n noordelike uitloper is. Die Sentrale Plato met sy vulkane [[Ngauruhoe]], Tongariro en Ruapehu vorm die hartland van die Noordeiland. Die vulkane is deur [[Unesco]] as die eerste gekombineerde [[Wêrelderfenisgebied|wêrelderfenis]]- en wêreldnatuurgebied aangewys en maak deel uit van die Nasionale Tongariro-park.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/421 |title=Tongariro National Park |publisher=[[Unesco]] |accessdate=30 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415022457/https://whc.unesco.org/en/list/421/ |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ruapehu is met 2&nbsp;797 meter die hoogste piek op die eiland. Die Taupomeer net noord van Ruapehu, die grootste in Nieu-Seeland, is in die geografiese sentrum van die Noordeiland geleë. Die uitgestrekte bosgebiede Kaingaroa Forest en Nasionale Te-Urewera-park oos van die meer oorheers die gebied tot by die ooskus. Hierdie streek met sy ongerepte berglandskappe is yl bevolk. Die Hikurangi, 'n berg in die Ruakumara-reeks naby die East Cape, is die hoogste piek met 1&nbsp;754 meter. Die weste van die Sentrale Hoogplato is 'n gebied van beboste heuwellandskappe waardeur die Whanganui-rivier en sy talryke takriviere vloei. Die Nasionale Whanganui-park lê in die sentrum van hierdie landskap. Wes hiervan sluit die gewes Taranaki, wat tot in die Tasmansee strek, by die heuwelland aan. Die gelyknamige vrystaande vulkaan troon met sy hoogte van 2&nbsp;518 meter oor die gewes. Rondom die vulkaan strek 'n breë [[reënwoud]]gordel wat as deel van die Nasionale Egmont-park beskerming geniet. Die vrugbare gewes is 'n beduidende sentrum van die Nieu-Seelandse melkbedryf. Suid van die Whanganui-streek lê die Manawatu-riviervlakte rondom die riviere Manawatu en Rangitikei, en die Kapiti Coast met die hoofstad Wellington in sy uiterste suide. Hierdie gebied word in die noordooste deur die bergreeks Tararua Range en in die ooste deur die Rimutaka Range begrens. Die Ruahine Range sluit in die noorde by hierdie bergreekse aan. Die Ruahine-berge maak deel uit van 'n groter bergreeks wat langs die ooskus loop. Ook die moerasagtige Wairarapa-vlakte oos van hierdie berge word in die ooste deur 'n bergagtige gebied begrens. Noordwes hiervan lê die Hawke's Bay-streek rondom die gelyknamige baai. Naas die Ruahne- loop ook die Kaweka-bergreeks deur hierdie streek, terwyl die res daarvan deur golwende heuwellandskappe en die Wairoa-riviergebied in die noorde en die vrugbare Heretaunga-vlakte in die suide beslaan word. Noord hiervan lê die gebied rondom Gisborne wat deel uitmaak van Eastland (dikwels ook East Cape genoem). ==== Die Suideiland ==== {{Hoofartikel|Suideiland}} [[Lêer:Mt Cook, NZ.jpg|duimnael|[[Mount Cook|Aoraki/Mount Cook]] in die Suid-Alpe]] Die Suideiland se oppervlakte is met 150&nbsp;437 vierkante kilometer effens groter as dié van sy noordelike eweknie met 'n bevolking van sowat een miljoen. Die Māori-naam vir die eiland is Te Wahipounamo (letterlik "Plek van die Jadesteen"). Die eiland word oorheers deur die [[Nieu-Seelandse Alpe]] of Suid-Alpe wat langs sy weskus loop. Hierdie bergreeks is die hoogste in [[Australasië]] en Oseanië. Sy hoogste pieke is [[Mount Cook]] of Aoraki (3&nbsp;724 meter) en [[Mount Tasman]] (3&nbsp;497 meter). Hierdie bergpieke is slegs twee van altesaam 17 pieke wat meer as 3&nbsp;000 meter bo seevlak rys. Sowel die mees noordelike asook die mees suidelike gebiede van die Suideiland bestaan uit laer bergreekse waarvan sommige pieke hoogtes van meer as 1&nbsp;000 meter bereik. Die West Coast-streek, 'n smal landstrook tussen die Suid-Alpe en die Tasmansee behoort tot die natstes op aarde, en sodoende loop sommige Suid-Alpegletsers, soos die Fox- en die Franz-Josef-gletser, deur alle klimaatsones tot by die reënwoudgebiede naby die kus. Die uiterste suidweste word deur indrukwekkende fjordlandskappe gekenmerk wat hier ''sounds'' genoem word. Groot dele van die suidweste word as nasionale parke beskerm en vorm gemeenskaplik die Te Wahipounamu-wêrelderfenisgebied.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/551 |title=Te Wahipounamu – South West New Zealand |publisher=[[Unesco]] |accessdate=30 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509025400/https://whc.unesco.org/en/list/551/ |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Canterbury Plains, 'n groot alluviale vlakte wat uiters geskik is vir landboudoeleindes soos veeteelt, is oos van die Suid-Alpe geleë. === Klimaat === [[Lêer:Morning view, Wanaka.jpg|duimnael|'n Uitsig vanaf Lakeside Road, Roys Bay, Wanaka in die oggend]] [[Lêer:Satellite image of South Island New Zealand.jpg|duimnael|'n [[Satellietfoto]], wat in Junie 2006 geneem is, toon [[sneeu]] op die Suideiland]] Die 45ste suidelike breedtegraad loop deur die Suideiland sodat Nieu-Seeland halfpad tussen die ewenaar en die [[Suidpool]] geleë is. Nieu-Seeland het danksy sy ligging in die gematigde klimaatsone van die Suidelike Halfrond 'n relatief milde klimaat wat in baie opsigte as Mediterreens beskryf kan word. Daar is verskillende kleiner klimaatsones wat van subtropies in die noorde tot gematig in die suide strek, maar ook van 'n baie nat klimaat in die weste tot by die droë klimaatsone in die ooste wissel. Sentraal-Otago kan selfs as 'n [[woestyn]]agtige ariede gebied beskryf word, terwyl in die gebied noord van Auckland vrugte soos [[lemoen]]e en [[pomelo]]s floreer. Lang, warm somers is kenmerkend vir albei hoofeilande sodat [[sitrus]]vrugte en [[Arecaceae|palms]] ook op die Suideiland voorkom. In die vlaktes van die Noordeiland wissel die gemiddelde temperature tussen sowat 15&nbsp;°C in die [[winter]] en 25&nbsp;°C in die somer. Temperature op die Suideiland is 5 tot 10&nbsp;°C laer. Die hoogste temperatuur, wat ooit amptelik in Nieu-Seeland aangeteken is, was 42,4&nbsp;°C in Februarie 1973 in sowel Rangiora asook [[Christchurch]]. In Junie 1995 is die laagste temperatuur ooit in dié land in Ophir (Central Otago) met -21,6&nbsp;°C aangeteken. Die groot massas water, wat hoofsaaklik van die Tasmansee af in die [[atmosfeer]] verdamp en wolke vorm, val teen die berge op die Suideiland as [[reën]]. Die gemiddelde jaarlikse neerslag aan die Suideiland se weskus is sowat 7&nbsp;000 millimeter, terwyl die oostelike kant al merkbaar droër is. In sy geheel kan Nieu-Seeland se klimaat vanweë die groot watermassas rondom die eilandgroep as grotendeels maritiem beskryf word, behalwe vir die gebiede wat oos van die hoë bergreekse geleë is soos byvoorbeeld die Mackenzie-bekken en Central Otago op die Suideiland of die Rangipo-woestyn op die Noordeiland wat almal deur 'n kontinentale klimaat gekenmerk word. Hier styg die kwik in die somermaande dikwels bo 30&nbsp;°C, terwyl sneeuvalle gedurende die winter gereeld voorkom. {| border=0 cellspacing="2" cellpadding="2" style="float:left;margin-left:0.5em;margin-bottom:0.5em" | colspan=4 align="center" bgcolor="#b5b5b5" | '''Temperatuur'''<br /><small>Gemiddeldes in&nbsp;°C</small> | align="center" bgcolor="#b5b5b5" valign="top" | '''Stad''' | colspan=4 align="center" bgcolor="#b5b5b5" | '''Reënval'''<br /><small>Gemiddeldes in&nbsp;mm</small> |- | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Jan.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Apr.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Julie&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Okt.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Jan.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Apr.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Julie&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Okt.&nbsp; |- | align="center" | 20 | align="center" | 16 | align="center" | 11 | align="center" | 15 | align="center" | [[Auckland]] | align="center" | 79 | align="center" | 103 | align="center" | 141 | align="center" | 89 |- | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 17 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 12 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 6 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 12 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | &nbsp;[[Christchurch]]&nbsp; | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 46 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 53 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 68 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 44 |- | align="center" | 16 | align="center" | 12 | align="center" | 6 | align="center" | 11 | align="center" | [[Dunedin]] | align="center" | 74 | align="center" | 74 | align="center" | 56 | align="center" | 58 |- | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 19 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 14 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 8 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 12 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | &nbsp;[[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]&nbsp; | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 78 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 107 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 142 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 99 |} {{clear}} === Roaring Forties === [[Lêer:Harbour entrance and Pencarrow Head.jpg|duimnael|links|Cook-seestraat – die ingang tot Wellington-hawe en Pencarrow Head]] [[Lêer:Turbid Waters Surround New Zealand.jpg|duimnael|Onstuimige see rondom Nieu-Seeland]] Nieu-Seeland is in sy geheel in die [[Roaring Forties]] geleë, 'n sone met sterk waaiende winde tussen die 40ste en 50ste [[Breedtegraad|breedtegrade]]. Hierdie sterk lugstrominge, wat in 'n ooswaartse rigting beweeg, word veroorsaak deur die kombinasie van drie faktore – die suidwaartse verskuiwing van lugmassas vanuit die ewenaar na die Suidpool, die aarde se rotasie om sy eie as en die gebrek van groter landmassa's in die betrokke sone wat as windbrekers sou kon dien. So waai hulle oor betreklik klein gebiede – die uiterste suide van Suid-Amerika, 'n deel van die Australiese eiland [[Tasmanië]] en uiteindelik Nieu-Seeland. 'n Foto van Nieu-Seeland, wat in April 2011 deur die multinasionale wetenskaplike [[Nasa]]-satelliet ''Aqua'' geneem is (regs), toon die vloei van [[sediment]] in die Stille Oseaan rondom Nieu-Seeland. Die groot volume daarvan dui op harde winde en onstuimige see. Die Cook-seestraat, die smal strook water wat die Noord- en Suideiland van mekaar skei, word onder die onstuimigste seegebiede ter wêreld gereken. Sterk westelike winde tref die eilande in die weste waar bergreekse 'n natuurlike versperring vorm. Die Cook-seestraat is die enigste opening vir die winde en word deur die tregter-effek in 'n soort windtonnel omgevorm wat tot baie hoë windsnelhede lei en gevare vir lug- en seevaart kan inhou. Magtige branders en [[tornado]]'s kom eweneens voor. Sterk winde sweep die seewater hier op in hoë golwe wat die kusgebiede erodeer. Sy ligging maak ook van Nieu-Seeland hoofstad Wellington 'n taamlik winderige plek. Op 'n gemiddeld van 173 dae per jaar waai hier winde met snelhede van meer as 60&nbsp;km per uur, in buie selfs 140&nbsp;km per uur. Die hoogste windsnelheid, wat ooit gemeet is, was 248&nbsp;km per uur op Wellington se hoogste heuwelpiek, Hawkins Hill (op 495&nbsp;m bo seevlak) op 6 November 1959 en 4 Julie 1962. Die sterkste buie ooit het op 18 April 1970 op Mt John in Canterbury gewaai – met 250&nbsp;km per uur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/weather/page-1 |title=Page 1. Factors determining weather |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Erick Brenstrum |accessdate=27 November 2023}}</ref> == Flora en fauna == Die unieke plante- en dierewêreld van Nieu-Seeland het as gevolg van die eilandgroep se geografiese afsondering oor 'n lang tydperk onafhanklik van dié van ander gebiede ontwikkel. Sy inheemse flora en fauna toon groot ooreenkomste met dié van Nieu-Kaledonië en [[Lord Howe-eiland]]. === Flora === [[Lêer:Silver-fern.jpg|duimnael|links|Die [[silwervaring]] (''Alsophila dealbata'') is 'n nasionale simbool van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Kauri trees in Trounson park.jpg|duimnael|Die boomkruine van twee kauribome]] [[Lêer:PohutukawaCornwallis.jpg|duimnael|Pōhutukawa-bome]] Sowat 85 persent van alle Nieu-Seelandse plantspesies is [[endemies]]. Voor die aankoms van die eerste Māori-setlaars was nog sowat 80 persent van dié land bebos, tog het ontbossing die aandeel inheemse bosse oor die eeue tot slegs 24 persent van die totale oppervlakte laat krimp. Hiervan is 77 persent tot beskermde bosgebiede verklaar. Op sowat vyf persent van die oppervlakte van Nieu-Seeland het die plaaslike bosboubedryf vinnig groeiende [[uitheems]]e boomsoorte soos radiatadenne (''Pinus radiata'') en [[Rooihoutboom|Kaliforniese rooihout]] (''Sequoia sempervirens'') begin aanplant. Belangrike inheemse woudsoorte sluit naaldbosse soos geelhoute (''Podocarpaceae'') of Nieu-Seelandse kauribome (''Agathis australis'') en loofbosse wat hoofsaaklik uit beukebome (''Nothofagus'') bestaan. Die meeste Nieu-Seelandse boomsoorte is immergroen. Veral die naaldbosse word gekenmerk deur epifiete soos Noordeiland-ysterhout (''Metrosideros robusta''), maar ook 'n klein aantal hemiparasiete wat op beukebome voorkom en verwant is met mistels in die [[Noordelike Halfrond]]. Die kauriboom se natuurlike habitat het oorspronklik tot by die Suideiland gestrek, maar is nou beperk tot die Noordeiland se Northland-streek; verwante boomsoorte kom tans nog in [[Nieu-Guinee]], Fidji, Nieu-Kaledonië, [[Maleisië]] en [[Indonesië]] voor. Die Nieu-Seelandse kauribosse is grotendeels deur setlaars afgekap – kaurihout was omstreeks 1800 nog die belangrikste uitvoergoed wat in die internasionale skeepsboubedryf baie gewild was. Kauribome was uiteraard geskik vir die vervaardiging van skeepsmaste, terwyl die hars van kauribome as basiese bestanddeel vir stadig-drogende lak en [[terpentyn]] gebruik is. In 1862 is vir een ton kaurigom $600 betaal en die stadig groeiende kauribosse was binne enkele dekades byna uitgeroei. Benede die digte wouddak kom 'n groot aantal varings voor wat meestal endemies is. Die mees beïndrukkende spesies is boomvarings (''Cyatheales'') wat hoogtes van meer as tien meter kan bereik. Die mees bekende varingsoort is pongas of [[silwervaring]]s, die nieamptelike nasionale plant van Nieu-Seeland. Daarnaas het ook verskillende palmsoorte soos byvoorbeeld nikau-palms (''Rhopalostylis sapida'') in Nieu-Seeland ontwikkel. Ander opvallende boomsoorte sluit die pōhutukawa (''Metrosideros excelsa''), Suideiland-ysterhout (''Metrosideros umbellata'') en die sogenaamde cabbage tree (''Cordyline australis'') in. Sowat tien persent van Nieu-Seeland se oppervlakte is met inheemse oopveld-flora bedek, waaronder tussockgras, bos- en heidevelde. Groot dele van die inheemse flora (sowat 'n derde van die totale oppervlakte van Nieu-Seeland) is tot natuurbewaringsgebiede verklaar, waaronder uitgestrekte nasionale parke en sogenaamde ''Forest Parks''. === Fauna === [[Lêer:Moa.jpg|duimnael|links|upright|'n Gerekonstrueerde moa in die Auckland-museum]] [[Lêer:Male Kea Milford sound.jpg|duimnael|'n Manlike kea-papegaai]] [[Lêer:Kiwi hg.jpg|duimnael|'n Kiwi met eiers in die Kauri-museum (Matakohe, Noordeiland)]] Vanweë sy afgeleë ligging het Nieu-Seeland sy eie unieke ekostelsel ontwikkel. Kenmerkend vir die tydperk voor die Polinesiese kolonisasie was die gebrek aan landsoogdiere, met uitsondering van drie vlermuisspesies (twee spesies van Nieu-Seeland-vlermuise en ''Chalinolobus tuberculatus''). Baie van die ekologiese nisse, waarin gewoonlik [[soogdiere]] sou leef, is in Nieu-Seeland deur [[voëls]] beset. Nievlieënde voëlspesies het 'n buitengewoon belangrike rol op die eilandgroep gespeel, waaronder die kakapo (''Strigops habroptilus''), die kiwi (''Apterygidae''), die takahe (''Porphyrio mantelli''), die weka (''Gallirallus australis'') en die uitgestorwe moa (''Dinornithiformes''). Die kakapo (sy Māori-naam beteken "nag-papegaai") is die seldaamste en ook enigste nievlieënde papegaaiesoort ter wêreld. Moas het sowat vyftien miljoen jaar lank in Nieu-Seeland voorgekom en daar was 25 verskillende soorte wat van kleiner voëls (wat omtrent so groot soos 'n [[kalkoen]] was) tot die ''Dinornis maximus'' met 'n grootte van drie meter gestrek het. Die moas se dieet het hoofsaaklik uit gras, blare en vrugte bestaan. Daar word aangeneem dat die Moriori, setlaars wat hulle gedurende een van die vroeë immigrasiegolwe in Nieu-Seeland gevestig het, die moas uitgeroei het – sowel hul vleis asook hul eiers was baie gewild. Toe die voëls reeds van uitsterwing bedreig was, is die laaste diere met vuur gejaag. 'n Groot aantal moa-geraamtes is in moerasgebiede ontdek. Die inheemse voëlspesies is oorspronklik deur roofvoëls gejaag, waarvan die grootste, die Haastarend (''Harpagornis moorei''), deur 'n vlerkwydte van tot by drie meter en 'n gewig van maksimaal veertien kilogram gekenmerk was. Sommige nievlieënde voëlspesies kom tans nog net in roofdiervrye omgewings soos die eilande langs die Nieu-Seelandse kus voor. Inheemse papegaaispesies soos die kea (''Nestor notabilis'') – wat slegs op die Suideiland en hier in die Suidelike Alpegebied voorkom – en die kaka (''Nestor meriodionalis'') het minder moeilikhede ondervind. Daarnaas word die Nieu-Seelandse voëlwêreld deur 'n groot verskeidenheid trekvoëls gekenmerk wat oor lang afstande oor die Stille Oseane beweeg om 'n deel van die jaar in Nieu-Seeland deur te bring, soos byvoorbeeld die Westland-bassiaan (''Procellaria westlandica''). Ook koningmalmokke (''[[Diomedea epomophora]]'') en Australiese malgasse (''Morus serrator'') broei op die eilandgroep. Die kusgebiede is die habitats van [[pikkewyn]]soorte soos Fiordlandpikkewyne (''Eudyptes pachyrhynchus''), geeloogpikkewyne (''Megadyptes antipodes'') en [[kleinpikkewyn]]e (''Eudyptula minor'') asook seesoogdiere soos Nieu-Seelandse seebere (''Arctocephalus forsteri''), [[suidelike seeolifant]]e (''Mirounga'') en Nieu-Seelandse seeleeus (''Phocarctos hookeri''). Langs die kus word dolfyne en walvisse aangetref, waaronder die seldsame klein Hector-dolfyn (''Cephalorhynchus hectori''). Daar word gevrees dat hierdie spesies binne tien generasies moontlik sal uitsterf. Nieu-Seeland is ook die tuiste van tuataras (brugakkedisse, ''Sphenodon punctatus''), 'n ou reptielspesie, en die weta (''Anostostomatidae''), 'n insek wat 'n maksimale lengte van tien sentimeter kan bereik. Die eilandgroep is een van min gebiede op aarde waar geen [[slang]]e voorkom nie. Die aankoms van die eerste Māori- en later ook Europese setlaars het gepaard gegaan met soms rampspoedige ingrepe op die natuur. Die uitbreiding van uitheemse diere wat met opset of per ongeluk saamgebring is (''Neozoës'' of indringerspesies), veral [[rot]]te, maar ook huishonde, [[huiskat]]te, [[ystervark]]e, [[hermelyn]]e en ander [[Wesel (dier)|weselspesies]] asook die Australiese voskoesoe het tot die grootskaalse uitsterwing van inheemse dierspesies gelei. Die Nieu-Seelandse regering het verskeie maatreëls ingestel om endemiese spesies, wat deur ingevoerde diere bedreig word, veral voëls, van uitsterwing te red. Die uitbreiding van katte word byvoorbeeld deur middel van [[kastrasie]] beperk. Nieu-Seeland is 'n wêreldleier in die uitroeiing van ingevoerde dierspesies en het begin om kleiner eilande langs die kus weer in hul oorspronklike toestand voor die kolonisasie te bring en inheemse spesies te hervestig. Die projek sal in sy tweede fase ook na die twee hoofeilande uitgebrei word. == Geskiedenis == === Polinesiese ontdekkers === [[Lêer:OtagoMuseumWaka.jpg|duimnael|links|'n ''Waka'' (kanoe) in die Otago-museum, [[Dunedin]]]] [[Lêer:Polynesian Migration.svg|duimnael|Die eerste Māori-setlaars het vanuit die oostelike Polinesiese eilandgroepe na Nieu-Seeland geseil. Hierdie volksplanting in 'n voorheen onbewoonde gebied was die laaste in 'n lang reeks migrasies in die suidelike Stille Oseaan]] Nieu-Seeland was baie duisende jare lank 'n soort [[tuin van Eden]] sonder [[Adam en Eva]] – 'n ongerepte paradys waar diere en plante meestal vreedsaam naas mekaar bestaan het. Die meeste inheemse spesies was nooit genoodsaak om 'n oorlewingsstryd teen mededingers te voer nie, sodoende het hulle ook geen natuurlike afweermiddels soos dorings of gif ontwikkel nie. Die eilande se flora en fauna was dus al hoe kwesbaarder vir uitheemse indringerspesies. Mense het hulle eers relatief laat hier gevestig – Nieu-Seeland het die mees suidelike eilandgroep in 'n uitgestrekte seegebied gevorm wat deur Polinesiërs oor die eeue heen gekoloniseer is. Hul lewensruimte was die grootste van alle volke en het oor sestig lengte- en breedtegrade in die wêreld se grootste waterliggaam, die Stille Oseaan, gestrek. Nogtans was die bewoonbare gebied beperk tot die talle groter en kleiner eilande – argipels wat dikwels ver van mekaar geleë en oor die hele suidelike Stille Oseaan versprei was. Elkeen van die eilande kon maar 'n beperkte bevolking onderhou, en so was groter groepe mense steeds weer genoodsaak om 'n nuwe heenkome op ander, verderaf geleë eilande te vind. Met hul bote – groot uitlêerbote of katamarans waarvoor twee kanoes (''waka'') aanmekaargebind is en seile wat uit plantvesels gevleg is – het die Polinesiërs die wydtes van die Stille Oseaan bevaar lank voordat Europeërs dit ontdek het. Hulle het die sterre, seestromings, wind en wolke gebruik om te navigeer en hulle op eilandgroepe soos [[Samoa]], Tonga en [[Tahiti]] gevestig. Van hier het hulle op hul ontdekkingsvaarte verderaf geleë argipels soos die [[Hawaii]]-eilande in die noorde, die [[Paaseiland]] in die ooste en uiteindelik ook Aotearoa of Nieu-Seeland in die suidweste bereik. Die Polinesiese belangstelling in Nieu-Seeland is volgens een oorlewering, wat sy oorsprong egter nie in Nieu-Seeland self het nie, reeds in die [[Middeleeue]] deur reisberigte van Kupe, 'n stamhoof van die eiland Raiatea naby Tahiti, gewek. Ná 'n lang seereis het hy op 'n onbekende eiland in die suide afgekom wat volgens hom slegs deur reusagtige voëls bewoon is, terwyl hy geen menslike bewoners aangetref het nie. Nege generasies later – die Polinesiese tydrekening het op die telling van generasies gebaseer, volgens Europese geskiedkundiges omstreeks 1150 – het 'n groot boot met mans en vroue onder die bevel van stamhoof Toi van Raiatea die lang en gevaarlike seereis na die eiland in die suide aangedurf. Die Polinesiërs het met hul groot uitlêerboot 'n suidwestelike koers ingeslaan, en hul reusagtige driehoekseil na die noordoostelike passaatwind gehang. Ná sowat tweeduisend kilometer se seiltog was hulle kosvoorrade van vrugte en kokosneute al byna uitgeput toe hulle 'n magtige kumuluswolk waargeneem het – die voorbode van land. Volgens meer onlangse navorsing het die eerste setlaars tussen 1250 en 1350 aangekom. === Die Māori === [[Lêer:Kumara.jpg|duimnael|links|'n Kūmara of patat, 'n stapelvoedsel van die Māori]] [[Lêer:Young Maori man dancing.jpg|duimnael|upright|'n Jong Māori-danser]] [[Lêer:Maori clothing, reconstruction, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|duimnael|upright|Tradisionele Māori-kleredrag in die Otago-museum, Dunedin]] Die Māori was van groot statuur, meestal kragtig, van helder- tot donkerbruin velkleur met swart, effens gekrulde hare, donkerbruin oë en gesonde tande. Albei geslagte was gewoonlik getatoeër – mans het hulle gesig, heupe en dybene só versier, vroue hul lippe, kin en soms ook hul taille en voorhoof. Die Māori het – net soos ander Polinesiërs – 'n aanleg vir [[kuns]] en beoefen van [[musiek]] en [[dans]] gehad. Alhoewel hulle geen skrif ontwikkel het nie, is hul oorlewerings steeds mondeling oorgedra en oor baie generasies bewaar. [[Metaal]]werktuie was nie in gebruik nie; hul vernaamste materiale vir die vervaardiging van gebruiksvoorwerpe en wapens was klippe, hout, mossels of bene van diere. Die Māori-samelewing het uit stamgemeenskappe bestaan waarin die naasbestaan deur strenge ''[[tapu]]'s'' gereël is. Behalwe vir stamhoofde, wat soms met twee vroue saamgeleef het, het die Māori 'n monogame leefstyl toegepas. Persoonlike besittings was gewoonlik beperk; die individu was steeds ondergeskik aan belange van die stamgemeenskap. Skade wat aan die stamgemeenskap berokken is, moes deur elke stamlid gewraak word. ''Utu'' – boete, versoening of wraak – was 'n vaste wet waaraan geen stamlid ontglip het nie. Die oortreding van reëls was verbonde aan die verlies van ''[[mana]]'' – eer, waardigheid en status. Gedurende die 12de en 13de eeu was daar nog nou betrekkinge tussen Aotearoa en die Tahiti-eilande, die laaste groot vloot van Polinesiese setlaars het omstreeks 1350 na die suidelike eilande geseil. Aotearoa was dan ook die laaste beduidende eiland wat deur Polinesiese seevaarders ontdek en bevolk is – om (naas Hawaii) die enigste Polinesiese argipel buite die trope te word. Sommige suidelike landskapsvorme soos vulkaniese bergreekse was vertroud aan die setlaars, maar die koel winters en snerpende koue van die Nieu-Seelandse winter, die "tyd van kort dae", was 'n ongekende ervaring, net soos die sneeu wat sommige vulkaniese bergpieke ook nog gedurende die somer bedek het, of die gletsertonge van die Suideiland. Soms word die Māori as die "[[Wikings]] van die Sonsopgang" beskryf – 'n verwysing na sekere kulturele en maatskaplike ooreenkomste wat hulle met dié [[Skandinawië|Skandinawiese]] beskawing deel. So het albei samelewings uit drie stande bestaan: 'n adellike klas wat die families van stamhoofde en die ''tohungas'' of priesters, sieners, toweraars en bewaarders van mondelinge oorlewerings ingesluit het; krygers, ambagsmanne en jagters met hul gesinne as die tweede of middelklas; en 'n lae kaste van slawe, meestal krygsgevangenes wat gedurende een van die tallose stamoorloë geneem is. 'n Tweede gemeenskaplike kenmerk was die Māori se naturreligie met 'n pantheon van godhede wat nie altyd gunstig gesind was nie – so is 'n groot deel van die godsdienstige lewe aan die lees van voortekens van die komende tyd gewy. En net soos die Wikings het die Māori hulle as geesdriftige seevaarders, ontdekkers en veroweraars bekwaam. Die Māori het in Nieu-Seeland geleidelik 'n inheemse mitologie ontwikkel waarvolgens die Noordeiland deur die halfgod Maui uit die see gevis is, net soos ander Pasifiese eilande. Derhalwe is dit ''Te Ika a Maui'' of "die vis van Maui" genoem. Die langgestrekte Suideiland is aanvanklik as Maui se kanoe beskou, ''Te Waka a Maui''. Toe hulle egter die voorkomste van nefriet – 'n edelsteen waaruit die Māori sierade, gereedskappe en wapens vervaardig het – langs die fjordoewers van die Suideiland ontdek het, is die eiland se naam gewysig na ''Te Wai Pounami'' of "Water van die Groen Steen". Die nuwe tuisland was baie groot in vergelyking met ander eilande in die Stille Oseaan, maar die koel klimaat en die gebrek aan die meeste bekende grondstowwe waarop die Polinesiese beskawing elders kon steun, het die Māori 'n stryd om oorlewing laat voer. Siende dat net twee van die tradisionele Polinesiese groentegewasse – taro en patatte (''Ipomea batata'', in Nieu-Seeland bekend as ''kūmara'') – by plaaslike toestande goed geaard het, moes ander eetbare plante en plantdele soos wortels, blare en sade uitgeken word. Daarnaas het visse en mossels, voëls en voëleiers net soos honde en rotte, wat deur die setlaars saamgebring is, as [[stapelvoedsel]] gedien. Kos is in mandjies geplaas om in die plaaslike warm mineraalpoele in natuurlike stoom gaar gemaak te word, of in 'n eenvoudige oond in die grond (''hāngi'') geplaas waar dit tussen verhitte stene gekook is. Klerasie is – net soos matte, seile, vakkels en lym – van vlasvesels vervaardig, terwyl vir kosbare mantels gewoonlik voëlvere gebruik is. === Europese verkenning === [[Lêer:Endeavour replica in Cooktown harbour.jpg|duimnael|links|'n Namaaksel van ''[[HMS Endeavour]]'', die historiese navorsingskip onder bevel van die Britse ontdekkingsreisiger [[James Cook]]]] [[Portugese Ryk|Portugese]] en [[Spaanse Ryk|Spanjaarde]] het reeds in die 16de eeu seevaarte na die Stille Oseaan onderneem, maar waarskynlik het geen Europeër voor 1642 Nieu-Seeland met sy eie oë gesien nie. In dié jaar het die Nederlandse ontdekkingsreisiger Abel Tasman (1603–1659) die suidelike Stille Oseaangebied in opdrag van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] met twee skepe verken op soek na 'n suidelike vasteland wat, soos destyds gehoop is, geleenthede vir nuwe handel sou ontsluit. Tasman het Nieu-Seeland op 13 Desember 1642 as eerste bekende Europeër bereik, sowat een maand nadat hy die eiland Tasmanië suid van Australië verken het, maar ná 'n bloedige konfrontasie met Māori in 'n baai in die noordweste van die Suideiland – vier van Tasman se bemanningslede is dood terwyl hulle per boot onderweg was tussen hul skepe en ten minste een Māori deur 'n kartetskoeël getref<ref>{{en}} {{cite book|page=82|title=Two Worlds: First Meetings Between Maori and Europeans 1642–1772|first=Anne|last=Salmond|publisher=Penguin Books|location=Auckland|isbn=0-670-83298-7}}</ref> – het geen poging onderneem om voet aan wal te sit nie, bevel gegee om die ankers te lig en sy vaart voortgesit. In Nederlands het die baai voortaan as ''Moordenaers Baij'' bekendgestaan (tans Golden Bay).<ref>{{en}} John Reader: ''The Untold History of the Potato''. London: Vintage Books 2009, bl. 247</ref> 'n Nederlandse [[kartograaf]] het aan dié land, wat deur Tasman verken is, kort daarna die naam ''Nieuw Zeeland'' gegee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand |title=Story: European discovery of New Zealand |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> Meer as 'n eeu later het die Franse verkenner Marc-Joseph Marion du Fresne (1724–1772) en sy bemanning daarin geslaag om vriendskaplike betrekkinge met Māori aan te knoop toe sy skepe aker gegooi het in die Bay of Islands, 'n baai langs die noordoostelike kus van die Noordeiland. In Maart 1772 is bemanningslede deur die plaaslike ''iwi'' (stam) selfs toegelaat om die eerste Europese [[groentetuin]] op Nieu-Seelandse bodem – die eiland Motorua – aan te lê. Europeërs wou nie Nieu-Seeland besoek nie, totdat die Britse James Cook in 1769 byna die hele kuslyn gekarteer het. Na aanleiding van Cook is Nieu-Seeland deur talle Europese en [[Noord-Amerika]]anse walvisjagters en handelskepe besoek. Hulle het kos, metaalgereedskap, wapens en ander goedere vir hout, voedsel, artefakte en water verhandel. === Nieu-Seeland as Australiese buitepos === [[Lêer:Poster australia NZ 1788 1911 shepherd 1923.png|duimnael|Historiese kaart van Australië en Nieu-Seeland, 1788–1911]] Ná die stigting van [[Sydney]] as eerste Europese nedersetting in Australië in 1788 was Nieu-Seeland sowat vyf dekades lank 'n ekonomiese en kulturele buitepos van [[Nieu-Suid-Wallis]]. Ook die meeste setlaars het uit dié Britse kolonie gekom. In die laat 18de eeu was dit veral robbe- en walvisjagters wat gereeld besoeke aan die Nieu-Seelandse eilandgroep gebring het. Teen die begin van die 19de eeu het sommige van hulle Nieu-Seeland hul permanente tuiste gemaak en hier begin boer. Handelsbande, wat oor die hele Stille Oseaan gestrek het, het verseker dat ook eerste Nieu-Seelandse goedere so ver noord as [[China]] uitgevoer is. === Eerste Europese nedersettings === [[Lêer:Flag of the United Tribes of New Zealand.svg|duimnael|links|Die vlag van die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland]] Die eerste Europese nedersetting is in Kororāreka in die Bay of Islands (Noordeiland) gevestig waar walvisjagters hul kos- en watervoorrade kom aanvul het. Vanaf die 1790's het Māori [[varkvleis]] en [[aartappel]]s vir die ruilhandel met Europeërs begin produseer, en plekke, waar dié handel gewoonlik plaasgevind en enkele Europese handelaars hulle gevestig het, was trekpleisters vir inheemses. Kontakte met Europeërs het toegang tot moderne vuurwapens en ander goedere verskaf wat tot voordeel kon strek in die nimmereindigende stamoorloë. Die Bay of Islands was ook die plek waar Samuel Marsden, 'n kapelaan uit Sydney, in 1814 die eerste Christelike sendingstasie gestig het. Omstreeks 1840 was daar reeds 'n twintigtal sendingstasies in Nieu-Seeland. Sendelinge het hulle nie beperk tot die kerstening van Māori nie, maar het inheemses ook nuwe vaardighede soos lees en skryf en moderne landboupraktyke en beroepe laat aanleer. 'n Ander belangrike prestasie was die verskrifteling van die Māori-taal. Naas Britse Protestante het ook Franse Katolieke vanaf die 1830's met sendingwerk begin. Al het die nuwe godsdiens die belangstelling van Māori gewek, het dit betreklik lank geneem om hulle te bekeer. Vuurwapens het in die 1820's en 1830's nog meer aandag getrek as [[Bybel]]s en die stamoorloë in intensiteit laat toeneem. Die grootste bedreiging was egter siektes wat deur die Europeërs saamgebring is. Om die toenemende geweld onder beheer te bring en die lewens en belange van Britse handelaars te beskerm, maar ook om die groeiende Franse invloed in te perk ([[Frankryk]] was die belangrikste mededinger in die Stille Oseaangebied), is die Britse regering in die 1830's genoodsaak om aktief betrokke te raak in Nieu-Seeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-3 |title=Page 3. British sovereignty and settlement |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Die Verdrag van Waitangi === [[Lêer:Busby's residence Treaty House, Waitangi, East.jpg|duimnael|links|Die Verdrag van Waitangi (Māori: ''Tiriti o Waitangi'') is in ''Treaty House'' onderteken, die vroeëre woning van James Busby. Die huis en grond was tot en met 1932 in privaat besit toe dit deur die destydse goewerneur-generaal, burggraaf Bledisloe, gekoop en aan die nasie geskenk is. Die jaarlikse Waitangi-dag-feesvieringe word hier gehou]] [[Lêer:Scottish poster advertising emigration to New Zealand.jpg|duimnael|Plakkate soos dié, wat in 1839 in [[Glasgow]] verskyn het, sou die aandag van voornemende immigrante trek]] In 1833 is James Busby as Britse verteenwoordiger (''British Resident'') benoem en na die Bay of Islands gestuur. Deur sy aanstigting het Māori-hoofde in die noorde in 1834 hul eie vlag aanvaar en in die volgende jaar 'n onafhanklikheidsverklaring onderteken. Sewe jaar ná sy aankoms het William Hobson (1793–1842), Nieu-Seeland sy eerste goewerneur, Māori-hoofde na Waitangi ontbied om daar 'n verdrag met die Britse Kroon te onderteken. Die dokument, wat op 6 Februarie 1840 onderteken is, is vervolgens na ander dele van Nieu-Seeland geneem ter insae van plaaslike hoofde. Uiteindelik is die verdrag, wat in beide Engels en Māori uitgevaardig is, deur meer as 500 Māori-stamhoofde geteken. Volgens die Verdrag van Waitangi het Māori-hoofde sekere uitvoerende bevoegdhede aan die Verenigde Koninkryk oorgedra in ruil vir die reg om as Britse onderdane met alle sodanige regte erken te word, terwyl hul eiendomsregte op hul grond en ander "skatte" eweneens deur die ooreenkoms gewaarborg is. Later het meningsverskille oor die interpretasie van die bepalings, wat uit afwykings tussen die Engelse en die Māori-weergawe van die teks voortgespruit het, die ondersoek en beslegting van beweerde oortredings bemoeilik. Britse gesag oor die Kroonkolonie Nieu-Seeland is formeel geproklameer met die toestemming van Māori-hoofde, alhoewel die Britse aanspraak op die Suideiland aanvanklik op Britse verkenningsvaarte gegrond is. Nog voordat die verdrag onderteken en bekragtig is, het die ''New Zealand Company'' danksy die inisiatief van Edward Gibbon Wakefield (1796–1862), die drywende krag agter Britse kolonisasiepogings en die invloedrykste van alle voorstaanders van stelselmatige Britse emigrasie na Australasië,<ref>{{en}} Denis Judd: ''Empire. The British Imperial Experience from 1765 to the Present''. London: I.B. Tauris 2012, bl. 35</ref> die voortou geneem met die werwing van Britse setlaars wat in Wellington gevestig sou word. In die volgende twee jaar het die kompanjie ook die Britse nedersettings Whanganui, [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] en [[Nieu-Plymouth]] gestig, terwyl twee verdere Britse setlaarstreke, Otago en Canterbury, deur dogtermaatskappye in respektiewelik 1848 en 1850 gevestig is. Auckland op die Noordeiland, die Kroonkolonie se administratiewe setel, het onafhanklik van dié kolonisasieprojekte ontstaan. Teen die middel van die 19de eeu was die grootste deel van die Noordeiland danksy die ondersteuning, wat deur plaaslike Māori-gidse verskaf is, deur Europeërs verken. Ook Nieu-Seeland se eerste Anglikaanse biskop, George Selwyn, het uitgebreide reise deur die kolonie onderneem. Net die bergagtige binneland op die Suideiland was voor die 1860's-goudstormloop min of meer ''terra incognita''. === Selfregering en geskille oor grond === [[Lêer:Pōtatau Te Wherowhero by George French Angas.jpg|duimnael|links|Pōtatau Te Wherowhero, die eerste Māori-koning]] [[Lêer:Newzealandwarsmemorial.jpg|duimnael|'n Monument in Auckland se Oorlogsmuseum ter herdenking van Nieu-Seelanders wat in die oorloë tussen 1845 en 1872 hul lewens verloor het]] [[Lêer:Von Tempsky's death Kennett Watkins.jpg|duimnael|Die dood van [[Gustav van Tempsky]] in die Nieu-Seeland-oorloë, 1868]] Kort voor lank het Britse setlaars in die kolonie verantwoordelike selfregering begin opeis. In 1852 het die Britse Parlement met die Wet op die Nieu-Seelandse Grondwet voorsiening gemaak vir 'n sentrale regering met 'n verkose Huis van Afgevaardigdes en ses provinsiale regerings. Terwyl vervolgens meer uitvoerende bevoegdhede aan die sentrale regering oorgedra is, het Māori-sake steeds binne die eksklusiewe bevoegdheid van die Britse goewerneur – en sodoende die ''Colonial Office'' te [[Londen]] – geval. Gedurende die 1840's het geskille oor grond tussen Māori en Pākehā, soos die blanke setlaars genoem is, tot bloedige onluste gelei, so in 1843 in die latere Marlborough-provinsie se Wairau-vallei. Toe lede van die Hōne Heke in 1845 die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse vlag]] in Russell op die Noordeiland neergehaal het, het 'n gewapende konflik uitgebreek wat tot in die volgende jaar gewoed het. Geskille oor grond het in dieselfde dekade ook in Wellington en Whanganui betrekkinge tussen Māori en Pākehā vertroebel. Grondverkope aan Europeërs in Taranaki het in die 1850's tot onluste in Māori-geledere gelei. Tot in die laat 1850's het die regering daarin geslaag om deur middel van grondaankope in die vraag van setlaars te voorsien. Aangesien grond in die Māori-samelewing steeds in gemeenskaplike besit was, het inheemse gemeenskappe toenemend krities na grondverkope aan Europeërs begin kyk. Die sogenaamde Māori-koningsbeweging onder leierskap van Wiremu Tāmihana het weens die groeiende weerstand teen grondverkope steeds meer aanklank by inheemses gevind. In 1858 is Pōtatau Te Wherowhero as eerste Māori-koning verkies. Toe Māori in 1860 geweier het om grond aan setlaars te verkoop, het die Europeërs dit as 'n uitdaging vir die Britse koloniale gesag beskou. Die gewapende weerstand, wat inheemses gebied het, is in die volgende vier jare deur goewerneur George Grey hardhandig onderdruk. Enkele Māori het voortgegaan met hul stryd teen setlaars, maar desondanks is alle oorloë oor grond teen 1872 beëindig. Uitgestrekte landerye in besit van stamme, wat as "rebelle" bestempel is, is gekonfiskeer. Voortaan is grondregte van individuele Māori-eienaars formeel erken en sodanige titels deur 'n spesiale hof vir inheemse grondsake, die ''Native Land Court'', beveilig – met die doelwit om grondverkope aan Pākehā te vergemaklik. Ná dekades van oorlogvoering, waarna dikwels as "Kontakoorloë" verwys word, het baie Māori hulle teruggetrek uit gebiede waar hulle in aanraking met Pākehā gekom het om in afgeleë landelike gemeenskappe te gaan woon. Intussen het steeds meer grond in die hande van blanke setlaars beland, waarby verkope gewoonlik deur die ''Native Land Court'' gehanteer is. Vreedsame proteste teen die onteiening van Māori-grondbesitters het in die 1870's voortgeduur, so in die dorp Parihaka waar die profeet Te Whiti-o-Rongomai 'n leidende rol gespeel het. Regeringsmagte het die dorp in 1881 binnegeval in 'n poging om ook dié soort weerstand te breek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-4 |title=History – War, expansion and depression |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Ekonomiese en demografiese ontwikkeling === [[Lêer:Dunedin and the Otago Peninsula, Otago, New Zealand, 12th. Dec. 2010 - Flickr - PhillipC.jpg|duimnael|links|'n Lugfoto van Dunedin en die Otago-skiereiland. Dunedin was vier dekades lank, tussen die 1860's en 1900, toe dit deur Auckland verbygesteek is, die grootste nedersetting in Nieu-Seeland. Die Universiteit van Otago, gestig in 1869, was die eerste in die jong kolonie]] Terwyl ekonomiese vooruitgang op die Noordeiland deur die oorloë oor grond belemmer is, het die Suideiland danksy die inkomste uit die wolbedryf en goudontginning vorentoe gebeur. Hier het Canterbury tot die welvarendste provinsie ontwikkel, terwyl die florerende goudbedryf van [[Dunedin]] die grootste nedersetting gemaak het. Goudvelde, wat in 1861 in Otago en later aan die weskus ontdek is, het groter getalle setlaars na die kolonie laat stroom. Ses jaar later het goudvonste, wat by Thames op die Noordeiland gemaak is, die groei van Auckland bevorder. Teen die laat 1860's het goudontginning en wolpryse merkbaar gedaal. Om nuwe ekonomiese groei te stimuleer, het die koloniale tesourier Julius Vogel die voorstel gemaak om in infrastruktuurprojekte soos spoorwegbou te belê en finansiële steun aan voornemende immigrante te verleen. Dié program, wat deur middel van lenings gefinansier is, het die blanke bevolking tussen die sensusjare 1871 en 1881 van 'n kwart- tot 'n halfmiljoen laat groei. Vogel se beleid was gegrond op die oortuiging dat Nieu-Seeland slegs tot 'n nasie sou groei indien die kolonie aantreklik genoeg was vir beide immigrante en kapitaal. Op administratiewe gebied is die beleid van afsonderlike koloniale nedersettings laat vaar en die provinsies in 1876 afgeskaf. Nieu-Seeland is vervolgens in 'n swaar ekonomiese depressie gedompel wat tot in die 1890's voortgeduur het. Ondanks 'n kort oplewing op die koringmark het pryse vir landbougoedere skerp gedaal waardeur ook die eiendomsmark nadelig geraak is. Stedelike nedersettings is deur hoë werkloosheid geteister, en terwyl loonvlakke vir fabrieksarbeiders gedaal het, het ook hul werksomstandighede verswak. Sommige Nieu-Seelanders het geëmigreer, veral na Australië. Die vleisbedryf het in 1882 groot sukses behaal met die vrag bevrore vleis wat per koelskip na [[Engeland]] vervoer is. Hierdie tegniese vooruitgang het vir die eerste keer die uitvoer van goedere soos bevrore vleis en gekoelde botter en kaas na oorsese bestemmings moontlik gemaak. Aanvanklike tegniese vraagstukke is vinnig opgelos, en kort voor lank is Nieu-Seeland omgeskep tot 'n reusagtige boerderybedryf wat Britse verbruikers van landbougoedere voorsien het. Nieu-Seeland se boslandskap moes plek maak vir weivelde.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-4 |title=Page 4. War, expansion and depression |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Magsoorname van die Liberale Party === [[Lêer:Kate Sheppard Memorial. FZ200 (14409824662).jpg|duimnael|Die ''Kate Sheppard National Memorial'' in Christchurch is ter ere van Nieu-Seeland se kampvegter vir die vrouestemreg opgerig]] Die algemene verkiesing van 1890 was 'n politieke waterskeiding wat tot die Liberale Party se regeringsoorname en ingrypende ekonomiese en maatskaplike verandering gelei het. Tussen 1893 en 1906 is dié land deur die Liberale eerste minister Richard Seddon (1845–1906) geregeer wat die bynaam ''King Dick'' gekry het. Die Liberale het groot landerye onderverdeel in kleiner plase wat as ''family farms'' bekend gestaan het, meer Māori-grond is op die Noordeiland aangekoop en die immigrasie van blankes bevorder. Stygende wêreldmarkpryse vir Nieu-Seeland se uitvoergoedere het die finansiële volhoubaarheid van dié beleid verseker. Die demografiese swaartepunt het in 1901 na die Noordeiland verskuif – vir die eerste keer sedert die 1850's was meer as die helfte van die Europese bevolking noord van die [[Straat van Cook|Cook-seestraat]] saamgetrek. Die Liberale regering het met sy beleid van staatsinmenging in die ekonomie en samelewing eerste stappe onderneem in die rigting van Nieu-Seelandse se latere model van 'n welvaartstaat deur 'n pensioenstelsel vir afgetredenes en behuisingskemas vir werkersgesinne in te voer. In 1893 Nieu-Seeland die eerste land ter wêreld wat stemreg aan vroue toegeken het danksy die politieke veldtog van aktiviste soos Kate Sheppard (1847–1934). Die stewige handelsbande met die Moederland het die lojaliteit van Nieu-Seelanders teenoor die Britse Ryk verseker. So het Nieu-Seelanders nie geskroom om vanaf 1899 aan die kant van Britse magte in die [[Tweede Vryheidsoorlog|Suid-Afrikaanse Oorlog]] te veg nie. Die nasionale bewussyn van Nieu-Seelanders was eweneens sterk genoeg om die voorgestelde aansluiting by die Australiese Federasie, wat in 1901 tot stand gekom het, van die hand te wys. === Eerste Wêreldoorlog === Met die oorwinning van William Massey se Hervormingsparty (''Reform Party'') in die algemene verkiesing van 1912 het twee dekades van liberale bewind tot 'n einde gekom. Massey het sy politieke sukses onder meer te danke gehad aan sy belofte dat huurpagters van grond in staatsbesit hul boerderye as hul eiendom sou kon oorneem. Toe die [[Eerste Wêreldoorlog|Groot Oorlog]] in 1914 uitgebreek het, het Nieu-Seelanders lojaal aan die kant van die Britse Moederland geskaar. Duisende Nieu-Seelanders het op oorsese oorlogstonele, waaronder die Wes-Europese frontlinies, geveg en gesneuwel. Die geallieerde landingspoging naby die [[Gallipoli|Gallipoli-skiereiland]] in die Europese deel van [[Turkye]], wat vir Australiese en Nieu-Seelandse magte in Augustus 1915 met ongekende verliese aan menselewens verbonde was, was 'n waterskeiding vir albei nasies, sowel op militêre asook op politieke gebied. Herdenkings van Gallipoli vorm die basis vir die militêre en historiese tradisie van die ''Australian and New Zealand Army Corps (ANZAC)'' wat die besondere betrekkinge tussen Nieu-Seeland en sy groter buurland Australië versinnebeeld.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-5 |title=Page 5. Liberal to Labour |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Die Groot Depressie en die groei van die Arbeidersparty === [[Lêer:Election night crowd, Wellington, 1931.jpg|duimnael|Skare vergader in 1931 in Wellington vir die bekendmaking van verkiesingsuitslae]] Ná 'n kortstondige fase van ekonomiese stabiliteit en welvaart in die laat 1920's is Nieu-Seeland swaar getref deur die wêreldwye ekonomiese ineensinking wat op die ineenstorting van die New Yorkse Effektebeurs in Oktober 1929 gevolg het. Pryse vir dié land se uitvoergoedere het skerp gedaal. Terwyl Nieu-Seelandse boere gesukkel het om hul lenings af te betaal, het werkloosheid in stedelike gebiede drasties toegeneem. Op 18 September 1931 is 'n koalisieregering tussen die Hervormings- en die Verenigde Party onder leiding van die eerste minister Joseph Gordon Coates (1878–1943) aangekondig, onder meer om die Arbeidersparty se groeiende politieke invloed te stuit. Ontevredenheid oor die regering se ekonomiese beleid het aanleiding gegee tot onluste. Nieu-Seeland se werkers het reeds vanaf die laat 19de eeu in vakbonde saamgesluit en groter stakings in 1890 en 1912/13 georganiseer. Terugslae in die stryd om meer werkersregte het die werkersbeweging ook op politieke gebied kragte laat saamsnoer. Die Nieu-Seelandse Arbeidersparty, wat in 1916 gestig is, het in verkiesings gedurende die 1920's eerste suksesse behaal. In die verkiesing van 1935 het die party onder leiding van Michael Joseph Savage (1872–1940) 'n oortuigende oorwinning behaal. Ná Savage se afsterwe in 1940 het Peter Fraser die amp van eerste minister beklee. Die Arbeidersparty kon voordeel trek uit die ekonomiese herstelproses wat nog voor sy verkiesing besig was om te ontvou. Nieu-Seeland se ekonomiese herlewing is bevorder deur 'n pragmatiese regeringsbeleid. So is die Nieu-Seelandse Reserwebank in 1936 deur die staat oorgeneem, die besteding aan infrastruktuurprojekte verhoog en 'n openbare behuisingskema begin. Die Wet oor Sosiale Sekerheid van 1938 het voorsiening gemaak vir die grootskaalse uitbreiding van die Nieu-Seelandse welvaartstelsel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-5 |title=Page 5. Liberal to Labour |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Landing Exercises, New Zealand, 1943 (16433520554).jpg|duimnael|links|Amerikaanse vlootsoldate tydens 'n landingsoefening in Hawke's Bay in 1943]] [[Lêer:E 003261 E Maoris in North Africa July 1941.jpg|duimnael|Nieu-Seelandse soldate van die [[Maori|Māori]]-divisie voer tydens die [[Noord-Afrika]]-veldtog van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in 1941 'n [[haka]] ('n Māori-oorlogsdans) vir [[George II van Griekeland|George II]], koning van [[Griekeland]], in [[Egipte]] op]] Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Nieu-Seelandse troepe weer aan die kant van die Verenigde Koninkryk geveg. Die val van [[Singapoer]] het Nieu-Seelanders bewus gemaak van die Britse Ryk se militêre swakheid en die Britse onvermoë om die eilandstaat se veiligheid te waarborg. Gedurende die oorlog in die Stille Oseaan het die Verenigde State [[Japan]] se aggressiewe beleid en magsuitbreiding gestuit en is Amerikaanse magte in Nieu-Seeland gestasioneer om dié land teen enige Japanse inval te verdedig. Die belangrikheid van militêre betrekkinge met die Verenigde State as nuwe beskermende moondheid is in die vroeë 1950's erken met die besluit om Nieu-Seelandse troepe na die oorlogstoneel op die [[Korea]]anse skiereiland te ontbied. Ook gedurende die [[Viëtnamoorlog]] het Nieu-Seeland se Nasionale Party-regering onder Keith Holyoake (1904–1983) nie geskroom om Nieu-Seelandse magte na die oorlogstoneel te stuur nie, ondanks skerp proteste van die Nieu-Seelandse publiek. Die Werkersparty het gedurende die Tweede Wêreldoorlog aan die bewind gebly, terwyl Peter Fraser as eerste minister 'n belangrike rol by die konferensie kon speel waartydens die [[Verenigde Nasies]] in die lewe geroep is. Ná die oorlog het die Werkersparty egter baie van sy vroeëre hervormingsgesindheid ingeboet – 'n proses wat negatiewe uitwerking op sy vlak van ondersteuning sou hê.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-5 |title=Page 5. Liberal to Labour |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Bewind van die Nasionale Party === [[Lêer:1955-ep-colvin-blotting-the-book.jpg|duimnael|'n Politieke spotprent lewer skerp kritiek op die Nasionale Party se anti-vakbond-wetgewing en stel dit gelyk aan Nazi-praktyke]] Die konserwatiewe Nasionale Party het Nieu-Seeland vanaf sy oorwinning by die stembus in 1949 tot 1984 geregeer, met twee onderbrekings tussen respektiewelik 1957 en 1960, en 1972 en 1975, toe Arbeidersparty-regerings vir enkele termyne aan die bewind was. Sterk ekonomiese groei in die jare ná die oorlog en die tekort aan geskoolde mannekrag het Nieu-Seelandse vakbonde op hoër lone vir sy lede laat aandring, veral nadat die inflasiekoers die hoogte ingeskiet het. Die konserwatiewe regering se weiering om in te stem tot loonverhogings het tot militante aksies van die kant van vakbonde gelei – iets wat in die gespanne politieke atmosfeer van die [[Koue Oorlog]] selfs deur politici van die Arbeidersparty met argwaan bejeën is. In 1950 het militante vakbondlede onder leiding van Jock Barnes (1907–2000) hul eie Vakbondkongres gestig wat gekant was teen die bestaande stelsel van kollektiewe bedinging. In Februarie van die volgende jaar het werfarbeiders die omvangrykste industriële aksie in die geskiedenis van Nieu-Seeland begin toe hulle tydens 'n geskil oor loonverhogings geweier het om oortyddiens te verrig – 'n stap wat deur skeepseienaars as onwettige staking bestempel is. Die regering het drastiese noodmaatreëls teen die stakers ingestel. So kon vakbondfondse gekonfiskeer word, is weermaglede ingespan om stakende werkers te vervang en enige vergadering van stakendes of publikasies oor die dispuut summier verbied. Die gesinne van stakende werkers is swaar getref deur die regeringsoptrede, veral omdat hulle sonder inkomste moes oorleef en die publiek verbied is om enige hulp aan hulle te voorsien. Selfs kinders is geteiken. In die Clifton Terrace-laerskool in Wellington is kinders van stakendes gedurende speeltye van ander kinders geskei sodat niemand sy skoolete onwettig met hulle kon deel nie. Uit protes teen die regeringsoptrede het ander vakbonde by die staking aangesluit. Naas 22&nbsp;000 werf- en hawearbeiders het ook werkers in bevriesingsaanlegte, myne en waterkragsentrales net soos vragwabestuurders hul werk gestaak. Nieu-Seeland was 151 dae lank onder beleg. Toe die staking deur die betrokke vakbonde beëindig is, was een miljoen werkdae verlore. Die Nieu-Seelandse ''Waterside Workers’ Union'', 'n vakbond vir werf- en hawearbeiders, is opgesplits in kleiner vakbonde vir elke seehawe. Die meeste vakbondleiers, wat by die staking betrokke was, onder wie Jock Barnes, het hul werk verlor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/strikes-and-labour-disputes/page-7 |title=Page 7. The 1951 waterfront dispute |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Mark Derby |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Bande met die Moederland === [[Lêer:New Zealand House, Haymarket, London.jpg|duimnael|Die Nieu-Seeland-huis op Haymarket in [[Londen]] huisves die Nieu-Seelandse Hoë Kommissie in die Verenigde Koninkryk]] In die dekades ná die Tweede Wêreldoorlog het uitvoere van Nieu-Seelandse landbouprodukte na die Verenigde Koninkryk dié land se ekonomiese welvaart verseker, terwyl ook na-oorlogse immigrante, wat dié land in groot getalle binnegestroom het, nog merendeels van Britse herkoms was. Nieu-Seeland se kultuur en tradisies was steeds diep gewortel in die Britse Moederland. Die troonbestyging van Elizabeth II is oral in Nieu-Seeland deur groot skares met entoesiasme gevier. So was Nieu-Seelanders besonder trots daarop dat een van die besondere geskenke, wat die nuut gekroonde koningin Elizabeth II in 1953 van haar onderdane ontvang het, die bestyging van die hoogste bergpiek ter wêreld, [[Berg Everest]], deur 'n landgenoot, [[Edmund Hillary]] (1919–2008), gemaak is. Die Verenigde Koninkryk se besluit om tot die Europese Ekonomiese Gemeenskap toe te tree, wat in 1973 voltrek is, het Nieu-Seeland van sy vernaamste afsetmark vir landbou-uitvoere ontneem. In dieselfde jaar het die eerste oliekrisis skokgolwe deur dié land se ekonomie gestuur en bygedra tot die val van die Werkersparty-regering in 1975. 'n Tweede oliekrisis in 1978 het aanleiding gegee tot 'n hersiening van Nieu-Seeland se ekonomiese beleid. Die destydse Nasionale Party-regering onder eerste minister Robert Muldoon (1921–1992) het die ekonomiese welvaart van Nieu-Seelanders deur sogenaamde "Dink groot"-projekte probeer verseker. Grootskaalse industriële en energieprojekte is begin, terwyl die landbousektor deur subsidies ondersteun is. Toe oliepryse in die vroeë 1980's weer begin daal het, het dié projekte ekonomies ondoeltreffend en finansieel onuitvoerbaar geword. Inflasie en werkloosheidsyfers het die hoogte ingeskiet. === Die ekonomiese "rewolusie" van 1984 === In 1984 is die vierde Arbeidersparty-regering verkies. Die nuwe minister van finansies, Roger Douglas (* 1937), was 'n vurige aanhanger van ekonomiese [[Liberalisme|liberalisering]]. Die meeste staatskontroles oor die Nieu-Seelandse ekonomie is opgehef, talle staatsondernemings geprivatiseer en baie aspekte van die welvaartstelsel bevraagteken. Hierdie maatreëls is deur baie waarnemers beskou as 'n aanslag op Nieu-Seeland se egalitêre tradisies. Politieke en militêre betrekkinge met die Verenigde State is deur die Arbeidersparty se anti-[[kernwapen]]beleid vertroebel. Die Nasionale Party-regering, wat dié land tussen 1990 en 1999 geregeer het, het voortgegaan met die beleid van ekonomiese hervorming. Die omstrede Wet oor werkkontrakte (''Employment Controls Act'') het die arbeidsmark geliberaliseer en die invloed van vakbonde beperk. Die welvaartstelsel is hervorm deur sosiale uitkerings te besnoei. Op politieke gebied het die invoering van 'n nuwe verkiesingstelsel met gemengde lid-proporsionele verteenwoordiging in 1996 die verowering van algehele meerderhede setels in die parlement bemoeilik sodat minderheids- of koalisieregerings intussen die norm geword het. Die Nasionale en die Arbeidersparty het nogtans daarin geslaag om hul status as grootste partye te handhaaf. === Māori in die 20ste eeu === [[Lêer:20110121 PH V1020230 0039.JPG - Flickr - NZ Defence Force.jpg|duimnael|In Nieu-Seeland se bikulturele samelewing word elemente van Brits-Europese kultuur met dié van Māori gekombineer. Die nuwe bevelvoerder vir die vlootskip ''HMNZS Te Kaha'' word in 2011 in Davenport met 'n Māori-parade verwelkom]] Nog tot in die tyd van die Tweede Wêreldoorlog het Māori oorwegend in afgeleë landelike nedersettings gewoon. Die Māori-samelewing, wat tradisioneel op 'n stamgrondslag georganiseer en verdeel was, het nogtans dinamies ontwikkel. In die laat 19de en vroeë 20ste eeu het die Kotahitanga-beweging pogings onderneem om Māori-instellings oor stamgrense heen te vorm. In die vroeë 1920's is die Rātana-kerk gestig wat vandag sowat 50&nbsp;000 aanhangers in Nieu-Seeland en Australië het. Tydens kerkdienste word naas die Bybel ook die sogenaamde Blou Boek met Māori-gebede en -himnes gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/ratana-church-te-haahi-ratana |title=Story: Rātana Church – Te Haahi Rātana |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Keith Newman |accessdate=27 November 2023}}</ref> Grootskaalse verstedeliking van Māori-gemeenskappe sedert 1945 het gepaard gegaan met groot ontevredenheid oor sosio-ekonomiese benadeling, die voortgesette verlies van grond en die agteruitgang van godsdienstige en ander tradisies. In Nieu-Seeland se binnelandse politiek is die kollig toenemend geplaas op rasverhoudinge en die impak van die Verdrag van Waitangi. Etniese bewussyn en bekommerdheid oor rasgebaseerde benadeling in Nieu-Seeland en elders het van sportbetrekkinge met Suid-Afrika 'n politiek-gelaaide kwessie gemaak. Toe Suid-Afrika se nasionale [[rugby]]span, die [[Springbokke]], in 1981 deur Nieu-Seeland getoer het, is dié land deur onluste geteister. Vervolgens is aandag geskenk aan die verhouding tussen Māori en Nieu-Seelanders van Europese afkoms en die betekenis van die Waitangi-ooreenkoms vir albei etniese groepe. Die sogenaamde Waitangi-tribunaal, wat in 1975 in die lewe geroep is, is sedert 1985 gemagtig om ook skendings van die ooreenkoms te ondersoek wat voor 1975 plaasgevind het. === Nieu-Seeland as bi- en multikulturele samelewing === Die herlewing van Māori-kultuur, insluitende pogings om die gebruik van die Māoritaal te bevorder, het Nieu-Seelanders vanaf die vroeë 1980's bewus gemaak van die unieke bikulturele karakter van hul samelewing. Die aankoms van nuwe immigrante uit alle wêrelddele, waaronder die Stille Oseaangebied en [[Asië]], het van Nieu-Seeland 'n multikulturele samelewing gemaak. In 2014 het die ''New Zealand Society of Translators and Interpreters (NZSTI)'' die ''Treaty Times Thirty''-projek van stapel gestuur om ter viering van hul dertigste bestaansjaar die Verdrag van Waitangi in dertig ander tale te vertaal wat in Nieu-Seeland gebesig word en in boekvorm te publiseer. Nieu-Seeland se gronddokument is sodoende vir die eerste keer ook amptelik in [[Afrikaans]] beskikbaar. Die Afrikaanse vertaling van sowel die Engelse asook die Māori-weergawe van die ooreenkoms is die produk van drie Afrikaanse Nieu-Seelanders se harde werk, naamlik Alta Rall (NZSTI-lid), Dina Cloete en Philip Langenhoven van Wellington.<ref>{{af}} [https://www.wereldwyd.co.za/die-verdrag-van-waitangi-kry-afrikaans-gestalte/ Wêreldwyd: Die Verdrag van Waitangi kry in Afrikaans gestalte! Besoek op 28 Mei 2017]</ref><ref>{{af}} [http://brokkies.net/sites/default/files/Kiwi-Brokkies%20-%208%20Maart%202017.pdf Kiwi-Brokkies, 8 Maart 2017: Die Afrikaanse vertalings van die ‘Treaty of Waitangi’. Besoek op 28 Mei 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181219181741/http://brokkies.net/sites/default/files/Kiwi-Brokkies%20-%208%20Maart%202017.pdf |date=19 Desember 2018}}</ref> == Bevolking == === Demografie === [[Lêer:New Zealand population over time - small.png|duimnael|Nieu-Seeland se historiese en verwagte bevolkingsgroei]] Volgens die laaste sensus het Nieu-Seeland se bevolking op 5 Maart 2013 4&nbsp;242&nbsp;048 beloop, 'n toename van 8,4 persent oor die sensus van 2006 en 'n verdubbeling teenoor die jaar 1956. Volgens amptelike skattings is die Nieu-Seelandse bevolking laat in Julie 2017 op 4,8 miljoen beraam. 647&nbsp;000 Nieu-Seelandse burgers bly in Australië, terwyl sowat 65&nbsp;000 Australiërs hulle in Nieu-Seeland gevestig het.<ref>{{en}} [http://www.dfat.gov.au/geo/new_zealand/nz_country_brief.html ''Australiese Regering – Departement van Buitelandse Sake en Handel: New Zealand country brief''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012052030/http://dfat.gov.au/geo/new_zealand/nz_country_brief.html |date=12 Oktober 2013 }}, besoek op 9 Oktober 2013.</ref> Die groei van die bevolking berus sowel op 'n hoë geboorteoorskot (in 2014 is daar 57&nbsp;242 geboortes en 31&nbsp;063 sterfgevalle aangeteken) asook netto-migrasie. Die netto-migrasie het tussen Maart 2014 en Maart 2015 56&nbsp;275 beloop.<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/snapshots-of-nz/top-statistics.aspx ''Statistics New Zealand: Top statistics. Besoek op 14 Mei 2015'']</ref> 23 persent van die huidige bevolking is in die buiteland gebore, en ook twee derdes van die bevolkingstoename tussen 2000 en 2005 word aan immigrasie toegeskryf. Met 'n bevolkingsdigtheid van slegs sowat 18 inwoners per vierkante kilometer is Nieu-Seeland een van die yl bevolkste lande op aarde, maar nogtans digter bevolk as sy buurland Australië (3,2 inwoners per vk km). Die Nieu-Seelandse bevolking is oneweredig oor die verskillende landsdele versprei. Terwyl slegs sowat een miljoen mense die groter Suideiland bewoon en groot dele van die eiland soos Fiordland feitlik onbewoon is, is driekwart van die totale bevolking of byna vier miljoen op die kleiner Noordeiland gekonsentreer. Die grootste metropolitaanse gebied op Noordeiland, Auckland, het meer as 1,3 miljoen inwoners. Nieu-Seeland se verstedelikingsyfer is met 86 persent (in 2005) een van die hoogstes ter wêreld. === Etniese samestelling === [[Lêer:Tino Rangatiratanga Maori sovereignty movement flag.svg|duimnael|Die vlag van die Māori]] Nieu-Seelanders van Europese afkoms, wat plaaslik Pākehā genoem word, verteenwoordig 67,6 persent van die totale Nieu-Seelandse bevolking.<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/Census/2006CensusHomePage/QuickStats/quickstats-about-a-subject/culture-and-identity/ethnic-groups-in-new-zealand.aspx ''Statistics New Zealand: QuickStats about Culture and Identity: Ethnic groups in New Zealand'']</ref> Hierdie etniese groep is grotendeels van Britse afkoms, tog het ook groter immigrantegroepe uit lande soos [[Duitsland]], [[Italië]], [[Pole]], Nederland en baie ander Europese lande hulle in Nieu-Seeland gevestig. Volgens die 2006-sensus was 41&nbsp;676 inwoners in Suid-Afrika gebore.<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/5F1F873C-5D36-4E54-9405-34503A2C0AF6/0/quickstatsaboutcultureandidentity.pdf ''Statistics New Zealand – QuickStats about Culture and Identity''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808001553/http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/5F1F873C-5D36-4E54-9405-34503A2C0AF6/0/quickstatsaboutcultureandidentity.pdf |date=8 Augustus 2007}}</ref> Die inheemse bevolking van Nieu-Seeland, Polinesiese Māori wat hulle tradisioneel merendeels op die Noordeiland gevestig het, verteenwoordig 14,6 persent van die bevolking, terwyl Asiate in 2001 met altesaam 9,6 persent tot die derde grootste etniese groep in dié land gegroei het. Hiervan is 2,8 persent [[Han-Chinese]] en 1,7 persent [[Indië]]rs. Die aandeel van Nieu-Seelanders, wat van die Pasifiese Eilande (en hier veral uit Samoa, van die Cookeilande en uit Tonga) afkomstig is, het in 2006 6,9 persent beloop. 11,1 persent van die bevolking het in die 2006-sensus geen besonderhede ten opsigte van hulle etniese afkoms verstrek nie. === Beperkings op immigrasie === In April 2017 het die Nieu-Seelandse regering planne aangekondig om die uitreiking van visums aan gekwalifiseerde immigrante te beperk en voorkeur te gee aan inheemse werksoekers. In 2016 het meer as 70&nbsp;000 immigrante hulle in dié land gevestig waarvan die oorgrote meerderheid in Auckland se metropolitaanse gebied bly. Terwyl die bevolking van Nieu-Seeland se grootste stad intussen tot sowat 1,5 miljoen gestyg het, kan die plaaslike infrastruktuur nie meer tred hou met dié grootskaalse instroming van migrante nie en het behuisingstekorte, verkeersophopings en oorbevolking knellende vraagstukke geword. Die vernaamste herkomslande van immigrante in 2016 was die Verenigde Koninkryk, China, Indië, die Filippyne en Suid-Afrika.<ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/world/2017/apr/19/new-zealand-restricts-skilled-worker-visas-in-kiwis-first-approach-to-immigration The Guardian, 19 April 2017: New Zealand restricts skilled-worker visas in 'Kiwis-first approach to immigration'. Besoek op 24 Mei 2017]</ref> === Godsdiens === [[Lêer:Religionen Neuseeland.PNG|duimnael|Die belangrikste Christelike denominasies in die distrikte van Nieu-Seeland weerspieël die vroeë immigrasiepatrone en vestigingsgebiede van [[Engelse]], [[Iere|Ierse]] en [[Skotte|Skotse]] setlaars. Rooi: [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikaanse kerk]], ligblou: [[Rooms-Katolieke Kerk]], donkerblou: [[Presbiterianisme]]]] Die persentasie ongebonde Nieu-Seelanders het tussen 2001 en 2006 van 29,6 tot 34,7 persent toegeneem; veral Nieu-Seelanders van Europese afkoms en jonger mense is vry van godsdiens (43 persent in die ouderdomsgroep tussen 0 en 14 jaar). Aanhangers van Christelike kerke en sekte is die grootste religieuse groep in Nieu-Seeland, tog het hulle aandeel aan die totale bevolking tussen 2001 en 2006 van 60,6 tot 55,6 persent gedaal. Die grootste Christelike gemeenskappe was Anglikane (555&nbsp;000), Rooms-Katolieke (508&nbsp;000), Presbiterianers, Kongregasionaliste en Gereformeerdes (401&nbsp;000), Metodiste (122&nbsp;000) en ander Christelike groeperings (altesaam 186&nbsp;000 aanhangers). Van die Māori-bevolking was 11,1 persent aanhangers van Christelike Māori-kerke soos Ratana en Ringatū. Die belangrikste nie-Christelike godsdienste is [[Hindoeïsme]] (64&nbsp;000), [[Islam]] (36&nbsp;000), [[Sikhisme]] (9&nbsp;000 aanhangers) en [[Boeddhisme]]. Daar is ook 'n aantal [[Judaïsme|Joodse]] gemeentes. === Tale === [[Lêer:PboSchool2.jpg|duimnael|links|'n Tweetalige welkomsgroet]] [[Lêer:TeReoMaori2013.png|duimnael|Māori-sprekers volgens die 2013-sensus: {{columns-list|2| {{sleutel|#fef0d9|Minder as 5%}} {{sleutel|#fdd8a4|Meer as 5%}} {{sleutel|#fcb779|Meer as 10%}} {{sleutel|#fc8d59|Meer as 20%}} {{sleutel|#eb603f|Meer as 30%}} {{sleutel|#d33121|Meer as 40%}} {{sleutel|#a50c0c|Meer as 50%}}}}]] In Nieu-Seeland geniet drie tale ampstaalstatus: [[Engels]], [[Maori (taal)|Māori]] en die Nieu-Seelandse [[Gebaretaal]]. Terwyl net 'n minderheid van die bevolking Māori of die Nieu-Seelandse Gebaretale kan verstaan of selfs aktief gebruik, bly Nieu-Seelandse Engels, wat in 2013 deur 99 persent van die inwoners as huis- of tweede taal gepraat word, die belangrikste omgangstaal in dié land. Die plaaslike variant van Engels is nou verwant aan dié van Australië, maar word deur 'n aantal afwykende klemtone en terme gekenmerk wat in gesprekke tussen Nieu-Seelanders en Australiërs tot misverstande kan lei. 'n Ander belangrike verskil is die ontlening van talle Māori-woorde, waarby hierdie verskynsel veral onder die Māori-bevolking voorkom. Die tweede Nieu-Seelandse ampstaal, Māori (Te Reo Māori), 'n Oos-Polinesiese taal, het tot in die 1970's as gevolg van taalverskuiwing steeds minder belangrik geword, en die aantal sprekers het konstant afgeneem. Toe Māori op 1 Augustus 1987 tot ampstaal verhef is, is 'n nuwe groeifase vir die taal ingelui, en 'n groeiende aantal openbare en privaatskole het begin om Māori as addisionele taalvak in te voer. Sodoende het ook meer Nieu-Seelanders van Europese afkoms toegang tot die taal gekry. Die aantal inwoners wat Māori kan praat en verstaan, is veral in die ouderdomsgroep tussen drie en 25 jaar aan die toeneem. In die sensus van 2013 het altesaam 3,7 persent van Nieu-Seelanders aangedui dat hulle Māori kon praat. Die Nieu-Seelandse Gebaretaal het op 10 April 2006 as derde taal ampstaalstatus verkry en is sodoende die eerste taal vir dowe gemeenskappe wêreldwyd wat hierdie erkenning geniet. Alhoewel die taal reeds vanaf 1994 in spesiale skole onderrig is en in 1998 ook 'n eerste woordeboek vir hierdie taal verskyn het, het die aantal mense wat 'n kennis van Gebaretaal het, in 2013 slegs 0,5 persent beloop. Die aantal dowe mense in Nieu-Seeland is twee keer so hoog. Benewens die drie amptelike tale word daar 'n groot verskeidenheid immigrantetale in dié land gebesig, waaronder [[Samoaans]], [[Frans]], [[Hindi]], talle [[Chinees|Chinese tale]] (veral [[Kantonees]] en [[Mandaryns|Hoog-Chinees]]), [[Duits]] en ander.<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/1C81F07B-28C6-4DDD-8EBA-80C592E8022A/0/20languagespokentotalresponse.xls ''Statistics New Zealand – Languages Spoken Total Response''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927232047/http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/1C81F07B-28C6-4DDD-8EBA-80C592E8022A/0/20languagespokentotalresponse.xls |date=27 September 2007 }}</ref> Daar is geen verpligte onderwys in vreemde tale nie, en net sowat 'n vyfde van leerders in sekondêre skole leer vreemde tale aan. Die gewildste taalvakke is Frans, [[Japannees]] en Duits.<ref>{{en}} [http://www.ero.govt.nz/ero/publishing.nsf/e11ffa331b366c54ca2569210006982f/252ee5c09f5fd7c2cc257049007dcc12?OpenDocument Verslag van die ''Education Review Office'' (1994)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061007073756/http://www.ero.govt.nz/ero/publishing.nsf/e11ffa331b366c54ca2569210006982f/252ee5c09f5fd7c2cc257049007dcc12?OpenDocument |date=7 Oktober 2006}}</ref> == Politieke stelsel en administrasie == [[Lêer:Charles, Prince of Wales in 2021 (cropped) (3).jpg|duimnael|links|upright|Koning [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]] is die staatshoof van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Bowen House Beehive Parliament.JPG|duimnael|Regeringsgeboue in Wellington: Die ''Bowen''-huis (links) huisves kantore van afgevaardigdes, die "Byekorf"-gebou (middel) is die setel van regeringsdepartemente. Die neo-klassieke parlementsgebou (regs) is in 1907 opgerig]] [[Lêer:LUXON, Christopher - Botany (cropped).png|duimnael|links|upright|[[Christopher Luxon]] (Nasionale Party) is die huidige eerste minister van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Realm of New Zealand-2.PNG|duimnael|Die eksterne gebiede van die [[Koninkryk van Nieu-Seeland]]]] Nieu-Seeland is 'n parlementêre monargie met 'n eenkamerparlement – daar is tans 121 afgevaardigdes. Algemene verkiesings word elke drie jaar gehou. Die huidige staatshoof is koning [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]], amptelik Koning van Nieu-Seeland, wat in dié land deur 'n goewerneur-generaal verteenwoordig word. Hierdie amp word sedert 21 Oktober 2021 deur Dame Cindy Kiro beklee. Die huidige eerste minister is sedert November 2023 [[Christopher Luxon]] (Nasionale Party) as opvolger van [[Chris Hipkins]] (Arbeidersparty). Die politieke mag is de facto in besit van die eerste minister wat ook as die leier van die demokratiese regering dien. Nieu-Seeland neem ook verantwoordelikheid vir die buitelandse sake van die selfregerende lande van die Cookeilande en Niue, asook die behartiging van die afhanklikheid van Tokelau. Nieu-Seeland het daarnaas 'n gebiedsaanspraak in Antarktika, die [[Ross-Afhanklikheid]]. In teenstelling met Australië is Nieu-Seeland 'n sentralistiese staat waarin die twaalf gewestelike rade, 76 stads- en distriksrade en vier streke slegs beperkte bevoegdhede het. Net soos die Verenigde Koninkryk beskik dié land nie oor 'n geskrewe grondwet nie. Die grondwetlike reg berus op die Britse Habeas-Corpus-wet van 1679, die ''Bill of Rights'' van 1689 en 'n aantal Nieu-Seelandse wette, waaronder die Waitangi-ooreenkoms van 1840 wat betrekkinge tussen die Kroon en Māori-stamme reël.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Innenpolitik_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Nieu-Seeland – Binnelandse beleid. Besoek op 25 Mei 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622021330/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Innenpolitik_node.html |date=22 Junie 2017}}</ref> Tot en met 1996 is afgevaardigdes in die nasionale parlement op die basis van relatiewe meerderheid of eerste-oor-die-wenstreep in elkeen van die kiesafdelings verkies. In 'n referendum, wat in November 1993 gehou is, het Nieu-Seelandse kiesers ten gunste van 'n nuwe kiesstelsel gestem. Die nuwe stelsel (Engels: ''Mixed Member Proportional System, MMP'') maak voorsiening vir 'n gepersonaliseerde proporsionele verteenwoordiging. Partye moet tenminste vyf persent van die uitgebragte stemme op hulself verenig om in die parlement verteenwoordig te word. Sewe setels is vir Māori-afgevaardigdes gereserveer wat in besondere kiesafdelings verkies word. Die Nasionale Party onder leiding van John Key (wat laat in 2016 as premier bedank het en deur Bill English opgevolg is) het in die algemene verkiesing van September 2014 die grootste aantal setels verower (60) en tot Oktober 2017 'n minderheidsregering gevorm wat in die parlement deur drie kleiner partye (ACT, United Future en Māori Party, met altesaam vier setels) ondersteun is. Die opposisie het bestaan uit drie partye – Arbeidersparty (32 setels), Groenparty (14) en NZ First (11).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/87699167/who-are-the-winners-and-losers-in-bill-englishs-cabinet-reshuffle |title=Who are the winners and losers in Bill English's Cabinet reshuffle? |publisher=Stuff |author=Jo Moir |date=18 Desember 2016 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Ná die algemene verkiesing van September 2017 het die Arbeidersparty (46 setels) onder [[Jacinda Ardern]] 'n koalisie gevorm met die Groenparty (8 setels) en tydelike ondersteuning deur die NZ First (9 setels), terwyl die Nasionale Party (56 setels), die ACT-party (1 setel) en die Māori-party hulle in die opposisie bevind het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2017/10/19/asia/new-zealand-election/index.html |title=Jacinda Ardern to become New Zealand Prime Minister |publisher=[[CNN]] |author=James Griffiths |date=19 Oktober 2017 |accessdate=27 November 2023}}</ref> In Januarie 2023 het Ardern egter weens beroepsuitbranding haar bedanking as eerste minister aangekondig en is deur [[Chris Hipkins]] opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jan/22/new-zealand-labour-caucus-votes-in-chris-hipkins-to-succeed-jacinda-ardern |title=New Zealand: Chris Hipkins taking over from Jacinda Ardern on Wednesday |publisher=[[The Guardian]] |author=Tess McClure |date=22 Januarie 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Die laaste algemene verkiesing was in Oktober 2023. Sedert November 2023 vorm die Nasionale Party (48 setels) in 'n koalisie met die ACT-party (11 setels) en die NZ First (8 setels) onder leiding van eerste minister Christopher Luxon die regering. Die opposisie bestaan uit die Arbeidersparty (34 setels), die Groenparty (15 setels) en Te Pāti Māori (6 setels).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.1news.co.nz/2023/11/27/christopher-luxon-sworn-in-as-new-zealands-new-prime-minister/ |title=Christopher Luxon sworn in as New Zealand's new prime minister |publisher=Television New Zealand |date=27 November 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Plaaslike regering === [[Lêer:NZ Regional Councils and Territorial Authorities 2017.svg|duimnael|Nieu-Seeland se streeks- en plaaslike regeringsrade in 2017]] Nieu-Seeland is 'n unitêre staat wat vir administratiewe doeleindes in elf administratiewe streke (as die eerste vlak van plaaslike regering) en 67 plaaslike owerhede (tweede vlak van plaaslike regering) verdeel word.<ref>{{en}} [http://www.localcouncils.govt.nz/lgip.nsf/wpg_URL/About-Local-Government-Index?OpenDocument ''Local Government in New Zealand: About local government. Besoek op 25 Junie 2017'']</ref> Die bevoegdhede van hierdie owerhede (administratiewe streke, distrikte en stede) word deur die Nieu-Seelandse Parlement bepaal. Tradisioneel is in Nieu-Seeland minder bevoegdhede aan plaaslike owerhede oorgedra as in ander lande; so word [[polisie]]dienste en [[onderwys]] deur die Nieu-Seelandse regering verskaf. Die verskaffing van infrastruktuur val daarenteen onder die beheer van plaaslike regeringsrade. Volgens die Wet oor Plaaslike Regering (''Local Government Act 2002'') is die doel van plaaslike regering om * demokratiese besluitneming en uitvoering deur en namens plaaslike gemeenskappe moontlik te maak; en * om in die teenwordige en toekomstige infrastruktuurbehoeftes van gemeenskappe te voorsien, openbare dienste op plaaslike vlak te verskaf en regulerende funksies op die mees koste-effektiewe manier vir huishoudings en ondernemings te verskaf. Nieu-Seeland se 78 plaaslike regeringsrade behels * 11 Streeksrade (''Regional Councils''), * 13 Stadsrade (''City Councils''), * 53 Distriksrade (''District Councils''), en * die Auckland-raad (''Auckland Council'') waarin agt vroeëre rade op 1 November 2010 saamgesmelt het. Na die Auckland-raad, die Stads- en Distriksrade word verwys as ''territorial authorities (TA)'' – daar is altesaam 67 van hierdie plaaslike regeringsentiteite. Hiervan het ses (Auckland, een Stads- en vier Distriksrade) ook die bevoegdhede van 'n Streeksraad sodat na hulle verwys word as unitêre owerhede (''unitary authorities''). Plaaslike regeringsliggame het meer as 25&nbsp;000 personeellede in diens. Ampsbekleërs sluit 109 Streeksraadslede, 11 Streeksvoorsitters (''Chairs''), 707 Raadslede van plaaslike regeringsentiteite (''territorial authority councillors''), 147 lede van Auckland-raad (''Auckland local board members'') en 67 burgemeesters in. == Ekonomie == === Oorsig === [[Lêer:Ovation of the Seas (32740294245).jpg|duimnael|Die plesierboot ''Ovation of the Sea'' teen die agtergrond van [[Auckland]] se sakekern]] [[Lêer:Kiwi Fruit Orchard n.jpg|duimnael|Boorde vol kiwivrugte op die Noordeiland]] [[Lêer:Romney Ewe and Lamb.jpg|duimnael|Sterkwol-[[skaap]]rasse soos Romney Marsh, wat in 1852 van die Britse Eilande ingevoer is, het bygedra tot die sukses van die Nieu-Seelandse wolbedryf: 'n New Zealand Romney-ooi met sy lammetjies]] [[Lêer:MilfordSound.jpg|duimnael|Milford Sound is een van Nieu-Seeland se bekendste toeriste-bestemmings<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stuff.co.nz/travel/396410/NZ-tops-Travellers-Choice-Awards |title=NZ tops Travellers' Choice Awards |publisher=Stuff Travel |date=Mei 2008 |accessdate=16 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429024915/http://www.stuff.co.nz/travel/396410/NZ-tops-Travellers-Choice-Awards |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>]] Nieu-Seeland is 'n klein oop ekonomie wat op vryehandel en hoogs gespesialiseerde boerderye en nywerheidsektore steun. Dié land is sedert die 1980's besig om sy buitelandse handel te diversifiseer en het sy ekonomie, insluitende die landbousektor, byna volledig gedereguleer om meer mededingend op wêreldmarkte te word. Dié land beskik oor 'n moderne, maar relatief klein nywerheidsbasis sodat baie verwerkte goedere en onderdele ingevoer moet word, terwyl die landbousektor steeds 'n baie belangrike rol speel en tans sowat 70 persent van Nieu-Seelandse uitvoere oplewer. Nieu-Seelandse boerderye spits hulle op produkte toe waar hulle in internasionale terme hoogs mededingend kan wees soos suiwelprodukte. 95 persent van Nieu-Seeland se landbouproduksie word uitgevoer – 'n hoë persentasie wat dié land kwesbaar maak vir prysverlagings op die wêreldmark. In die laat 20ste en vroeë 21ste eeu het Nieu-Seeland toenemend afhanklik geword van die ekonomiese ontwikkeling in die [[Volksrepubliek China]], een van sy grootste afsetmarkte.<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/Maerkte/Geschaeftspraxis/swot-analyse,t=swotanalyse--neuseeland,did=1627230.html ''Germany Trade and Invest (GTAI) – Swot-Analyse Neuseeland Januar 2017. Besoek op 24 Mei 2017''] {{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> Landbouprodukte word oorwegend na Australië, die Verenigde State en die [[Europese Unie]], in toenemende mate ook na die Volksrepubliek China en lande in [[Suidoos-Asië]] uitgevoer. Die tweede belangrikste bron van buitelandse valuta is die [[toerisme]]bedryf wat 16,4 persent van alle verdienste verteenwoordig. Nieu-Seeland lok jaarliks sowat 2,5 miljoen oorsese besoekers.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Neuseeland/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Nieu-Seeland – Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727022348/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Neuseeland/Wirtschaft.html |date=27 Julie 2010}}</ref> Net soos in ander nywerheidslande speel die dienstesektor – naas inligtingstegnologie en navorsing – 'n steeds belangriker rol. Dienste het in die finansiële jaar 2012 meer as twee derdes van die [[bruto binnelandse produk]] (BBP) verteenwoordig, terwyl nywerhede 12 en die primêre sektor meer as 7 persent bygedra het. Beleggings in die boubedryf – die derde grootste ná die suiwel- en toerismebedryf – word aangedryf deur die snelle bevolkingsgroei, veral in Auckland, en het in 2016 die rekordvlak van 36 miljard NZ-$ bereik. Vanweë sy geografiese ligging naby Nieu-Seeland is Australië tradisioneel die belangrikste mark (21,4 persent van alle Nieu-Seelandse uitvoere in 2012) en verskaffer (15,3 persent van alle Nieu-Seelandse invoere). Naas sy buurland is China (14,9 persent van uit- en 16,3 persent van invoere), die Verenigde State (9,2 persent van invoere), Duitsland, die Verenigde Koninkryk en [[Suid-Korea]] die vernaamste handelsvennote van Nieu-Seeland. Groeiende invoere (47,21 miljard NZ-$ in 2012) en dalende uitvoere (46,06 miljard NZ-$) het tot 'n tekort in die lopende handelsrekening gelei wat in 2012 1,155 miljard NZ-$ beloop het. In 2013 was daar weer 'n oorskot van 533 miljoen NZ-$ op die handelsrekening – danksy 'n handelsoorskot van 1,5 miljard NZ-$ en 'n tekort in die dienstebalans van 1 miljard NZ-$.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Wirtschaft_node.html#doc391546bodyText3 ''Duitse Departement van Buiitelandse Sake: Nieu-Seeland – Ekonomie. Besoek op 5 Maart 2015''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227195325/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Wirtschaft_node.html#doc391546bodyText3 |date=27 Desember 2014}}</ref> Die belangrikste uitvoergoedere is landbou- en bosbouprodukte (meer as vyftig persent van die totale uitvoerwaarde, waaronder [[suiwelproduk]]te, vleis, hout, appels en kiwivrugte), nywerheidsminerale en chemikalieë, meganiese en elektriese masjiene asook voertuie, vliegtuie en skepe. Buitelandse beleggings het in 2015 meer as 66 miljard VS-$ beloop. Die voorste bronlande is (persentasiegewys) Australië (52,6), die Verenigde State (8,3), Singapoer (6,2), Japan (5,0), [[Hongkong]] (4,9), die Verenigde Koninkryk (4,4) en [[Kanada]] (4,3). In 2014 was die vernaamste teikensektore vir buitelandse beleggings banke en versekeringsmaatskappye (32,0 persent), verwerkende nywerhede (13,2), landbou (5,8), kleinhandel (5,1), voorsieningsondernemings (4,4) en mynbou (3,1).<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/GTAI/Content/DE/Trade/Fachdaten/MKT/2016/11/mkt201611222001_159710_wirtschaftsdaten-kompakt---neuseeland.pdf?v=1 ''Germany Trade and Invest (GTAI): Wirtschaftsdaten kompakt – Neuseeland. November 2016. Besoek op 25 Mei 2017''] {{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> === Ekonomiese geskiedenis === ==== Fokus op veeboerdery ==== Die fokus op veeboerdery en die uivoer van landbouprodukte, wat slegs beperkte verwerking benodig, het Nieu-Seeland se ekonomiese struktuur en groeipad asook die samelewing se politieke en maatskaplike organisasievorme grootliks beïnvloed. Die Nieu-Seelandse ekonoom William Ball Sutch (1907–1975) het dié land se hoofuitvoergoedere in die 19de en 20ste eeu treffend beskryf as "verwerkte gras". Met uitsondering van 'n kort periode gedurende die goudstormlope van die 1860's was wol, vleis en suiwelprodukste vanaf die 1850's, toe met die versameling van statistieke begin is, tot die 1970's, toe grootskaalse diversiferingsproses plaasgevind het, by verre die vernaamste uitvoerprodukte volgens waarde. ==== Wolekonomie ==== Om tegniese redes was wol oor 'n lang tydperk die vernaamste uitvoerproduk – onbevrore vleis en onverkoelde suiwelprodukte kon voor die koms van koelskepe nie verder verskeep word as Australië nie. Die res van die [[skaap]]karkas is gekook om talk te ekstraheer wat vir die vervaardiging van kerse en seep benodig is. Skaapboerderye is aanvanklik veral langs die ooskus van Nieu-Seeland gevestig, na mate weigrond – wat oorspronklik in besit van Māori was – gehuur of andersins verwerf kon word en die benodigde vervoerinfrastruktuur voorsien is. Ondanks alle moeilikhede soos uiterste weerstoestande (droogtes en sneeustorms), skaapsiektes en die wisselende veselvereistes van Engelse wolmeule het die aantal skape danksy invoere en inheemse teelt vinnig gegroei van een miljoen teen die middel van die 1850's tot tien miljoen in die vroeë 1870's. Die rekordvlak van 70 miljoen is in die vroeë 1980's behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-4 |title=Page 4. Early pastoral economy |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Brian Easton |accessdate=27 November 2023}}</ref> ==== Handelsbande met die Verenigde Koninkryk ==== Meer as 'n eeu lank – vanaf die middel van die 19de eeu tot die laat 1960's – was die Verenigde Koninkryk by verre die grootste en belangrikste afsetmark vir Nieu-Seelandse uitvoere. Dikwels is meer as vier vyfdes van dié land se uitvoergoedere na die Moederland verskeep, behalwe vir 'n kort periode in die 1860's toe Nieu-Seeland in die invoerbehoeftes van die nuut ontdekte Australiese goudvelde voorsien het. In dié tyd is ook invoere, wat vir die Britse mark bestem was, eers in Sydney se hawe gehanteer. Invoere vir die Nieu-Seelandse mark het uit 'n groter verskeidenheid lande gekom, alhoewel die Moederland die belangrikste verskaffer was. Die oorheersende Britse rol in Nieu-Seeland se buitelandse handel het uit die politieke, kulturele en familiebande met die Moederland voortgespruit, maar ook uit veranderde Britse wetgewing. So is die vernaamste proteksionistiese maatreëls, die sogenaamde Koringwette, in 1846 opgehef. Vervolgens was die Britse mark oop vir enige voedselinvoere, terwyl die meeste ander lande hul landboubedrywe destyds nog teen buitelandse mededinging beskerm het. Die noue bande met die Moederland is ook tydens die [[Groot Depressie]] steeds gehandhaaf. Die Ottawa-ooreenkoms, wat op die ekonomiese krisis se hoogtepunt in 1932 onderteken is, het voorsiening gemaak vir Nieu-Seelandse uitvoerders se voortgesette toegang tot die Britse mark – in ruil vir die voorkeurbehandeling van Britse invoere op die inheemse mark.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-8 |title=Page 8. Industrialisation |publisher=Te Ara – The Encyclopedia of New Zealand |author=Brian Easton |accessdate=27 November 2023}}</ref> ==== Invoervervanging ==== [[Lêer:New Zealand Exchange 2.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse Effektebeurs (''New Zealand Exchange'', kort ''NZX'') by Wellington se Waterfront]] Die depressie van die 1930's het nogtans die regering se aandag op Nieu-Seeland se ekonomiese kwesbaarheid getrek. Die toespitsing op 'n handjievol uitvoergoedere en een enkele oorsese hoofmark het die Nieu-Seelandse ekonomie in 'n besondere mate aan markskommelinge blootgestel. Invoervervanging en die skepping van nuwe werkgeleenthede deur plaaslike vervaardiging is dus bevorder, al was inheemse produsente, byvoorbeeld in die motorbedryf waar voertuie gemonteer is, dikwels aangewese op die invoer van materiale en onderdele. Reeds in die 19de eeu het die Nieu-Seelandse regering begin met 'n beleid van industriële aansporing, maar eers in 1938, toe die plaaslike mark met invoerbeperkings beskerm is, is meer drastiese stappe geneem met die bevordering van inheemse vervaardiging bo invoere. In die vroeë 1960's het ontleders selfs potensiaal raakgesien vir industriële uitvoere. Die grootste uitdaging vir 'n uitvoergerigte ekonomiese beleid was die gebrek aan groot industriële vervaardigers – die meeste fabrieke was relatief klein in vergelyking met hul Wes-Europese en Noord-Amerikaanse eweknieë. Noemenswaardige uitsonderings was die bevriesingsaanlegte vir vleis en ander landbougoedere wat vanaf 1882 ontstaan het en suiwelfabrieke. Grootskaalse aanlegte is daarnaas opgerig om inheemse hulpbronne soos hout en ystersande te verwerk. Hierby kon ook elektrisiteit gereken word – so is die plaaslike aluminiumbedryf gegrond op lae kragtariewe. Die meeste aanlegte – meestal klein en middelgroot ondernemings – het eers ná die Tweede Wêreldoorlog ontstaan. Die grootste fabriek in Kawerau het pulp en papier vervaardig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teara.govt.nz/en/economic-history/page-8 |title=Page 8. Industrialisation |publisher=Te Ara – The New Zealand Encyclopedia |author=Brian Easton |accessdate=27 November 2023}}</ref> Nieu-Seeland se ekonomie het gedurende die Tweede Wêreldoorlog herstel, terwyl die wolbedryf 'n groeifase beleef het wat tot in die vroeë 1950's voortgeduur het. Die na-oorlogse ekonomie is deur 'n tweeledige struktuur gekenmerk – die landbousektor se uitvoere na oorsese markte het die buitelandse valuta verskaf wat vir die uitbou van die ekonomie benodig is, terwyl die nywerheidsektor werkgeleenthede vir 'n vinnig groeiende bevolking geskep het. ==== Onlangse ontwikkeling ==== [[Lêer:K Crane Visit ZPMC In Ports of Auckland IX.jpg|duimnael|Houerterminaal in Auckland-hawe]] Nieu-Seeland is in 2009 deur die globale ekonomiese en finansiële krisis geraak – die BBP het met 0,9 persent afgeneem. Die ekonomie het egter vinnig herstel en in 2012 met 2,5 persent gegroei. Die [[Nieu-Seelandse dollar]] se wisselkoers is in die eerste dekade van die 21ste eeu veral as gevolg van spekulasie aan sterk skommelinge blootgestel, maar het in laat 2009 begin herstel. Sedert 2010 het dit sterk gestyg teenoor die [[Amerikaanse dollar]] en die [[Euro]] en in Maart 2015 'n hoogtepunt van 0,686&nbsp;€ bereik.<ref>{{en}} [http://www.xe.com/ ''www.xe.com: Live exchange rates. Besoek op 5 Maart 2015'']</ref> Die werkloosheidskoers het in die vierde kwartaal van 2009 nogtans gestyg tot 7,3 persent – die hoogste syfer in 'n dekade. Veral werkloosheid onder jeugdiges (26,5 persent in 2009) en Māori (15,4 persent) het sterk toegeneem. Op kort termyn word daar geen merkbare groei in die arbeidsmark verwag nie. Nogtans het die werkloosheidskoers in Maart 2015 gedaal tot 5,8 persent. Die gemiddelde inflasiekoers was in 2012 en 2013 1,1 persent.<ref>{{de}} ''Germany Trade and Invest (GTAI): Wirtschaftsdaten kompakt:: Neuseeland''</ref> Die Nieu-Seelandse owerheid probeer net soos ander regerings ekonomiese groei deur laer rentekoerse, borgskappe, opleidingsinisiatiewe, belegging in infrastruktuur en belastingverlagings te bevorder. Danksy 'n kapitaaltoevloei van 3,5 miljard NZ-$ in 2012 het die totale buitelandse beleggings in dié land gestyg tot 82 miljard NZ-$, waarvan 55,6 persent uit Australië, 11,1 persent uit die Verenigde State, 2,9 persent uit Singapoer, 2,8 persent uit Japan en 2,7 persent uit Nederland gekom het.<ref>{{de}} ''GTAI – Wirtschaftsdaten kompakt''</ref> == Kultuur == === Kookkuns === [[Lêer:Maungaturoto Markets.JPG|duimnael|'n Boeremark in Maungaturoto, 'n klein nedersetting in die Kaipara-streek]] Nieu-Seeland se kookkuns het sy oorsprong in Britse en Māori-kooktradisies wat vanaf die 20ste eeu deur invloede uit ander Stille Oseaanlande, waaronder Australië en [[Kalifornië]], die [[Middellandse See|Meditereense Seegebied]] asook [[Suid-Asië|Suid-]] en [[Oos-Asië]] aangevul is. Nieu-Seeland se lang seekus, sy goed ontwikkelde landbousektor en die groot verskeidenheid inheemse vrugte- en groentesoorte het neerslag gevind in Nieu-Seelanders se eetgewoontes waarin vars [[seekos]], vleis, vrugte en groente 'n sentrale rol speel. Die per capita-vleisverbruik is tradisioneel hoog en het eers in die 20ste eeu geleidelik begin afneem. Ondanks die ekonomiese betekenis van skaapteelt – en die hoë gehalte van plaaslike lamvleis – het Nieu-Seelanders steeds voorkeur gegee aan [[beesvleis]]. Varkvleis is vanweë sy relatief hoë prysvlak veral gewild as ham of [[wors]]ies. Ook [[hoendervleis]] het eers relatief laat gewild geraak, veral sedert die 1960's toe grootskaalse hoenderboerdery in skure begin is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/food |title=Story: Food |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=David Burton |accessdate=27 November 2023}}</ref> Daarnaas speel ook [[wildsvleis]] 'n belangrike rol op Nieu-Seelandse spyskaarte. Seekos is deur Britse setlaars tradisioneel eerder as 'n stapelvoedsel vir armes beskou, behalwe vir [[vis-en-tjips]] as die gewildste Britse wegneemete, en slegs 'n handjievol van Nieu-Seeland se eetbare vissoorte het op die eettafels beland. In 1971 is die ''New Zealand Fishing Industry Board'' gestig, 'n agentskap wat die publiek begin bewus maak het van die gesonde eienskappe van seekos asook die groot verskeidenheid vissoorte wat op die Nieu-Seelandse mark aangebied word. So het, naas verskeie minder bekende soorte eetbare seevisse, in die loop van die 20ste eeu naas [[oester]]s ook kreefte en [[mossel]]s steeds meer gewild geraak. Kreefsterte, wat vanaf die 1950's in groter hoeveelhede na Noord-Amerika uitgevoer is, het intussen 'n luukse kos vir fynproewers geword. Alhoewel die eerste melkkoeie reeds in 1814 deur die sendeling Samuel Marsden ingevoer is, was daar aanvanklik baie min melkboere. Melkkoeie was duur, en melkboerderye is hoofsaaklik in die kusgebiede gevestig. Voordat verkoeling vir suiwelprodukte in die laat 19de eeu beskikbaar was, was hulle meestal vir plaaslike markte en verbruik bestem, of kon in koloniale winkels geruil word teen ander kos of goedere. Vroeë 19de eeuse setlaars, wat nie oor hul eie melkkoeie beskik het nie, was aangewese op alternatiewe soos die endemiese tūrepo of "melkboom" (''Streblus banksii'', in Engels ook bekend as ''large leaved milk tree''; 'n alternatiewe Māori-naam is ''ewepuri'') waarvan die takke 'n melkerige sap afskei as hulle gepluk word.<ref>{{en}} [http://www.terrain.net.nz/friends-of-te-henui-group/table-1/large-leaved-milk-tree-turepo-streblus-banksii.html ''Taranaki Educational Resource: Research Analysis and Information Network: Streblus banksii (Large leaved milk tree). Besoek op 22 Junie 2017'']</ref> === Mode === [[Lêer:Trelise Cooper Britomart stores 2013.jpg|duimnael|links|Trelise Cooper se twee vlagskip-boetieke in Auckland]] [[Lêer:Detail on dress by Emma Knuckey.jpg|duimnael|upright|'n Swart chiffon-aandrok met 'n handgemaakte roos deur Emma Knuckey]] Tans word Nieu-Seelandse ontwerpersklere in winkels dwarsoor die wêreld verkoop, maar gewoonlik beskik mode-ontwerpers soos Karen Walker (wat onder meer brilmode, juweliersware en sportklere vir die ikoniese buite-leefstyl-etiket ''Swanndri'' ontwerp wat in winkels in Auckland, Wellington en Christchurch te koop aangebied word) net in Nieu-Seeland oor hul eie boetiekwinkels. In Dunedin het Margi (Margarita) Robertson die mode-etiket ''Nom*D'' gestig wat bekend staan vir sy donker styl en spitsvondige soberheid. 'n Ander etiket, wat ook oorsee sukses behaal het, is ''Zambesi'', geskep deur Liz (Elizabeth) en Neville Findlay in 1979, wat met hul styl vorm, struktuur en eenvoudigheid met 'n sin vir ironie verbind.<ref>{{en}} [http://www.newzealand.com/de/feature/new-zealand-fashion-designers/ ''Newzealand.com: New Zealand Fashion Designers. Besoek op 16 Augustus 2017'']</ref> 'n Vierde Nieu-Seelandse mode-ikoon van wêreldfaam is ''World'' uit Auckland wat met kleurryke en vernuwende style geassosieer word. Al vier – Karen Walker, ''Nom*D'', ''Zambesi'' en ''World'' – was baanbrekers as die eerste ontwerpers wat Nieu-Seelandse modestyle tydens die ''[[London Fashion Week]]'' in 1999 as die ''New Zealand Four ''aan die wêreld bekend gestel het. Intussen het 'n verskeidenheid ander mode-ontwerpers die voetspore van die beroemde vier baanbrekers gevolg. Laurie Foon, met haar mode-etiket ''Starfish'', en Alexandra Owen, wat bekendheid verwerf het met haar ensembles, is welbekendes op Wellington se modetoneel. In Auckland word Trelise Cooper met haar kleurryke avantgarde-mode, die innovatiewe sportklere-etiket ''Huffer'' en Kate Sylvester met klassieke feminiene mode onder die voorste ontwerpers gereken. Stylvolle ontwerpe is nie beperk tot die metropole nie. Sommige ontwerpers, soos Annah Stretton in Morrinsville, 'n nedersetting geleë tussen Auckland en [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], het boetieke in 'n plattelandse omgewing gevestig. === Mediabedryf === [[Lêer:TV New Zealand Building.jpg|duimnael|links|''TV New Zealand'' se hoofkwartier in Auckland]] [[Lêer:Radio New Zealand House.JPG|duimnael|upright|''Radio New Zealand House'' in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]]] Ondanks sy relatief klein bevolking het Nieu-Seeland 'n dinamiese medialandskap. Naas 27 streeks- en drie nasionale [[koerant]]e word 'n groot aantal weeklikse en meer as sestig plaaslike dagblaaie uitgegee. Die belangrikste dagblaaie is die ''The New Zealand Herald'' met 'n daaglikse oplaag van sowat 144&nbsp;000,<ref>{{en}} {{cite web|title=More eyes on the Herald as readership rises to 844,000 a day|url=https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=11354909|accessdate=16 Maart 2020|agency=New Zealand Herald|publisher=NZME. Publishing Limited|date=7 November 2014|archive-date=14 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314235010/https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=11354909|url-status=dead}}</ref> ''The Dominion Post'' (in besit van die Australiese ''Fairfax Media''-groep, sowat 98&nbsp;000) en ''The Press'' (sowat 62&nbsp;000).<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Kultur-UndBildungspolitik_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Nieu-Seeland – Media. Besoek op 25 Mei 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622021607/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Kultur-UndBildungspolitik_node.html |date=22 Junie 2017}}</ref> Politieke nuustydskrifte van nasionale belang is ''New Zealand Listener'' (wat weekliks met 'n sirkulasie van sowat 52&nbsp;000 uitgegee word) en ''North & South'' wat maandeliks verskyn met 'n sirkulasie van sowat 25&nbsp;000. Die nasionale uitsaaikorporasie ''TV New Zealand (TVNZ)'' beeldsaai op twee televisiekanale, ''TV One'' en ''Channel 2''. Ook die kanaal ''Maori Television'', wat in 2004 in die lewe geroep en op die Māori-bevolking gemik is en sy programme in die Māoritaal met Engelse ondertitels uitsaai, word deur die Nieu-Seelandse staat befonds. Privaat televisiekanale, wat landwyd uitgesaai word, sluit ''TV3'' en ''TV4'' asook die betaalkanaal ''Sky'' in. Daar is 'n aantal plaaslike uitsaaiers en kabeltelevisieprogramme. Radiodienste, wat landwyd uitgesaai word, sluit die staatsbeheerde ''Radio New Zealand Ltd.'' en die privaatuitsaaier ''New Zealand Media and Entertainment'' in. Daar is sowat 320 kommersiële streekradiodienste. === Sport === [[Lêer:Haka 2006.jpg|duimnael|links|Die [[All Blacks]] besig om die haka uit te voer voor 'n wedstryd teen [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] in 2006]] [[Lêer:New Zealand cricket team, Shoaib Malik, Dunedin, NZ, 2009.jpg|duimnael|Die [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan]] vier in 2009 die neem van 'n paaltjie]] [[Lêer:Australia vs New Zealand.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse All Whites speel teen die Australiese Socceroos in 2005]] Die meeste van Nieu-Seeland se gewildste [[sport]]soorte het hul oorsprong in die Verenigde Koninkryk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/english/page-12 |title=English – Popular culture |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Terry Hearn |accessdate=27 November 2023}}</ref> [[Rugby]] word as nasionale sport beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www2.stats.govt.nz/domino/external/web/nzstories.nsf/0/479c4ffcbb884149cc256b1f00001198?OpenDocument |title=Sport, Fitness and Leisure |year=2000 |work=New Zealand Official Yearbook |publisher=Statistiek Nieu-Seeland |accessdate=7 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607011003/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/web/nzstories.nsf/0/479c4ffcbb884149cc256b1f00001198?OpenDocument |archive-date=7 Junie 2011 |url-status=dead}}</ref> en lok die meeste toeskouers.<ref name="Organised Sport">{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/sports-and-leisure/page-4 |title=Sports and leisure – Organised sports |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Jock Phillips |accessdate=27 November 2023}}</ref> [[Gholf]], [[netbal]], [[tennis]] en [[krieket]] het die hoogste vlakke van volwasse deelname, terwyl [[netbal]], rugby en [[sokker]] onder jongmense gewild is.<ref name="Organised Sport" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sportsground.co.nz/Article.asp?SiteID=19259&ArticleID=44316 |title=More and more students wear school sports colours |publisher=New Zealand Secondary School Sports Council |accessdate=18 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518035647/http://www.sportsground.co.nz/Article.asp?SiteID=19259&ArticleID=44316 |archive-date=18 Mei 2017 |url-status=dead}}</ref> Nieu-Seeland het as een van net vyf nasies ook aan elke [[Olimpiese Somerspele]] van die moderne era deelgeneem, asook aan elke [[Statebondspele]]. Nieu-Seeland was ook die gasheer van die Britse Rykspele 1950 (in Auckland), die Britse Statebondspele 1974 (in Christchurch) en die Statebondspele 1990 (in Auckland). Nieu-Seeland is een van min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die [[Cookeilande]], [[Fidji]], [[Samoa]], [[Tonga]] en [[Wallis]] kan soortgelyke bewerings maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teivovo.com/history/index.html |title=Rugby History in Fiji |publisher=Teivovo |accessdate=14 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114224240/http://www.teivovo.com/history/ |archive-date=14 November 2007 |url-status=dead}}</ref> Nieu-Seeland se nasionale rugbyspan, die [[All Blacks]], is veral bekend vir hul [[haka]], 'n Māori-krygsdans, wat voor elke wedstryd gedemonstreer word. Die All Blacks is die sterkste span in internasionale rugby met 'n wenrekord teen al die ander lande. Hulle het by elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi ten minste die kwarteindrondte gehaal en dit reeds drie keer gewen (in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] en [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]]). Nieu-Seeland het tot dusver twee rugbywêreldbekertoernooie gehuisves: in 1987 saam met Australië en in 2011 op sy eie. Daarbenewens ding die All Blacks jaarliks tydens [[die Rugbykampioenskap]] met die nasionale rugbyspanne van [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]] en Suid-Afrika mee en hulle het tot dusver die meeste titels ingepalm. As deel van die Rugbykampioenskap word die [[Bledisloebeker]] teen Australië en die [[Vryheidsbeker]] teen Suid-Afrika beslis. Tydens die jaarlikse [[Superrugby]]-klubkampioenskap speel vyf Nieu-Seelandse rugbyspanne ([[Blues (Superrugbyspan)|Blues]], [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]], [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]], [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] en [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]]) teen vier spanne uit Australië, asook een span uit [[Fidji]] en 'n saamgestelde span van Stille Oseaan-eilande.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/next-steps-in-pacific-island-professional-teams-journey-confirmed-by-nz-rugby/ |title=Next steps in Pacific Island professional teams' journey confirmed by NZ Rugby |publisher=[[All Blacks]] |date=14 April 2021 |accessdate=5 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205120957/https://www.allblacks.com/news/next-steps-in-pacific-island-professional-teams-journey-confirmed-by-nz-rugby/ |archive-date=5 Februarie 2024 |url-status=dead}}</ref> Die [[Black Ferns]] is tydens [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie by verre die suksesvolste span en het reeds ses titels gewen: in [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]]. Daarbenewens het Nieu-Seeland die 2021-toernooi aangebied. Naas rugby is krieket Nieu-Seeland se suksesvolste sport en die [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan]], die Black Caps, speel sedert 1930 krieket op internasionale vlak. Tydens die [[Kampioenetrofee 2000]] kon Nieu-Seeland sy eerste vername internasionale kriekettitel inpalm. Die Black Caps het vir elke [[krieketwêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en in [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] vir die eerste keer die eindstryd gehaal, maar hulle is deur [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] met vyf paaltjies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/cricket/cricket-world-cup-drama-aplenty-as-new-zealand-enter-first-final-20150324-1m6veq.html |title=Cricket World Cup: Drama aplenty as New Zealand enter first final |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Greg |date=24 Maart 2015 |accessdate=27 November 2023}}</ref> In [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] het Nieu-Seeland sy tweede eindstrydverskyning gemaak en hulle is eers volgens aantal grenshoue in die beslissende Superboulbeurt deur [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019 |title=Epic final tied, Super Over tied, England win World Cup on boundary count |publisher=ESPNcricinfo |date=14 Julie 2019 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Saam met Australië het Nieu-Seeland ook twee krieketwêreldbekertoernooie aangebied: in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] en 2015. In [[toetskrieket]], die belangrikste en vernaamste internasionale krieketvorm, het Nieu-Seeland in 2021 vir die eerste keer die eerste plek op die IKR-toetsranglys gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/1966751 |title=Jamieson takes six as New Zealand scale the rankings summit |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=6 Januarie 2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> In Junie dieselfde jaar het Nieu-Seeland in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021|eerste Wêreldtoetskampioenskap]] [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] met agt paaltjies verslaan en sodoende sy tweede IKR-titel ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/india-vs-new-zealand-final-1249875/match-report |title=Under the radar no more, New Zealand trump India to become Test world champions |publisher=ESPNcricinfo |author=Sidharth Monga |date=23 Junie 2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2021]] in [[Oman]] en die [[Verenigde Arabiese Emirate]] het Nieu-Seeland vir die eerste keer die eindstryd in [[Twintig20|dié formaat]] gehaal, maar teen Australië met agt paaltjies vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2021-22-1267897/australia-vs-new-zealand-final-1273756/match-report |title=Marsh, Warner muscle Australia to T20 World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=14 November 2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2026]] in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] het Nieu-Seeland sy tweede eindstrydverskyning gemaak, maar dié keer teen die medegasheer en verdedigende wêreldkampioen Indië vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2025-26-1502138/india-vs-new-zealand-final-1512773/match-report |title=India crush New Zealand for third T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Miller |date=8 Maart 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland sal saam met Australië die [[T20I-wêreldbeker 2028]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> In vrouekrieket het die [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|White Ferns]] tot dusver twee toernooie beklink: Die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2000]] en die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]]. Hulle het ook as gasheer van die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 1982|1982]], 2000 en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]] opgetree. Naas rugby en krieket is sokker Nieu-Seeland se gewildste sport en die ''[[Nieu-Seelandse nasionale sokkerspan|All Whites]]'', Nieu-Seeland se nasionale sokkerspan, is die suksesvolste nasionale sokkerspan in Oseanië. Hulle ding met ander [[OFC]]-lande in die Oseanië-beker mee en het reeds 'n rekord van ses titels ingepalm. Die All Whites het tot dusver aan twee [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1982|1982]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]), maar hulle het nog nie die uitklopfase gehaal nie. Saam met Australië het Nieu-Seeland opgetree as gasheer van die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2023]]. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/New-Zealand|title=New Zealand|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 November 2023}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/new-zealand/|title=New Zealand|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=27 November 2023}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New Zealand|Nieu-Seeland}} * {{en}} {{Wikivoyage|New_Zealand|Nieu-Seeland}} * {{en}} [http://www.teara.govt.nz/ Te Ara, the Encyclopedia of New Zealand] * {{en}} [http://www.govt.nz/ Government] * {{en}} [http://www.newzealand.com/ Tourism New Zealand] * {{en}} [http://www.virtualoceania.net/newzealand/photos/ Virtual New Zealand – Photos of New Zealand landscapes & cities] * {{en}} [http://nz.com/ Information] * {{en}} [http://nzmusic.com/ Music (current)] * {{en}} [http://www.stats.govt.nz/ Official Statistics] * {{en}} [http://www.metservice.co.nz/ Weather] * {{en}} [http://www.stats.govt.nz/ New Zealand webcams] * {{en}} [http://www.nzhistory.net.nz/ New Zealand history website] * {{en}} [http://www.nzhistory.net.nz/Gallery/Anzac/memorial/index.htm War Memorials of the First World War] * {{en}} [http://www.nzedge.com/news/ The Global Life of New Zealanders] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Nieu-Seeland}} | Noord = {{vlagland|Nieu-Kaledonië}} • {{vlagland|Fidji}} • {{vlagland|Tonga}} | Noordoos = {{vlagland|Niue}} • {{vlagland|Cookeilande}} • {{vlagland|Frans-Polinesië}} | Oos = [[Stille Oseaan]] • {{vlagland|Paaseiland}} • {{vlagland|Chili}} | Suidoos = [[Stille Oseaan]] | Suid = [[Stille Oseaan]] | Suidwes = [[Stille Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Australië}} ([[Tasmanië]]) | Noordwes = {{vlagland|Australië}} ({{vlagland|Norfolkeiland}}) }} {{Navigasie indeling Nieu-Seeland}} {{Lande van Oseanië}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Nieu-Seeland| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] p6u00snmi8jday0hfzuxfma1tdrkza8 0 4197 2902609 2508933 2026-05-09T11:03:33Z Aliwal2012 39067 uitgebrei uit Britse wiki 2902609 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Columbia landing on Rogers dry lake.triddle.jpg|duimnael|300px|Ruimtependeltuig Columbia se eerste landing. 14 April 1981]] '''Ruimtependeltuig ''Columbia''''' (NASA identifikasie: '''OV-102''') was die eerste [[VSA|Amerikaanse]] [[ruimtependeltuig]] ''(Engels: space shuttle)'' in [[NASA]] se vloot, met sendings vanaf [[12 April]] [[1981]] tot in 2003. Columbia het gedisintegreer gedurende sy binnekoms in die aarde se atmosfeer op sy 28ste sending, [[16 Januarie]] tot [[1 Februarie]] [[2003]], met die verlies van al sewe die [[ruimtevaarder|bemanningslede]]. == Geskiedenis == Ruimtependeltuig Columbia was 'n ruimtependeltuig vervaardig deur Rockwell International en bedryf deur NASA. Dit was vernoem na die eerste Amerikaanse skip wat die aardbol omseil het, en die vroulike verpersoonliking van die Verenigde State. Columbia was die eerste van vyf ruimtependeltuie wat in die ruimte gevlieg het, en het die Ruimtependeltuig-lanseervoertuig op sy nooiensvlug op 12 April 1981 ingelei en die eerste ruimtetuig geword wat hergebruik is na sy eerste vlug toe dit op 12 November 1981 op STS-2 gelanseer is. As slegs die tweede volskaalse wenteltuig wat vervaardig is na die Naderings- en Landingstoetsvoertuig [[Ruimtependeltuig Enterprise|Enterprise]], het Columbia unieke eksterne en interne kenmerke behou in vergelyking met latere wenteltuie, soos toetsinstrumentasie en kenmerkende swart skeidingslyne. Benewens 'n swaarder agterromp en die behoud van 'n interne lugsluis dwarsdeur sy leeftyd, het dit Columbia die swaarste van die vyf ruimtewenteltuie gemaak: ongeveer 1 000 kg swaarder as [[Ruimtependeltuig Challenger|Challenger]] en 3 600 kg swaarder as Endeavour toe dit oorspronklik gebou is. Columbia het ook uitskietstoele gebaseer op dié van die SR-71 tydens sy eerste ses vlugte tot 1983 gedra, en vanaf 1986 het dit 'n kamerapoot op sy vertikale stabiliseerder gehad. == Sendings == Gedurende sy 22 jaar van bedryf is Columbia op 28 missies in die Ruimtependeltuig-program gevlieg, het meer as 300 dae in die ruimte deurgebring en meer as 4 000 keer om die Aarde gewentel. As NASA se vlagskip-wenteltuig het Columbia dikwels vlugte gevlieg wat aan wetenskaplike navorsing in 'n wentelbaan gewy was na die verlies van Challenger in 1986. Columbia is gebruik vir elf van die vyftien vlugte van Spacelab-laboratoriums, al vier die Verenigde State se mikrogravitasie-vragmissies, en die enigste vlug van Spacehab se Navorsing Dubbelmodule. Columbia het baie van die langste ruimtependeltuigmissies gevlieg, almal gewy aan wetenskaplike navorsing. Die enigste ruimtependeltuig wat Columbia se lang missies kon ewenaar, was [[Ruimtependeltuig Endeavour|Endeavour]], wat die STS-67-missie gevlieg het wat byna 17 dae geduur het. In 1992 het NASA Columbia gewysig om van die langste missies in die Pendeltuigprogram se geskiedenis te kan vlieg met behulp van die "Extended Duration Orbiter"-pallet. Die wenteltuig het die pallet in dertien vlugte gebruik, wat lang verblyf in 'n wentelbaan vir wetenskaplike en tegnologiese navorsingmissies moontlik gemaak het. Die langste vlug van die Ruimtependeltuigprogram, STS-80, is in 1996 met Columbia gevlieg, met meer as 17 dae in 'n wentelbaan. Columbia is ook gebruik om die eerste satelliete ooit deur die pendeltuig op STS-5 in 'n wentelbaan te ontplooi, die Langdurige Blootstellingsfasiliteit te herwin en die [[Chandra-X-straalsterrewag]] te ontplooi, wat die swaarste vrag was wat ooit deur die Ruimtependeltuig gedra is. Columbia het ook die eerste vroulike bevelvoerder van 'n Amerikaanse ruimtevlugmissie, die eerste ESA-ruimtevaarder, die eerste vroulike ruimtevaarder van Indiese oorsprong en die eerste Israeliese ruimtevaarder die ruimte in geneem. [[Lêer:Shuttle Patch.svg|80px]] {| class="wikitable" |----- | '''Datum''' || '''Identifikasie''' |----- | [[1981]] [[12 April]] || [[STS-1]] |----- | [[1981]] [[12 November]] || [[STS-2]] |----- | [[1982]] [[22 Maart]] || [[STS-3]] |----- | [[1982]] [[27 Junie]] || [[STS-4]] |----- | [[1982]] [[11 November]] || [[STS-5]] |----- | [[1983]] [[28 November]] || [[STS-9]] |----- | [[1986]] [[12 Januarie]] || [[STS-61-C]] |----- | [[1989]] [[8 Augustus]] || [[STS-28]] |----- | [[1990]] [[9 Januarie]] || [[STS-32]] |----- | [[1990]] [[2 Desember]] || [[STS-35]] |----- | [[1991]] [[5 Junie]] || [[STS-40]] |----- | [[1992]] [[25 Junie]] || [[STS-50]] |----- | [[1992]] [[22 Oktober]] || [[STS-52]] |----- | [[1993]] [[26 April]] || [[STS-55]] |----- | [[1993]] [[18 Oktober]] || [[STS-58]] |----- | [[1994]] [[4 Maart]] || [[STS-62]] |----- | [[1994]] [[8 Julie]] || [[STS-65]] |----- | [[1995]] [[20 Oktober]] || [[STS-73]] |----- | [[1996]] [[22 Februarie]] || [[STS-75]] |----- | [[1996]] [[20 Junie]] || [[STS-78]] |----- | [[1996]] [[19 November]] || [[STS-80]] |----- | [[1997]] [[4 April]] || [[STS-83]] |----- | [[1997]] [[1 Julie]] || [[STS-94]] |----- | [[1997]] [[19 November]] || [[STS-87]] |----- | [[1998]] [[13 April]] || [[STS-90]] |----- | [[1999]] [[23 Julie]] || [[STS-93]] |----- | [[2002]] [[1 Maart]] || [[STS-109]] |----- | [[2003]] [[16 Januarie]] || [[STS-107]] |} 28 vlugte in totaal == Sien ook == * [[Ruimtependeltuig]] * [[Ruimtependeltuig Enterprise|Ruimtependeltuig ''Enterprise'']] * [[Ruimtependeltuig Challenger|Ruimtependeltuig ''Challenger'']] * [[Ruimtependeltuig Discovery|Ruimtependeltuig ''Discovery'']] * [[Ruimtependeltuig Atlantis|Ruimtependeltuig ''Atlantis'']] * [[Ruimtependeltuig Endeavour|Ruimtependeltuig ''Endeavour'']] {{Normdata}} [[Kategorie:Ruimtependeltuie]] 13qj47hclgfe33sg5j0guyor3vzzd88 2902610 2902609 2026-05-09T11:06:02Z Aliwal2012 39067 /* Sendings */ trs 2902610 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Columbia landing on Rogers dry lake.triddle.jpg|duimnael|300px|Ruimtependeltuig Columbia se eerste landing. 14 April 1981]] '''Ruimtependeltuig ''Columbia''''' (NASA identifikasie: '''OV-102''') was die eerste [[VSA|Amerikaanse]] [[ruimtependeltuig]] ''(Engels: space shuttle)'' in [[NASA]] se vloot, met sendings vanaf [[12 April]] [[1981]] tot in 2003. Columbia het gedisintegreer gedurende sy binnekoms in die aarde se atmosfeer op sy 28ste sending, [[16 Januarie]] tot [[1 Februarie]] [[2003]], met die verlies van al sewe die [[ruimtevaarder|bemanningslede]]. == Geskiedenis == Ruimtependeltuig Columbia was 'n ruimtependeltuig vervaardig deur Rockwell International en bedryf deur NASA. Dit was vernoem na die eerste Amerikaanse skip wat die aardbol omseil het, en die vroulike verpersoonliking van die Verenigde State. Columbia was die eerste van vyf ruimtependeltuie wat in die ruimte gevlieg het, en het die Ruimtependeltuig-lanseervoertuig op sy nooiensvlug op 12 April 1981 ingelei en die eerste ruimtetuig geword wat hergebruik is na sy eerste vlug toe dit op 12 November 1981 op STS-2 gelanseer is. As slegs die tweede volskaalse wenteltuig wat vervaardig is na die Naderings- en Landingstoetsvoertuig [[Ruimtependeltuig Enterprise|Enterprise]], het Columbia unieke eksterne en interne kenmerke behou in vergelyking met latere wenteltuie, soos toetsinstrumentasie en kenmerkende swart skeidingslyne. Benewens 'n swaarder agterromp en die behoud van 'n interne lugsluis dwarsdeur sy leeftyd, het dit Columbia die swaarste van die vyf ruimtewenteltuie gemaak: ongeveer 1 000 kg swaarder as [[Ruimtependeltuig Challenger|Challenger]] en 3 600 kg swaarder as Endeavour toe dit oorspronklik gebou is. Columbia het ook uitskietstoele gebaseer op dié van die SR-71 tydens sy eerste ses vlugte tot 1983 gedra, en vanaf 1986 het dit 'n kamerapoot op sy vertikale stabiliseerder gehad. == Sendings == Gedurende sy 22 jaar van bedryf is Columbia op 28 missies in die Ruimtependeltuig-program gevlieg, het meer as 300 dae in die ruimte deurgebring en meer as 4 000 keer om die Aarde gewentel. As NASA se vlagskip-wenteltuig het Columbia dikwels vlugte gevlieg wat aan wetenskaplike navorsing in 'n wentelbaan gewy was na die verlies van Challenger in 1986. Columbia is gebruik vir elf van die vyftien vlugte van Spacelab-laboratoriums, al vier die Verenigde State se mikrogravitasie-vragmissies, en die enigste vlug van Spacehab se Navorsing Dubbelmodule. Columbia het baie van die langste ruimtependeltuigmissies gevlieg, almal gewy aan wetenskaplike navorsing. Die enigste ruimtependeltuig wat Columbia se lang missies kon ewenaar, was [[Ruimtependeltuig Endeavour|Endeavour]], wat die STS-67-missie gevlieg het wat byna 17 dae geduur het. In 1992 het NASA Columbia gewysig om van die langste missies in die Pendeltuigprogram se geskiedenis te kan vlieg met behulp van die "Extended Duration Orbiter"-pallet. Die wenteltuig het die pallet in dertien vlugte gebruik, wat lang verblyf in 'n wentelbaan vir wetenskaplike en tegnologiese navorsingmissies moontlik gemaak het. Die langste vlug van die Ruimtependeltuigprogram, STS-80, is in 1996 met Columbia gevlieg, met meer as 17 dae in 'n wentelbaan. Columbia is ook gebruik om die eerste satelliete ooit deur die pendeltuig op STS-5 in 'n wentelbaan te ontplooi, die Langdurige Blootstellingsfasiliteit te herwin en die [[Chandra-X-straalsterrewag]] te ontplooi, wat die swaarste vrag was wat ooit deur die Ruimtependeltuig gedra is. Columbia het ook die eerste vroulike bevelvoerder van 'n Amerikaanse ruimtevlugmissie, die eerste ESA-ruimtevaarder, die eerste vroulike ruimtevaarder van Indiese oorsprong en die eerste Israeliese ruimtevaarder die ruimte in geneem. [[Lêer:Shuttle Patch.svg|80px]] {| class="wikitable" |----- | '''Datum''' || '''Identifikasie''' |----- | [[1981]] [[12 April]] || STS-1 |----- | [[1981]] [[12 November]] || STS-2 |----- | [[1982]] [[22 Maart]] || STS-3 |----- | [[1982]] [[27 Junie]] || STS-4 |----- | [[1982]] [[11 November]] || STS-5 |----- | [[1983]] [[28 November]] || STS-9 |----- | [[1986]] [[12 Januarie]] || STS-61-C |----- | [[1989]] [[8 Augustus]] || STS-28 |----- | [[1990]] [[9 Januarie]] || STS-32 |----- | [[1990]] [[2 Desember]] || STS-35 |----- | [[1991]] [[5 Junie]] || STS-40 |----- | [[1992]] [[25 Junie]] || STS-50 |----- | [[1992]] [[22 Oktober]] || STS-52 |----- | [[1993]] [[26 April]] || STS-55 |----- | [[1993]] [[18 Oktober]] || STS-58 |----- | [[1994]] [[4 Maart]] || STS-62 |----- | [[1994]] [[8 Julie]] || STS-65 |----- | [[1995]] [[20 Oktober]] || STS-73 |----- | [[1996]] [[22 Februarie]] || STS-75 |----- | [[1996]] [[20 Junie]] || STS-78 |----- | [[1996]] [[19 November]] || STS-80 |----- | [[1997]] [[4 April]] || STS-83 |----- | [[1997]] [[1 Julie]] || STS-94 |----- | [[1997]] [[19 November]] || STS-87 |----- | [[1998]] [[13 April]] || STS-90 |----- | [[1999]] [[23 Julie]] || STS-93 |----- | [[2002]] [[1 Maart]] || STS-109 |----- | [[2003]] [[16 Januarie]] || STS-107 |} 28 vlugte in totaal == Sien ook == * [[Ruimtependeltuig]] * [[Ruimtependeltuig Enterprise|Ruimtependeltuig ''Enterprise'']] * [[Ruimtependeltuig Challenger|Ruimtependeltuig ''Challenger'']] * [[Ruimtependeltuig Discovery|Ruimtependeltuig ''Discovery'']] * [[Ruimtependeltuig Atlantis|Ruimtependeltuig ''Atlantis'']] * [[Ruimtependeltuig Endeavour|Ruimtependeltuig ''Endeavour'']] {{Normdata}} [[Kategorie:Ruimtependeltuie]] anfj7fz3ue4dkw46aow0pztlg8kbmgr 2902614 2902610 2026-05-09T11:12:51Z Aliwal2012 39067 /* Geskiedenis */ 2902614 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Columbia landing on Rogers dry lake.triddle.jpg|duimnael|300px|Ruimtependeltuig Columbia se eerste landing. 14 April 1981]] '''Ruimtependeltuig ''Columbia''''' (NASA identifikasie: '''OV-102''') was die eerste [[VSA|Amerikaanse]] [[ruimtependeltuig]] ''(Engels: space shuttle)'' in [[NASA]] se vloot, met sendings vanaf [[12 April]] [[1981]] tot in 2003. Columbia het gedisintegreer gedurende sy binnekoms in die aarde se atmosfeer op sy 28ste sending, [[16 Januarie]] tot [[1 Februarie]] [[2003]], met die verlies van al sewe die [[ruimtevaarder|bemanningslede]]. == Geskiedenis == Ruimtependeltuig Columbia was 'n ruimtependeltuig vervaardig deur Rockwell International en bedryf deur NASA. Dit was vernoem na die eerste Amerikaanse skip wat die aardbol omseil het, en die vroulike verpersoonliking van die Verenigde State. Columbia was die eerste van vyf ruimtependeltuie wat in die ruimte gevlieg het, en het die Ruimtependeltuig-lanseervoertuig op sy nooiensvlug op 12 April 1981 ingelei en die eerste ruimtetuig geword wat hergebruik is na sy eerste vlug toe dit op 12 November 1981 op STS-2 gelanseer is. As slegs die tweede volskaalse wenteltuig wat vervaardig is na die Naderings- en Landingstoetsvoertuig [[Ruimtependeltuig Enterprise|Enterprise]], het Columbia unieke eksterne en interne kenmerke behou in vergelyking met latere wenteltuie, soos toetsinstrumentasie en kenmerkende swart skeidingslyne. Benewens 'n swaarder agterromp en die behoud van 'n interne lugsluis dwarsdeur sy leeftyd, het dit Columbia die swaarste van die vyf ruimtewenteltuie gemaak: ongeveer 1 000 kg swaarder as [[Ruimtependeltuig Challenger|Challenger]] en 3 600 kg swaarder as Endeavour toe dit oorspronklik gebou is. Columbia het ook uitskietstoele gebaseer op dié van die [[SR-71 Blackbird]] tydens sy eerste ses vlugte tot 1983 gedra, en vanaf 1986 het dit 'n kamerapoot op sy vertikale stabiliseerder gehad. == Sendings == Gedurende sy 22 jaar van bedryf is Columbia op 28 missies in die Ruimtependeltuig-program gevlieg, het meer as 300 dae in die ruimte deurgebring en meer as 4 000 keer om die Aarde gewentel. As NASA se vlagskip-wenteltuig het Columbia dikwels vlugte gevlieg wat aan wetenskaplike navorsing in 'n wentelbaan gewy was na die verlies van Challenger in 1986. Columbia is gebruik vir elf van die vyftien vlugte van Spacelab-laboratoriums, al vier die Verenigde State se mikrogravitasie-vragmissies, en die enigste vlug van Spacehab se Navorsing Dubbelmodule. Columbia het baie van die langste ruimtependeltuigmissies gevlieg, almal gewy aan wetenskaplike navorsing. Die enigste ruimtependeltuig wat Columbia se lang missies kon ewenaar, was [[Ruimtependeltuig Endeavour|Endeavour]], wat die STS-67-missie gevlieg het wat byna 17 dae geduur het. In 1992 het NASA Columbia gewysig om van die langste missies in die Pendeltuigprogram se geskiedenis te kan vlieg met behulp van die "Extended Duration Orbiter"-pallet. Die wenteltuig het die pallet in dertien vlugte gebruik, wat lang verblyf in 'n wentelbaan vir wetenskaplike en tegnologiese navorsingmissies moontlik gemaak het. Die langste vlug van die Ruimtependeltuigprogram, STS-80, is in 1996 met Columbia gevlieg, met meer as 17 dae in 'n wentelbaan. Columbia is ook gebruik om die eerste satelliete ooit deur die pendeltuig op STS-5 in 'n wentelbaan te ontplooi, die Langdurige Blootstellingsfasiliteit te herwin en die [[Chandra-X-straalsterrewag]] te ontplooi, wat die swaarste vrag was wat ooit deur die Ruimtependeltuig gedra is. Columbia het ook die eerste vroulike bevelvoerder van 'n Amerikaanse ruimtevlugmissie, die eerste ESA-ruimtevaarder, die eerste vroulike ruimtevaarder van Indiese oorsprong en die eerste Israeliese ruimtevaarder die ruimte in geneem. [[Lêer:Shuttle Patch.svg|80px]] {| class="wikitable" |----- | '''Datum''' || '''Identifikasie''' |----- | [[1981]] [[12 April]] || STS-1 |----- | [[1981]] [[12 November]] || STS-2 |----- | [[1982]] [[22 Maart]] || STS-3 |----- | [[1982]] [[27 Junie]] || STS-4 |----- | [[1982]] [[11 November]] || STS-5 |----- | [[1983]] [[28 November]] || STS-9 |----- | [[1986]] [[12 Januarie]] || STS-61-C |----- | [[1989]] [[8 Augustus]] || STS-28 |----- | [[1990]] [[9 Januarie]] || STS-32 |----- | [[1990]] [[2 Desember]] || STS-35 |----- | [[1991]] [[5 Junie]] || STS-40 |----- | [[1992]] [[25 Junie]] || STS-50 |----- | [[1992]] [[22 Oktober]] || STS-52 |----- | [[1993]] [[26 April]] || STS-55 |----- | [[1993]] [[18 Oktober]] || STS-58 |----- | [[1994]] [[4 Maart]] || STS-62 |----- | [[1994]] [[8 Julie]] || STS-65 |----- | [[1995]] [[20 Oktober]] || STS-73 |----- | [[1996]] [[22 Februarie]] || STS-75 |----- | [[1996]] [[20 Junie]] || STS-78 |----- | [[1996]] [[19 November]] || STS-80 |----- | [[1997]] [[4 April]] || STS-83 |----- | [[1997]] [[1 Julie]] || STS-94 |----- | [[1997]] [[19 November]] || STS-87 |----- | [[1998]] [[13 April]] || STS-90 |----- | [[1999]] [[23 Julie]] || STS-93 |----- | [[2002]] [[1 Maart]] || STS-109 |----- | [[2003]] [[16 Januarie]] || STS-107 |} 28 vlugte in totaal == Sien ook == * [[Ruimtependeltuig]] * [[Ruimtependeltuig Enterprise|Ruimtependeltuig ''Enterprise'']] * [[Ruimtependeltuig Challenger|Ruimtependeltuig ''Challenger'']] * [[Ruimtependeltuig Discovery|Ruimtependeltuig ''Discovery'']] * [[Ruimtependeltuig Atlantis|Ruimtependeltuig ''Atlantis'']] * [[Ruimtependeltuig Endeavour|Ruimtependeltuig ''Endeavour'']] {{Normdata}} [[Kategorie:Ruimtependeltuie]] 7xc5gg1mwdssz0rh2e1mmjbnu4peap7 2902616 2902614 2026-05-09T11:15:11Z Aliwal2012 39067 /* Sendings */ skakel na Challenger-ramp 2902616 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Columbia landing on Rogers dry lake.triddle.jpg|duimnael|300px|Ruimtependeltuig Columbia se eerste landing. 14 April 1981]] '''Ruimtependeltuig ''Columbia''''' (NASA identifikasie: '''OV-102''') was die eerste [[VSA|Amerikaanse]] [[ruimtependeltuig]] ''(Engels: space shuttle)'' in [[NASA]] se vloot, met sendings vanaf [[12 April]] [[1981]] tot in 2003. Columbia het gedisintegreer gedurende sy binnekoms in die aarde se atmosfeer op sy 28ste sending, [[16 Januarie]] tot [[1 Februarie]] [[2003]], met die verlies van al sewe die [[ruimtevaarder|bemanningslede]]. == Geskiedenis == Ruimtependeltuig Columbia was 'n ruimtependeltuig vervaardig deur Rockwell International en bedryf deur NASA. Dit was vernoem na die eerste Amerikaanse skip wat die aardbol omseil het, en die vroulike verpersoonliking van die Verenigde State. Columbia was die eerste van vyf ruimtependeltuie wat in die ruimte gevlieg het, en het die Ruimtependeltuig-lanseervoertuig op sy nooiensvlug op 12 April 1981 ingelei en die eerste ruimtetuig geword wat hergebruik is na sy eerste vlug toe dit op 12 November 1981 op STS-2 gelanseer is. As slegs die tweede volskaalse wenteltuig wat vervaardig is na die Naderings- en Landingstoetsvoertuig [[Ruimtependeltuig Enterprise|Enterprise]], het Columbia unieke eksterne en interne kenmerke behou in vergelyking met latere wenteltuie, soos toetsinstrumentasie en kenmerkende swart skeidingslyne. Benewens 'n swaarder agterromp en die behoud van 'n interne lugsluis dwarsdeur sy leeftyd, het dit Columbia die swaarste van die vyf ruimtewenteltuie gemaak: ongeveer 1 000 kg swaarder as [[Ruimtependeltuig Challenger|Challenger]] en 3 600 kg swaarder as Endeavour toe dit oorspronklik gebou is. Columbia het ook uitskietstoele gebaseer op dié van die [[SR-71 Blackbird]] tydens sy eerste ses vlugte tot 1983 gedra, en vanaf 1986 het dit 'n kamerapoot op sy vertikale stabiliseerder gehad. == Sendings == Gedurende sy 22 jaar van bedryf is Columbia op 28 missies in die Ruimtependeltuig-program gevlieg, het meer as 300 dae in die ruimte deurgebring en meer as 4 000 keer om die Aarde gewentel. As NASA se vlagskip-wenteltuig het Columbia dikwels vlugte gevlieg wat aan wetenskaplike navorsing in 'n wentelbaan gewy was na die [[Challenger-ramp|verlies van Challenger]] in 1986. Columbia is gebruik vir elf van die vyftien vlugte van Spacelab-laboratoriums, al vier die Verenigde State se mikrogravitasie-vragmissies, en die enigste vlug van Spacehab se Navorsing Dubbelmodule. Columbia het baie van die langste ruimtependeltuigmissies gevlieg, almal gewy aan wetenskaplike navorsing. Die enigste ruimtependeltuig wat Columbia se lang missies kon ewenaar, was [[Ruimtependeltuig Endeavour|Endeavour]], wat die STS-67-missie gevlieg het wat byna 17 dae geduur het. In 1992 het NASA Columbia gewysig om van die langste missies in die Pendeltuigprogram se geskiedenis te kan vlieg met behulp van die "Extended Duration Orbiter"-pallet. Die wenteltuig het die pallet in dertien vlugte gebruik, wat lang verblyf in 'n wentelbaan vir wetenskaplike en tegnologiese navorsingmissies moontlik gemaak het. Die langste vlug van die Ruimtependeltuigprogram, STS-80, is in 1996 met Columbia gevlieg, met meer as 17 dae in 'n wentelbaan. Columbia is ook gebruik om die eerste satelliete ooit deur die pendeltuig op STS-5 in 'n wentelbaan te ontplooi, die Langdurige Blootstellingsfasiliteit te herwin en die [[Chandra-X-straalsterrewag]] te ontplooi, wat die swaarste vrag was wat ooit deur die Ruimtependeltuig gedra is. Columbia het ook die eerste vroulike bevelvoerder van 'n Amerikaanse ruimtevlugmissie, die eerste ESA-ruimtevaarder, die eerste vroulike ruimtevaarder van Indiese oorsprong en die eerste Israeliese ruimtevaarder die ruimte in geneem. [[Lêer:Shuttle Patch.svg|80px]] {| class="wikitable" |----- | '''Datum''' || '''Identifikasie''' |----- | [[1981]] [[12 April]] || STS-1 |----- | [[1981]] [[12 November]] || STS-2 |----- | [[1982]] [[22 Maart]] || STS-3 |----- | [[1982]] [[27 Junie]] || STS-4 |----- | [[1982]] [[11 November]] || STS-5 |----- | [[1983]] [[28 November]] || STS-9 |----- | [[1986]] [[12 Januarie]] || STS-61-C |----- | [[1989]] [[8 Augustus]] || STS-28 |----- | [[1990]] [[9 Januarie]] || STS-32 |----- | [[1990]] [[2 Desember]] || STS-35 |----- | [[1991]] [[5 Junie]] || STS-40 |----- | [[1992]] [[25 Junie]] || STS-50 |----- | [[1992]] [[22 Oktober]] || STS-52 |----- | [[1993]] [[26 April]] || STS-55 |----- | [[1993]] [[18 Oktober]] || STS-58 |----- | [[1994]] [[4 Maart]] || STS-62 |----- | [[1994]] [[8 Julie]] || STS-65 |----- | [[1995]] [[20 Oktober]] || STS-73 |----- | [[1996]] [[22 Februarie]] || STS-75 |----- | [[1996]] [[20 Junie]] || STS-78 |----- | [[1996]] [[19 November]] || STS-80 |----- | [[1997]] [[4 April]] || STS-83 |----- | [[1997]] [[1 Julie]] || STS-94 |----- | [[1997]] [[19 November]] || STS-87 |----- | [[1998]] [[13 April]] || STS-90 |----- | [[1999]] [[23 Julie]] || STS-93 |----- | [[2002]] [[1 Maart]] || STS-109 |----- | [[2003]] [[16 Januarie]] || STS-107 |} 28 vlugte in totaal == Sien ook == * [[Ruimtependeltuig]] * [[Ruimtependeltuig Enterprise|Ruimtependeltuig ''Enterprise'']] * [[Ruimtependeltuig Challenger|Ruimtependeltuig ''Challenger'']] * [[Ruimtependeltuig Discovery|Ruimtependeltuig ''Discovery'']] * [[Ruimtependeltuig Atlantis|Ruimtependeltuig ''Atlantis'']] * [[Ruimtependeltuig Endeavour|Ruimtependeltuig ''Endeavour'']] {{Normdata}} [[Kategorie:Ruimtependeltuie]] rc457fbwhlc9d4e6retvtfa96vn6m9g 0 4216 2902577 2881801 2026-05-09T06:56:24Z Aliwal2012 39067 /* Frankryk */ 2902577 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die land in Noord-Amerika. Vir ander gelyknamige state, sien [[Verenigde State (dubbelsinnig)]].'' {{Inligtingskas Land |noem_naam = Verenigde State van Amerika |volle_naam = <small>''United States of America'' ([[Engels]])</small> |algemene_naam = die Verenigde State |beeld_vlag = Flag of the United States.svg |beeld_wapen = Greater coat of arms of the United States.svg |simbool_tipe = Groot Seël |beeld_kaart = United States (orthographic projection).svg |leuse = ''In God We Trust''<br /><small>''(sedert 1956 amptelik)''</small><br />''Ander tradisionele leuses:''<br />''E Pluribus Unum''<br /><small>''([[Latyn]] vir: "Uit baie, een")''</small><br />''Annuit cœptis''<br /><small>''(Latyn vir: "[[God|Hy]] het ons ondernemings bevoordeel")''</small><br />''Novus ordo seclorum''<br /><small>''(Latyn vir: "Nuwe orde van die eeue")''</small> |volkslied = ''[[The Star-Spangled Banner]]''<br /><small>''(Engels vir: "Die sterbesaaide vaandel")''</small><br /><center>[[Lêer:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]</center><br />''Mars: [[The Stars and Stripes Forever]]''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://uscode.house.gov/statviewer.htm?volume=112&page=1263 |title=uscode.house.gov |date=12 Augustus 1999 |work=Public Law 105–225, 12 Augustus 1998 |publisher=uscode.house.gov |pages=112 Stat. 1263 |quote=Section 304. "The composition by John Philip Sousa entitled "The Stars and Stripes Forever" is the national march." |accessdate=20 Januarie 2021 |archive-date=11 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811194342/http://uscode.house.gov/statviewer.htm?volume=112&page=1263 |url-status=dead }}</ref><br /><small>''(Engels vir: "Die sterre en bane vir altyd")''</small><br /><center>[[Lêer:March, "The Stars and Stripes Forever" · Colonel John R. Bourgeois, Director · John Philip Sousa · United States Marine Band.ogg]]</center> |amptelike_tale = Geen op federale vlak nie{{smallsup|1}}<br />[[Engels]] (''[[de facto]]''){{smallsup|2}} |hoofstad = [[Washington, D.C.]] {{Koördinate|38|53|N|77|01|W}} |latd = 38 |latm = 53 |latNS = N |longd = 77 |longm = 01 |longEW = W |grootste_stad = [[New York]] {{Koördinate|40|43|N|74|00|W}} |regeringsvorm = Federale presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President van die Verenigde State van Amerika|President]]<br />• Adjunkpresident<br />• [[Huis van Verteenwoordigers|Huis]]-spreker<br />• Hoofregter |leiername = [[Donald Trump]] ([[Republikeinse Party (Verenigde State)|R]])<br />[[James David Vance]] (R)<br />[[Mike Johnson]] (R)<br />[[John Roberts (Hoofregter)|John Roberts]] |oppervlak_rang = 4^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 9&nbsp;833&nbsp;517<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|title=United States|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=20 Januarie 2025|archive-date=12 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 3&nbsp;796&nbsp;742 |persent_water = 4,66 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=20 Januarie 2021}}</ref> |bevolking_skatting = 341&nbsp;963&nbsp;408<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 3^de |bevolking_sensus = 331&nbsp;449&nbsp;281<ref name="Sensus2020">{{en}} {{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.2020.html |title=Decennial Census by Decade |publisher=Amerikaanse Sensuskantoor |date=1 April 2020 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2020 |bevolkingsdigtheid = 34,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 90,1 |bevolkingsdigtheidrang = 185^ste |BBP_PPP = $30&nbsp;337&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=111,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=United States |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 2^de |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $89&nbsp;678<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 8^ste |BBP = $30&nbsp;337&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 1^ste |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $89&nbsp;678<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 6^de |onafhanklikheidstipe = • Verklaar<br />• Konfederasie<br />• [[Vrede van Parys (1783)|Vrede van Parys]]<br />• Huidige grondwet<br />• Laaste kerkreg toegelaat |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van [[Koninkryk van Groot-Brittanje|Groot-Brittanje]]<br />[[4 Julie]] [[1776]]<br />[[1 Maart]] [[1781]]<br />[[3 September]] [[1783]]<br />[[21 Junie]] [[1788]]<br />[[24 Maart]] [[1976]] |MOI = {{wins}} 0,927<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> |MOI_rang = 20^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 41,3<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=US |title=Gini index – United States |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|hoog}} |geldeenheid = [[Amerikaanse dollar|Dollar]] ($) |geldeenheid_kode = USD |land_kode = USA |tydsone = |utc_afwyking = [[UTC-05:00|-05]] tot [[UTC-10:00|-10]] |tydsone_somer = |utc_afwyking_DST = [[UTC-04:00|-04]] tot [[UTC-10:00|-10]] |internet_domein = [[.us]] [[.gov]] [[.mil]] [[.edu]] |skakelkode = 1 |voetskrif = 1. Engels is die amptelike taal van 28 deelstate. Engels en Hawaiis is beide amptelike tale in die deelstaat Hawaii. Verder het Nieu-Meksiko en Louisiana wette wat die gebruik van onderskeidelik Spaans en Frans toelaat.<br />2. Engels is die ''de facto'' taal van die Amerikaanse regering en die enigste taal wat deur 82% Amerikaners ouer as vyf tuis gepraat word. Spaans is die tweede mees gesproke taal. }} Die '''Verenigde State van Amerika''' (dikwels afgekort tot '''Verenigde State''', '''VS''' of '''VSA'''; [[Engels]]: ''United States of America'' of ''USA''), in die omgangstaal ook net '''Amerika'''<ref group="n">Die gebruik van die woord 'Amerika' om te verwys na die VSA en 'Amerikaner' om te verwys na 'n VSA-burger word deur baie mense in die res van die [[Amerikas]] gesien as onakkuraat, maar is algemeen en word elders aanvaar.</ref> genoem,<ref>{{en}} Wilson, Kenneth G. (1993). ''The Columbia Guide to Standard American English''. New York: Columbia University Press, bl. 27–28. {{ISBN|0-231-06989-8}}.</ref> is 'n [[federale republiek]] in die [[Westelike Halfrond]] wat uit [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|vyftig deelstate]], 'n federale distrik, vyf groter selfregerende gebiede en enkele kleiner [[Eilandgebiede van die Verenigde State van Amerika|eilandbesittings]] in die [[Stille Oseaan]] en die [[Karibiese See]] bestaan. 48 van sy deelstate en die federale distrik lê in [[Noord-Amerika|Sentraal-Noord-Amerika]] tussen die Stille Oseaan in die weste en die [[Atlantiese Oseaan]] in die ooste en word in die noorde deur [[Kanada]] en in die suide deur [[Meksiko]] begrens. Die deelstaat [[Alaska]] lê in die noordweste van die Noord-Amerikaanse vasteland en grens in die ooste aan Kanada, terwyl dit in die weste deur die [[Beringstraat]] van die [[Russiese Federasie]] geskei word. Die deelstaat [[Hawaii]] is 'n eilandgroep in die middel van die Stille Oseaan. [[Lêer:Angled closeup of the US flag.jpg|duimnael|links|Die [[Vlag van die Verenigde State|vlag van die VSA]]. Die rooi en wit bane versinnebeeld die dertien oorspronklike kolonies en deelstate, die sterre die huidige vyftig deelstate]] Die Verenigde State beslaan altesaam veertig persent van die Noord-Amerikaanse vasteland. Met meer as 9,8 miljoen vierkante kilometer (byna 3,8 miljoen vierkante myl) is die VSA die vierde grootste land ter wêreld en met 'n bevolking van amper 342 miljoen die derde grootste land.<ref name="CIA" /> Sy grondgebied strek oor nege amptelike tydsones. Met 'n [[bruto binnelandse produk]] van meer as $30&nbsp;337 miljard in 2025 is die VSA naas die [[Volksrepubliek China]] die tweede grootste ekonomie ter wêreld.<ref name=imf2 /> Die Verenigde State van Amerika is 'n federale presidensiële grondwetlike [[republiek]] met 'n tweekamerparlement, die Kongres, wat uit die Senaat en die Huis van Verteenwoordigers bestaan. Die hoofstad van die VSA is [[Washington, D.C.]], wat nie deel uitmaak van een van die vyftig deelstate nie, maar in die federale Distrik Columbia geleë is. Die grondgebied van die Verenigde State is oorspronklik deur 'n verskeidenheid stamme van die Eerste Nasies bewoon. Met die Europese kolonisasie deur Britte, Franse en Spanjaarde en grootskaalse immigrasie van dwarsoor die wêreld het die VSA tot een van die etnies, sosiaal en [[godsdiens]]tig mees diverse lande ter wêreld ontwikkel.<ref name="DD">{{en}} Adams, J.Q., and Pearlie Strother-Adams (2001). ''Dealing with Diversity''. Chicago: Kendall/Hunt. {{ISBN|0-7872-8145-X}}.</ref> Die Verenigde State is deur dertien kolonies gestig, wat na aanleiding van die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] hulle onafhanklikheid van [[Koninkryk van Groot-Brittanje|Groot-Brittanje]] op 4 Julie 1776 verklaar en hulle grondwet, die Artikels van die Konfederasie, op 1 Maart 1781 bekragtig het. Die huidige grondwet is op 17 September 1787 aangeneem.<ref>{{en}} Dull, Jonathan R. (2003). "Diplomacy of the Revolution, to 1783," bl. 352, chap. in ''A Companion to the American Revolution'', ed. Jack P. Greene and J. R. Pole. Maiden, Mass.: Blackwell, bl. 352–361. {{ISBN|1-4051-1674-9}}.</ref> Die oppervlakte van die VSA is gedurende die 19de eeu deur gebiede, wat van [[Frankryk]] en Meksiko gekoop is, aansienlik uitgebrei. Met die ekonomiese agteruitgang van die [[Sowjetunie]] in 1991 het die VSA die enigste oorblywende [[supermoondheid]] geword wat 'n oorheersende ekonomiese, politieke, kulturele en militêre invloed dwarsoor die wêreld uitoefen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.foreignaffairs.org/20040701faessay83406/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower.html |title=History and the Hyperpower |publisher=Foreign Affairs |author=Eliot A. Cohen |date=2004 |accessdate=23 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090723000051/http://www.foreignaffairs.com/articles/59919/eliot-a-cohen/history-and-the-hyperpower |archive-date=23 Julie 2009 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1217752.stm |title=United States of America country profile |publisher=BBC News |date=22 April 2008 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> == Etimologie == Die eerste dokumentêre verskyning van die [[frase]] ''United States of America'' was in 'n brief op 2 Januarie 1776, geskryf deur Stephen Moylan, 'n Kontinentale Leër-assistent van generaal [[George Washington]], aan Joseph Reed, Washington se [[Adjudant (amp)|adjudant]]. Moylan het sy begeerte uitgespreek om te gaan "met volle en ruim magte van die Verenigde State van Amerika tot Spanje" om bystand in die [[Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] te verkry.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer |title=Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer. |publisher=Christian Science Monitor |author=Byron DeLear |location=Boston, MA |date=4 Julie 2013 |accessdate=4 Julie 2013}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://blog.nyhistory.org/coined-phrase-united-states-america-may-never-guess/ |title=Who Coined the Phrase 'United States of America'? You May Never Guess |publisher=New-York Historical Society Museum & Library |author=Mariam Touba |date=5 November 2014 |accessdate=5 November 2014}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html |title=The forgotten Irishman who named the 'United States of America'|publisher=Irish Central |author=John Fay |date=15 Julie 2016 |accessdate=15 Julie 2016}}</ref> Die eerste publikasie van die frase ''United States of America'' was in 'n anonieme [[essay]] in ''The Virginia Gazette'' in Williamsburg op 6 April 1776.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16 |title=''"To the inhabitants of Virginia", by A PLANTER''. Dixon and Hunter's. April 6, 1776, Williamsburg, Virginia. Letter is also included in Peter Force's ''American Archives'' |publisher=The Virginia Gazette |issue=1287 |volume=5 |accessdate=19 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219053616/https://research.history.org/DigitalLibrary/VirginiaGazette/VGIssueThumbs.cfm?IssueIDNo=76.DH.16 |archive-date=19 Desember 2014 |url-status=dead}}</ref> Teen Junie 1776 het die naam ''United States of America'' verskyn in ontwerpe van die Artikels van Konfederasie en Ewige Unie, vervat deur John Dickinson, 'n stigtingsvader uit [[Pennsilvanië]],<ref name="Safire199">{{en}} {{cite book |author=William Safire |title=No Uncertain Terms: More Writing from the Popular "On Language" Column in The New York Times Magazine |url=https://archive.org/details/nouncertainterms00safi |page=[https://archive.org/details/nouncertainterms00safi/page/199 199] |year=2003 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-7432-4955-3}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Mary Mostert |title=The Threat of Anarchy Leads to the Constitution of the United States |url=https://books.google.com/books?id=jntSQ-yn66AC&pg=PA18 |year=2005 |publisher=CTR Publishing, Inc. |isbn=978-0-9753851-4-2 |page=18}}</ref> en in die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring, hoofsaaklik geskryf deur [[Thomas Jefferson]] en goedgekeur deur die Tweede Kontinentale Kongres in [[Philadelphia]] op 4 Julie 1776.<ref name="Safire199" /> == Geografie == {{Hoofartikel|Geografie van die Verenigde State}} As die wêreld se derde grootste nasie (totale area), het die Verenigde State 'n baie wisselende landskap: gematigde woudland aan die ooskus, [[Wortelboommoeras|mangrovewoude]] in [[Florida]], die [[Great Plains]] in die middel van die land, die [[Mississippirivier|Mississippi]]-[[Missouririvier|Missouri]] rivierstelsel, die [[Rotsgebergte]] (Rocky Mountains) wes van die vlaktes, woestyne en gematigde kusgebiede wes van die Rotsgebergte en [[reënwoud]]e in die noord-weste. Die [[vulkaan|vulkaniese]] eilande van Hawaii en die pool-gebiede van Alaska maak die geografiese diversiteit net nog groter. Die naaste lande buite die Noord-Amerikaanse vasteland is die [[Britse oorsese gebiede|Britse oorsese gebied]] [[Bermuda]] in die ooste asook die onafhanklike [[Eilandstaat|eilandstate]] [[Bahamas]] en [[Kuba]] in die suidooste. === E Pluribus Unum – Uit Veelheid, Eenheid === Die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring van 1776 het op sentrale waardes soos lewe, vryheid en strewe na geluk gefokus; om nuut verworwe gebiede tot die ondergeskikte status van kolonies te beperk was gevolglik buite die kwessie. Met die ''Northwest Ordinance'' van 1787 is die prosedures vasgelê waarvolgens nuwe deelstate op gelyke voet met die dertien stigterstate tot die Unie kon toetree. Die bou van 'n nasie uit 'n verskeidenheid deelstate was 'n nuwe benadering wat in die Federale Grondwet bekragtig is. Die stapsgewyse proses, waarvolgens nuut verworwe gebiede as deelstate selfregering en verteenwoordiging op federale vlak behaal het, word onder die Stigtingsvaders se belangrikste nalatenskappe gereken. Die Amerikaanse metode van staatsbou het twee belange, wat van vroeg af strydig was, met mekaar versoen – dié van vryheid (''liberty'') en dié van ryksgesag (''empire'') – en 'n politieke bestel verwesenlik wat deur Thomas Jefferson treffend beskryf is as 'n ''empire for liberty'' – 'n federale staat wat vryheid as sy hoofdoelwit nastreef. Die politieke bestel het oor 'n tydperk van meer as twee eeue onveranderd gebly, ongeag die ingrypende veranderinge wat die Unie sedert sy stigting ondergaan het. Die Verenigde State se geografiese uitgestrektheid en die groot verskeidenheid etniese, kulturele en godsdienstige agtergronde van sy bewoners was in die tyd van die Stigtingsvaders nog so onvoorspelbaar soos die land se ongekende ekonomiese en tegnologiese vordering van 'n agrariese staat tot 'n hoogs geïndustrialiseerde en verstedelikte supermoondheid.<ref>{{en}} Harry S. Ashmore: ''Arkansas. A History''. New York NY: W. W. Norton & Company | Nashville TN: American Association for State and Local History 1978, Invitation to the Reader</ref> === Politieke geografie === Die vastelandse Verenigde State (sonder Alaska en Hawaii) word in geografiese opsig in 'n aantal streke verdeel: * Die '''[[Nieu-Engeland]]-State''' met [[Maine]], [[New Hampshire]], [[Vermont]], [[Massachusetts]], [[Rhode Island]] en [[Connecticut]], * Die '''Middel-Atlantiese State''' met [[New York (deelstaat)|New York]], [[New Jersey]], [[Delaware]], [[Maryland]], [[Virginië]], [[Wes-Virginië]] en [[Pennsilvanië]], * Die '''Suidoostelike State''' met [[Noord-Carolina]], [[Suid-Carolina]], [[Georgia]], [[Arkansas]], [[Tennessee]], [[Kentucky]], [[Florida]], [[Alabama]], [[Mississippi]] en [[Louisiana]], * Die '''Midwes-State''' met [[Ohio]], [[Indiana]], [[Illinois]], [[Michigan]], [[Wisconsin]], [[Minnesota]], [[Iowa]] en [[Missouri]], * Die '''[[Groot Vlaktes|Groot-Vlaktes]]-State''' met [[Noord-Dakota]], [[Suid-Dakota]], [[Kansas]] en [[Nebraska]], * Die '''Bergstate''' met [[Idaho]], [[Montana]], [[Colorado]], [[Wyoming]] en [[Utah]], * Die '''Suidwestelike State''' met [[Oklahoma]], [[Texas]], [[Nieu-Meksiko]] en [[Arizona]], en * Die '''Verre-Weste-State''' met [[Washington (deelstaat)|Washington]], [[Oregon]], [[Kalifornië]] en [[Nevada]]. Die '''grootste''' deelstate is ten opsigte van * '''Oppervlak''': [[Alaska]] met 1&nbsp;723&nbsp;337 vierkante kilometer (665&nbsp;384 vierkante myl)<ref name="Oppervlak">{{en}} {{cite web |url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html |title=State Area Measurements and Internal Point Coordinates |publisher=Amerikaanse Sensuskantoor |date=Augustus 2010 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> en * '''Bevolking''': [[Kalifornië]] met 'n bevolking van 39&nbsp;538&nbsp;223 in 2020.<ref name="Sensus2020" /> Die '''kleinste''' deelstate is ten opsigte van * '''Oppervlak''': [[Rhode Island]] met 4&nbsp;001 vierkante kilometer (1&nbsp;545 vierkante myl)<ref name="Oppervlak" /> en * '''Bevolking''': [[Wyoming]] met 'n bevolking van 576&nbsp;851 in 2020.<ref name="Sensus2020" /> Die deelstate Nevada, Arizona, Florida, Colorado, Utah, Georgia en Texas het in die laaste dekades die grootste relatiewe bevolkingsgroei getoon, terwyl die deelstate Kalifornië, Texas, Florida, Georgia, Arizona en Noord-Carolina die grootste absolute bevolkingsgroei ervaar het. Die bevolking van Wes-Virginië, Noord-Dakota en die Distrik Columbia het afgeneem. Die grootste stede in die VSA is [[New York]], [[Los Angeles]], [[Chicago]], [[Houston]] en [[Philadelphia]]. Die volgende kaart toon die ses amptelike sensusgebiede (Pasifiese Streek [''Pacific'' – blou], Bergstreek [''Mountain'' – rooi], Midweste [''Midwest'' – oranje], Suide [''South'' – geel], Noord-Oos [''Northeast'' – violet] en Afhanklike Gebiede [''Territories'' – groen]), vyftig deelstate en afhanklike gebiede van die Verenigde State: [[Lêer:United States Administrative Divisions.png|550px|senter]] {| width="100%" |width="16.66%"| '''Deelstate''' <ol start=1> <li>[[Alabama]]</li> <li>[[Alaska]]</li> <li>[[Arizona]]</li> <li>[[Arkansas]]</li> <li>[[Kalifornië]]</li> <li>[[Colorado]]</li> <li>[[Connecticut]]</li> <li>[[Delaware]]</li> <li>[[Florida]]</li> <li>[[Georgia]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| &nbsp; <ol start=11> <li>[[Hawaii]]</li> <li>[[Idaho]]</li> <li>[[Illinois]]</li> <li>[[Indiana]]</li> <li>[[Iowa]]</li> <li>[[Kansas]]</li> <li>[[Kentucky]]</li> <li>[[Louisiana]]</li> <li>[[Maine]]</li> <li>[[Maryland]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| &nbsp; <ol start=21> <li>[[Massachusetts]]</li> <li>[[Michigan]]</li> <li>[[Minnesota]]</li> <li>[[Mississippi]]</li> <li>[[Missouri]]</li> <li>[[Montana]]</li> <li>[[Nebraska]]</li> <li>[[Nevada]]</li> <li>[[New Hampshire]]</li> <li>[[New Jersey]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| &nbsp; <ol start=31> <li>[[Nieu-Meksiko]]</li> <li>[[New York (deelstaat)|New York]]</li> <li>[[Noord-Carolina]]</li> <li>[[Noord-Dakota]]</li> <li>[[Ohio]]</li> <li>[[Oklahoma]]</li> <li>[[Oregon]]</li> <li>[[Pennsilvanië]]</li> <li>[[Rhode Island]]</li> <li>[[Suid-Carolina]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| &nbsp; <ol start=41> <li>[[Suid-Dakota]]</li> <li>[[Tennessee]]</li> <li>[[Texas]]</li> <li>[[Utah]]</li> <li>[[Vermont]]</li> <li>[[Virginië]]</li> <li>[[Washington (deelstaat)|Washington]]</li> <li>[[Wes-Virginië]]</li> <li>[[Wisconsin]]</li> <li>[[Wyoming]]</li> </ol> |width="16.66%" valign="top"| '''[[Eilandgebiede van die Verenigde State van Amerika|Afhanklike gebiede]]''' <ol start=51> <li>[[Amerikaans-Samoa]]</li> <li>[[Guam]]</li> <li>[[Noordelike Mariana-eilande]]</li> <li>[[Puerto Rico]]</li> <li>[[Amerikaanse Maagde-eilande]]</li> </ol> '''Nie getoon nie''' * [[Distrik Columbia]] |} === Fisiese geografie === [[Lêer:USA-satellite.jpg|duimnael|[[Nasa]]-Satellietbeeld van die vastelandse Verenigde State]] Die Noord-Amerikaanse vasteland word volgens fisiese besonderhede in vier groot streke verdeel: Die [[Kanadese Skild]] met die Laurentiese Plato, die [[Appalache]]streek, die Binnelandse Vlaktes en die bergagtige Weste. Vir die gebied van die Verenigde State word hierdie streke verder verdeel in sewe fisiografiese streke: Die Vlaktes van die Atlantiese Kus en die [[Golf van Meksiko]], die Appalachiese Hooglande, die Binnelandse Vlaktes, die Binnelandse Hooglande, die Rotsgebergte, Die Intermontane Streek met die Groot Bekken en die Pasifiese Bergreekse. 'n Verdere streek, die Laurentiese Plato, beslaan slegs 'n klein gedeelte van die VSA se oppervlak in die gebied van die [[Groot Mere]]. Die huidige terrein van die noordelike Verenigde State is deur [[gletser]]s gevorm, wat die noorde van die vasteland in die laaste [[Ystydperk]] bedek het. Die vroeëre suidelike kant van die yslaag word nog steeds deur 'n reeks eindmorenes gekenmerk, wat vanaf die eiland Long Island aan die Atlantiese ooskus in westelike rigting tot by die Rotsgebergte loop. Die gebiede noord van hierdie lyn is bedek met ou gletserafsettings. In die berggebiede van die noordweste en in Alaska het die berggletsers duidelike spore van erosie gelaat. Uitgestrekte gletsermere het groot gebiede in die weste bedek, waarvan die Groot Soutmeer in Utah net 'n oorblyfsel is. === Die oostelike en die Golfkusgebiede === [[Lêer:Chesapeakelandsat.jpeg|duimnael|'n ''Landsat''-foto van Chesapeakebaai]] Die kusvlaktes van die Atlantiese ooste en die Golf van Meksiko strek van Long Island tot by die [[Rio Grande]] aan die Texaans-Meksikaanse grens. Die kuslyn word deur talle eilande, riviermondings, baaie, sandtonge en strandmere oorheers. Eilande soos Long Island, Nantucket en Martha's Vineyard maak deel uit van die kusvlakte en is eers ná die Ystydperk as gevolg van die stygende seevlak tot eilande omskep. Die natuurlike hawens van die noordooste, soos New York- en Chesapeakebaai, het reeds in die koloniale tydperk die landing van setlaars en later seevervoer en handel met Europa vergemaklik. Suid van die groot kape van Noord-Carolina soos Kaap Fear, Kaap Hatteras en Kaap Lookout is groot natuurlike baaie en hawens skaars. Die kuslyn van die Golfgebied met sy strandmere word deur die uitgestrekte Mississippidelta oorheers. Wes van die Atlantiese kusvlakte verrys die heuwelagtige [[Piedmont (VSA)|Piedmontstreek]] met sy talle watervalle as 'n soort oorgangsgebied tussen die kusstreek en die Appalache-gebergte. Hierdie bergreeks was miljoene jare gelede nog 'n magtige gebergte, wat intussen deur erosie geslyp is. Die Appalagge loop vanuit die suidooste van Kanada in westelike rigting tot by die Golfkusvlaktes van Alabama. Slegs langs Nieu-Engeland se rotsige kuslyn strek die bergreeks plek-plek tot by die Atlantiese Oseaan. Die gebied van die Appalache en die [[Adirondack-gebergte]] van New York maak in geologiese opsig deel uit van die Kanadese Skild en behels die grootste hooglande van die oostelike Verenigde State. Die hoogste bergspits in die ooste is Mount Mitchell in die Swart Berge (''Black Mountains'') van Noord-Carolina met 'n hoogte van 2&nbsp;037 meter (6&nbsp;684 voet) bo seevlak. === Die Binnelandse Vlaktes en Hooglande === [[Lêer:Mississippi delta from space.jpg|duimnael|'n Ruimtefoto van die Mississippidelta]] Die Binnelandse Vlaktes strek oor 'n lengte van sowat 1&nbsp;600 kilometer (1&nbsp;000 myl) van die Appalache tot by die Rotsgebergte in die weste en van Kanada in die noorde tot by die kusvlaktes van die Golf van Meksiko. Hulle geologiese onderlaag van sedimentêre gesteentes verwys na die feit dat die vlaktes vroeër 'n groot binnelandse see was; die gesteentes se ryk olie- en gasvoorkomste het van die deelstate Texas en Oklahoma (en die Kanadese prairie-provinsies) die belangrikste olieprodusente in Noord-Amerika gemaak. Die gebied word deur die Mississippi-Missouri-rivierstelsel gedreineer – een van die grootstes ter wêreld. In geografiese opsig word die vlaktes in drie hoofstreke verdeel – die vrugbare sentrale vlaktes – wat tot die belangrikste landbougebied van die VSA ontwikkel het – met die Mississippivallei, die gebied van die Groot Mere en die [[Groot Vlaktes]], 'n boomlose plato van uitgestrekte grasvelde, wat geleidelik van die laer vlaktes tot by die voorgebergtes van die Rotsgebergte verrys. In die randgebied van die Rotsgebergte bereik hierdie gebied reeds 'n hoogte van sowat 1&nbsp;600 meter, en sy ekonomiese sentrum en hoofstad van die deelstaat [[Colorado]], [[Denver]], word weens sy ligging soms ook die ''Milehigh City'' genoem. Die Swart Berge of [[Black Hills]] in Suid-Dakota is die enigste hoër geleë gebied, wat midde-in die vlaktes verrys. Die Binnelandse Hooglande lê wes van die Mississippi tussen die Binnelandse Vlaktes en die kusvlaktes van die Golf van Meksiko en bestaan uit die Ozark-plato in die noorde en die Ouachita-berge in die ooste. Die Mississippi se dreineringsgebied strek oor sowat 3,3 miljoen vierkante kilometer, en met 'n lengte van meer as 4&nbsp;000 kilometer behoort die rivier, wat deur die [[Indiane]] ''Missi Sepe'' of "Vader van die Waters" genoem is, tot die langstes ter wêreld. Die [[Missouririvier]], wat in die Mississippi uitmond, bereik dieselfde lengte. Die Mississippi mond in 'n geweldige delta, wat jaarliks met meer as tagtig meter groei, en met talle syriviere, sogenaamde ''passes'', in die Golf van Meksiko uit. === Die Westelike Bergreekse, die Intermontane Streek en die Groot Bekken === [[Lêer:The Battleship - Flickr - brewbooks (1).jpg|duimnael|Die Grand Canyon. Die bergpiek op die voorgrond staan bekend as ''The Battleship'']] [[Lêer:Mount Whitney 2003-03-25.jpg|duimnael|Die oostelike kant van Mount Whitney, soos gesien vanuit die Whitney Portal]] Die Rotsgebergte is 'n magtige bergreeks wes van die Groot Vlaktes, wat vanaf Kanada tot by die noordwestelike Verenigde State en verder tot by Nieu-Meksiko in die suide strek en met talle hoë bergspitse pronk, waarvan Mount Elbert op 4&nbsp;399 meter (14&nbsp;433 voet) die hoogste is. Die gebergte maak deel uit van die Sirkumpasifiese Berggordel, wat vanaf [[Asië]] oor die [[Aleoetiese Eilande]] dwarsdeur die weste van die Noord- en [[Suid-Amerika]]anse vastelande tot by [[Antarktika]] loop. Die Noord-Amerikaanse waterskeiding loop langs die kruin van die Rotsgebergte; riviere oos van die bergreeks maak deel uit van die Mississippi-Missouri- en ander Atlantiese rivierstelsels, terwyl riviere wes van die Rotsgebergte in die Stille Oseaan uitmond. Die Rotsgebergte word onderverdeel in die Noordelike Rotsgebergte (''Northern Rockies''), die Sentrale Rotsgebergte (''Middle Rockies''), die Wyoming-Bekken en die Suidelike Rotsgebergte (''Southern Rockies''). Die Intermontane Streek, 'n droë gebied met platos, bekkens en kleiner bergreekse, lê tussen die Rotsgebergte en die westelike bergreekse. Die Columbia-plato in die noorde is deur vulkaniese lava gevorm, en die Columbiarivier, wat die gebied saam met sy takriviere dreineer, het diep ''canyons'' in die plato gesny. Die uitgestrekte Colorado-plato, wat deur die [[Coloradorivier]] en sy takriviere gedreineer word, pronk met die beroemde [[Grand Canyon]], wat deur die rivierwater in die sedimentêre gesteente gesny is en as een van die grootste natuurwonders ter wêreld beskou word. Die gebied wes van die platos is feitlik 'n halfwoestyn en word deur bekkens en kleiner bergreekse gekenmerk. Hier lê ook die laagste punt van Noord-Amerika, die ''[[Death Valley]]'' ("Doodsvallei"), sowat 86 meter (282 voet) benede seevlak. Die Groot Bekken is die grootste van sy soort in die gebied, met die Humboldt as sy belangrikste rivier en 'n groot aantal soutmere, waaronder ook die [[Groot Soutmeer]] van die deelstaat Utah. Die riviere in hierdie bekken mond nie in die oseane uit nie, maar binnelands. Die Groot Soutmeer is net 'n oorblyfsel van 'n magtige soetwatermeer uit die Ystydperk. Die Pasifiese Bergstelsel lê tussen die Intermontane Streek en die Stille Oseaan, met bergreekse, wat parallel met die kuslyn in noord-suidelike rigting loop en deur [[geologiese breuke]] en vulkanisme gevorm is. Die Kusgebergte met sy talle vulkaniese bergspitse strek van Suidwes-Kanada in suidelike rigting tot in Noord-Kalifornië, van waar die [[Sierra Nevada (Verenigde State)|Sierra Nevada-bergreeks]] verder suidwaarts loop. [[Mount Whitney]] is die hoogste bergpiek in dié reeks met 4&nbsp;418 meter (14&nbsp;495 voet). === Die Pasifiese Kusgebiede === Wes van die Kusgebergte en die Sierra Nevada lê 'n laer bergreeks, wat langs die Pasifiese kuslyn loop, en 'n aantal valleie sos die Sentrale Vallei van Kalifornië, Oregon se Willamettevallei en die vlaktes van die Puget Sound in die deelstaat Washington. Die Pasifiese kusvlaktes beslaan net 'n smal strook, en in baie plekke strek die bergreekse regstreeks tot by die see. Daar is min eilande of baaie en ander natuurlike hawens soos San Franciscobaai, Puget Sound of San Diegobaai langs die kuslyn. === Alaska en Hawaii === [[Lêer:Denali Mt McKinley.jpg|duimnael|[[Denali]] (Alaska)]] Alaska word gewoonlik in vier fisiografiese streke verdeel: die Arktiese Vlaktes in die noorde, die kusvlaktes van die Arktiese Oseaan, die Rotsgebergte met die Brooks Range-bergreeks as sy mees noordelike gedeelte, die gebied van die Sentrale Bekkens en Hooglande met die [[Yukonrivier]]bekken en die Pasifiese Gebergte, wat langs die suidelike kuslyn loop en die hoogste bergspits van Noord-Amerika behels, [[Denali]], wat 6&nbsp;194 meter (20&nbsp;320 voet) bo seevlak verrys. Die eilande langs die suidooskus van Alaska en die Aleoete-argipel maak deel uit van die Pasifiese Gebergte, wat hier gedeeltelik in die Stille Oseaan versink het. Vulkaniese werking en aardbewings is tipiese kenmerke van hierdie eilandgroepe. Die eilande self is net soos die Hawaii-eilandketting die bergspitse van vulkane, wat vanaf die Pasifiese seebodem verrys. Die Hawaii-argipel se enigste aktiewe vulkane is [[Mauna Kea]] en [[Mauna Loa]] op die hoofeiland [[Hawaii (eiland)|Hawaii]]. == Klimaat == [[Lêer:Chaparral Supercell 2.JPG|duimnael|links|'n Supersel-donderstormwolk beweeg oor Chaparral (Nieu-Meksiko)]] [[Lêer:Climatemapusa2.PNG|duimnael|Klimaatkaart van die Verenigde State]] [[Lêer:Winter Storm Grayson 2018 01 04 (38794877154).jpg|duimnael|Blizzards, hewige winterstorms in die sentrale en oostelike dele van die land, word deur swaar sneeuvalle gekenmerk. Die satellietfoto wys winterstorm ''Grayson'' op 4 Januarie 2018]] Net soos byvoorbeeld [[Sentraal-Europa]] word groot dele van die Noord-Amerikaanse vasteland oorheers deur westelike winde en 'n opeenvolging van laagdrukgebiede (siklone), wat in die gebied van die Aleüte-eilandgroep ontstaan en afwissel met hoëdrukgebiede. Net soos ander gebiede in die gemiddelde breedtegrade, word ook die Verenigde State deur onbestendige weer en 'n opeenvolging van koue en warmfronte gekenmerk. Die siklone of koue fronte, wat gewoonlik in westelike rigting oor die vasteland beweeg, verskil van sy Europese eweknieë soms deur hulle tregtervormige werwels of [[tornado]]s – atmosferiese versteurings, wat dikwels groot skade berokken. 'n Tweede belangrike verskil is die ligging van die grootste gebergtes. Terwyl die Europese [[Alpe]] in wes-oostelike rigting loop en die suide van Europa teen koue fronte uit die noorde beskerm, loop Noord-Amerika se grootste bergreekse, die Kusgebergte en die [[Rotsgebergte]], in noord-suidelike rigting en verhinder dus dat vogtige en gematigde lugmassas vanuit die Stille Oseaan na die binneland kan beweeg. Die hooglande tussen die Sierra Nevada en die Rotsgebergte lê gevolglik net soos die [[Groot Vlaktes]] in die reënskadu van hierdie bergreekse. Hierdie besonderse reliëf verklaar ook die feit dat groot woestyngebiede soos die Mojave- en Gilawoestyn net enkele honderd kilometer van die kus af lê. Die weskus van die VSA is 'n tipiese winterreënstreek, waarvan 'n klein gedelte in Kalifornië deur 'n Mediterreense klimaat gekenmerk word. Die koeler klimaatstreke van die noordelike deelstate Oregon en Washington is die natste in die land met 'n jaarlikse reën- en sneeuvalle van soms meer as 2&nbsp;500 millimeter. Die Verenigde State bestaan dus rofweg uit 'n droë gedeelte in die weste en 'n humiede gedeelte in die ooste. Die oostelike landsdele het hulle vogtige klimaat aan die invloed van die Golf van Meksiko en die Atlantiese Oseaan te danke. Die suidelike deelstate is baie vogtig en het hulle swaar reënvalle op tussen sewentig en tagtig dae per jaar aan donderstorms en 'n aantal orkane in die najaar te danke. Die weer in die suide is dikwels baie warm en bedompig. Die hitte en verstikkende bedompigheid van die somermaande was 'n belangrike rede vir die gebruik van slawearbeid op die plantasies van die suide. Die mees digbevolkte gebiede van die sogenaamde ''manufacturing belt'', die groot historiese nywerheidsgebiede, lê in die vogtige en gematigde klimaatstreke tussen die [[Mississippirivier]] in die ooste en die Atlantiese Oseaan in die weste. Die oostelike gedeelte was oorspronklik 'n gebied van uitgestrekte bosse, terwyl die Groot Vlaktes, die hartland van Amerika, deur grasvelde gekenmerk word. Hierdie vlaktes maak reeds deel uit van die droër westelike gebiede, maar is feitlik 'n soort oorgangsgebied met periodes van hoër en laer reënvalle. Die eerste verkennings van die gebied teen die middel van die 19de eeu het gedurende 'n vogtige periode plaasgevind en die oortuiging laat posvat dat die vlaktes 'n uiters geskikte gebied vir akkerbou en veeteelt sou wees. Die eerste setlaars het later egter besef dat reënvalle in die vlaktes wisselvallig is en die gebied deur periodieke droogtes geteister word. Die bergreekse van die weste kry baie reën en spog met uitgestrekte bosgebiede. Danksy besproeiing is daar 'n florerende landbousektor in 'n aantal valleie. Die gebrek aan 'n soort kontinentale versperring in die vorm van 'n bergreeks, wat dwarsoor die vasteland in oos-westelike rigting loop, lei daartoe dat koue fronte uit die poolgebiede en warm fronte met tropiese lugmassas uit die suide ongehinderd oor die Groot Vlaktes kan beweeg. Vogtige, warm lugmassas bereik soms selfs die suide van Kanada en bevorder die groot aantal donderstorms en bedompige weer in die Amerikaanse Midweste. Weerstoestande verander skielik, en met die sogenaamde ''Northers'' beweeg uitgestrekte koue fronte soms na die uiterste suide, waar hulle byvoorbeeld sitrusplantasies in [[Florida]] bedreig. Florida en ander deelstate in die suide lê daarnaas in 'n gebied, wat dikwels deur orkane getref word. == Geskiedenis == {{Hoofartikel|Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika}} === Die Prekolumbiaanse tydperk === {{Hoofartikel|Indiane}} [[Lêer:Taospueblo002.jpg|duimnael|links|Taos Pueblo in Nieu-Meksiko, omstreeks 1920]] [[Lêer:Inuit Woman 1907 Crisco edit.jpg|duimnael|Inoeïet-vrou in Alaska (1907)]] Die geskiedenis van die Indiaanse kolonisasie van die Amerikaanse vasteland bly nog steeds die onderwerp van navorsing. Aangesien daar geen oorblyfsels van hoogs ontwikkelde mensape gevind is nie en die Eerste Nasies (Indiane) tipiese mongoloïede kenmerke het, woord daar vermoed dat die eerste menslike bewoners vanuit Asië gekom en vir hulle immigrasie 'n landbrug gebruik het, wat in die Ystydperke met hulle laer seespieël tussen die Asiatiese en Amerikaanse vastelande bestaan het. Die etnoloë verdeel die verskillende volke van die Eerste Nasies in twee hoofgroepe: Die vroegste immigrante wys kenmerkende lang skedels op en is later opgevolg deur 'n tweede groep met ronde skedels. Die langskedelgroep is na die westelike en oostelike randgebiede van die vasteland teruggedring, terwyl die rondskedelgroep, die sogenaamde Pueblo-Andiede groep, die sentrale gebiede bewoon het. Die Inoeïet of Eskimo's het as die derde en laaste groep na Amerika gekom. Die stamme van die oostelike beskawings was hoofsaaklik jagters en versamelaars, maar was gedeeltelik ook akkerboere, wat bone, mielies, pampoene en meloene verbou het. Hulle het in klein gemeenskappe van tussen vyfrig en tweehonderd mense saamgewoon en word vanweë die sakrale aardhope, wat hulle gebou het, in Engels ook ''mound builders'' genoem. Die noordwestelike beskawings was eweneens akkerboere en word vanweë hulle kookgereedskap, wat uit versierde korfskottels bestaan het, ook korfmakers (Engels: ''basket makers'') genoem. Daarnaas het hulle vir kookdoeleindes ook stene verhit en in water geplaas, sodat hulle die tweede bynaam steenkokers (''stone boilers''). Die noordelike stamme se [[stapelvoedsel]] was [[salm]], terwyl die suidelike Indiane veral eikels geëet het. Die belangrikste groep Indiane was die suidwestelike beskawings, wat in 'n aantal groepe verdeel word en onder meer Hopi, Sjosjone, Yuma, Navajo en Apaches behels. Die sogenaamde Pueblo-akkerboere was die mees ontwikkelde Indiaanse beskawing met 'n georganiseerde landboustelsel as hulle ekonomiese basis. Die Rancheria-beskawing het ook op landbou gesteun en eenvoudige damme in die oorstromingsvlaktes van die groot riviere soos Colorado opgerig, maar daarnaas ook plante in die riviervalleie en op die [[mesa]]-plato's versamel. Die Navajo en sommige Apache-stamme was net gedeeltelik akkerboere, terwyl die oostelike Apaches en Ute heeltemaal versamelaars was. Die behuisings van die jagters verskil volgens die diere, wat hulle oorwegend geëet het. Die visserstamme het eenvoudige hutte van bas gebou, die buffeljagters het huide en velle gebruik wat saamgenaai is. Hulle gereedskappe en voorwerpe was oorwegend van hout, huide, steen en erdewerk gemaak. Net 'n klein aantal stamme het metale soos [[koper]] gebruik. Die Cherokee in die huidige deelstate Georgia en Noord-Carolina het al boomstamme as boumateriaal vir hulle hutte gebruik. Die Pueblo-Indiane het selfs 'n soort stedelike kultuur met kubusvormige huise ontwikkel. Die huise het oor meer as twee verdiepings beskik en was slegs deur middel van [[leer (toestel)|lere]] en vanuit die dakke toeganklik. Hierdie stamme het onder sterk kulturele invloede vanuit Meksiko gekom, van waar hulle ook die katoenvervaardiging aangeleer het. Kalkoene en honde was hulle enigste huisdiere, mielies, maniok, pampoene, tamaties, kakao, coca, sisal en tabak hulle belangrikste landbouprodukte. Die Pueblo-Indiane was bekwame pottebakkers en staan ook bekend vir hulle rituele, waarin gemaskeerde dansers, wat hulle gode versinnebeeld, 'n groot rol speel. Die noorde en noordooste van die huidige VSA is deur die Algonkin-groep van stamme (waaronder onder meer die Delaware, Mohikaners, Illinois, Ottawa en ander), die Irokese (waaronder onder meer die Seneca en Mohawk) en die Dakota of Sioux (met onder meer die Winnebago, Iowa, Omaha en Kansas) bewoon. Die belangrikste stamme in die suidooste was die Cherokee en die Seminoles van Florida. === Europese nedersettings === ==== Spanje ==== {{Hoofartikel|Nieu-Spanje}} [[Lêer:MissionCarmelSEGL.jpg|duimnael|Die Spaanse sendingstasie in die huidige [[Carmel-by-the-Sea]] (Kalifornië) met sy kenmerkende [[campanile]] (kloktoring)]] [[Spanje]] was die eerste Europese groot moondheid wat die Noord-Amerikaanse vasteland vanuit die suide begin verken het. Die groot dryfkragte agter die Spaanse ekspedisies was van ekonomiese en godsdienstige aard: Hulle was enersyds op soek na goud en silwer, en andersyds het hulle weens hulle sendingbewussyn daarin belang gestel om die inheemse bevolking te kersten. Die goewerneur van die eiland [[Puerto Rico]], Juan Ponce de León, het op Paassondag van die jaar 1513 naby die huidige stad St. Augustine voet aan wal gesit en die gebied ''Pascua florida'' genoem, waarvan later ook die naam van die deelstaat Florida afgelei is. By sy terugkeer agt jaar later is Ponce de León deur Indiane aangeval en dodelik gewond. Die eerste Spaanse nedersetting, Fort St. Augustine, is eers in 1565 opgerig en het later die beginpunt van 'n Spaanse sendingpad geword, wat na [[Pensacola]] aan die Golfkus en verder weswaarts tot by [[San Diego]] aan die weskus geloop het. Ander ekspedisies is in die 1530's en 1540's vanuit Meksiko uitgestuur en het moontlik gebiede tot by die huidige Kansas in die noorde verken, maar alle kragte is tevergeefs ingespan – in teenstelling met hulle Suid-Amerikaanse kolonies het die [[Spanjaarde]] in die noorde geen [[edelmetaal|edelmetale]] ontdek nie. Die grotendeels woestynagtige terrein en Indiaanse aanvalle het verdere ekspedisies verhoed, en die Spanjaarde het liewer by die meer gevorderde Pueblo-Indiaanse beskawings in die suidweste met hulle sendingwerk begin. 'n Aantal huidige Amerikaanse stede is as Spaanse sendingstasies, handelsposte en administratiewe setels gestig: Villa Real de la Santa Fé de San Francisco (later verkort tot [[Santa Fe, Nieu-Meksiko|Santa Fé]]) in Nieu-Meksiko (1609), Fort San Carlos (die voorloper van die stad Pensacola in Florida, 1698) en die ''presidios'' (versterkte sendingstasies) in die omgewing van [[El Paso]] en [[San Antonio]] in Texas. In die uitgestrekte gebied het die Spanjaarde met hulle klein aantal nedersettings voorlopig net 'n swak posisie ingeneem. Eers toe die Britte en [[Franse]] hulle Noord-Amerikaanse besittings in die 18de eeu begin uitbrei het, het ook Spanje se aktiwiteite veral in Kalifornië versterk. Die Spanjaarde het op hierdie gebied aanspraak gemaak as deel van Columbus se ontdekkings, en hulle was verontrus toe die Deense seevaarder Vitus Bering die Noord-Pasifiese kusgebiede in 1741 in Russiese opdrag begin verken het. In 1763 is die Spaanse nedersetting San Diego aan die Pasifiese kus gestig. Die sterk noordoostelike passaatwinde in die gebied het egter die seevervoer van goedere uit Acapulco (Meksiko) na San Diego erg belemmer, en dit het skepe dikwels vyftig dae geneem om die relatief klein seereis te onderneem. Gevolglik is goedere vanuit Laredo op die skiereiland Baja California (Neder-Kalifornië) op paaie vervoer. Die Spanjaarde het strategies geleë plekke gekies om 'n aantal verdere Kaliforniese sendingstasies te stig, en in die tydperk tussen 1769 en 1823 het 25 stasies langs die sogenaamde ''Camino Real'' (Engels: ''Mission Trail'') tussen San Diego en San Francisco ontstaan. In teenstelling met die Pueblo-Indiane van Nieu-Meksiko was die Kaliforniese Eerste Nasies jagters, vissers en versamelaars en was dus nie in staat om die Spaanse stasies met landbouprodukte te voorsien nie. Die stasies was genoodsaak om selfversorgend te wees en het tot klein landbousentrums ontwikkel, wat naas veeteelt op die verbouing van inheemse wynsoorte, olywe, graan, groente en vrugte toegespits het. Droogtes en watertekorte het besproeiing van groente- en vrugtetuine steeds moeilik gemaak, en 'n aantal stasies is selfs na meer geskikte plekke verskuif. Die nomadiese Indiane van die gebied het hulle nouliks in die stasies gevestig, en daar was ook geen noemenswaardige immigrasie van Spaanse setlaars nie. Die stasies was deur half-feodale strukture gekenmerk, en min Indiane het op 'n vrywillige basis vir die Spanjaarde gewerk. Siektes en mishandelings het duisende menselewens geëis, en slegs die helfte van die oorspronklike 600&nbsp;000 inheemse bewoners het die Spaanse heerskappy oorleef. Nadat Meksiko ná die [[Meksikaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] van Spanje onafhanklik geword het, het die stasies minder belangrik geword, en hulle is in 1836 volkome gesekulariseer. As gevolg van die [[Meksikaans-Amerikaanse Oorlog]] het Meksiko sy gebiede noord van die skiereiland [[Baja California]] en die Rio Grande in Texas in 1848 aan die Verenigde State afgestaan. In hierdie periode het met die goudstormloop van Kalifornië die Amerikaanse kolonisasie van die gebied begin. ==== Frankryk ==== {{Hoofartikel|Nieu-Frankryk}} [[Lêer:New Orleans - French Quarter - balcon.JPG|duimnael|'n Balkon in die Franse buurt van [[New Orleans]]]] Frankryk se koloniale aktiwiteite is steeds deur sy politieke betrokkenhede op die Europese vasteland belemmer, en die godsdienstige verdeeldheid in die 16de eeuse Frankryk is weerspieël deur die stigting van afsonderlike Protestantse en Rooms-Katolieke nedersettings in Noord-Amerika. Die [[Italië|Italiaanse]] seevaarder Giovanni da Verrazano het in 1524 in Franse opdrag onder meer die skiereiland Manhattan verken, terwyl [[Jacques Cartier]] in 1534 die huidige Quebec bereik het. Die erste Franse nedersettings het egter eers in die tydperk tussen 1562 en 1564 ontstaan, toe [[Hugenote]] 'n kolonie noord van die skiereiland Florida gestig het. Hierdie nedersetting is deur die Spanjaarde as 'n bedreiging vir hulle eie gebiede beskou en gevolglik vernietig. Die eerste permanente nedersettings is dus in die noorde gestig: Port Royal aan die suidoewer van die Fundybaai in die jaar 1605, en drie jaar later [[Quebecstad]]. Vanuit [[Nieu-Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Prins-Edward-eiland]] en die [[Sint-Laurensrivier]]gebied het die Franse 'n baie groot gebied in Noord-Amerika verken. Pelshandelaars het tot by die Groot Mere getrek en die sogenaamde ''portages'' ontdek – smal strepe land tussen twee rivierlope, waar bote maklik na die ander rivier gedra kon word. Die Franse het vinnig die boloop van die Mississippirivier bereik, en in 1682 het Sieur de la Salle danksy hierdie groot waterweg tot by die Mississippi-rivierdelta gevaar en die gebied ter ere van koning Lodewyk [[Louisiana]] genoem. Louisiana het die belangrikste Franse kolonie op die gebied van die huidige Verenigde State geword, en met [[New Orleans]] het die Franse hier ook 'n belangrike seehawe gestig. Die res van die kolonie was egter byna onbevolk, en in die volgende dekades het slegs klein ekspedisies vanaf New Orleans vertrek om nedersettings langs die Mississippi tot by die huidige deelstate Illinois en Wisconsin te stig. In die laasgenoemde gebiede is [[lood]] ontgin. Toe Frankryk sy kolonie Louisiana aan die Verenigde State verkoop het, was daar talle parogieë waar Frans as omgangs- en kerktaal gebesig is. In die laaste tweehonderd jaar het die gebruik van Frans egter sterk afgeneem. Maar stede soos Mobile en New Orleans pronk nog steeds met 'n ryk argitektoniese erfenis uit die Franse tydperk, veral in die ''Vieux carré'' of Franse kwartier. ==== Engeland ==== {{Hoofartikel|Nieu-Engeland}} [[Lêer:Philadelphia City Hall-zoom.JPG|duimnael|'n Bronsstandbeeld van William Penn op die Raadsaal van Philadelphia (Pennsilvanië)]] Engeland het tot die mees suksesvolle koloniale [[groot moondheid]] ontwikkel, aangesien sy beleid van ''splendid isolation'', sy posisie as leidende seemag sedert die tydperk van koningin Elizabeth I en die politieke en godsdienstige woelinge, wat die Noord-Amerikaanse kolonies van 'n bestendige stroom Britse immigrante verseker het. Seevaarders op soek na die Noordwestelike Deurvaart soos Martin Frobisher en Henry Hudson was die eerstes, wat die Noord-Amerikaanse vasteland teen die laat 16de en vroeë 17de eeu begin verken het. Sir Walter Raleigh se pogings om Engelse nedersettings in die huidige deelstate Virginië en Noord-Carolina te stig, het in die 1580's misluk. Die Londense Kompanjie, wat 'n oktrooi vir die gebiede tussen die 34ste en 38ste noordelike breedtegraad ontvang het, was in 1607 meer suksesvol en het onder die leiding van kaptein John Smith 'n fort in die Chesapeakebaai van Virginië laat oprig. Die klein aantal oorspronklike koloniste is deur hongersnood, malaria en aanvalle van Indiane geteister, en alhoewel nuwe setlaars hulle in 1607 en 1608 in die kolonie gevestig het, het van die geskatte bevolking van sewehonderd mense minder as tien persent oorleef. Die oorblywende koloniste was in 1610 reeds van plan om die kolonisasie van die gebied vir goed te staak. Dit het die vasberadenheid, moed en uithouvermoë van 'n leier soos Lord Delaware geverg, wat teen hierdie tydperk met 'n nuwe groep immigrante voet aan wal gesit het, om met die kolonisering voort te gaan. Aanvanklik is Jamestown as nuwe hoofstad van die kolonie gestig en in 1699 deur Williamsburg vervang. Die bekendste landing van setlaars was egter dié van die Puriteinse Pelgrimvaders, wat in 1620 op hulle skip ''[[Mayflower]]'' Bostonbaai in die huidige Massachusetts bereik het – 'n gebied, wat aan die destydse Plymouth-Kompanjie behoort het. Die eerste nedersetting, [[Plymouth, Massachusetts|New Plymouth]], was suid van die huidige [[Boston]] geleë en die beginpunt van 'n grootskaalse volksplanting in die gebied. In die volgende twintig jaar het die kolonies sowat 25&nbsp;000 [[Engelse]] immigrante gelok, en weens die godsdienstige en politieke verdeeldheid van die setlaars het voortdurend nuwe kolonies ontstaan. In die tyd van die Amerikaanse Rewolusie was daar reeds dertien kolonies. Die meeste van hulle was kroonkolonies, wat deur 'n koninklike goewerneur bestuur is. 'n Aantal kolonies het op die basis van 'n oktrooi ontstaan, en hierdie groep het naas Massachusetts ook Rhode Island en Connecticut ingesluit. 'n Derde groep was privaatbesittings, met Maryland, wat aan [[Lord Baltimore]] geskenk is, as 'n Rooms-Katolieke nedersetting, en Pennsilvanië, wat aan die Quaker-leier William Penn geskenk is. Naas die Quakers het ook ander godsdienstige groepe soos die Morawiërs en Mennoniete (of Pennsilvanië-Duitsers) kolonies in Pennsilvanië gestig. Laasgenoemde het in 1683 Germantown, 'n voorstad van Philadelphia, gestig. Weens die groot aantal Duitse setlaars het Duits selfs 'n mededinger van Engels as omgangstaal in die streek geword. ==== Nederland ==== {{Hoofartikel|Nieu-Nederland}} [[Lêer:Nieuw Nederland.png|duimnael|Deur die [[Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie]] opgeëiste kuslyn en die belangrikste plekke van [[Nieu-Nederland]]]] Nederland was aanvanklik 'n groot mededinger vir Engeland, wat reeds in 1609 in Noord-Amerika geland het, en sy handelsmaatskappye – waaronder die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]], die [[Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie]] en die Nieuw Nederland Compagnie het belang gestel in die pelshandel en die Noordwestelike Deurvaart. Die Wes-Indiese Kompanjie onder die leiding van die Duitse boorling Peter Minnewitt het in 1626 die skiereiland Manhattan van die plaaslike Indiane gekoop en 'n fort gestig, waaruit later die stad Nieu-Amsterdam en uiteindelik New York voortgespruit het. Danksy Nederland se finansiële steun het ook [[Swede]] in die gebied van die Delaware- en Schuylkillriviere 'n nedersetting gestig, maar weens sy Europese politieke betrokkenhede is hierdie kolonie in 1655 aan die Nederlanders afgestaan. Nadat ook die Nederlandse kolonie min aftrek van Hollandse burgers gekry het, is dit eweneens in 1664 aan die Britte oorhandig, en ter ere van die hertog van York is Nieu-Amsterdam se naam onmiddellik gewysig na New York. ==== Rusland ==== [[Lêer:1860-russian-america.jpg|duimnael|links|'n Kaart van Russies-Amerika (omtrent 1860)]] Rusland het veral belang gestel in die jag op sabeldiere, en jagters het dwarsdeur [[Siberië]] tot by die grense van Asië getrek. Die Deense seevaarder Vitus Bering het in Russiese opdrag die seegebied tussen Siberië en Alaska verken en sodoende die bewys opgelewer dat daar geen landverbinding tussen die Asiatiese en Amerikaanse vastelande bestaan nie. In 1741 het Bering vir die eerste keer in Amerika voet aan wal gesit. Jagters het weens die groot getalle otters en seekoeie na die gebied gekom om die huide op die Chinese mark winsgewend te verkoop, en seekoeie was as gevolg van die genadelose jag al in 1768 uitgeroei. Die pelshandel is deur die Russies-Amerikaanse Pelshandelkompanjie beheer, wat in 1799 met sy hoofkwartier in [[Sitka]] gestig is. Dit was veral offisiere wat die kompanjie bestuur het en die kompanjie het ook as politieke administrasie van Russies-Amerika gedien. Die Russe het hulle gebied tot by Kalifornië uitgebrei en in 1811 Fort Rossija (later Fort Ross) sowat 120 kilometer noord van die huidige San Francisco opgerig. Die Russiese tsaar het in 1823 gepoog om die Russiese aanspraak op die Stille Oseaan-gebied langs die Amerikaanse weskus met 'n ukas te bevestig, wat oorspronklik in 1821 uitgereik is. Sy beleid het egter skerp Amerikaanse reaksies uitgelok, en een jaar later is die sogenaamde Monroe-doktrine gepropageer, wat nie-Amerikaanse inmenging op die Amerikaanse vasteland afgekeur het. Rusland het sy gebiedsaansprake in 1824 beperk tot Alaska. Ná die [[Krimoorlog]] was Rusland in politieke en militêre opsig verswak. Dit was duidelik dat Alaska, wat om klimatiese en ander redes nooit tot 'n setlaarskolonie ontwikkel is nie, vir Rusland van ondergeskikte ekonomiese belang sou wees. So is die besluit geneem om die gebied in 1867 aan die VSA verkoop. === Die Britse koloniale tydperk === {{Hoofartikel|Dertien kolonies}} [[Lêer:George-Henry-Boughton-Pilgrims-Going-To-Church.jpg|duimnael|Pelgrimvaders op pad kerk toe. Skildery deur George Henry Boughton (1867)]] Die ekonomiese basis van die Britse kolonies in Noord-Amerika was landbou. Alhoewel baie graangewasse in Nieu-Engeland verbou is, het [[mielie]]s geleidelik tot die streek se stapelvoedsel ontwikkel. Die meeste plase was relatief klein. Die sentrale en suidelike kolonies was oorwegend deur 'n soort [[feodalisme]] gekenmerk, met kleiner plase en net 'n beperkte aantal groter landgoede, wat onder meer [[koring]] as hulle belangrikste graangewas verbou het. Die sentrale gebiede was daarnaas gekenmerk deur die vinnige ontwikkeling van groot dorpe soos [[Philadelphia]] en [[New York]]. Teen die laat 17de eeu is klein plase in die suidelike kusgebiede toenemend verdring deur groot plantasies, wat danksy die invoer van negerslawe vinnig gegroei en hulle oorwegend op die verbouing van tabak, rys en later ook die kleurstof indigo toegespits het. Aanvanklik het ook pelshandel en houtproduksie 'n belangrike rol gespeel. Die suide was in die koloniale tydperk die mees landelike streek in Amerika, en net 'n klein aantal groter dorpe het hier ontwikkel. Die kolonies het ook in godsdienstige opsig sterk van mekaar verskil. Terwyl [[Massachusetts]] nog deur 'n soort [[teokrasie]] gekenmerk was, wat deur die plaaslike Puriteinse oligargie beheer is, het die oorwegend Baptistiese [[Rhode Island]] net soos [[New Jersey]] en [[Suid-Carolina]] vir godsdiensvryheid voorsien. Ook [[Maryland]], wat oorspronklik as 'n Rooms-Katolieke kolonie gestig is, en [[Pennsilvanië]], waar groot getalle Quakers hulle gevestig het, was gekenmerk deur godsdienstige verdraagsaamheid en het binne enkele dekades talle Anglikaanse immigrante gelok. Anglikaners en Skots-Ierse Presbiterianers het hulle ook in die suidelike kolonies gevestig. In politieke opsig het die kolonies hul eie verteenwoordigende instelings ontwikkel, waaronder die koloniale vergaderings. Nogtans was deelname van die politieke lewe min of meer gekoppel aan 'n burger se rykdom. Veral in die kolonies, wat as persoonlike besittings gestig is, het setlaars in opstand teen die uitvoerende gesag gekom. Die belangrikste griewe was die ongelyke verdeling van land – die meeste landgoedere was die eiendom van 'n klein aantal welvarendes, wat oor die algemeen in Engeland woonagtig was-, en militêre en religieuse vraagstukke. Dikwels was die verskillende Christelike denominasies in 'n magstryd teen mekaar gewikkel, waarin kwessies soos oorheersing en konformiteit 'n groot rol gespeel het. Hierdie vraagstukke het naas Engeland se strewe om Frankryk se koloniale ambisies deur militêre paraatheid te bejeën en die Amerikaanse kolonies se ekonomieë te beheer daartoe gelei dat van korporatiewe en persoonlike kolonies nou eerder koninklike besittings gemaak is. Koninklike beheer is vereenselwig met 'n ordentlike bestuurstelsel en religieuse verdraagsaamheid, maar tegelykertyd is die setlaars se griewe nou op die Engelse moederland gefokuseer, en daar is nou dikwels kwaai teenstand teen die Engelse goewerneurs se beleid gebied. Belasting, wat die finansiële basis vir die koninklike bestuur gevorm het, was die grootste twispunt, en die koloniale vergaderings het finansiële en belastingvraagstukke gebruik om hul eie gesag en invloed te vergroot. Die Britse handelsregulasies, wat veral op die bevordering van die koloniale landbousektor gemik was, het die groei van die kolonies se handel en nywerhede in die 18de eeu beperk. Nogtans was daar ekonomiese en maatskaplike vooruitgang, wat geleidelik 'n soort nasionale bewussyn laat ontstaan het. Daarnaas het die Verligting en die vroeë tersiêre instellings – waaronder universiteite soos Harvard en King's College (tans die Columbia-universiteit) 'n groot invloed op die intellektuele lewe van die kolonies uitgeoefen. === Uniewording === {{Hoofartikel|Amerikaanse Rewolusie|Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog}} [[Lêer:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|duimnael|Die ontwerpskomitee lê die teks van die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring aan die Tweede Kontinentale Kongres in Philadelphia voor. Skildery deur John Trumbull, 1817/19]] [[Lêer:US states by date of statehood3.gif|duimnael|Die deelstate se toelating tot die Unie en bekragtiging van die Amerikaanse Grondwet]] [[Lêer:United States Declaration of Independence.jpg|duimnael|Die Onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde State van Amerika]] Ná die oorwinning van Groot-Brittanje in die Franse en Indiaanse Oorlog (1754 tot 1760), waarin Britse en koloniale troepe saam geveg het om die Franse uit Kanada en die gebied van die Groot Mere te verdryf, het die meeste setlaars die aanwesigheid van Britse troepe as oorbodig begin beskou. Maar dit was duidelik dat die kolonies vir hulle militêre beskerming moes betaal, en die Britse beleid wat nou in Amerika toegepas is was daarop gemik om die oorlogskoste tenminste gedeeltelik deur heffing van belastinggelde te herwin. Die nuwe belastings is deur die setlaars as ongewilde en selfs onwettige maatreëls ervaar, veral met die oog op die feit dat hulle oor geen verkose verteenwoordiging in die Britse parlement beskik het nie. Betogings in Boston is met militêre geweld uitmekaar gejaag, en die Amerikaanse setlaars het begin om hulle burgermag te mobiliseer. In die jaar 1775 het die eerste Brits-Amerikaanse gevegte uitgebreek. Alhoewel sowat 'n sesde of vyfde van die koloniale bevolking nog steeds lojaal teenoor die Britse koningshuis was, het die Amerikaanse Patriotte gedurende die Rewolusionêre Oorlog steeds sowat 90 persent van die Amerikaanse gebied beheer, terwyl die Britse magsgebied tot 'n klein aantal nedersettings langs die Atlantiese kus beperk was. In 1776 het verteenwoordigers van die dertien kolonies ten gunste van die Onafhanklikheidsverklaring gestem en sodoende die Verenigde State van Amerika gestig. Danksy 'n politieke en militêre verbond met Frankryk, wat in 1778 gesluit is, het die VSA uiteindelik hulle militêre slaankrag aansienlik verhoog. Groot Amerikaanse oorwinnings soos in die Slagte van [[Slag van Saratoga|Saratoga]] (1777) en Yorktown (1781), waarin twee groot Britse leërs gevange geneem is, het Groot-Brittanje gedwing om in 1783 die Vrede van Parys te onderteken, waardeur hulle die VSA amptelik as 'n onafhanklike staat erken het. Dit was Groot-Brittanje se eerste nederlaag sedert die [[Honderdjarige Oorlog]] met Frankryk wat tegelykertyd ook die ondergang van Groot-Brittanje se Atlantiese ryk bestempel het. Die Amerikaanse kolonies se samesluiting is deur inflasionêre tendense, ekonomiese moeilikhede en grensoorloë met Indiane-stamme bevorder, maar nogtans was daar aanvanklik groot verskille ten opsigte van die nuwe politieke bedeling. Alle deelstate het hul oorspronklike koloniale statute met grondwette vervang, tog was daar geen konsensus oor die nasionale regeringstelsel. Politici soos [[Alexander Hamilton]], [[John Adams]] en [[George Washington]] (die sogenaamde ''Federalists'') was ten gunste van federale eenheidsstaat, terwyl die federalistiese [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeine]] (en latere [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokrate]]) onder leiding van [[Thomas Jefferson]] vir 'n losse konfederasie gepleit het. Danksy die bemiddeling van [[Benjamin Franklin]] en [[James Madison]] het die dertien deelstate se 55 verteenwoordigers tydens hulle vergadering in Philadelphia in 1787 die kompromis van 'n presidiale bondsrepubliek bereik. Die nuwe grondwet is slegs geleidelik deur alle deelstate goedgekeur, maar in 1789 uiteindelik bekragtig. Met die Amerikaanse Grondwet van 17 September 1787 is die eerste demokratiese staat van die moderne tydperk geskep wat voorsiening gemaak het vir volksoewereiniteit op die basis van demokratiese menseregte in Thomas Jefferson se ''Virginia Bill of Rights'' (1776), die skeiding van staat en kerk (''Virginia Statute of Religious Liberty'' uit die jaar 1785), die verdeling van mag tussen die wetgewende, uitvoerende en regsprekende gesag, 'n balans van mag en gesag tussen die federale regering en die deelstate (met dubbele burgerskap vir alle inwoners) en tussen die federale politieke instellings. Tydens die ampstermyn van president George Washington (1789–1797) het Alexander Hamilton (1757–1804) se program vir die ontwikkeling van nywerhede, handel en finansies 'n groot invloed op die Amerikaanse ekonomiese beleid uitgeoefen. Dit het nie net die stabiliteit van die jong staat verseker nie, maar was ook die basis van die Amerikaanse kapitalisme. Onder president John Adams (1797–1801) het [[Washington, DC|Washington]] in 1800 die setel van die Amerikaanse president en Kongres geword. Die federale regering se ''Alien and Sedition Acts'' – wetgewing aangaande die inburgering van vreemdelinge – het die aanleiding tot die eerste konflik met die suidelike state, veral Kentucky, gegee. Adams se opvolger Thomas Jefferson (1801–1809) se beleid was gevolglik daarop gemik om die invloed van die staat en regering op die burgers se lewe so ver moontlik te beperk. === Uitbreiding na die weste === [[Lêer:U.S. Territorial Acquisitions.png|duimnael|Die VSA se territoriale oornames – gedeeltes van elke gebied het sedert die 18de eeu deelstate geword]] [[Lêer:Warof1812.jpg|duimnael|Britse troepe verower Washington. Gravure uit die jaar 1814]] Die Verenigde State se binnelandse beleid het vervolgens op die weswaartse uitbreiding van die stadsgebied gekonsentreer wat deur binnelandse migrasie en immigrasie uit Wes-, Sentraal- en Noord-Europa bewerkstellig is. Die bevolking het in die twee dekades tussen 1790 en 1810 van 3,9 tot 7,2 miljoen gestyg, en die eerste setlaars het die Appalagge-bergreeks oorgesteek om die binneland te bereik. Grond is uiteindelik teen die amptelike minimumprys van 1,25 VSA-dollar per akker aan individuele setlaars en maatskappye verkoop. Die Eerste Nasies, wat tenminste teoreties dieselfde aanspraak op hierdie grond kon maak, is teruggedring en het dikwels met geweld teen setlaars in hul stamgebiede opgetre. In die Noordwes- en Mississippi-gebiede, waar setlaars hulle vanaf 1787 begin vestig het, is nuwe deelstate gestig: [[Kentucky]] (1792), [[Tennessee]] (1796), [[Ohio]] (1803), [[Louisiana]] (1812), [[Indiana]] (1816), [[Illinois]] (1818) en [[Alabama]] (1819). Die Franse keiser [[Napoleon]] se verkoop van Louisiana aan die Verenigde State word dikwels as die belangrikste handelstransaksie in die Amerikaanse geskiedenis beskryf. Die uitbreiding na die weste is nou ook bevorder deur die toegang tot die Mississippirivier. Die binnelandse uitbreiding het gepaard gegaan met die beleid van isolasionisme – die neiging van Amerikaanse regerings om hulle in politieke opsig eerder tot die Amerikaanse vasteland te beperk. Nieteenstaande die militêre en politieke ooreenkomste met hul bondgenoot Frankryk (1778) het die Verenigde State hulself reeds in 1793 tot 'n neutrale staat verklaar. President George Washington het in sy laaste amptelike toespraak in 1796, die sogenaamde ''Farewell Address'', gewaarsku teen permanente ooreenkomste met Europese moondhede. Die politieke spanninge tussen die Verenigde State en Groot-Brittanje, wat oorspronklik rondom gebiedseise ontstaan het, het tot die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812|Tweede Onafhanklikheidsoorlog]] (1812–1814) gelei. President [[James Madison]] (1809–1817) se poging om Brits-Noord-Amerika (Kanada) te verower, was egter tevergeefs en is deur die Britte met aanvalle op Amerikaanse kusgebiede en die hoofstad Washington vergeld. Vanweë sy betrokkenheid in Europa het Groot-Brittanje en die VSA in 1814 uiteindelik in die "Ewige Vrede" van [[Gent]] ooreengekom om die vorige status quo te herstel en die gebied van die Groot Mere tot 'n neutrale sone te verklaar. In 1819 het die VSA [[Florida]] van Spanje gekoop, en in 1823 het president [[James Monroe]] met sy sogenaamde Monroe-doktrine Europese inmenging in die binnelandse aangeleenthede van Noord- en Suid-Amerika summier verbied. Met die toelating van [[Texas]] tot die Unie in 1845 en die inlywing van die Meksikaanse gebiede noord van die Rio Grande volgens die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] in 1848 ontwikkel die Verenigde State tot 'n Pasifiese moondheid. Die Amerikaanse bevolking het in die tydperk tussen 1820 en 1860 van 9,6 tot 31,3 miljoen mense gegroei, en naas Britte het ook steeds meer [[Iere]] en [[Duitsers]] 'n nuwe heenkome in Amerika gevind. Die weswaartse migrasie word deur die goudstormloop in [[Kalifornië]] (1848–1849) versterk; die tekort aan mannekrag het die ontwikkeling van landboumasjiene bevorder, en met die bou van paaie en spoorweglyne word die groot afstande tussen die wes- en ooskusgebiede oorbrug. Die eerste Pasifiese spoorweglyn het tussen 1862 en 1869 ontstaan. Die weswaartse verskuiwing van die bewoonde gebiede se grense, die ''frontiers'', die Amerikaanse mite van 'n "land van onbeperkte moontlikhede" vir almal en 'n smeltkroes (''melting pot'') vir alle immigrante oefen 'n sterk invloed op die lewensbeskouing, kultuur en selfbeeld van die Amerikaanse bevolking uit. === Die Amerikaanse Burgeroorlog (1861–1865) === {{Hoofartikel|Amerikaanse Burgeroorlog|Gekonfedereerde State van Amerika}} [[Lêer:US Secession map 1865.svg|duimnael|Amerikaanse grense in 1864/65: {{sleutel|#204A87|Deelstate van die noordelike Unie}} {{sleutel|#729FCF|Gebiede van die Unie}} {{sleutel|#D3D7CF|[[Kansas]] wat by die Unie aangesluit het}} {{sleutel|#EDD400|Noordelike grensstate wat slawerny toegestaan het}} {{sleutel|#CE5C00|Die Gekonfedereerde State}} {{sleutel|#E9B96E|Gebiede waarop die Gekonfedereerde State aanspraak gemaak het}}]] [[Lêer:Thure de Thulstrup - L. Prang and Co. - Battle of Gettysburg - Restoration by Adam Cuerden.jpg|duimnael|Die Slag van Gettysburg, Pennsilvanië, tydens die Amerikaanse Burgeroorlog]] In die 19de eeu het die politieke, ekonomiese en sosiale spanninge tussen die demokraties gesinde noordelike deelstate, waarvan die bewoners in die omgangstaal ''Yankees'' genoem is, en die suidelike deelstate met hulle aristokraties gesinde landeienaars steeds toegeneem. Die laasgenoemde was ten gunste van vryehandel en slawerny, terwyl die Yankees vir invoertariewe en die afskaffing van die slawerny op die plantasies van die suide gepleit het. In die konflik tussen [[Kansas]] en [[Nebraska]] het die teenstanders van die [[slawerny]] in 1854 die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] gestig. Die Republikeinse oorwinning in die volgende verkiesing het tot die afstigting van Suid-Carolina en tien ander suidelike deelstate in 1861 gelei. Hulle het die [[Gekonfedereerde State van Amerika]] onder president [[Jefferson Davis]] (1808–1889) gevorm en [[Richmond, Virginië|Richmond]] as hulle hoofstad gekies. Die nuwe staat is deur [[Engeland]] en Frankryk erken, terwyl [[Rusland]] die noordelike deelstate gesteun het. Davis se teenstander in die noorde was [[Abraham Lincoln]], 'n voormalige houtkapper, wat later advokaat, verteenwoordiger van [[Illinois]] en uiteindelik in 1861 die 16de [[President van die Verenigde State van Amerika|president van die Verenigde State]] geword het. Hy was vasbeslote om die eenheid van die land te herstel. In die volgende burgeroorlog is aanvanklik vrywilligers en moderne wapentuig ingespan, terwyl Lincoln die Gekonfedereerde State se oorsese handel en veral die invoer van wapens deur 'n seeblokkade afgesny het. Ten spyte van hulle swak industriële en finansiële basis het die Gekonfedereerde State vasbeslote voortgegaan met hulle militêre weerstand. Danksy die stretegiese vernuf van generaal [[Robert E. Lee]] het die Konfederasie aanvanklik selfs oorwinnings in die [[Slag van Bull Run|slae van Bull Run]] (1861–1862), Fredericksburg (1862) en Chancellorsville (1863) behaal. Uiteindelik het hulle egter tevergeefs teen die oormag van die noordelike Unie geveg, en met die gekonfedereerde nederlaag in die Slag van Gettysburg (1863) het die burgeroorlog 'n beslissende wending geneem. In 1863 het president Lincoln die vrylating van alle slawe geproklameer, terwyl 'n noordelike leër onder generaal Sherman die deelstate Carolina en Georgia verwoes en anargie en hongersnode veroorsaak het. In 1865 het generaal Lee by Appomatox Court House [[gekapituleer]], en 'n kort tyd later het 'n fanatieke gekonfedereerde president Lincoln in Washington se Ford-teater vermoor. Die eenheid van die Unie was bewaar, maar die verlies aan menselewens (meer as 600&nbsp;000 soldate het as gevolg van epidemieë gesterf of op die slagvelde gesneuwel) en koste van die oorlog (meer as agt miljard VSA-$) was ontsaglik. Die suidelike deelstate was bankrot nadat sy politieke en ekonomiese invloed veral as gevolg van katoeninvoere uit Egipte afgeneem het, maar onder die leiding van die noorde het die VSA tot 'n beduidende nywerheidsland begin ontwikkel. Die slawerny was oorkom, alhoewel dit nou deur 'n raskwessie vervang is. === Heropbou ("''Reconstruction''") ná 1865 === [[Lêer:Carl-Schurz.jpg|duimnael|upright|Carl Schurz (1829–1906)]] President [[Andrew Johnson]] (1865–1869) het die kontinuïteit van Lincoln se gematigde beleid verseker, maar nadat radikale Republikeine hom tot 'n magstryd gedwing het, is hy selfs van hoogverraad aangekla. [[Afro-Amerikaners]] het in 1868 burger- en in 1870 stemreg gekry. Tydens die presidentskap van [[Ulysses S. Grant]] (1869–1877) is oorlogsveterane dikwels onregmatig bevoordeel, en korrupsie het in hierdie tydperk ongekende vlakke bereik. Onder die beskerming van 'n militêre bewind in die suide (wat tot by 1877 bestaan het) het sogenaamde ''carpetbaggers'' – politici en ander immigrante uit die noordelike deelstate – voordeel uit die moeilike situasie in die Suidstate probeer trek. Inheemse Swartes is teen plaaslike blankes opgehits en belastinggelde verkwis. Die planters, wat onder hoë belastingtariewe en skuldlaste gebuk gegaan het, het die reg in eie hand geneem en geheime organisasies soos die Ku-Klux-Klan gestig om die anargie teen te werk. Die wette, wat op die gelykberegtiging van Swartmense gemik was, is deur klousules omseil – die stemreg was byvoorbeeld aan intelligensietoetse gekoppel, en in die openbare lewe is 'n verpligte rasseskeiding ingevoer wat van Swartes weer 'n onderdrukte minderheid gemaak het. Die Liberale Republikeinse Party, wat van die moederparty afgestig is en onder meer deur die Duitsgebore politikus Carl Schurz (1829–1906) bekendheid verwerf het, het hom teen die vermenging van sake en politiek uitgespreek, maar die sogenaamde "prooistelsel" in die Amerikaanse suide is ook onder die presidente [[Rutherford B. Hayes|Hayes]], [[James Garfield|Garfield]], [[Chester A. Arthur|Arthur]] en [[Grover Cleveland|Cleveland]] (1877–1889) slegs geleidelik bestry. As gevolg van die ''Civil Service Act'' van 1883 is vir die eerste keer bekwaamheidstoetse vir amptenare in die staatsdiens ingevoer. === Ontwikkeling tot 'n ekonomiese groot moondheid === [[Lêer:J.P. Morgan striking photographer with cane LCCN99400614.jpg|duimnael|[[J.P. Morgan]] (1837–1913) is deur baie mense as die verpersoonliking van 'n ''robber baron'' ("roofbaron") beskou]] Die federale regering se beleid om die ekonomiese ontwikkeling nie regstreeks deur staatsintervensies te beïnvloed nie, het sedert die tweede helfte van die 19de eeu die vrye ondernemingsgees tot 'n steunpilaar van die Amerikaanse maatskappy gemaak, alhoewel dit aanvanklik ook met negatiewe gevolge soos die uitbreiding van georganiseerde misdaad en blatante winsbejag gepaard gegaan het. Ten spyte van die ekonomiese krisisse in die jare 1873 en 1907 het die land binne enkele dekades tot 'n ekonomiese grootmoondheid ontwikkel. In die periode tussen 1860 en 1914 het die bevolking danksy die natuurlike groei en die 21 miljoen immigrante van 31,3 tot 91,9 miljoen mense gestyg. Die aantal werkers het met 700 persent, die nywerheidsproduksie met 2000 en die totale beleggingskapitaal met 4000 persent gestyg.<ref name=kinder117>{{de}} Kinder, Hermann en Werner Hilgemann: ''dtv-Atlas zur Weltgeschichte. Karten und chronologischer Abriss. Boekdeel 2: Von der Französischen Revolution bis zur Gegenwart''. München: Deutscher Taschenbuch Verlag 1980, bl. 117</ref> Die Verenigde State het die belangrikste produsent van yster, steenkool, ruolie, koper en silwer geword. Stoomkrag is vinnig deur elektrisiteit vervang, terwyl proteksionistiese wetgewing die ontstaan van groot monopolies bevorder het. Klein ondernemings het sodoende onder die leiding van nywerheidsmagnate soos Astor (pelshandel), [[John D. Rockefeller]] (ruolie, ''Standard Oil''), [[Andrew Carnegie]] (yster en staal, ''Steel Corporation''), [[J.P. Morgan]], Cornelius Vanderbilt (spoorvervoer) en ander tot reusemaatskappye en -kartelle gegroei. In 1913 het twee persent van die Amerikaanse bevolking sestig persent van die nasionale inkomste verdien, terwyl Morgan en Rockefeller met hul 341 groot maatskappye en bates van VS$ 22 miljard oor twintig persent van die nasionale kapitaal beskik het.<ref name="kinder117" /> Ondanks die groot sosiale vraagstukke soos rassediskriminasie in die suidelike deelstate en die konsentrasie van nywerhede en kapitaal in die noorde is die demokratisering van die land deur die ekonomiese groei bevorder. [[Massaproduksie]] het verbruikersgoedere vir die grootste deel van die Amerikaanse bevolking bekostigbaar gemaak en die algemene lewenstandaard verhoog, terwyl die nywerheidsmagnate groot skenkings vir die stigting van universiteite, wetenskaplike instellings, musea, welsyns- en ander openbare instellings gemaak het. Werkers het by nasionale vakbonde soos die ''American Federation of Labor'' (A.F.L., 1886) en die ''Industrial Workers of the World'' (I.W.W., 1905) begin aansluit. Die vakbande het die misbruik van ekonomiese mag en uitbuiting met jaarliks sowat 1&nbsp;000 stakings teengewerk, terwyl die federale regering ook begin het om uitbuiting en monopolie met wetgewing te beperk. President [[Theodore Roosevelt]] (1901–1909) het met die hervorming van die administrasie en spoorwegtariewe begin; president [[William Howard Taft]] (1909–1913) het wette teen ekonomiese monopolieë ingestel; en president Woodrow Wilson het met sy politieke agenda van "Nuwe Vryheid" beskermende maatreëls opgehef, progressiewe belastingtariewe ingevoer en die invloed van kartelle verder beperk. === Toetrede tot die wêreldpolitiek === [[Lêer:1888 canal panama.JPG|duimnael|Die bou van die [[Panamakanaal]]]] Die Amerikaanse [[buitelandse beleid]] is sedert die middel van die 19de eeu dikwels sterk deur ekonomiese en finansiële krisisse beïnvloed. Die internasionale optrede as 'n nuwe grootmoondheid is vanweë die negatiewe gesindheid van die openbare mening as 'n morele verpligting teenoor ander nasies omskryf en was dikwels op ekonomiese invloed en druk gebaseer. Dit het gevolglik ook as "dollar-imperialisme" bekend gestaan.<ref name="kinder117" /> Gedurende die Kubaanse opstand teen die Spaanse koloniale bewind, wat deur talle Amerikaanse vrywilligers ondersteun is, het die Amerikaanse Pulitzer- en Hearst-pers die openbare mening suksesvol begin beïnvloed. Die sogenaamde "Maine-insident" – die ontploffing van 'n Amerikaanse oorlogskip in die hawe van die Kubaanse hoofstad Habana – is as 'n voorwendsel gebruik om Amerika se toetrede tot die konflik aan te wakker. Die Verenigde State het in 1898 [[Spaans-Amerikaanse Oorlog|oorlog teen Spanje]] verklaar en [[Kuba]] beset. In die vredesooreenkoms van Parys het Spanje Puerto Rico en Guam aan die Verenigde State afgestaan. Die geskil tussen Amerikaanse imperialiste en hul teenstanders – onder wie die Duits-gebore Carl Schurz – het verskerp toe die Amerikaanse buitelandse beleid op die [[Filippyne]] en Hawaii begin fokus het. President [[William McKinley|McKinley]] het aanvanklik geskroom om hierdie gebiede te annekseer, maar uiteindelik ingestem nadat [[Japan]], Rusland en die [[Duitse Keiserryk]] daarvan beskuldig is dat hulle soortgelyke planne sou hê.<ref name="kinder117" /> In teenstelling met McKinsey was sy opvolgers Theodore Roosevelt, Taft en [[Woodrow Wilson]] voorstanders van 'n imperiale buitelandse beleid. Die Amerikaanse beleid teenoor Sentraal- en Suid-Amerika was vervolgens daarop gemik om Amerikaanse beleggings te beskerm. Sakebelange in hierdie gebiede is geleidelik tot finansiële protektorate uitgebou om veral Europese mededingers uit te skakel ("Big-stick-beleid"). Die VSA het steeds met ingryping gedreig wanneer hul invloed bevraagteken of bedreig is, en die Panamerikaanse Konferensies, wat sedert 1889 gehou is, was eweneens daarop gemik om die VSA se oorheersende invloed in [[Latyns-Amerika]] te verseker. In 1910 is die Panamerikaanse Unie gestig. As gevolg van die geskil oor die Pasifiese eilandgroep Samoa in 1889 het die oorspronklik goeie betrekkinge, wat met die Duitse Ryk bestaan het, begin verswak. Samoa is in 1899 in 'n Duitse en 'n Amerikaanse kolonie verdeel. Duitsers en Amerikaners was daarnaas ook strawwe mededingers op die wêreldmark. Die betrekkinge met Rusland het verswak nadat die Verenigde State hul invloed in [[Oos-Asië]] begin verstewig het. Die Amerikaanse betrekkinge met Groot-Brittanje het daarenteen verbeter. Die Britte het in 1901 ingestem om die omstrede bou van die [[Panamakanaal]] aan die Amerikaners oor te dra en in 1903 'n oplossing vir die Alaskaanse grensgeskil tussen die VSA en Kanada onderteken. In 1910 het die VSA 'n rewolusie in [[Panama]] aangewakker om die land se onafhanklikheid van [[Colombia]] te bevorder. Vier jaar later is die Panamakanaal ingewy. === Die Eerste Wêreldoorlog === {{Hoofartikel|Eerste Wêreldoorlog}} [[Lêer:President Woodrow Wilson portrait December 2 1912.jpg|duimnael|Woodrow Wilson, Amerikaanse president in die periode tussen 1913 en 1921]] Die bewaring van die wêreldvrede het 'n sentrale rol in die Amerikaanse buitelandse beleid gespeel, soos byvoorbeeld uit die land se deelname aan die Haagse Konferensies geblyk het. Toe die Eerste Wêreldoorlog in Europa uitgebreek het, het president [[Woodrow Wilson]] (1913–1921) aanvanklik sy neutrale houding volgehou en sy herverkiesing in 1916 met 'n politieke program verseker waarin sy vredesbeleid bevestig is. In die praktyk was die Amerikaners nogtans simpatiek teenoor die geallieerde magte, veral die Verenigde Koninkryk en Frankryk, en alhoewel die Britte net soos die Duitse Ryk die Amerikaanse neutraliteit op see nie eerbiedig het nie, is aanvalle deur Duitse [[duikboot|duikbote]] as 'n ernstiger bedreiging beskou. In reaksie op die Duitse aankondiging van 'n "totale duikbootoorlog" het die VSA in Februarie 1917 hul diplomatieke bande met Berlyn verbreek. Die politieke spanning tussen die twee lande het verder toegeneem nadat die Britse regering 'n Duitse telegram van 19 Januarie 1917 gepubliseer het waarin Berlyn probeer het om Meksiko tot 'n toetreding tot die oorlog te oorreed. Op 6 April 1917 het die VSA openlik die geallieerdes se kant gekies en tot die oorlog toegetree. Hierdie besluit het danksy die VSA se groot mannekrag en sy vermoë om vir enorme hoeveelhede oorlogsmateriaal te sorg 'n beslissende wending in die oorlog veroorsaak. Met sy beroemde Veertien Punte, 'n visie van vreedsame naasbestaan en demokrasie in Europa (daar was selfs sprake van 'n "demokratiese wêreldrewolusie" as Amerika se hoofoorlogsdoelwit), het president Wilson 'n belangrike bydrae gelewer om 'n wapenstilstand met die Duitse Ryk te bereik. Maar uiteindelik is die verwagtings, wat hy in Europa gewek het, nie vervul nie, en gedurende die Paryse Vredeskonferensie, wat ná die oorlog gehou is, het die Europese geallieerdes Frankryk en Engeland alle pogings om Wilson se voorstelle ten volle te implementeer gedwarsboom: Die Europese ''Entente'' se oorlogsdoelwitte was al vooraf in geheime ooreenkomste vasgelê.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 133</ref> In die VSA het isolasionistiese neigings toegeneem. Die Amerikaanse deelname aan die Volkebond, 'n integrale deel van die [[Verdrag van Versailles]], is deur senatore soos William E. Borah en ander "onversoenbares" ernstig bevraagteken. Die meerderheid van Republikeinse senatore onder leiding van Henry Cabot Lodge het op wysigings aangedring wat die soewereiniteit van die VSA sou bekragtig, en uiteindelik is Wilson se voorstelle verwerp. Die VSA se besluit om nie 'n lidstaat van die Volkebond te word nie, het die organisasie van die begin af verswak. Die Verenigde State het wél 'n beduidende rol by die konferensies oor ontwapening op see en die totstandkoming van die Kellogg-Briand-ooreenkoms gespeel wat oorlogvoering verdoem het, maar oor die algemeen het isolasionistiese gevoelens die buitelandse beleid oorheers. Die land het min belang gestel in internasionale belange, 'n neiging wat in sy nasionalistiese ekonomiese beleid – soos die geforseerde terugbetaling van oorlogskuldlaste deur Europese lande en wetgewing ten gunste van diskriminerende invoertariewe soos dié van Hawley-Smoot – weerspieël is. === Die periode tussen 1919 en 1929: ''Red Scare'' en ''Big Business'' === [[Lêer:5 Prohibition Disposal(9).jpg|duimnael|links|Prohibisie-agente, besig om vate met alkohol te vernietig (Chicago 1921)]] [[Lêer:Come unto me, ye opprest.jpg|duimnael|''Red Scare: Come unto me, ye opprest...'' 'n Europese anargis is besig om die Vryheidstandbeeld in New York in die lug te blaas. Spotprent uit die jaar 1919]] Die beleid van die Republikeinse presidente [[Warren G. Harding]] (1921–1923) en [[Calvin Coolidge]] (1923–1929) was veral 'n reaksie op die Demokratiese bewind van Wilson en sy moralistiese hervormingsbeweging ("''Progressive Movement''") wat deur die Republikeinse Party verwerp is en daarnaas ook gekenmerk deur isolasionisme ten opsigte van die buitelandse beleid (die VSA-regering was teleurgesteld oor die uitkoms van die Vredesverdrag van Versailles) en 'n maatskaplike konflik tussen die plattelandse, merendeels Angelsaksies-Protestantse bevolking en die moderne industrieel-stedelike bevolking met intellektueles, tegnici en wetenskaplikes as sy vernaamste verteenwoordigers.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 145</ref> Grootskaalse stakings, bomaanvalle en politieke geweldpleging het daarnaas net soos die rewolusionêre gebeure in Europese lande soos Rusland 'n algemene vrees vir 'n radikale omwenteling in die VSA ("''Red scare''") aangewakker en tot deursoekings, aanhoudings en deportasies van verdagte elemente gelei. Op ekonomiese gebied was die Republikeinse presidente geneig om so min moontlik by sake in te gryp, alhoewel korrupsieskandale nou 'n brandende kwessie geword het. Die ekonomiese en politieke ontwikkeling is sodoende oorheers deur die sogenaamde ''Big Business'', met die miljoenêr Andrew W. Mellon, wat tussen 1921 en 1932 die amp van Minister van Finansies beklee het, as sy hoofverteenwoordiger. Mellon het die regering se ekonomiese aktiwiteite beperk en met sy belastingbeleid veral welvarendes bevoordeel. Die stroom immigrante is in 1921 en 1924 drasties beperk met wetgewing, wat onder die invloed van "Nordiese" rasteorieë geformuleer is. In 1920 is 'n algemene verbod op alkohol geplaas wat eers op 5 Desember 1933 opgehef is. Die Amerikaanse bevolking was oor hierdie wetgewing verdeeld in twee kampe, die "droës" en die "nattes", terwyl die verbod smokkelary, die ontstaan van kriminele bendes en wetteloosheid bevorder het. Die geheimbond Ku-Klux-Klan, wat in 1915 gestig is, het in 1924 met 'n nasionale ledetal van sowat vyf miljoen mense tot 'n invloedryke beweging ontwikkel wat veral tussen 1924 en 1926 onder die vaandel van "morele waardes" openlik opgetree het teen Swart burgers, Rooms-Katolieke, [[Jode]], intellektueles en teenstanders van die prohibisie-wetgewing, die sogenaamde "nattes". Die tradisionele Republikeinse proteksionisme het sy uitdrukking in die doeanewette van die jare 1921, 1922 en 1930 gevind. Terwyl die Amerikaanse boere min politieke aandag gekry het, en as gevolg van landbou-oorproduksie en grootskaalse erosie op die [[Groot Vlaktes]] ("''Dust bowl''") onder 'n skuldlas gebuk gegaan het, het die industriële sektor 'n groot opswaai beleef. Die produksie is danksy nuwe werkprosesse en tegnologieë soos die lopende monteerband aansienlik vergroot tot massavervaardiging. Die Amerikaanse nywerheidsektor het sy produksie van onder meer verbruiksgoedere, boumateriale en motors sodoende tussen 1921 en 1929 verdubbel – die aantal motors in 'n jaar vervaardig het tussen 1913 en 1929 van 15 tot 29 miljoen gestyg. Die ekonomiese opbloei het met 'n groot konsentrasie gepaardgaan, en veral sektore soos motors, banke, verbruiksgoedere en kleinhandel is deur 'n klein aantal maatskappye oorheers. Die ekonomiese ontwikkeling het ook die tradisionele rol van vroue in die maatskappy ingrypend verander. Danksy die nuwe beginsel van gelyke regte vir mans en vroue is vrouestemreg reeds in 1920 ingevoer. Vroue het daarnaas 'n steeds belangriker rol op die arbeidsmark begin speel waar die aantal aktiewe vroue tussen 1914 en 1930 van twee tot tien miljoen aangegroei het. === Die Groot Depressie tussen 1929 en 1932 === [[Lêer:American union bank.gif|duimnael|Die vroeë stadium van die Groot Depressie was onder meer deur 'n krisis in die banksektor gekenmerk: Klante staan tou voor New York se ''American Union Bank''-gebou]] In die periode tussen 1929 en 1933 het die Republikein [[Herbert Hoover|Herbert C. Hoover]] (1874–1964) die presidentsamp beklee, maar nog in sy eerste ampsjaar het 'n wanbalans op die Amerikaanse kredietmark tot die grootste finansiële krisis van die 20ste eeu gelei. Die ineenstorting van die New Yorkse effektebeurs tussen 23 en 29 Oktober 1929 (25 Oktober het later as die "Swart Vrydag" bekend gestaan) het aan die begin van die Groot Depressie gestaan. Nywerheidseffekte het tussen 1929 en 1932 van 452 tot slegs 58 punte gedaal, terwyl die nywerheidsproduksie in dieselfde periode met 54 persent gekrimp het. Die sakewêreld het min belang in Hoover se politieke en ekonomiese maatreëls gestel. Die landbousektor was deur groeiende voorrade katoen en graan gekenmerk, terwyl die landbouoppervlakte gekrimp het. Die regering het invoertariewe verhoog en die ''Reconstruction Finance Corporation (RFC)'' as teengewig teen die bankesektor se deflasionistiese beleid gestig. Uiteindelik is die RFC nogtans net misbruik om groot bankmaatskappye te konsolideer. Die ekonomiese krisis is sodoende nie doeltreffend hanteer nie en was ook nie meer tot die VSA beperk nie: ook in Europa het die internasionale betalingsverkeer ineengestort. In die VSA het die aantal werkloses tot vyftien miljoen toegeneem – in 'n tydperk toe daar nog geen noemenswaardige werkloosheidsuitkerings beskikbaar was nie. Belangrike prestasies van Hoover se buitelandse beleid was die Vlootkonferensie, wat tussen Januarie en Februarie 1930 met die VSA, die Verenigde Koninkryk, Japan, Frankryk en Italië as deelnemers in Londen gehou is en die aantal nuwe duikbote beperk en die bou van nuwe oorlogskepe tot in die jaar 1936 uitgestel het. Op 20 Junie 1931 het die Amerikaanse regering die sogenaamde Hoover-moratorium op Europese regerings se oorlogskuldlaste in die VSA afgekondig. === Die Roosevelt-era (1933–1945) === [[Lêer:WPAAdultEducation.gif|duimnael|links|upright|Sommige van die ''WPA'' se programme het ook die opleiding van volwassenes behels]] [[Lêer:Roosevelt signing TVA Act (1933).jpg|duimnael|President Roosevelt onderteken die wet oor die ''Tennessee Valley Authority (TVA)'' (1933)]] [[Lêer:USS Arizona sinking 2a.jpg|duimnael|Die Amerikaanse oorlogskip ''USS Arizona'' sink ná die Japannese lugaanval op die vlootbasis [[Pearl Harbor]] (deelstaat Hawaii) in Desember 1941]] President [[Franklin D. Roosevelt]] (1882–1945) het as gevolg van die ekonomiese krisis 'n nasionale noodtoestand verklaar en met omvangryke hervormings begin. Die maatreëls van sy ''New Deal'' (letterlik "herverdeling van speelkaarte") is deur 'n span wetenskaplike medewerkers (die sogenaamde ''brain trust'') beplan, tog is die beginsels van 'n vryemarkekonomie nie aangetas nie. Die eerste "Honderd Dae" van die ''New Deal'' tussen 9 Maart en 16 Junie 1933 was daarop gemik om die ergste nood te verlig en ekonomiese herstel te bevorder. Handelsbanke is gesluit, en slegs finansiële instellings wat by die ''Federal Reserve System'' aangesluit het (75 persent van alle banke) en as ekonomies gesond geag is, is toestemming verleen om te heropen. Die regering het die uitvoer van en bevoorrading met buitelandse valuta en goud summier verbied, terwyl die Amerikaanse dollar met tot 50 persent gedevalueer is. Nuwe wette is afgekondig om die enorme skuldlas van boere en huiseienaars te verlig. Die kernpunte van die ''New Deal''-beleid was: * die hervorming van die landboubedryf volgens die'' Agricultural Adjustment Act (AAA)'' – boere kon premies verdien sodra hulle die produksie van hooflandbougoedere soos katoen en tabak verminder het; * die ''Tennessee Valley Authority (TVA)'' onder leiding van David E. Lilienthal met sy ambisieuse streekplan wat die bou van waterkragsentrales en nywerheidskomplekse, die wysiging van rivierlope en bou van besproeiingskanale en die bestryding van erosie deur middel van bosaanplanting behels het; en * die heropbou van die nywerheidsektor volgens die ''National Industrial Recovery Act (NIRA)'' waarby die regering die belange van sowel werkgewers (soos byvoorbeeld beperkings op produksie) asook werknemers (bepaling van maksimum-werkure en minimumlone) behartig het (hierdie maatreëls is in 1935 as onversoenbaar met die Amerikaanse grondwet verklaar en nie meer verleng nie). Daarnaas is 'n vrywillige arbeidsdiens (''Civilian Conservation Corps, CCC'') daargestel. Die tweede fase van die ''New Deal'' het in 1935 begin en was veral daarop gemik om die posisie van werkers en boere te versterk, maar ook om teenstanders van die beleid uit te skakel (waarvan sommige vir meer radikale maatreëls gepleit het). Grootskaalse openbare bouprojekte van die ''Works Progress Administration (WPA)'' onder leiding van H.L. Hopkins (1890–1946) het die werkloosheidsyfer aansienlik verminder. Die betrekkinge tussen werkgewers en werknemers is deur die ''National Labor Relations Act'' gereël. Volgens die nuwe wetgewing is 'n administrasie in die lewe geroep wat oor dié betrekkinge toesig gehou en geskille besleg het. Werkers het die reg gehad om hul eie organisasies te stig, onderhandelinge met werkgewers te voer en om te staak. Met die ''Social Security Act'' is staatsfondse vir werkloses, invalides, afgetrede persone en weduwees en weeskinders in die lewe geroep, terwyl ander wette die bou van wonings bevorder asook veilige en gesonde werksomstandighede vir werknemers verseker het. Met sy eerste herverkiesing as president in November 1936 het Roosevelt die hervorming van die Hoogste Federale Geregshof in die ''Judiciary Reorganization Bill'' probeer aanpak en ook pogings onderneem om opponente in sy eie Demokratiese Party uit te skakel. As gevolg van hierdie beleid en die ekonomiese resessie wat die VSA vanaf Augustus 1937 geleef het, het die Republikeinse Party in die tussenverkiesings van November 1938 80 addisionele setels in die Huis van Verteenwoordigers en sewe in die Senaat gewen. Alhoewel president Roosevelt baie teenkanting van isolasioniste ontvang het (wat wél die VSA se toetrede tot die Internasionale Arbeidsorganisasie in 1934 gesteun, maar in die volgende jaar die Amerikaanse lidmaatskap in die Internasionale Geregshof teengestaan het), was sy buitelandse beleid op internasionale samewerking gebaseer. In reaksie op Japan se ekspansionistiese beleid in Oos-Asië is diplomatieke betrekkinge met die Sowjetunie in 1934 herstel. In plaas van regstreekse ingryping in Latyns-Amerika is Sentraal- en Suid-Amerikaanse state nou as goeie bure beskou. Die VSA het nie meer aanspraak op hulle voorregte in Kuba en hulle protektoraat oor [[Haïti]] gemaak nie. Tydens die VIIIste Panamerikaanse Konferensie in Lima in 1938 is die Amerikaanse solidariteit bevestig. Aan die Filippyne is nasionale onafhanklikheid binne 'n tydperk van tien jaar toegestaan. Die ''Neutrality Act'' van 1935 het die VSA se neutraliteit verder beklemtoon en die verkoop en lewering van wapens aan oorlogvoerende lande verbied, tog het nuwe wetgewing in 1937 die verkoop van wapentuig teen kontant ook aan state moontlik gemaak wat by militêre konflikte betrokke was. Roosevelt het daarop gewys dat die demokratiese wêreld in 'n bestaanstryd met diktatoriese state gewikkel sou wees. Diktature sou die wêreld volgens hom met 'n "bewind van terreur en regteloosheid" bedreig. In sy sogenaamde "Kwarantyn-toespraak" in Chicago op 5 Oktober 1937 het Roosevelt beklemtoon dat neutraliteit teen die "epidemie van regteloosheid" nie meer moontlik sou wees nie. Sedert die München-ooreenkoms van 1938 tussen [[Nazi-Duitsland]] en Westerse moondhede het die VSA hul bewapening versnel en sy neutraliteitswetgewing ten gunste van nouer samewerking met die Verenigde Koninkryk en sy geallieerdes aangepas. Roosevelt het ná sy tweede herverkiesing in 1940 die Nasionale Verdedigingsraad gevorm en in Januarie 1941 die sogenaamde "Vier Vryhede" verkondig – vryheid van spraak en mening, geloofsvryheid en vryheid van nood en vrees. Met die ''Land en Lease Act'' van Maart 1941 is wapenverkope ook aan geallieerde magte sonder betaling gemagtig. Ná die Japannese aanval op [[Pearl Harbor]] op 7 Desember 1941 was 'n meerderheid van die Amerikaanse bevolking ten gunste van 'n Amerikaanse toetrede tot die Tweede Wêreldoorlog. Die Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan op 8 Desember is deur Nazi-Duitsland en Italië op 12 Desember met 'n oorlogsverklaring teen die VSA beantwoord. [[Amerikaanse Gewapende Magte|Amerikaanse weermaggetalle]] is van net twee tot twaalf miljoen in 1946 aangevul, en die land het tussen 1940 en 1946 altesaam VS$ 370 miljard aan sy oorlogvoering bestee.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 187</ref> Die Amerikaanse oorwinning was te danke aan deeglike beplanning, bestuur en koördinasie van produksie, verbruik en navorsing asook die uitbreiding van landbouaktiwiteite. President Roosevelt is in November 1944 vir nog 'n vierde ampstermyn verkies, maar hy is op 12 April 1945 oorlede. === Die Tweede Wêreldoorlog === {{Hoofartikel|Tweede Wêreldoorlog}} [[Lêer:Approaching Omaha.jpg|duimnael|Die Geallieerde landings in Normandië, Junie 1944]] [[Lêer:L to R, British Prime Minister Winston Churchill, President Harry S. Truman, and Soviet leader Josef Stalin in the... - NARA - 198958.jpg|duimnael|Die "Groot Drie" tydens die konferensie in die Cecilienhof-kasteel te [[Potsdam]], [[Duitsland]], in Julie 1945: v.l.n.r. die Britse eerste minister [[Winston Churchill]], president [[Harry S. Truman]] en generaal [[Josef Stalin]]]] Die moeilike internasionale politiek het grootliks bygedra tot Roosevelt se herverkiesing as president. In die laat 1930's was dit duidelik dat die sogenaamde Spilmoondhede (Duitsland en Italië in Europa, Japan in Oos-Asië) 'n steeds groter bedreiging vir die wêreldvrede sou vorm. Toe die [[Tweede Chinees-Japannese Oorlog|oorloë in China]] en [[Ethiopië]] en die [[Spaanse Burgeroorlog|burgeroorlog in Spanje]] uitgebreek het, was die Amerikaanse beleid nog daarop gemik om die land se neutraliteit volgens die ''Neutrality Act''-wetgewing te handhaaf. Selfs toe die aggressiewe beleid van die Spilmoondhede teenoor sy buurlande in September 1939 tot oorlog in Europa gelei het, het die Verenigde State – ondanks hul simpatie vir die geallieerde saak – alles in hul vermoë gedoen om nie hierby betrokke te raak nie. Eers met die val van Frankryk in Junie 1940 het die prentjie begin verander, en die Amerikaanse regering het toe begin om openlik bystand aan die beleërde Verenigde Koninkryk te verleen. Vanaf Maart 1941 is dringend benodigde militêre goedere op leen- en huurbasis aan die Britte en vanaf November van daardie jaar ook aan die Russiese regering verskaf. Vanweë die militêre bedreiging het Amerika destyds reeds tot selektiewe diensplig oorgegaan om sy gewapende magte te versterk. Met die ''Atlantic Charter'' is nouer bande met die Verenigde Koninkryk gesmee. In Asië het die Roosevelt-regering sterk teen Japan se aggressiewe beleid van verowering en die skepping van 'n sogenaamde "Groot Oos-Asiatiese Welstandsfeer" te velde getrek. Ná die Japannese verowering van Frans-Indo-China in Julie 1941, wat 'n militêre bedreiging vir die Filippyne ingehou het, het die VSA-regering alle Japannese bates in die land bevries. Ondanks die gespanne betrekkinge tussen Tokio en Washington was diplomatieke onderhandelinge nog aan die gang toe Japan op 7 Desember 1941 'n blitsaanval op die [[Amerikaanse Vloot]]basis [[Pearl Harbor]] op Hawaii geloods het. Die Amerikaanse regering het onmiddellik oorlog teen Japan verklaar. Vier dae later het Duitsland en Italië oorlog teen die VSA verklaar. Die Verenigde State het sy groot hulpbronne met sukses begin mobiliseer en 'n groot aantal nywerhede in fabrieke vir wapentuig omskep, terwyl sy menslike hulpbronne – miljoene jong mans en vroue – die vorming van 'n groot weermag moontlik gemaak het. Die stigting van talle regeringsagentskappe, wat die vervaardiging en vervoer van militêre goedere en die beheer oor die land se gewapende magte gekoördineer het, het 'n ongekende vlak van regeringsinmenging in Amerika se alledaagse lewe saamgebring. Om inflasie en ander versteurings in die nasionale ekonomie te keer, is rantsoenering, prysbeheer en ander maatreëls toegepas. Die oorlog het die belangrikheid van Amerika se hulpbronne en sy status as 'n grootmoondheid op wêreldvlak bevestig. Saam met die leiers van die Verenigde Koninkryk en die Sowjetunie, [[Winston Churchill]] en [[Josef Stalin]], het Roosevelt in 'n reeks spitsberade in [[Moskou]], [[Casablanca]], [[Kaïro]], [[Teheran]] en Jalta die geallieerde oorlogsbeleid en programme vir die tyd ná die oorwining oor die Spilmoondhede vasgelê. Die Amerikaanse president was daarnaas een van die sleutelfigure by die beplanning van die Verenigde Nasies as die nuwe wêreldorganisasie. Ná Roosevelt se skielike afsterwe in April 1945 het [[Harry S. Truman]] hom opgevolg. Net een maand later het die oorlog in Europa met Duitsland se kapitulasie op 7 Mei 1945 tot 'n einde gekom. Truman het na [[Potsdam]] in Duitsland gereis waar tydens 'n konferensie in Julie en Augustus voorlopige reëlings vir die administrasie van Europa getref is. Voor die kapitulasie van Japan het die VSA met die lugaanvalle op Nagasaki en Hiroshima die vernietigende krag van kernwapens gedemonstreer. Japan het op 14 Augustus 1945 oorgegee. Met die amptelike ondertekening van sy kapitulasie op 2 September het die oorlog finaal tot 'n einde gekom. === Tydvak ná die oorlog: 1945–1960 === {{Hoofartikel|Koue Oorlog|Korea-oorlog}} [[Lêer:Is this tomorrow.jpg|duimnael|links|Hierdie strokiesverhaalalbum, wat in 1947 deur die ''Catechetical Guild Educational Society'' gepubliseer is, waarsku teen die gevare van 'n kommunistiese magsoorname in Amerika]] [[Lêer:Marshall Plan poster.JPG|duimnael|'n Advertensieplakkaat van 'n VSA-agentskap bevorder bewustheid van die Marshall-plan]] [[Lêer:Little Rock integration protest.jpg|duimnael|Wit mense betoog in 1959 teen die integrasie van [[Afro-Amerikaners]] by die ''Little Rock Central High School'' en bestempel rasvermenging as "[[Kommunisme]]"]] Ná die einde van die oorlog was die Verenigde State 'n ekonomiese supermoondheid wat 50 persent tot die wêreld se brutoproduk bygedra het.<ref>{{de}} bpb: ''Informationen zur politischen Bildung 268. USA – Geschichte, Wirtschaft, Gesellschaft''. Hersiene uitgawe 2013. Bonn: Bundeszentrale fr politische Bildung 2013, bl. 29</ref> Miljoene van oorlogsveterane het voordeel getrek uit 'n nuwe wet wat hulle toegang tot 'n tersiêre kollege-opleiding verleen het. Belastingverlagings, hoë korporatiewe winste en omvangryke beleggings het die basis gevorm vir die ontstaan van 'n welvarende samelewing. Vir die meeste waarnemers – en die breë publiek – het hierdie ''affluent society'' regstreeks voortgespruit uit die Amerikaanse model van 'n kapitalistiese ekonomie waarin vrye burgers hul lot selfs kan bepaal. Amerika se ekonomiese suksesverhaal is in die openbare debatvoering daarnaas ook as bewys vir die superioriteit van 'n vrye markekonomie bo die Sowjetunie se sentraal beplande stelsel aangehaal. Die aanvanklike monopolie op kernwapens het van die Verenigde State ook 'n eersterangse militêre supermoondheid gemaak. Die Amerikaanse buitelandse beleid was nou daarop gemik om 'n nuwe wêreldorde met die Verenigde Nasies (VN) se Atlantiese Verdrag as grondbeginsel in te lui. Tegelykertyd het die vreedsame samewerking met die Sowjetunie tot 'n einde gekom – vanweë die toenemende geskille met Moskou het die VSA-regering hom daarop toegespits om die kommunistiese invloed in die wêreld te beperk. Met die Truman-doktrine van 1947 het die VSA aan alle lande, wat op militêre of ekonomiese gebied deur ander moondhede bedreig sou word, Amerikaanse steun toegesê – 'n bewuste wegkeer van die voor-oorlogse Amerikaanse isolasionisme en die 19de eeuse Monroe-doktrine. So het die besluit om Amerikaanse hulp aan lande soos Griekeland en Turkye te verleen net soos die Marshall-plan vir die heropbou van Europa, die [[Berlynse Lugbrug]], die stigting van 'n Nasionale Veiligheidsraad en die Noord-Amerikaanse Verdragsorganisasie (NAVO) uit hierdie nuwe buitelandse beleid voortgespruit. Om die kommunistiese invloed in Asië te beperk, is in 1946 onafhanklikheid aan die Filippyne verleen en in 1949 'n ekonomiese program vir die stabilisering van Japan in werking gestel. Ná sy verkiesing het president Truman met sy sogenaamde Punt-vier-program die VSA se wêreldwye verantwoordelikheid aanvaar. So het die VSA 'n leidende rol gespeel by die VN se militêre optrede teen Noord-Korea tydens die Korea-krisis (1950–1953), alhoewel Washington sy politieke en militêre doelwitte in Korea in die "Agt-punt-program" van 1950 doelbewus beperk het. In 'n radiotoespraak het generaal Eisenhower daarop gewys dat die VSA besig was om 'n "kruistog vir vryheid" te voer. Op militêre gebied het Washington 'n "nasionale noodtoestand" afgekondig, siende dat die Amerikaanse ontwapening ná die oorlog in teenspraak met die nuwe beleid was. Die VSA-strydmagte is heropgebou en uitgebrei om te verseker dat hulle 'n doelmatige militêre opsie sou kon uitoefen, indien nodig. Die militêre ANZUS-verdrag met [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] en die vredesooreenkoms met Japan in 1951 het die VSA se leidende rol in Asië bevestig. Die terugdrywing van kommunisme was steeds een van die hoofbeginsels van die Amerikaanse buitelandse beleid in die regeringstyd van president [[Dwight D. Eisenhower]] (1953–1961). Die ministers van buitelandse sake, [[John Foster Dulles]] (1888–1859) en Chris Herter (1895–1966), het hierdie doelwit met militêre ooreenkomste en finansiële hulp probeer bereik. Dulles het die Sowjetunie se voorgestelde beleid van vreedsame naasbestaan tussen Moskou en die VSA aanvaar, maar bilaterale verhoudinge met Kuba het nietemin versleg. Die binnelandse beleid is deur politieke optrede teen vakbonde en linkse intellektueles oorheers. Met die Taft-Hartley-wet van 1947, wat deur die president geveto is, is 'n verbod op verpligte lidmaatskap in vakbonde geplaas (ondernemings, waarin alle personeel by 'n bepaalde vakbond moes aansluit, het as ''closed shops'' bekend gestaan). Vakbonde is daarnaas die reg ontneem om politieke partye te ondersteun, terwyl die president die reg gekry het om 'n moratorium (of sogenaamde "afkoelperiode") op enige staking te plaas. Ondanks die felle kritiek van konserwatiewe Republikeine en Demokrate uit die suidelike deelstate het president Truman in 1949 met die sogenaamde ''Fair Deal'' 'n suksesvolle poging onderneem om die ekonomiese vordering binne die ''New Deal''-program te kon voortsit en die belang van die sosiale komponent van die Amerikaanse ekonomiese stelsel te benadruk. Met die val van Nasionale China en die Sowjetunie se vordering tot kernwapenmoondheid het die besorgdheid oor die uitbreiding van kommunisme in die VSA histeriese afmetings aangeneem. Hofsake teen die leierskap van die Amerikaanse Kommunistiese Party en bekende linkse intellektueles, spioenasie-onthullings en senator Joseph McCarthy se veldtog teen beweerde anti-Amerikaanse aktiwiteite het 'n klimaat van vrees geskep. Die kwessie van gelyke regte vir die swart bevolking van veral die suidelike deelstate was in die vroeë 1950's steeds onopgelos. Dit was duidelik dat die beleid van rasseskeiding wat in die onderwys- en openbare vervoerstelsel van die suide toegepas is, onaanvaarbaar was – veral met die oog op die goeie ervaringe van Amerikaanse strydmagte met gemengde eenhede in die [[Korea-oorlog]]. Die eenparige besluit van die Hoogste Federale Geregshof dat segregasie onwetlik was, is aanvanklik deur owerhede in die suidelike deelstate geïgnoreer. Weens die uitbreek van rasonluste in suidelike stede – onder meer in 1957 in Little Rock in Arkansas – het die regering federale troepe ontplooi. In 1957 het Amerikaanse Senaat met 72 teen 18 stemme die "Wet vir die beskerming van die kiesreg van Swartes" (''Civil Bill of Rights'') aanvaar. === Die stryd om burgerregte en internasionale krisisse: 1961–1965 === {{Hoofartikel|Rassisme in die Verenigde State}} [[Lêer:President Kennedy addresses nation on Civil Rights, 11 June 1963.jpg|duimnael|links|In sy toespraak op 11 Junie 1963 het president John F. Kennedy burgerregte vir alle Amerikaners bepleit]] [[Lêer:Martin Luther King - March on Washington.jpg|duimnael|[[Martin Luther King jr.]] tydens 'n Burgerregte-optog in Washington, D.C., in 1963]] Met die oorwinning van die Demokratiese presidentskapskandidaat John F. Kennedy, wat in 1960 met 50,1 persent van die uitgebragte stemme tot president verkies is, is in die volgende jaar 'n nuwe politieke styl in die [[Withuis]] ingebring – die ''Executive Office'' is tot 'n soort beplanningskantoor omgeskep waar presidensiële raadgewers onder president Kennedy se voorsitterskap belangrike politieke besluite geneem het. Opvallend was die benoeming van ervare deskundiges soos wetenskaplikes as raadgewers. In die Kennedy-administrasie se begroting is heelwat groter bedrae aan ontwikkelingshulp, ruimtevaartprogramme en verdediging bestee, terwyl industriële groei ter finansiering van hierdie programme deur politieke maatreëls bevorder is. So het die president self voorstelle gemaak oor hoe die Amerikaanse ekonomie se mededingendheid op internasionale vlak verbeter sou kon word. Daarnaas is invoertariewe vir goedere uit die destydse Europese Ekonomiese Gemeenskap verlaag, stakings en staalprysverhogings voorkom en die ekonomiese situasie van Amerikaanse boere verbeter. Tydens die presidentskap van [[John F. Kennedy]] het die [[Koue Oorlog]] sy warmste oomblikke tydens die Kubaanse krisis beleef waarin 'n [[atoomoorlog]] rakelings vermy is toe die Sowjetunie onder swaar druk offensiewe kernmissiele uit Kuba teruggetrek het. === Viëtnamoorlog en studenteproteste === {{Hoofartikel|Viëtnamoorlog}} [[Lêer:My Lai massacre.jpg|duimnael|Oorlog en ontmensliking: Slagogffers van die opspraakwekkende [[My Lai-menseslagting]] in 1968. My Lai sou volgens berigte van burgerlikes ontruim en deur vyandelike troepe beset wees. Die teendeel was waar. Die bemanning van 'n helikopter het ingegryp. Dertig jaar later is hulle as helde vereer<ref>{{en}} [https://www.npr.org/2018/03/16/594364462/my-lai-massacre-of-1968-continues-to-resonate-in-america ''NPR, 16 Maart 2018: 50 Years On, My Lai Massacre Remains A Gaping Wound. Besoek op 15 Julie 2020'']</ref>]] [[Lêer:A Man on the Moon, AS11-40-5903 (cropped).jpg|duimnael|[[Buzz Aldrin]] poseer op die maan op 21 Julie 1969]] President Johnson was net soos sy voorgangers daarvan oortuig dat die uitbreiding van die kommunistiese ideologie slegs deur militêre druk ingedam kon word. Toe in Augustus 1967 twee Amerikaanse oorlogskepe deur Noord-Viëtnamese torpedobote aangeval is (die presiese omstandighede van dié voorval is tot vandag toe onbekend), het Johnson die bevel gegee om Noord-Viëtnamese vlootbasisse te bombardeer. Met die sogenaamde Golf van Tonkin-resolusie het die Amerikaanse Kongres kort daarna 'n blanko-tjek vir enige militêre optrede teen Noord-Viëtnam aan Johnson oorhandig. Dié besluit, wat as hoogtepunt van die sogenaamde imperiale presidentskap met onbeperkte bevoegdhede vir die staatshoof beskou word, het fatale gevolge vir die Amerikaanse beleid teenoor Viëtnam ingehou. Johnson het nou self oor die Verenigde State se militêre optrede besluit en min belang daarin gestel om die publiek oor die skaal van oorlogvoering in te lig. Die aantal Amerikaanse soldate in Viëtnam is van slegs 23&nbsp;000 in 1964 verhoog tot 475&nbsp;000 in laat 1967. Maar nòg grootskaalse offensiewe operasies nòg die mees gevorderde wapentegnologie kon die Noord-Viëtnamese weerstand verbreek, ongeag alle optimistiese verslaggewing van Amerikaanse militêre bevelhebbers. Parallel met die burgerregtebeweging het Amerikaanse studente vanaf die vroeë 1960's protes aangeteken teen die heersende politieke klimaat wat deur die Koue Oorlog met die Sowjetunie, die oorlogvoering in Viëtnam en modernisties-tegnokratiese strominge oorheers is. Hierdie protesbeweging het sy voorbeeld in die strategie van burgerlike ongehoorsaamheid gevind wat deur [[Mahatma Gandhi]] en [[Martin Luther King jr.]] gevolg is. Nadat in 1967 besluit is om studente nie langer van nasionale diensplig vry te stel nie, het die veldtog in Oktober van dié jaar 'n eerste groot hoogtepunt bereik toe meer as 100&nbsp;000 mense voor die Pentagon betoog het.<ref>{{de}} Peter Lösche en Anja Ostermann (reds.): ''Länderbericht USA. Geschichte • Politik • Wirtschaft • Gesellschaft • Kultur''. Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung 2008, bl. 81</ref> Die grootste studente-organisasie binne die breë protesbeweging was die ''Students for a Democratic Society (SDS)'' met 'n ledetal van meer as 100&nbsp;000 in die laat sestigerjare. Hul politieke aksies, soos die openbare verbranding van oproepe tot diensplig en die organisasie van betogings ten gunste van Noord-Viëtnam en Derde Wêreldlande se politieke doelwitte, is deur televisie-kanale gebeeldsaai en het die aandag van miljoene Amerikaners getrek, net soos daaglikse verslae oor die stygende aantal gesneuweldes wie se liggame terug na die VSA vervoer is. Tot en met 1969 het omstreeks 23&nbsp;000 Amerikaanse soldate in Viëtnam gesneuwel. Terwyl president Johnson die publiek verseker het dat 'n militêre oorwinning oor die korttermyn behaal sou kon word, het die werklike gebeure sy geloofwaardigheid ondermyn. Gedurende hul sogenaamde Tet-offensief het kommunistiese magte op 30 Januarie 1968 die Suid-Viëtnamese hoofstad Saigon binnegedring en net voor die Amerikaanse ambassade te staan gekom. Die Amerikaanse regering het vervolgens ingestem om in Parys regstreeks met Noord-Viëtnam te onderhandel. In Maart 1968 het president Johnson aangekondig dat Amerikaanse lugaanvalle op Noord-Viëtnamese teikens gestaak sou word en dat hy nie vir 'n verdere ampstermyn kandidaat sou staan nie. === Maatskaplike en ekonomiese krisis in die 1970's === [[Lêer:Mao Zedong, Zhang Yufeng et Richard Nixon.jpg|duimnael|[[Richard Nixon]] ontmoet [[Mao Zedong]] in 1972]] In die sewentigerjare het die VSA gebuk gegaan onder moeilike ekonomiese omstandighede wat deur 'n ongewone kombinasie van ekonomiese stilstand en versnelde inflasie, 'n verskynsel waarna as "stagflasie" verwys is. Openbare vertroue in politiek is in 1974 deur die [[Watergate-skandaal]] en die bedanking van president [[Richard Nixon]] geknou – die eerste – en tot nou toe enigste – ampsneerlegging van 'n president in die geskiedenis van die Verenigde State, terwyl die internasionale politieke toneel deur die opkoms van internasionale terrorisme oorheers is. Nixon se opvolger [[Gerald Ford]] kon geen naam vir homself maak nie en in 1976 word Jimmy Carter tot president verkies. Die VSA het 'n toenemede gebrek aan selfvertroue ervaar tydens die Ford en Carter jare en die ''Misery-indeks'', 'n aanduier van die ekonomiese toestand, het dié indruk beklemtoon. Kritici van die VSA het hierdie tydperk gesien as 'n teken dat die VSA tanend was, met haar belange en ideale verlore. In 1980 word daar 'n oud-[[Hollywood]]akteur en Goewerneur van [[Kalifornië]], [[Ronald Reagan]] tot president verkies. === Rol as supermoondheid, 1980–1988 === [[Lêer:President Reagan and Prime Minister Margaret Thatcher at Camp David 1986.jpg|duimnael|[[Margaret Thatcher]] en [[Ronald Reagan]] in 1986]] President Reagan het aan die Amerikaanse volk sy selfvertroue terugbesorg. Die president, deur sy teenstanders as 'n ''Cowboy'' voorgehou, het oor 'n ongetemperde [[optimisme]] en vertroue in die VSA beskik, wat hy as 'n helderskynende stad op 'n heuweltop voorgehou het. Na 'n stadige begin het die ekonomie sterk herstel danksy Reagan se belastingmaatreëls. Aan die negatiewe kant van sy beleid was wel die begrotingstekort wat tot rekordhoogtes gestyg het. In die buitelandse politiek was Reagan kragdadig en, volgens sy kritici, roekeloos. Hy was 'n stoere anti-kommunis en het nie teruggedeins om harde taal teenoor die Sowjetunie te gebruik nie. Ook het hy die wapenwedloop versnel om sodoende die Sowjetunie finansieel uit te put. Saam met sy geesgenoot en goeie vriendin [[Margaret Thatcher]], die premier van die [[Verenigde Koninkryk]], het hy in gesprek getree met die Sowjetleier [[Michail Gorbatsjof]], wat in 1985 aan bewind gekom het. Toe die Sowjetunie uiteindelik val en die Oosblok bevry word, groei die welvaart van die Verenigde State tot ongekende hoogtes, net soos sy skuldlas en internasionale verpligtinge. Sosiale veranderinge volg hierop, alhoewel langsamer as in die sestigerjare, terwyl die ''baby boomers'' die rewolusie voltooi. === Geskiedenis sedert 1988 === [[Lêer:F-117 Night hawk.jpg|duimnael|'n [[Lockheed F-117 Nighthawk]] van die [[Amerikaanse Lugmag]], soortgelyk aan dié tydens die Eerste Golf-oorlog ontplooi]] Ná die verbrokkeling van die Sowjetunie se magsgreep was die Verenigde State van hul grootste vyand ontslae. Die nuwe tydperk wat aangebreek het, kan as 'n nuwe hoogtepunt in die Pax Americana gesien word. Reagan se opvolger, [[George H. W. Bush]], word gekonfronteer met 'n inval in [[Koeweit]] deur [[Saddam Hussein]] uit Irak; die begin van die Golfoorlog van 1990–1991. In 1991 vind die Amerikaansgeleide ''Operasie Desert Storm'' plaas, wat Irak uit Koeweit verdryf. In 1992 het die Demokratiese presidentskandidaat [[Bill Clinton]] die verkiesing gewen. Met sy leuse ''It's the economy, stupid'' slaag hy, met die histories laagste stempersentasie vir 'n wenkandidaat, naamlik 43%, om president van die Verenigde State te word. Onder sy bewind sit die VSA-ekononomie die hoë groei voort wat in die Reagan-era begin het. Ook die Europese ekonomie doen mee in hierdie groei. Irak hou Clinton dikwels besig, en die konflikte in die Balkan en [[Somalië]] vereis die ontplooiing van Amerikaanse troepe. Die betrokkenheid in die Balkan word veral buite die [[Verenigde Nasies]] gereël, by name deur [[NAVO]]. Die ''Dayton-vredesooreenkoms'' bring 'n einde aan die konflik in [[Bosnië-Herzegowina]], maar spoedig is die VSA en NAVO in 'n konflik gewikkel teen [[Serwië]] oor [[Kosowo]]. In 1996 wen Clinton weer die verkiesing. Sy leiersposisie het morele terugslae ondervind weens verskeie skandale wat sy bewind geteister het. In 1999 word Clinton die tweede president ooit om aan 'n afsettingsprosedure (''verdagmaking'') onderhewig te wees, nadat hy meineed sou gepleeg het in 'n saak betreffende seksuele kontak met [[Monica Lewinsky]], 'n leerlingpersoneellid in die [[Withuis]]. Clinton het egter 'n skuldigbevinding in die Senaat vrygespring. === Terreuraanvalle op 11 September 2001 === {{Hoofartikel|Aanvalle op 11 September 2001}} [[Lêer:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|duimnael|links|Die 11 September-aanval]] In 2000 wen [[George W. Bush]] die presidentskap met 'n klein kiesersmeerderheid. Vroeg in sy eerste termyn is die Verenigde State die skrik op die lyf gejaag deur die 11 September-terreuraanvalle, die ernstigste sedert die Japannese aanval op [[Pearl Harbor]] in 1941. Die twee torings van die [[Wêreldhandelsentrum]] in [[New York]], asook 'n deel van die [[Pentagon]] naby Washington, is verwoes deur [[Islam]]itiese terroriste in gekaapte passasierstralers. 'n Vierde straler verongeluk in [[Pennsilvanië]] kort nadat passasiers die kapers oorweldig. Die gevolg van hierdie aanval was Bush se sogenaamde "Oorlog teen terrorisme". Teen einde 2001 het die Amerikaanse leër die [[Taliban]]regering van [[Afghanistan]] met breë internasionale steun omvêrgewerp. In 2003 val die VSA Irak binne tydens die Irakoorlog. Hy is hierin gesteun deur meer as 30 lande. Die rede vir hierdie kleiner steun was die feit dat die Verenigde Nasies nie eenstemmigheid gehad het oor die inval in Irak nie, sodat baie lande onbetrokke gebly het. Na vinnige welslae deur die Amerikaanse troepe, was [[Bagdad]] onder Amerikaanse beheer. In Desember 2003 kon Amerikaanse troepe ook Saddam Hussein gevange neem. Daar breek dan in Irak 'n groeiende teenstand uit wat baie lewens geëis het. Intussen het fel internasionale kritiek oor die Amerikaanse optrede ontstaan. Nadat Irak in 2005 weer formeel aan die Irakkese oorhandig is, blyk rustigheid vir 'n wyle te heers. 'n Onderneming is gegee dat die Amerikaanse troepe in 2006 sou begin met 'n algehele onttrekking. Dit is later weer uitgestel, veral as gevolg van voorslepende sektariese geweld. In 2007 word president Bush se greep op die Iraksituasie bedreig deur die sogenaamde ''surge''. Die aantal Amerikaanse troepe in Irak is vinnig uitgebrei om sodoende die land groter stabiliteit te besorg, wat dan grotendeels verwesentlik is. === Ekonomiese krisis === [[Lêer:US President Barack Obama taking his Oath of Office - 2009Jan20.jpg|duimnael|links|[[Barack Obama]], die eerste [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaner]] wat die amp van president beklee het, lê op 20 Januarie 2009 die ampseed af, beheer deur Hoofregter John G. Roberts Jr by die Capitol]] [[Lêer:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|duimnael|Hoofsetel van Lehman Brothers]] Aan die einde van die Bush-era beleef die wêreldekonomie 'n skerp insinking, en diep resessie word 'n realiteit. In die Verenigde State is rekordhoeveelhede geld gespandeer om die ekonomie te stimuleer. In 2008, tydens hierdie ekonomies woelige tyd, word in die presidentsverkiesing vir die eerste maal 'n Afro-Amerikaner as president verkies, senator [[Barack Obama]]. By hierdie verkiesing behaal sy partygenote van die Demokratiese Party ook oorwinnings in die Kongres en in plaaslike verkiesings. Aanvanklik geniet Obama breë steun in beide die binne- as buiteland. Gaandeweg neem sy populariteit in 2009 egter radikaal af, deels weens die aanneem van 'n wet in die Kongres wat die Amerikaanse sorgstelsel hervorm, asook die steeds gedyende rekorduitgawes en nasionale skuldlas. Hierdie tanende gewildheid is onderstreep deur enkele verkiesingsnederlae van die Demokrate in distrikte waar hulle gewoonlik 'n groot meerderheid sou behaal. Daar ontstaan 'n konserwatiewe protesstroming wat as die ''tee-party beweging'' bekend geword het. Ook onder onafhanklike kiesers het sy populariteit afgeneem. Obama se presidentskap is internasionaal gekenmerk deur 'n meer gematigde beleid jeens tradisioneel onvriendskaplike lande soos [[Rusland]] en [[Iran]], benewens 'n toenadering tot Islamitiese lande en groepe, terwyl daar egter 'n ongenaakbare houding teenoor bondgenote gehandhaaf word. == Politiek == [[Lêer:Capitol Building Full View.jpg|duimnael|Die Kapitool is die setel van die Kongres]] [[Lêer:WhiteHouseSouthFacade.JPG|duimnael|links|Die Withuis is die setel van die President]] [[Lêer:111th US Senate class photo.jpg|duimnael|Die Kongres se senaat]] [[Lêer:Donald Trump official portrait.jpg|duimnael|links|upright|[[Donald Trump]] dien sedert 20 Januarie 2025 as die 47ste president van die VSA]] [[Lêer:Obama Health Care Speech to Joint Session of Congress.jpg|duimnael|Die Kongres se Huis van Verteenwoordigers]] Die Verenigde State van Amerika is 'n grondwetgebaseerde federale republiek met 'n sterk demokratiese tradisie. Elke vier jaar word daar 'n presidentsverkiesing gehou. Die president van die Verenigde State word nie direk nie, maar wel deur stapsgewyse verkiesings aangewys. Dit behels die volgende proses: * Eerstens word voorverkiesings gehou, waarby die presidensiële kandidate van elke party aangewys moet word (daar is slegs twee partye van betekenis: die Republikeine en die Demokrate). * By die eintlike verkiesings word die stemme per staat getel. Elke staat beskik oor 'n getal kiesers in die kieskollege wat op die inwonertal gebaseer is. Wie in 'n staat die meeste stemme verwerf, verkry in beginsel ook al die kiesers van die staat; die beginsel van die distriktestelsel. Wie oor die meeste kiesers beskik, wen die verkiesing en word president. Kiesers kan egter ook aanstellings newens die president bepaal. In 1988 het 'n Demokratiese kieser byvoorbeeld nie vir Michael Dukakis, die amptelike kandidaat, gestem nie, maar wel vir Lloyd Bentsen, die kandidaat vir vise-president. In 1876, 1888 en 2000 het die kandidaat met die meeste stemme wel nié oor die grootste getal kiesers beskik nie. 'n Verkose president kan tot twee termyne dien (agt jaar). Die presidensiële kandidate kies reeds voor die verkiesing hul onderskeie ''running mates'' uit, wat as adjunkpresident beoog word. Die huidige president van die Verenigde State van Amerika is [[Donald Trump]]. Hy is op 20 Januarie 2025 ingehuldig. Die Kongres (''US Congress'') is die volksverteenwoordiging en bestaan uit die Senaat en die Huis van Verteenwoordigers. == Kultuur == [[Lêer:Hollywood Sign (Zuschnitt).jpg|duimnael|Die [[Hollywood]]-kenteken op die Hollywood-heuwels word beskou as 'n simbool van die Amerikaanse rolprentbedryf, een van die oudste in die wêreld]] [[Lêer:Coca-Cola Glas mit Eis.jpg|duimnael|Coca-Cola word as kulturele uitvoer van die VSA beskou]] Hoewel algemeen beskou as verskillend van die Europese kultuur moet die Amerikaanse kultuur beskou word as behorende tot die Westerse beskawing, net soos die dominante kulture van ander immigrasielande soos Kanada, Australië en Nieu-Seeland. Die kulturele erfenis van die verskillende groepe setlaars is gewoonlik nog duidelik herkenbaar in dit wat Europeërs en Latyns-Amerikaners nou as "tipies Amerikaans" of "Anglo-Amerikaans" erken, al is dit wel omgeskakel. Dit blyk byvoorbeeld uit die vele vorme van die [[Christendom]] wat in die Verenigde State van Amerika beoefen word: die teologiese grondslae is dikwels herkenbaar in Engels, maar die [[Anglikaanse Kerk]] het met weinig van hierdie genootskappe nog 'n band. Die Afro-Amerikaanse kultuur het veral in musiek en vermaak sy stempel op die Amerikaanse erfenis afgedruk. Die kulturele indrukke wat deur die oorspronklike inwoners, die Indiane, agtergelaat is, het later vergete en verwaarloos geraak. Vandag kom slegs in topografiese name nog ou Indiaanse woorde voor. Die Amerikaanse kultuur het 'n groot invloed op die res van die wêreld, veral die Westerse wêreld, nie net deur TV en film nie, maar ook via literatuur en lewenstyl. Jeans, T-hemde en bofbalpette is almal van Amerikaanse oorsprong. Popmusiek uit die VSA word oor die hele wêreld gehoor; dit is grotendeels gebaseer op musiekvorme van country en western, blues en jazz. Heelwat groot musici en belangrike orkeste in die Westerse klassieke musiek is of was in die VSA gevestig. Daar is wêreldwyd herkenbare ikone van die Amerikaanse populêre kultuur: [[Walt Disney]], [[John Wayne]], [[Elvis Presley]] en [[Marilyn Monroe]]. Onlangse voorbeelde is [[Madonna]] en [[Michael Jackson]]. New York word gesien as 'n sentrum van opera en instrumentale musiek en het die befaamde Broadway-teaterdistrik waar onder andere vele musiekblyspele te sien is. New York en [[San Francisco]] is die wêreldwye leiers in grafiese ontwerp en New York en [[Los Angeles]] kompeteer met die Europese modesentra van [[Londen]], [[Parys]] en [[Milaan]] in die modebedryf. Amerikaanse rolprente (hoofsaaklik in [[Hollywood]] geskiet) en televisieprogramme is in groot dele van die wêreld te sien. Filmindustrieë in ander wêrelddele verbind hulself aan Hollywood deur 'n klankverwante naam aan te neem, soos [[Bollywood]] in [[Moembaai]] en [[Nollywood]] in [[Nigerië]]. Amerikaanse kitskos[[restaurant]]e, waarvoor daar graag "franchises" toegestaan word, het wêreldwyd soos paddastoele opgeskiet. Hierby moet opgemerk word dat Amerikaanse kapitaalintensiewe kultuurprodukte, via sterk mediablootstelling, die voordeel van 'n enorme binnelandse mark geniet in vergelyking met ander wêrelddele. Hulle kan dus, indien hulle in Amerika suksesvol was, vir mededingende pryse wêreldwyd versprei word. == Demografie == [[Lêer:American Ancestrial Plurality (2010).png|duimnael|Etnografiese kaart van die Verenigde State van Amerika volgens die Sensus van 2010]] Die Verenigde State se Sensusburo het die VSA se bevolking in April 2020 op 331,4 miljoen beraam.Die vyf volkrykste deelstate was Kalifornië (39,5 miljoen), Texas (29,1 miljoen), Florida (21,5 miljoen), New York (20,2 miljoen) en Pennsilvanië (13,0 miljoen).<ref name="Sensus2020" /> Volgens die sensus van 2000 was daar 281,4 miljoen Amerikaners, waarvan 75,1 persent Blankes, 12,5 persent ''Hispanics'' (mense van Latyns-Amerikaanse afkoms), 12,3 persent Swartes, 0,9 persent Indiane, Inoeït en Aleoete, en 8 persent van ander afkoms. Die meeste Blankes is van Duitse, Ierse en Britse afkoms. Volgens die sensus van 2010 is die Amerikaanse bevolking op 308,7 miljoen beraam – 'n styging van 9,7 persent teenoor 2000.<ref>{{en}} [https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.2010.html ''United States Census Bureau: Decennial Census By Decade. Besoek op 25 Junie 2020'']</ref> In 2020 was daar 7,6 miljoen Joodse Amerikaners, of 2,4% van die bevolking, wat op diverse wyses by die data ingesluit word.<ref>{{en}} Ron Kampeas, [https://www.jta.org/2020/04/08/united-states/a-census-question-poses-a-dilemma-for-american-jews-are-you-white-and-if-so-what-are-your-origins A census question poses a dilemma for American Jews — are you white, and if so, what are your ‘origins’?], Jewish Telegraphic Agency, 8 April 2020</ref> Die jaarlikse bevolkingsgroei van 0,8 persent is tans hoër as dié van die [[Europese Unie]] met 0,16 persent. In 2006 het 1,27 miljoen wettige immigrante (veral uit Meksiko, China, [[Indië]] en die Filippyne) 'n verblyfpermit gekry, en die VSA is tans die enigste nywerheidsland waar daar ook in die toekoms 'n aansienlike bevolkingsaanwas verwag word. Volgens die Sensusburo was in 2001 50,9 miljoene Amerikaners Rooms-Katolieke, 33,8 miljoen Baptiste, 2,8 miljoen [[Mormone]], 72,0 lede van ander Christelike kerke en groeperings, 2,8 miljoen [[Judaïsme|Judaïste]], 1,1 miljoen [[Moslem]]s, 0,8 miljoen [[Hindoeïsme|Hindoes]], 3 miljoen aanhangers van ander religieë en godsdienste, en 11,2 miljoen het geen inligting verstrek nie. In 2020 is 'n nuwe sensus gehou.<ref>{{en}} [https://www.usa.gov/statistics ''USA.gov: Data and Statistics about the U.S. Besoek op 25 Junie 2020'']</ref><ref>{{en}} [https://www.census.gov/ ''United States Census Bureau – The 2020 Census is Happening Now. Besoek op 25 Junie 2020'']</ref> Volgens dié sensus beloop die totale Amerikaanse bevolking 331&nbsp;449&nbsp;281, 'n toename van 7,4%, die naaslaagste groeikoers in die Amerikaanse geskiedenis.<ref name="Sensus2020" /> == Ekonomie == === Algemene oorsig === [[Lêer:NYC NYSE (2).jpg|duimnael|Die New Yorkse Effektebeurs (''New York Stock Exchange, NYSE'') in Wall Street]] Die Verenigde State se status as die magtigste ekonomie ter wêreld (wat 'n vyfde van die wêreldinkomste verteenwordig) is gegrond op die groot oppervlakte van die land, sy rykdom aan grondstowwe, die groot binnelandse mark met meer as 300 miljoen verbruikers en 'n ekonomiese stelsel wat op die beginsels van private besit en inisiatief asook vrye handel baseer. Die VSA se bruto geografiese produk (BGP) het in 2006 VSA-$ 13&nbsp;195 miljard beloop.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/UsaVereinigteStaaten/Wirtschaft.html |title=Verenigde State – Ekonomie |publisher=Duitse Departement van Buitelandse Sake |accessdate=4 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004234746/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/UsaVereinigteStaaten/Wirtschaft.html |archive-date= 4 Oktober 2006 |url-status=dead }}</ref> Die tersiêre of dienstesektor se bydrae tot die BGP het in 2006 sowat 79 persent beloop, dié van die nywerheidsektor 20 persent en dié van die landbou 1 persent. Die ekonomie van die Verenigde State word oor die algemeen gekenmerk deur konstante groei, lae werkloosheid en inflasie, 'n groot begrotingstekort en vinnige vooruitgang in tegnologie. Sy ekonomie word beskou as die belangrikste in die wêreld. Verskeie ander lande se geldeenhede is gekoppel aan die [[Amerikaanse dollar|dollar]], of gebruik dit as geldeenheid. Die V.S. [[effektebeurs]] word beskou as 'n aanduiding van die wêreldekonomie. Die land het ryk [[mineraal|minerale]] hulpbronne, met heelwat [[goud]], [[ruolie]], [[steenkool]] en [[uraan]]. In [[landbou]] is die V.S.A. een van die vernaamste verskaffers van [[mielie]]s, [[koring]], [[suiker]] en [[tabak]]. Die VSA vervaardig [[motor]]s, [[vliegtuig|vliegtuie]] en [[elektronika]]. Die grootste sektor is die dienssektor waarin omtrent 'n driekwart van die V.S. se inwoners werk. Die grootste handelsvennoot van die Verenigde State is sy noordelike buurstaat Kanada. Ander belangrike handelsvennote is Meksiko, die Europese Unie en ander industriële lande in Asië, soos Japan, Indië, [[Suid-Korea]] en die Volksrepubliek China. Die Verenigde State se buitelandse handel word deur 'n chroniese handelstekort gekenmerk. In 2006 het die VSA goedere ter waarde van VSA-$ 1&nbsp;037 miljard uitgevoer, terwyl die invoere $ 1&nbsp;919 miljard beloop het. Die hoofsaaklike uitvoere is motorvoertuie en -onderdele (14 persent), mineraliese brandstowwe (12 persent), rekenaars en rekenaarkomponente (8 persent), masjiene (6 persent), telekommunikasie-toerusting (3 persent), chemiese produkte (3 persent) en oudiovisuele tegnologie (3 persent). === Invloed op die wêreldekonomie === [[Lêer:Territorial waters - United States.svg|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van die Verenigde State en sy oorsese gebiede]] Die Verenigde State is verreweg die grootste ekonomie en ook die grootste invoerder ter wêreld – 14 persent van alle produkte, wat wêreldwyd verhandel word, word na die VSA uitgevoer. Deskundiges verskil oor die land se rol in die huidige wêreldekonomie. Terwyl die land in die 1990's die langste ekonomiese groeifase in sy geskiedenis ervaar het en in die vroeë 21ste eeu steeds die tweede grootste binnemark na die Europese Unie vorm asook 'n kwart van die wêreld se totale produksie oplewer, verwys kritici na die groot handelstekort wat onder meer deur stygende loonkoste en die Amerikaanse nywerheidsektor se laer mededingendheid op internasionale markte veroorsaak word. In 2018 het die handelstekort met $621 miljard die hoogste vlak in tien jaar bereik. Gaandeweg het die land ook sy rol as tegnologiese leier kwytgeraak en word hoëtegnologieprodukte soos rekenaars al lank in die buiteland vervaardig. {| |----- bgcolor=#DDDDDD ! &nbsp;Land&nbsp; ! BBP in 2007 in miljarde VSA-$ ! BBP in 2018<ref>{{de}} [https://de.statista.com/statistik/daten/studie/157841/umfrage/ranking-der-20-laender-mit-dem-groessten-bruttoinlandsprodukt/ Statista.com: Die 20 Länder mit dem größten Bruttoinlandsprodukt (BIP) im Jahr 2018 (in Milliarden US-Dollar). Besoek op 25 Junie 2020]</ref> |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Verenigde State || 13&nbsp;808 || 20&nbsp;580 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Japan || 4&nbsp;382 || 4&nbsp;972 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;VR China || 3&nbsp;380 || 13&nbsp;368 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Duitsland || 3&nbsp;321 || 3&nbsp;951 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Verenigde Koninkryk || 2&nbsp;804 || 2&nbsp;829 |----- bgcolor=#EEEEEE | &nbsp; &nbsp;Frankryk || 2&nbsp;594 || 2&nbsp;780 |} === Ekonomiese krisis === In Oktober 2011 was 9 persent van die ekonomies aktiewe bevolking werkloos<ref>{{en}} [http://www.washingtonpost.com/business?wpisrc=al_comboNE ''The Washington Post with Bloomberg: Sluggish job growth continues'', 4 November 2011]</ref> – ondanks die feit dat die Amerikaanse ekonomie sy groeikoers ná die finansiële krisis van 2008/09 hervat het. Terwyl Amerikaanse politici veral die Volksrepubliek China daarvan beskuldig dat dit sy geldeenheid, die renminbi, onderwaardeer, word dit duidelik dat die VSA op baie terreine nie meer met ander nywerheidslande kan meeding nie. Die agteruitgang van die Amerikaanse motornywerheid is simptomaties van hierdie ontwikkeling. Deskundiges wys daarop dat die land meer in sy infrastruktuur en onderwysstelsel moet belê.<ref>{{de}} [http://www.welt.de/debatte/kommentare/article10199167/Die-USA-muessen-ihre-Wirtschaft-reformieren.html?wtmc=RSS.Debatte.Kommentare ''www.welt.de: Die USA müssen ihre Wirtschaft reformieren, 5 Oktober 2010'']</ref> === Nywerheidsektor === In 2019 het die industriële sektor waardegewys 18,2 persent van alle nywerheidsgoedere, wat wêreldwyd vevaardig is, opgelewer. Die Verenigde State beskik sodoende oor die grootste nywerheidsektor op aarde. Ná dekades van agteruitgang en krimpende produksiesyfers het die industriële sektor in 2017 vir die eerste keer begin stabiliseer. Industriële groei bly een van die sentrale doelwitte van die Trump-administrasie. Die inheemse nywerheidsektor word deur 'n hele reeks maatreëls bevorder, waaronder belastingverlagings, uitgebreide waardevermindering vir ondernemings (wat gelykstaan aan bykomende belastingbesparende effekte), beleggingstoelaes, 'n verhoging van invoertariewe, 'n offensiewe handelsbeleid om vir Amerikaanse ondernemings toegang tot buitelandse markte te verseker, en voorkeurbehandeling van inheemse onderneming ten opsigte van openbare projekte. Die bruto beleggings van alle ondernemings in die S&P 500-indeks van die VSA se top 500 genoteerde aandele het in die derde kwartaal van 2019 slegs met 0,8 persent of 1,38 miljard gestyg teenoor die vorige kwartaal. Sonde die beleggings wat deur slegs twee multinasionale ondernemings, Amazon en Apple, gemaak is (hul beleggings het met $1,9 miljard toegeneem), sou die balans vir die derde kwartaal negatief gewees het. S&P 500-ondernemings uit die nywerheidsektor het hulle beleggings met tien persent verminder, maatskappye uit die finansiële sektor met agt persent. Ondernemings uit die telekommunikasiebedryf was 'n uitsondering – hul beleggings was 4,5 persent hoër. Hierdie toename weerspieël die tegnologiese verandering in die bedryf – die oorgang tot en uitbou van 5G-netwerke.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsausblick/usa/wirtschaftsausblick-usa-204708 |title=Wirtschaftsausblick – USA. |publisher=Germany Trade and Invest (GTAI) |author=Lennart Classen |date=18 Desember 2019 |accessdate=20 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720052558/https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsausblick/usa/wirtschaftsausblick-usa-204708 |archive-date=20 Julie 2020 |url-status=dead }}</ref> === Herindustrialisering === [[Lêer:Above Gotham.jpg|duimnael|links|[[New York]], die finansiële sentrum van die Verenigde State van Amerika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |title=The Global Financial Centres Index 18 |date=September 2015 |accessdate=27 Februarie 2017 |publisher=Long Finance |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227131528/http://www.longfinance.net/images/GFCI18_23Sep2015.pdf |archive-date=27 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>]] [[Lêer:FTAs with the United States.svg|duimnael|400px|Lande wat met die Verenigde State van Amerika vryhandelsverdrae gesluit het: {{sleutel|#000|Verenigde State van Amerika}} {{sleutel|#393|Vryhandelsverdrae}}]] In 2012 het die Internasionale Energieagentskap 'n studie gepubliseer waarvolgens die Verenigde State, tans nog een van die wêreld se grootste energie-invoerders, in die nabye toekoms tot een van die grootste uitvoerders van [[ru-olie]] en [[aardgas]] sal kan ontwikkel. Nuwe boortegnologieë sal die ontginning van olie- en gasreserwes moontlik maak wat tot dusver as nie-konvensioneel geklassifiseer is, soos dié wat in [[skalie]] voorkom. Laer energiepryse – in 2012 het gaspryse in die VSA net 'n vyfde van dié in Europa en 'n agtste van dié in Asië beloop – sal die land meer aantreklik vir energie-intensiewe bedrywe maak sodat die VSA moontlik op die drempel van 'n nuwe ekonomiese groeifase en herindustrialisering staan.<ref>{{de}} [http://www.welt.de/wirtschaft/article110968371/In-den-USA-beginnt-eine-Aera-der-billigen-Energie.html?icid=maing-grid7%7Cgermany-alice%7Cdl1%7Csec3_lnk1%26pLid%3D136707 ''In den USA beginnt eine Ära der billigen Energie''. In: ''Die Welt Online'', 12 November 2012]</ref> In die ooste van die VSA het innovatiewe nywerheidsones begin ontwikkel wat op hoëtegnologie steun soos die ''Route 128 Corridor'' wat – danksy die invloed van die Massachusetts Institute of Technology (MIT) in Cambridge vanaf die middel van die 1970's langs die Route 128-snelweg oos van Boston gegroei het. Hier word veral sagteware en biotegnologieprodukte ontwikkel. Naby Washington, DC het anderkant die Potomacrivier in Noord-Virginië die sogenaamde ''Dulles Technology Corridor'' rondom kommunikasiereuse soos MCI en America Online (AOL) ontwikkel. Hier is baie van meer as 12&nbsp;000 hoëtegnologie-ondernemings in die metropolitaanse gebied van die Amerikaanse hoofstad saamgetrek. Veral ondernemings wat hulle op die ontwikkeling van databanke en kommunikasienetwerke toespits, kon hier danksy die ekonomiese invloed van die Amerikaanse Departement van Verdediging floreer. In die uiterste suide strek die ''Florida High Tech Corridor'', wat rondom die Universiteit van Suid-Florida en die Universiteit van Sentraal-Florida gegroei het, vanaf Tampabaai in die weste oor die metropolitaanse gebied van Orlando tot by die sogenaamde ''Space Coast'' aan die deelstaat se Atlantiese kus. Hier is meer as 4&nbsp;000 ondernemings uit die ruimte- en lugvaartbedryf saamgetrek. === Landbou === Al dra die landbousektor minder as een persent tot die bruto binnelandse produk by, is produsente van soja, mielies, graan, kaas, eiers en melk net soos boere, wat op hoender-, vark- en beesteelt fokus, goed georganiseer en sodoende in staat om aktief by politieke besluitnemingsprosesse betrokke te wees. Amerikaanse boerderye is hoogs doeltreffend, waarby die meeste plase as grootskaalse boerderye bewerk of besit word en deur 'n hoë graad van industrialisering gekenmerk word, maar gelyktydig met die uitdagings van oorproduksie gekonfronteer word. Die verhoging van landbou-uitvoere staan derhalwe boaan die agenda van die Amerikaanse regering se handelsbeleid, onder meer in onderhandelinge met die Europese Unie. Organiese landbou verteenwoordig 'n potensiaal vir toekomstige groei.<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsstruktur/usa/wirtschaftsstruktur-usa-23592 ''Germany Trade & Invest (GTAI), 8 Maart 2019: Wirtschaftsstruktur USA. Besoek op 25 Junie 2020''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625231215/https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsstruktur/usa/wirtschaftsstruktur-usa-23592 |date=25 Junie 2020 }}</ref> === Federale en deelstaatvlak === [[Lêer:Fourth Ward, Charlotte, NC, USA - panoramio.jpg|duimnael|[[Charlotte, Noord-Carolina|Charlotte]], die grootste nedersetting in Noord-Carolina, het tot die VSA se tweede belangrikste finansiële sentrum ná New York ontwikkel]] Die Verenigde State se federale struktuur vind sy uitdrukking ook in die ekonomiese en sosiale beleid wat deur elke deelstaatregering onafhanklik van die regering in Washington, DC en ander deelstate vasgelê word. So is daar mededinging tussen die vyftig deelstate op basis van plaaslike potensiale soos klimaat, natuurlike hulpbronne, landbougrond, toeriste-antreklikhede of toegang tot waterweë en oseane. Van belang vir kennisgebaseerde bedrywe is die aanwesigheid van eersterangse akademiese en navorsingsinstellings sowel as die beskikbaarheid van aansporings vir beleggings soos lenings teen lae rentekoerse, 'n aangename werkatmosfeer en 'n hoë lewensgehalte vir hoogs gekwalifiseerde personeel, wat wêreldwyd aangewerf word. Die ekonomies kragtigste deelstate se bruto binnelandse produk is groter as dié van groot nywerheidslande. Kalifornië se BBP is, ondanks sy kleiner bevolking, met $2,9 biljoen groter as die Verenigde Koninkryk s'n ($2,8 biljoen). Texas, wat die tweede kragtigste ekonomie het, het 'n BBP wat met $1,8 biljoen effens hoër is as dié van Kanada. Die deelstaat New York se BBP is met $1,6 biljoen so groot soos dié van Suid-Korea. {| class="wikitable" ! Deelstate !! Aandeel aan die nasionale BBP in 2017 in % !! Per capita-BBP in 2017 (in $) !! Bevolking in 2018 (in miljoene) |- | VSA || 100,0 || 59.418 || 328,1 |- | Kalifornië || 14,4 || 65.160 || 39,6 |- | Texas || 8,4 || 57.077 || 28,7 |- | New York || 8,2 || 71.252 || 19,5 |- | Florida || 5,0 || 42.085 || 21,3 |- | Illinois || 4,2 || 58.217 || 12,7 |- | Pennsilvanië || 3,9 || 54.725 || 12,8 |- | Ohio || 3,3 || 50.666 || 11,7 |- | New Jersey || 3,1 || 60.684 || 8,9 |- | Georgia || 2,9 || 48.979 || 10,5 |- | Noord-Carolina || 2,8 || 47.142 || 10,4 |} <small>Bronne: ''U.S. Department of Commerce, Bureau of Economic Analysis; U.S. Census Bureau;'' [https://www.gtai.de/gtai-de/trade/wirtschaftsumfeld/wirtschaftsstruktur/usa/wirtschaftsstruktur-usa-23592 ''gtai.de: Wirtschaftsstruktur – USA'']</small> == Sport == [[Lêer:Austria vs. USA 2013-11-19 (003).jpg|duimnael|Die [[Verenigde State se nasionale sokkerspan]] in 2013]] [[Lêer:USA Rugby Sevens Team 2014.jpg|duimnael|Die Verenigde State se nasionale sewesrugbyspan in 2014]] [[Lêer:USA Squad Photo 2017.jpg|duimnael|Die [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] in 2017]] [[Lêer:Ims aerial.jpg|duimnael|[[Indianapolis Motor Speedway]], waar die [[Verenigde State Grand Prix]] plaasgevind het tot en met 2007. Sedert 2012 word die Verenigde State Grand Prix by [[Circuit of the Americas]] in [[Austin, Texas|Austin]], [[Texas]] aangebied]] [[Bofbal]]<ref>{{en}} {{cite book|url=https://books.google.de/books?id=uGiD4LrT6coC&pg=PA104&vq=pastime&dq=national+pastime&redir_esc=y&hl=de#v=onepage&q=pastime&f=false |title=Regulating the National Pastime: Baseball and Antitrust |accessdate=20 Januarie 2021 |quote=Baseball justified its privileged legal status by citing the special nature and cultural significance of America's national pastime. |first=Jerold J. |last=Duquette |isbn=0-275-96535-X |year=1999 |publisher=Greenwood Publishing Group |page=104 }}</ref><ref>{{en}} {{cite book|url=https://books.google.de/books?id=e6RfXqIcY3kC&pg=PA140&lpg=PA140&dq=#v=onepage&q&f=false |title=Baseball/literature/culture: Essays, 1995–2001 |first=Myles |last=Schrag |accessdate=20 Januarie 2021 |year=2003 |isbn=0-7864-1643-2 |page=Chp.13 p.140 |editor=Peter Carino |chapter=Baseball as National Pastime Revisted: And a Little Town Shall Lead Them |publisher=McFarland & Company |quote=Tradition – that quality so instrumental in elevating baseball to its century-old status as national pastime— has become less important}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |last=Gmelch|first=George |date=1 Januarie 2006 |title= Baseball Without Borders: The International Pastime|page=308|accessdate=20 Januarie 2021 |url=https://books.google.de/books?id=Y7tqTcVaawwC&pg=PA308&lpg=PA308&dq=venezuela+national+pastime&source=bl&ots=HUxzQJ78KE&sig=aeegslVKJoevPJ_edAAe_eZPEMg&hl=en&sa=X&ei=uGK9U5LKIY707AakyIGACg&redir_esc=y#v=onepage&q=venezuela%20national%20pastime&f=false}}</ref> en [[Amerikaanse voetbal]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/nfl/story/_/id/10354114/harris-poll-nfl-most-popular-mlb-2nd |title=NFL most popular for 30th year in row |publisher=ESPN |author=Darren Rovell |date=26 Januarie 2014 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> word as nasionale [[sport]]soorte van die Verenigde State beskou en geniet die grootste aandag. Die National Football League (NFL) het die hoogste gemiddelde bywoning van enige sportliga in die wêreld en die Super Bowl word wêreldwyd deur miljoene gekyk. In bofbal is die [[Major League Baseball]] (MLB) die hoogste liga. [[Basketbal]] en [[yshokkie]] is die land se volgende twee voorste professionele spansporte, met die [[National Basketball Association]] (NBA) en die [[National Hockey League]] (NHL) as hoogste ligas. Hierdie vier groot sportsoorte, wanneer hulle professioneel gespeel word, beslaan elke jaar 'n seisoen op verskillende maar oorvleuelende tye van die jaar. [[Sokker]] het in onlangse jare baie gewild geword en die Verenigde State het die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994]] gehuisves. Daar is sowat 13 miljoen mense wat gereeld sokker beoefen, wat van dié sport die derde belangrikste sportsoort maak wat beoefen word, meer nog as yshokkie en Amerikaanse voetbal. Die [[Verenigde State se nasionale sokkerspan]] het tot dusver aan elf [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem, met hul beste prestasie tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930]] (derde plek). Aan die [[CONCACAF]] Kampioenskap & Goue-beker het die VSA 19 keer deelgeneem en die toernooi ses keer gewen (in 1991, 2002, 2005, 2007, 2013 en 2017). Die Suid-Amerikaanse [[CONMEBOL]] het die VSA vir vyf Copa Américas uitgenooi en hulle het twee keer in die vierde plek geëindig (in 1995 en 2016). Vir die FIFA se [[Sokker-Konfederasiebeker]] kon die VSA vier keer kwalifiseer en het tydens dié [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 1999|1999-toernooi]] as naaswenner afgesluit. Die Verenigde State se hoogste sokkerliga is die [[Major League Soccer]] (MLS) wat uit 26 Amerikaanse en 3 Kanadese spanne bestaan. In 2018 is die Verenigde State deur FIFA saam met Kanada en Meksiko as gashere vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] aangewys; dit sal die vierde toernooi in Noord-Amerika wees en die tweede in die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win FIFA Vote |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Vir die eerste keer mag 48 spanne aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelneem en altesaam 80 wedstryde beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/44464913 |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |publisher=[[BBC]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> In vrouesokker vaar die Verenigde State heelwat beter en hulle is met vier titels die rekordwenner (in [[Vrouesokkerwêreldbeker 1991|1991]], [[Vrouesokkerwêreldbeker 1999|1999]], [[Vrouesokkerwêreldbeker 2015|2015]] en [[Vrouesokkerwêreldbeker 2019|2019]]); hulle het ook die toernooie in 1999 en [[Vrouesokkerwêreldbeker 2003|2003]] gehuisves. [[Rugby]] is die vinnigste groeiende sportsoort met meer as 115&nbsp;000 geregistreerde spelers en 'n verdere 1,2 miljoen deelnemers.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2016/03/04/sport/usa-rugby-nigel-melville/index.html |title=Will U.S. learn to love rugby? |publisher=[[CNN]] |author=Rob Hodgetts |date=4 Maart 2016 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan]] het tot dusver aan agt van die tien [[rugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem en die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in [[Suid-Afrika]] asook die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in [[Frankryk]] misgeloop. Die Verenigde State is tans die Amerikas se tweede sterkste span net ná [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/rankings/mru |title=World Rugby Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=20 November 2022}}</ref> In 2018 is die Major League Rugby van stapel gestuur, die hoogste rugbyliga in die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/nov/17/major-league-rugby-conor-mcgregor |title=Major League Rugby nears kick-off as next attempt to make US a union power |publisher=[[The Guardian]] |author=Martin Pengelly |date=17 November 2017 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Die Verenigde State sal beide die [[Rugbywêreldbeker 2031]] en die [[Vrouerugbywêreldbeker 2033]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/714742/rugby-world-cup-host-locations-confirmed-through-to-2033 |title=Rugby World Cup host locations confirmed through to 2033 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Mei 2022 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Die Verenigde State is meer suksesvol in vrouerugby en is onder die beste lande wêreldwyd. Die [[Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan|vrouerugbyspan]] het vir al die [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie gekwalifiseer en tydens die heel eerste [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|1991-toernooi]] sy eerste titel ingepalm. [[Krieket]] word sedert die Britse koloniale tydperk beoefen, maar dit is nie só 'n gewilde sportsoort soos dit in die meeste van die [[Britse Statebond]]lande die geval is nie, veral weens die sterk mededinging deur bofbal. Die eerste internasionale krieketwedstryd ooit is op 24 September 1844 tussen die [[Kanadese nasionale krieketspan]] en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] in [[New York]] beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-oldest-international-contest-of-them-all-141170 |title=The oldest international contest of them all |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=9 November 2007 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Sedert die tweede helfte van die 20ste eeu toon krieket 'n toenemende gewildheid, veral weens die groeiende bevolking van immigrante uit krieketspelende lande.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/people-places/cricket.html/?c=y&page=1 |title=Cricket, Anyone? |date=Oktober 2006 |publisher=Smithsonian |author=Simon Worrall |accessdate=16 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616195309/http://www.smithsonianmag.com/people-places/cricket.html?c=y&page=1 |archive-date=16 Junie 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20060608&content_id=1495668&vkey=news_mlb&fext=.jsp&c_id=mlb |title=Cricket, anyone? Obvious similarities make baseball, cricket sibling sports |publisher=Major League Baseball |author=Josh Chetwynd |accessdate=3 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103044556/http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20060608&content_id=1495668&vkey=news_mlb&fext=.jsp&c_id=mlb |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead}}</ref> Met die oog op die [[Krieketwêreldbeker 2007]] het die Verenigde State voorgestel dat wedstryde in die nuut opgerigte [[Sentrale Browardpark]] van [[Fort Lauderdale]], [[Florida]], beslis word, maar die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) het dié aansoek verwerp en al die wedstryde aan Karibiese lande toegeken. Die krieketstadion is in 2007 opgerig en een van twee met EDI-status in die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/moosa-stadium-texas-usa-s-newest-odi-venue-a-texas-sized-dream-come-true-1313116 |title=Moosa Stadium: USA's newest ODI venue a Texas-sized dream come true |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=1 Mei 2022 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Die Verenigde State se nasionale krieketspan kon tot dusver nog nie vir 'n [[krieketwêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie en die Amerikaanse krieketbeheerliggaam is op 22 Junie 2017 om bestuurlike en finansiële redes deur die IKR opgeskort.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usaca-expelled-by-the-icc-1105349 |title=USACA expelled by the ICC |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=22 Junie 2017 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Op 24 September 2017 is die stigting van 'n nuwe beheerliggaam vir Amerikaanse krieket, [[VSA Krieket]], wat sy werk in 2018 begin het, aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-american-governing-body-branded-as-usa-cricket-1121772 |title=New American governing body branded as USA Cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=24 September 2017 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/481375 |title=USA Cricket launch brand on historic day |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=24 September 2017 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/usa-cricket-getting-closer-to-becoming-a-new-federation/articleshow/60843288.cms |title=USA Cricket getting closer to becoming a new federation |publisher=[[The Times of India]] |author=J.A.C. Gladson |date=26 September 2017 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> In Januarie 2019 het VSA Cricket die IKR se 105de lid geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/969917 |title=USA Cricket announced as the ICC's 105th member |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=8 Januarie 2019 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-formally-approved-to-rejoin-icc-as-associate-member-under-usa-cricket-1171092 |title=USA formally approved to rejoin ICC as Associate Member under USA Cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=8 Januarie 2019 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> In 2023 is die Major League Cricket vir die eerste keer beslis, die hoogste krieketliga in die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/127397/crickets-american-dream-takes-flight-cricbuzzcom |title=Cricket's American dream takes flight |publisher=Cricbuzz |author=Nicholas Brookes |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> Die Verenigde State het saam met Wes-Indië die [[T20I-wêreldbeker 2024]] aangebied,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=20 Januarie 2025}}</ref> vir die Amerikaanse nasionale krieketspan was dit sy eerste [[T20I-wêreldbeker]]toernooideelname ooit en hulle kon in die tweede wedstryd die groot gunsteling [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] in die Superboulbeurt klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/5547020/2024/06/06/usa-pakistan-t20-world-cup-result/ |title=USA upsets Pakistan in T20 Cricket World Cup with stunning super over win |publisher=[[The New York Times]] |author=Joseph Bentley |date=6 Junie 2024 |accessdate=26 Junie 2024}}</ref> Die span kon die Super Agt haal, waarmee hulle regstreeks vir die [[T20I-wêreldbeker 2026]] gekwalifiseer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2024/06/14/sport/usa-ireland-2024-t20-cricket-world-cup-spt-intl/index.html |title=USA makes history in advancing to next stage of men’s T20 Cricket World Cup after game against Ireland is abandoned |publisher=[[CNN]] |author=Ben Morse |date=14 Junie 2024 |accessdate=26 Junie 2024}}</ref> In die Super Agt is die Verenigde State egter ná nederlae teen [[Proteas|Suid-Afrika]], [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] en [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2024/06/23/sport/usa-lose-england-t20-cricket-world-cup-spt-intl/index.html |title=USA crashes out of T20 Cricket World Cup with defeat against England, ending historic run |publisher=[[CNN]] |author=Issy Ronald |date=23 Junie 2024 |accessdate=26 Junie 2024}}</ref> Tydens die 2026-toernooi is hulle in die eerste rondte uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://uk.sports.yahoo.com/news/united-states-eliminated-2026-t20-130834167.html |title=United States eliminated from 2026 T20 World Cup. USA stats, results |publisher=[[Yahoo!]] |author=Ehsan Kassim |date=18 Februarie 2026 |accessdate=24 Februarie 2026}}</ref> Die Verenigde State het tot dusver agt keer [[Olimpiese Spele]] gehuisves, meer as enige ander land, waarvan vier [[Olimpiese Somerspele]] en vier [[Olimpiese Winterspele]]: * die [[Olimpiese Somerspele 1904]] in [[St. Louis]], [[Olimpiese Somerspele 1932]] en [[Olimpiese Somerspele 1984]] in Los Angeles en die [[Olimpiese Somerspele 1996]] in [[Atlanta]]; * die [[Olimpiese Winterspele 1932]] en [[Olimpiese Winterspele 1980]] in [[Lake Placid]], New York; die [[Olimpiese Winterspele 1960]] in [[Squaw Valley]], Kalifornië, en die [[Olimpiese Winterspele 2002]] in [[Salt Lake City]], Utah. Los Angeles sal die [[Olimpiese Somerspele 2028|Olimpiese Somerspele in 2028]] vir 'n derde keer aanbied, waarna die [[Olimpiese Winterspele 2034|Olimpiese Winterspele in 2034]] vir 'n tweede keer in Salt Lake City sal plaasvind, die onderskeidelik negende en tiende Olimpiese Spele in die Verenigde State. Die Verenigde State het sedert 1896 op elke moderne Olimpiese Spele deelgeneem, behalwe vir die [[Moskou]]se [[Olimpiese Somerspele 1980|Olimpiese Somerspele in 1980]], wat weens die Sowjetse inval in Afghanistan geboikot is. Die Verenigde State het op elke [[Olimpiade]] waar hulle deelgeneem het goud gewen, meer goud en algehele medaljes as enige ander land op Olimpiese Somerspele en het ook die tweede meeste goue en algehele medaljes op Olimpiese Winterspele gewen, net ná [[Noorweë]]. Vanaf die middel-20ste eeu tot die laat 1980's het die Verenigde State hoofsaaklik met die Sowjetunie op Olimpiese Somerspele meegeding, asook met die Sowjetunie, Noorweë en Oos-Duitsland op Olimpiese Winterspele. Sedert die [[ontbinding van die Sowjetunie]] en die Duitse hereniging ding hulle egter met die Volksrepubliek China en die Verenigde Koninkryk op die Olimpiese Somerspele en met Noorweë op Olimpiese Winterspele mee. Sedert 1959 vorm die [[Verenigde State Grand Prix]] deel van die [[Formule Een]]-kalender en is op verskeie renbane soos [[Watkins Glen Internasionale Renbaan|Watkins Glen]], [[Phoenix, Arizona|Phoenix]], [[Indianapolis Motor Speedway|Indianapolis]] en [[Circuit of the Americas|Indianapolis]] beslis. Die [[VSA Ope (tennis)|VSA Ope]] behoort tot die vier [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]]-toernooie in [[tennis]] en Amerikaanse tennisspelers wat dit kon wen sluit in [[Andre Agassi]], [[Arthur Ashe]], [[Maureen Connolly]], [[Pete Sampras]], [[Sloane Stephens]], [[Serena Williams]] en [[Venus Williams]]. In [[gholf]] word drie van die vier [[Grand Slam (gholf)|Grand Slam]]-toernooie in die VSA beslis: Die [[Meesterstoernooi]], die [[PGA-kampioenskap]] en die [[VSA Ope (gholf)|VSA Ope]]; net die [[Britse Ope]] word buite die land beslis. == Notas == <references group="n" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/United-States|title=United States|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=20 Januarie 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|title=United States|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=20 Januarie 2025}} ; Geskiedenis ---- * {{en}} Thomas Bender: ''A Nation Among Nations. America's Place in World History'', New York 2006. * {{en}} Ian Tyrrell: ''Transnational Nation. United States History in Global Perspective since 1789'', Houndmills 2007 == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie|United States|Verenigde State van Amerika}} * {{en}} {{Wikivoyage|United_States_of_America|Verenigde State van Amerika}} ; Regeringswebtuistes ---- * {{en}} [http://www.usa.gov/ Amptelike tuisblad van die Amerikaanse regering] * {{en}} [http://www.house.gov/ Amptelike tuisblad van die Huis van Verteenwoordigers] * {{en}} [http://www.senate.gov/ Amptelike tuisblad van die Senaat] * {{en}} [http://www.whitehouse.gov/ Amptelike tuisblad van die Withuis] * {{en}} [https://share.america.gov/ ''ShareAmerica – Bureau of Global Public Affairs: Nuus aangaande die VSA se buitelandse beleid''] ; Webtuiste van die Hooggeregshof ---- * {{en}} [http://www.supremecourt.gov/ Amptelike tuisblad van die Supreme Court] ; Amerikaanse grondwet ---- * {{en}} [https://www.annenbergclassroom.org/constitution/ ''The Annenberg Guide to the United States Constitution''] ; Toerisme ---- * {{en}} [https://www.selectusa.gov/travel-tourism-and-hospitality-industry-united-states ''SelectUSA: The Travel, Tourism and Hospitality Industry in the United States – Overview''] * {{en}} [https://www.visittheusa.com/ ''Visit the USA''] ; Kultuur ---- * {{en}} [http://www.bbc.com/storyworks/specials/moving-to-america/americas-culture-and-customs.html ''BBC.com: American Culture and Customs''] * {{en}} [http://www.wiu.edu/global_education/activities/americanculture.php ''Western Illinois University: Basics of American Culture''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021190608/http://wiu.edu/global_education/activities/americanculture.php |date=21 Oktober 2020 }} * {{en}} [https://www.history.com/topics/native-american-history/native-american-cultures ''History.com: Native American Cultures''] * {{en}} [https://storymaps.arcgis.com/stories/45a53ef286224de89b9cd752e7d698eb ''Food in American Culture: The United Foods of America''] * {{en}} [https://edition.cnn.com/travel/article/american-food-dishes/index.html ''CNN Travel – American food: The 50 greatest dishes''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Verenigde State}} | Noord = {{vlagland|Kanada}} | Noordoos = {{vlagland|Kanada}} | Oos = [[Atlantiese Oseaan]] • {{vlagland|Bermuda}} | Suidoos = {{vlagland|Kuba}} • {{vlagland|Bahamas}} | Suid = {{vlagland|Meksiko}} • [[Golf van Meksiko]] | Suidwes = [[Stille Oseaan]] | Wes = [[Stille Oseaan]] | Noordwes = [[Stille Oseaan]] }} {{Navigasie indeling Verenigde State}} {{Lande van Noord-Amerika}} {{NAVA}} {{NAVO-lande}} {{G7}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Verenigde State van Amerika| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] lrg24vpi1sgwtvwyoedhqveqbdilmkl 0 5991 2902508 2883185 2026-05-08T20:45:09Z SpesBona 2720 /* Politiek */ + skakel 2902508 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Kanada |volle_naam = <small>''Canada'' ([[Engels]] en [[Frans]])</small> |algemene_naam = Kanada |beeld_vlag = Flag of Canada (Pantone).svg |beeld_wapen = Royal Coat of Arms of Canada.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Canada (orthographic projection).svg |leuse = ''A Mari Usque Ad Mare''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/a-mari-usque-ad-mare |title=A Mari usque ad Mare |publisher=The Canadian Encyclopedia |accessdate=19 Maart 2025}}</ref><br /><small>(''[[Latyn]] vir: "Van see tot see")''</small> |volkslied = ''[[Kanadese volkslied|O Canada / Ô Canada]]''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/o-canada |title=“O Canada” |publisher=The Canadian Encyclopedia |accessdate=19 Maart 2025}}</ref><br /><center>[[Lêer:United States Navy Band - O Canada.ogg]]</center><br />''Koninklike volkslied: [[God Save the King]]''<ref>{{en}} {{cite book|author=D. Michael Jackson|title=The Crown and Canadian Federalism|url=https://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=PA199|date= 2013|publisher=Dundurn|isbn=978-1-4597-0989-8|page=199}}</ref><br /><small>''([[Engels]] vir: "God beskerm die koning")''</small><br /><small>(''[[Frans]]: "Que Dieu protège le Roi")''</small><br /><center>[[Lêer:U.S. Navy Band - God Save the King.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]] en [[Frans]]{{smallsup|1}} |hoofstad = [[Ottawa]] {{Koördinate|45|24|N|75|40|W}} |latd = 45 |latm = 24 |latNS = N |longd = 75 |longm = 40 |longEW = W |grootste_stad = [[Toronto]] {{Koördinate|43|42|N|79|24|W}} |regeringsvorm = Federale parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]]<ref>{{en}} {{cite journal|last=Hail|first=M|author2=Lange, S|title=Federalism and Representation in the Theory of the Founding Fathers: A Comparative Study of US and Canadian Constitutional Thought|journal=Publius: the Journal of Federalism|date=25 Februarie 2010|volume=40|issue=3|pages=366–388|doi=10.1093/publius/pjq001|jstor=40865314| issn=0048-5950 }}</ref> |leiertitels = <br />• [[Lys van monarge van Brittanje|Monarg]]<br />• Goewerneur-generaal<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]]<br />[[Mary Simon]]<br />[[Mark Carney]] |oppervlak_rang = 2^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 9&nbsp;984&nbsp;670<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/|title=Canada|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=19 Maart 2025|archive-date=22 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922212931/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 3&nbsp;855&nbsp;103 |persent_water = 11,76 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=19 Maart 2025}}</ref> |bevolking_skatting = 41&nbsp;528&nbsp;680<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |title=Population estimates, quarterly |publisher=Statistiek Kanada |date=24 Junie 2022 |accessdate=19 Maart 2025}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2025 |bevolking_rang = 36^ste |bevolking_sensus = 36&nbsp;991&nbsp;981<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&DGUIDList=2021A000011124&GENDERList=1&STATISTICList=1&HEADERList=0&SearchText=Canada |title=Census Profile, 2021 Census of Population |publisher=Statistiek Kanada |date=9 Februarie 2022 |accessdate=19 Maart 2025}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2021 |bevolkingsdigtheid = 4,2 |bevolkingsdigtheidmi² = 10,8 |bevolkingsdigtheidrang = 236^ste |BBP_PPP = $2&nbsp;692&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=156,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Canada |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=19 Maart 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 16^de |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $64&nbsp;566<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 30^ste |BBP = $2&nbsp;330&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 9^de |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $55&nbsp;890<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 14^de |onafhanklikheidstipe = • [[Konfederasie]]<br />• [[Statuut van Westminster 1931|Statuut van Westminster]]<br />• ''Patriation'' |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]]<br />[[1 Julie]] [[1867]]<br />[[11 Desember]] [[1931]]<br />[[17 April]] [[1982]] |MOI = {{wins}} 0,935<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=19 Maart 2025}}</ref> |MOI_rang = 18^de |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 31,7<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CA |title=Gini index – Canada |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=19 Maart 2025}}</ref> |Gini_rang = 20^ste |Gini_jaar = 2019 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Kanadese dollar|Dollar]] ($) |geldeenheid_kode = CAD |land_kode = CA |tydsone = |utc_afwyking = [[UTC-03:30|-3,5]] tot [[UTC-08:00|-8]] |tydsone_somer = |utc_afwyking_DST = [[UTC-02:30|-2,5]] tot [[UTC-07:00|-7]] |internet_domein = [[.ca]] |skakelkode = 1 |voetskrif = 1. Chipewyan, Cree, Gwich’in, Inuinnaqtun, [[Inuktitut]], Inuvialuktun, Slavey (Noord- en Suid-) en Tłįchǫ word sedert 2004 as streekstale erken. }} '''Kanada''' ([[Engels]]: '''Canada''', ['kænədə], {{Audio|EN-CA-Canada.ogg|luister}} en [[Frans]]: '''Canada''', [kana'da], {{Audio|Fr-Canada.ogg|luister}}), histories die '''Dominium Kanada''', is die mees noordelike [[land]] in [[Noord-Amerika]] asook die [[aarde|wêreld]], met 'n oppervlakte van 9&nbsp;984&nbsp;670&nbsp;km² en 'n bevolking van sowat 41,5 miljoen (soos in die eerste kwartaal 2025). Dit is 'n gedesentraliseerde [[federasie]] van [[Provinsies en gebiede van Kanada|tien provinsies en drie gebiede]] wat as 'n federale parlementêre [[demokrasie]] en [[grondwetlike monargie]] regeer word. Die huidige konfederasie het sy oorsprong in die ''Dominion of Canada'' wat op 1 Julie 1867 as selfregerende gebied binne die destydse [[Britse Ryk]] gestig is. [[Lêer:Chateau Frontenac cds.jpg|duimnael|links|Die [[Château Frontenac]] in [[Quebecstad]], een van ''Canadian Pacific'' se befaamde luukse hotelle wat in die styl van Franse [[kasteel|kastele]] ontwerp is]] Kanada se hoofstad is [[Ottawa]] – dit is die setel van die land se [[Parlement van Kanada|parlement]], asook die tuiste van die goewerneur-generaal en [[eerste minister]]. Omdat dit voorheen 'n [[Frankryk|Franse]] en toe [[Verenigde Koninkryk|Britse]] kolonie was, is Kanada lid van ''La Francophonie'' en die [[Britse Statebond]]. Engels en Frans is die [[amptelike taal|amptelike tale]] (sien ook die artikels [[Kanadese Engels]] en [[Kanadese Frans]]). Kanada is 'n moderne en tegnologies gevorderde land, en is grootliks self-ondersteunend as gevolg van groot reserwes fossielbrandstowwe, kernkrag- en hidro-elektriese kragopwekking. Die ekonomie is tradisioneel afhanklik van 'n groot oorvloed natuurlike hulpbronne en handel met die [[Verenigde State van Amerika]]. Alhoewel die huidige Kanadese ekonomie wyd uiteenlopend geword het, bly die benutting van natuurlike hulpbronne 'n belangrike dryfkrag van baie plaaslike nywerhede. Van vóór die [[Konfederasie]] af het Kanada onder die beginsels van ''"vrede, orde en goeie regering"'' opgetree.<ref>{{en}} [http://www2.marianopolis.edu/quebechistory/federal/pogg.htm vrede, orde en goeie regering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010305201644/http://www2.marianopolis.edu/quebechistory/federal/pogg.htm |date= 5 Maart 2001 }}</ref> Die nasionale identiteit van Kanada fokus sedert die 19de eeu onder meer op die ideaal van 'n ''Peaceable Kingdom'' ("Vreedsame of Vredeliewende Koninkryk") wat Kanadese na bewering in Noord-Amerika geskep het.<ref>{{en}} Scott W. See: ''The Intellectual Construction of Canada’s “Peaceable Kingdom” Ideal''. In: ''Journal of Canadian Studies | Revue d'études canadiennes'', jaargang 52, uitgawe 2, Lente 2028, bl. 510–537</ref> == Etimologie == [[Lêer:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|duimnael|links|upright|Jacques Cartier]] Die naam Kanada is vermoedelik afgelei van die Irokese woord ''canada'', wat "dorp" of "nedersetting" beteken.<ref>{{en}} {{cite book|author1=James Stuart Olson|author2=Robert Shadle|title=Historical Dictionary of European Imperialism|url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109|year=1991|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26257-9|page=109}}</ref> 'n Alternatiewe etimologiese verklaring verwys na 'n term in die Cree-taal, ''Ka-Kanata'', wat as "Land wat skoon is" vertaal word.<ref>{{de}} Alfred Pletsch: ''Kanada. Kohlhammer Kunst- und Reiseführer''. Stuttgart: W. Kohlhammer 1986, bl. 11</ref> Plaaslike bewoners het in 1535 vir [[Jacques Cartier]] die weg na Stadacona (die voorloper van die huidige [[Quebecstad]]) gewys. Cartier gebruik die naam nie net vir die dorp Stadacona nie, maar vir die hele gebied van Donnacona, die stamhoof in Stadacona. Vanaf 1547 begin kaarte om na hierdie en die omliggende gebiede as Kanada te verwys. == Geografie == [[Lêer:Kananaskis Lakes aerial1.jpg|duimnael|Opper- en Neder-Kananaskismeer in die provinsie Alberta]] Kanada beslaan die grootste deel van die noordelike Noord-Amerika. Dit grens in die noordweste aan die Amerikaanse deelstaat [[Alaska]] en in die noorde aan die [[Arktiese Oseaan]]. Sy suidelike grens met die kontinentale Verenigde State loop van die [[Atlantiese Oseaan]] in die ooste tot by die [[Stille Oseaan]] in die weste. Sedert die jaar 1925 maak Kanada ook aanspraak op die Arktiese gebiede tussen die 60ste en 141ste westelike lengtegrade. Kanada (en die wêreld) se mees noordelike menslike nedersetting is Alert, 'n basis van die Kanadese Weermag, op die eiland [[Ellesmere-eiland|Ellesmere]] – net 817 kilometer van die [[Noordpool]] af. Kanada is die tweede grootste land na die [[Rusland|Russiese Federasie]] ten opsigte van sy totale oppervlakte en die vierde grootste na die Russiese Federasie, die [[Volksrepubliek China]] en die Verenigde State ten opsigte van sy landoppervlakte. Die bevolkingsdigtheid van 3,4 mense per vierkante kilometer behoort tot die laagstes ter wêreld. Die mees digbevolkte gebied van dié land is die Québec-Stad-Windsor-korridor langs die [[Groot Mere]] en die [[Sint-Laurensrivier]] in die suidooste. Kanada pronk met die meeste mere van alle lande ter wêreld en beskik ook oor die grootste hoeveelheid varswater. In fisies-geografiese opsig word Kanada in drie groot gebiede verdeel: Die [[Kanadese Skild]] in die ooste, die Binnelandse Vlaktes van Sentraal-Kanada en die bergagtige weste met die [[Rotsgebergte]]. === Die Kanadese Skild === {{Hoofartikel|Kanadese Skild}} [[Lêer:Aurora Borealis 22Jan2004.jpg|duimnael|[[Aurora (astronomie)|Poolligte]] (''Aurora borealis'') teen 'n hoogte van 11&nbsp;000 meter in die noorde van Kanada]] [[Lêer:Gros Morne NP westernbrookpond1.jpg|duimnael|Die Nasionale Gros Morne-park in die provinsie Newfoundland en Labrador]] Die Kanadese Skild of Laurentiese Plato is 'n uitgestrekte rotsgebied wat gedurende die laaste [[Ystydperk]] deur gletserinvloede skoongeskuur is. Die Skild word begrens deur die [[Mackenzierivier]], [[Groot Beremeer|Groot Beer]]-, [[Groot Slawemeer|Groot Slawe]]-, Athabaska- en [[Winnipegmeer|Winnipeg-meer]] in die ooste, die vyf Groot Mere en die Sint-Laurensrivier. In geologiese opsig is dit die oudste kerngebied van die Noord-Amerikaanse vasteland. Die Skild word gekenmerk deur 'n dun grondlaag, ryk afsettings van [[Mineraal|minerale]] soos [[goud]], [[silwer]], [[koper]], [[sink]], [[nikkel]], [[kobalt]] en [[uraan]], en 'n groot aantal mere en riviere. Die name van mynboudorpe soos Port Radium, Uranium City, Asbestos, Cobalt en Coppermine verwys na die belangrikheid van die gebied vir Kanada se mynbousektor. Danksy die geologiese geskiedenis van die gebied kan die meeste minerale in dagboumyne ontgin word. Die [[Hudsonbaai]] lê in die laagste gedeelte van die Kanadese Skild. === Die Binnelandse Vlaktes === {{Hoofartikel|Groot Mere|Groot Vlaktes}} In die weste van Kanada gaan die Kanadese Skild in die Groot Vlaktes oor. Hierdie binnelandse vlaktes behels die Groot-Mere-gebied en die Groot Vlaktes. Hul afsettingsgesteentes bevat onder meer aardgas- en olievelde wat van die Kanadese prairieprovinsies beduidende gas- en olieprodusente gemaak het. Die Groot Mere is bekkens wat gedurende die laaste Ystydperk ontstaan het. Vanweë hul gestrekte vorm word hulle ook "vingermere" genoem. Hul groot oppervlakte van sowat 'n kwart miljoen vierkante kilometer maak van hulle 'n klein see in die hart van Noord-Amerika, en met die opening van die Sint-Laurenswaterweg in 1959 het hulle die "vierde kus" van Kanada en die Verenigde State geword. Dikwels word in geografiese bekrywings na die Groot Vlaktes se monotone landskapskarakter verwys, veral met betrekking tot die uitgestrekte graanvelde in die suide van Saskatchewan en Manitoba. Nogtans varieer die Groot Vlaktes se landskapsvorme van die Sentraal-Kanadese meregebied in die oorgangsgebied tussen die Skild en die Vlaktes – wat van die Winnipeg-meer (24&nbsp;000&nbsp;km²) oor die Athabaska-meer (8&nbsp;000&nbsp;km²) en die Groot Slawemeer (28&nbsp;000&nbsp;km²) tot by die Groot Beremeer (32&nbsp;000&nbsp;km²) strek – tot by die heuwelagtige landskappe aan die voet van die Rotsgebergte. === Die Rotsgebergte === {{Hoofartikel|Rotsgebergte}} [[Lêer:Mount Logan.jpg|duimnael|[[Mount Logan]] soos vanaf die suidooste gesien]] Die bergkettings in die weste maak deel uit van die hoë Sirkumpasifiese Bergreeks wat vanuit Asië oor die [[Aleoetiese Eilande|Aleoete-eilande]] tot by die weste van Noord- en Suid-Amerika strek en oor 'n aantal klein eilande selfs tot by die Antarktiese vasteland loop. In Kanada is die Rotsgebergte en die kusgebergtes beperk tot 'n smal strook. Die hoogste pieke is [[Mount Logan]] (5&nbsp;959 meter) en [[Mount Saint Elias]] (5&nbsp;489 meter). Die goudvoorkomste van die Klondike-distrik het teen die einde van die 19de eeu 'n groot aantal delwers gelok. Ook oliesand is volop in die Rotsgebergte en word sedert 1967 in Kanada ontgin. === Die noorde === [[Lêer:Baffin Island 1998-06-24.jpg|duimnael|Die noordooskus van [[Baffin-eiland|Baffin Island]]. Die foto is uit 'n hoogte van 11&nbsp;500 meter geneem]] In die uiterste noorde gaan die vasteland oor in 'n groot aantal eilande – 'n gebied van ewige ys en sneeu waar Jacques Cartier en Martin Frobisher reeds in die 16de eeu pogings onderneem het om deur die Noordwestelike Deurvaart te seil en sodoende 'n regstreekste seeroete na Indië te vind. [[Baffin-eiland|Baffin Island]] in die noordooste, wat in die laaste dekades van die 20ste eeu vanweë sy ysterertsreserwes belangstelling gewek het, is die grootste van die noordelike eilande (asook die vyfde grootste eiland ter wêreld) met 'n oppervlakte van sowat 495&nbsp;000 vierkante kilometer. Noord van hierdie eiland lê 'n uitgestrekte [[Kanadese Arktiese Argipel|Arktiese eilandgroep]] wat deel uitmaak van die alewige [[ysgrond]] of permafrost. Sommige van die eilande word deur magtige gletsers bedek. Die vastelandse Kanada strek tot by 83° Noord, sowat 700 kilometer suid van die Noordpool. Min mense het die ysbrug, wat tot by die pool strek, ooit betree. Kanada – en ook die wêreld – se mees noordelike nedersetting, Alert op Ellesmere Island, is in 1950 deur die Kanadese regering as weer- en beheerstasie aangelê. == Klimaat == [[Lêer:Canada Köppen.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Kanada volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] [[Lêer:Vancouverpalms.jpg|duimnael|Selfs 'n aantal palmspesies aard in die gematigde weskus-klimaat van Vancouver]] [[Lêer:Strait of Georgia.jpg|duimnael|Die Seestraat van Georgia, Brits-Columbië]] Alhoewel groot dele van Kanada net soos Sentraal-Europa tussen die 50ste en 60ste breedtegrade geleë is, verskil Kanada se klimaat sterk van dié in [[Europa]]. Die groot landmassa koel in die winter sterker af as die oseane, en anders as Europa trek die meeste gebiede in Kanada nie voordeel uit die matigende invloed van die Atlantiese Oseaan nie. Polêre lug bestem die weer in die grootste deel van die oostelike provinsies: die winters is lank en koud. Die koue Labradorstroom neem ysberge tot by die kus van [[Nieu-Engeland]]. Met uitsondering van die oostelike kusstreke daal die temperatuur vier of vyf maande lank benede die vriespunt, met uiterstes van -50&nbsp;°C (-58&nbsp;°F). Swaar sneeuval kom gereeld regdeur die winter voor. Die lente begin skielik in April of Mei wanneer vogtige lugmassas vanaf die suide noordwaarts trek, die grond ontdooi vinnig en temperature styg duidelik. Die gemiddeldes vir Julie is 10° tot 15&nbsp;°C (50° tot 60&nbsp;°F) in die noorde en 15° tot 20&nbsp;°C (59&nbsp;°F tot 68&nbsp;°F) in die suide. Die somers word deur droë en warm weerstoestande gekenmerk, en die kwik styg in die suide van [[Ontario]] en [[Quebec]] dikwels selfs tot meer as 30&nbsp;°C. Die weer bly gewoonlik lekker warm tot Oktober. Alhoewel die somers in die Atlantiese provinsies dikwels baie warm is, bly die weer vanweë die oseaniese invloed meestal onbestendig. Veral Newfoundland se somers het net enkele weke met sonskynweer. Die weskus van die Kanada en die [[Rotsgebergte]] staan onder die invloed van warm, vogtige lugstrominge, wat tot verhoogde reënval in die kusgebiede en reën- en sneeuval in die berggebiede lei. Die temperature is gematig en daal gewoonlik ook in Januarie nie benede die vriespunt nie, terwyl die somers warm en vogtig is. Die gemiddelde temperature lê tussen 10° en 20&nbsp;°C. Die gebiede oos van die Rotsgebergte word deur droë polêre lug oorheers. Die winters hier is lank en koud, en temperature daal gereeld benede die vriespunt. Die vors hou drie tot vyf maande in die suidelike en ses tot elf maande in die noordelike gebiede aan. Die gebied van die Hudsonbaai staan selfs bekend as "Amerika se vrieskas". == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === Om 12&nbsp;000 v.C. het die voorsate van die huidige Eerste Nasies ([[Inuïete]] en [[Indiane]]) oor 'n landbrug tussen [[Siberië]] en Alaska na Noord-Amerika geïmmigreer. Die Dorset-beskawing is een van die belangrikste kulture van die Kanadese [[Steentydperk]]. Hulle het omtrent 2000 v.C. as jagters en vissers in klein groepe in die kusgebiede van die Kanadese Arktiese gebiede gewoon en reeds eenvoudige erktuie vervaardig. === Europese ontdekkers === [[Lêer:Authentic Viking recreation.jpg|duimnael|Gerekonstrueerde Wiking-nedersetting in L'Anse-aux-Meadows]] Nog voor [[Christophorus Columbus]] se amptelike ontdekking van Amerika het Europese ontdekkers in Kanada voet aan wal gesit. Na bewering het die [[Wikings|Wiking]] Bjarni Herjolfsson reeds in 986 die kuslyne van Newfoundland en Labrador ontdek. Omtrent 1000 het die [[Ysland]]se Wiking Leifur Eiríksson met 35 mans uit die huidige [[Noorweë]] en [[Denemarke]] met sy houtbote die Noord-Amerikaanse kus bereik, nadat hy op 'n reis na [[Groenland]] deur 'n seestorm hierheen afgedryf was, en het 'n klein nedersetting naby die huidige [[L'Anse aux Meadows]] opgerig. Eiríksson, wat kennis van Herjolfsson se reisberigte gehad het, het na hierdie nedersetting moontlik as [[Vinland]] verwys, maar uiteindelik het die [[Wikings]] om onbekende redes hier geen permanente kolonie gestig nie. Nogtans is omtrent 1010 tydens een van die latere Wiking-ekspedisies na Vinland Snorri as die eerste blanke kind in die Nuwe Wêreld en seun van Thorfinn Karlsefni en sy vrou Gudrid gebore.<ref>{{de}} Srenk, Andreas: ''Kanada – der Osten''. München: ADAC Verlag 2006, bl. 116</ref><ref>{{en}} Magnusson, Magnus en Hermann Pálsson: ''The Vinland Sagas. The Norse Discovery of America: Graenlendinga Saga and Eirik's Saga''. Londen: Penguin Books 1965</ref> Vissers uit Frankryk, die Baskeland, Engeland en Portugal het die ryk visgronde langs die kuslyn van Oos-Kanada, waaronder Grand Banks, reeds omtrent 1400 ontdek, terwyl die Italiaanse seevaarder [[Giovanni Caboto]] (John Cabot) in 1497 in opdrag van die Engelse koningshuis langs die Kanadese ooskus geseil het. Ondanks sy verslae oor die ryk visgronde het die opdraggewers teleurgesteld oor die ekspedisie se uitkoms gevoel – hulle het immers die ontdekking van [[goud]] verwag. Historiese dokumente, wat enkele jare ná Columbus se ontdekkingsreis ontstaan het, verwys na nedersettings van Baskiese vissers en walvisvangers in Oos-Kanada. Tenminste nege visserdorpies het in Labrador en Newfoundland ontstaan, waarvan Red Bay met sowat 900 bewoners die grootste was. === Nieu-Frankryk (1604–1763) === {{Hoofartikel|Nieu-Frankryk}} [[Lêer:Louisbourg20.jpg|duimnael|links|Die geskiedkundige Franse fort Louisbourg in [[Nova Scotia]]]] [[Lêer:Port-Royal Nova-Scotia 1.jpg|duimnael|Samuel de Champlain se woonhuis in Port Royal was die eerste regeringsetel van Kanada]] Ná Spanje was Frankryk die tweede Wes-Europese land wat nedersettings in Noord-Amerika gestig het. Die Franse kolonisasie het egter nie dieselfde prioriteit vir die Franse staat geniet soos die Spaanse besittings nie, en daar was selfs geskille tussen die twee belangrikste dryfkragte agter die Franse uitbreiding na die Nuwe Wêreld: die Katolieke en die [[Hugenote]]. Net tien jaar, nadat die Italianer Giovanni da Verrazano in 1524 in Franse opdrag die kusgebiede van die huidige Amerikaanse deelstaat New York verken het, het Jacques Cartier die eerste poging onderneem om 'n permanente Franse nedersetting langs die oewer van die Sint-Laurensrivier te stig. In 1605 het die klein hawedorp Port Royal aan die suidelike kant van die Fundybaai ontstaan, en in 1608 het [[Samuel de Champlain]] Quebec gestig. Die Franse gebied het vinnig uitgebrei namate nuwe roetes oor die Sint-Laurensrivier tot by die [[Champlainmeer]] en die [[Hudsonrivier]] en vanuit [[Montreal]] na die Huronmeer ontdek is. Danksy die vriendskaplike betrekkinge met die Irokese, een van Kanada se Eerste Nasies, die ondersteuning van die Franse minister [[Jean-Baptiste Colbert]] en die dinamiese leierskap van die goewerneur Louis de Buade de Frontenac het Nieu-Frankryk teen die einde van die 17de eeu vinnig ontwikkel. Die Franse ''[[Coureur de bois|voyageurs]]'' het groot dele van die binnelandse vlaktes verken en uiteindelik die gebied van [[Louisiana]] in die suide bereik. Die toenemende geskille met Engeland, wat sy eie kolonies aan die weskus begin uitbrei het, en die onwilligheid van die Franse kroon om die vooruitstrewende Hugenote-setlaars te ondersteun, het – gepaardgaande met strategiese foute by die verowering van belangrike roetes – tot die agteruitgang van Nieu-Frankryk bygedra, en die Europese moederland het weer op sy Europese belange begin konsentreer. Die Franse heersappy het ná die [[Sewejarige Oorlog]] met die [[Verdrag van Parys (1763)|Verdrag van Parys van 1763]] geëindig. Die eilandgroep van [[Saint-Pierre en Miquelon]] vorm die enigste oorblyfsel van die koloniale ryk wat nog steeds 'n Franse besitting is. === Kanada onder Britse heerskappy (1764–1867) === [[Lêer:Canada provinces evolution.gif|duimnael|links|Die uitbreiding van Kanada]] [[Lêer:Fathers of Confederation LAC c001855.jpg|duimnael|Die "Vaders van die Konfederasie" vergader in [[Quebecstad]]]] [[Lêer:Vancouver-Canada 03.jpg|duimnael|English Bay, [[Vancouver, British Columbia|Vancouver]], Brits-Columbië]] Die aanwesigheid van 'n groot aantal Franse setlaars in Oos-Kanada het egter die voortbestaan van die Franse taal en kultuur in Noord-Amerika verseker. Onder die indruk van die [[Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog|Amerikaanse Onafhanklikheids-oorlog]] het die Britte dit noodsaaklik geag om separatistiese neigings met 'n versoenlike beleid teenoor die Franse setlaars te keer. Met die sogenaamde Quebec-wet van 1774 het die Britse owerhede die Franse taal, siviele reg en godsdiens van die Franstalige bevolking erken. Met die [[Vrede van Parys (1783)|Vrede van Parys]] het Groot-Brittanje in 1783 die onafhanklikheid van die Verenigde State erken en die grenslyn met die suidelike buurstaat afgebaken. Sowat 60&nbsp;000 Amerikaanse lojaliste het hulle as gevolg van die [[Amerikaanse Rewolusie]] in Kanada gevestig. Die administratiewe verdeling van 1791, wat 'n Engelstalige Opper-Kanada en 'n Franssprekende Benede-Kanada geskep het, het ook die tweetalige karakter van Kanada bevestig. In die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812]] het die Verenigde State poging om Brits-Noord-Amerika (Kanada) te verower, wat 1814 met die "Ewige Vrede" van [[Gent]] en die neutraliteit van die gebied van die Groot Mere geëindig het. Ná die onluste van die jaar 1837 het die Britse regering besluit om die twee provinsies in 1841 onder die nuwe naam Verenigde Provinsie van Kanada (''United Province of Canada'') te verenig, met Kingston (Ontario) as hulle gemeenskaplike hoofstad. Die setel van die regering is nog twee keer verskuif (na Montreal in 1844 en Toronto in 1855), voordat Ottawa deur koningin Victoria as Kanada se hoofstad vasgestel is. === Selfregering === [[Lêer:New Names Canadian WW1 recruiting poster.jpg|duimnael|links|upright|Met 'n verwysing na Europese slagvelde soos Langemarck werf hierdie Kanadese plakkaat uit die tyd van die [[Eerste Wêreldoorlog]] rekrute]] [[Lêer:Canadian Delegation at United Nations Conference on International Organization 1945.jpg|duimnael|Die Kanadese delegasie by die [[Verenigde Nasies]] se Konferensie oor Internasionale Organisasie, [[San Francisco]], Mei 1945]] Die kolonie het geleidelik selfregering ontvang, met die Kanadese poskantoor as een van die eerste nasionale instellings, wat sedert 1851 in Kanadese hande lê. In 1858 het Kanada ook sy eie desimale geldeenheid gekry, en in 1867 het die provinsies van Opper- en Benede-Kanada, Nova Scotia (Nieu-Skotland) en Nieu-Brunswick tot die nuwe Dominion van Kanada verenig, wat selfregering binne die [[Britse Ryk]] ontvang het. Met die goudstormloop van die jaar 1860 het Barkerville in Brits-Columbië tot die grootste Noord-Amerikaanse stad wes van [[Chicago]] en noord van [[San Francisco]] gegroei. Die Caribou-wapad (''Caribou Waggon Trail''), wat na die goudvelde gelei het, was die eerste grootpad in die Kanadese weste. 'n Belangrike rol by die vorming van die nuwe nasie het Brits-Columbië se besluit in 1871 gespeel om 'n lidstaat van die Dominion te word, nadat die regering die bou van 'n transkontinale spoorwegverbinding tussen die wes- en ooskus van Kanada goedgekeur het. Dié spoorweglyn is in 1885 voltooi. Kanada het verder gegroei met die stigting van die eerste prairie-provinsie [[Manitoba]] in 1870 en die aansluiting van die Atlantiese [[Prins-Edward-eiland]] in 1873. In 1875 het Kanada aanspraak gemaak op die Arktiese gebiede in die noorde. Die grenslyn tussen Quebec en Ontario, wat ná die opsplitsing van die ou provinsie van Kanada gevorm is, is in 1912 afgebaken. Die laaste gebiedsverandering in 1949 was die vereniging met die voorheen selfstandige Dominium van [[Newfoundland]] (Frans: ''Terre-Neuve''). Ná die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog het Kanada in 1914 sy solidariteit met die Verenigde Koninkryk verklaar en ondanks die Franssprekende bevolking se felle weerstand in 1917 algemene diensplig ingevoer. Meer as 450&nbsp;000 Kanadese het as soldate op Europese slagvelde geveg. In 1918 het Kanada die Vredesverdrag van Versailles onderteken en by die [[Volkebond]] aangesluit. Op die konferensie van die Britse Gemenebes in 1917 het Sir Robert Laird Borden (1854–1937), die leier van Kanada se Konserwatiewe Party, net soos die [[Suid-Afrika]]anse eerste minister [[Jan Christian Smuts]] die dominiums as selfstandige nasies gedefinieer wat ook die reg sou hê om op hul eie buitelandse belange te fokus. Kanada se buitelandse beleid was dus ná die oorlog veral daarop gemik om goeie betrekkinge met sy belangrikste twee handelsvennote, die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk, te handhaaf. Vanweë sy ontoereikende militêre mag was dié land nog steeds genoodsaak om in die geval van politieke krisisse op die Amerikaners en Britte se militêre bystand te steun. Weens sy nou politieke bande met die VSA het Kanada op die Britse Rykskonferensie van 1921 teen 'n nuwe samewerkingsooreenkoms tussen die Verenigde Koninkryk en Japan gestem. Op die konferensie van 1923 het Kanada ook voorstelle tot 'n sentralisering van die Britse Gemenebes afgekeur. Die ooreenkoms oor die heilbotvissery in die Noordelike Stille Oseaan, wat Kanada in 1923 met die Verenigde State angegaan het, was die eerste stap in die rigting van 'n onafhanklike buitelandse beleid. In die volgende jare was hierdie beleid deur sterk isolasionistiese neigings gekenmerk, en eers met die aggressiewe optrede van fascistiese moondhede soos [[Italië]], wat [[Abessinië]] binnegeval het, en die Duitse Ryk het Kanada sy standpunte begin herformuleer. Met die Statuut van Westminster het Kanada in 1931 'n onafhanklike staat binne die verband van die Britse Gemenebes geword. === Die ekonomiese opswaai ná die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Kanadische Truppen landen in der Normandie.jpg|duimnael|Landing van Kanadese troepe in [[Normandië]], [[Frankryk]], op 6 Junie 1944]] Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Kanada 'n vinnige industrialisering ondergaan, en met die groot aanvraag na grondstowwe en landbouprodukte, die ontdekking van ruolievelde, ystererts- en uraanafsettings en 'n toenemende toestroming van immigrante het dié land in die volgende dekades 'n ekonomiese opswaai beleef. Die hoër staatsinkomste is onder meer gebruik om 'n moderne welvaartstelsel te skep. === Kanadese soewereiniteit === Die Liberale Party onder Mackenzie King (1874–1950) en Louis Stephen St. Laurent het hulle ten gunste van 'n desentralisering van die Britse Statebond uitgespreek. Kanadese burgerskap is in 1946 ingevoer, alhoewel die burgers tegelykertyd nog steeds Britse onderdane was. Drie jaar later het ook Newfoundland by die Kanadese Konfederasie aangesluit, en Kanada het in dieselfde jaar 'n lidland van die [[NAVO|Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie]] (NAVO) geword. 'n Eie nasionale vlag, die ''Maple Leaf'', het die Britse ''Union Jack'' in 1965 vervang. Die laaste volmagte van die Britse parlement is deur die ''Canada Act'' van die jaar 1982 opgehef en slegs die [[Parlement van Kanada|Kanadese parlement]] is sedertdien gemagtig om wysigings by die Kanadese grondwet aan te bring. === Buitelandse beleid ná 1945 === [[Lêer:Canadian soldiers afghanistan.jpg|duimnael|Kanadese troepe in [[Afghanistan]]]] In die federale verkiesing van 1957 het Kanadese kiesers hul misnoeë oor die Liberale se noue samewerking met die Verenigde State uitgespreek, en die Konserwatiewe Party het 'n meerderheid behaal. Die kabinet van die eerste minister John G. Diefenbaker het 'n nuwe beleid van onafhanklikheid en neutraliteit gevolg. Die Liberale opposisie se steun vir die aanskaffing van kernwapens het in 1963 tot 'n politieke geskil met die VSA gelei. Ná die ontbinding van die parlement het die Liberale Party in April 'n absolute meerderheid stemme in die federale verkiesing op hom verenig. Die nuwe eerste minister Lester Bowles Pearson het Kanada se deelname aan Amerikaanse kernwapenprojekte bevestig, beperkings op regstreekse Amerikaanse beleggings in Kanada geplaas en hom vir die gelykberegtiging van Franko-Kanadese uitgespreek. Tydens die besoek wat wyle koningin [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] ter geleentheid van die Kanadese dominium se eeufeesvierings in 1964 aan dié land afgelê het, het Franssprekende Kanadese met betogings hulle aanspraak op selfregering bevestig en die nodige grondwethervormings geëis. [[Pierre Trudeau|Pierre Elliott Trudeau]], wat tussen 1968 en 1979 en nog eens in die tydperk tussen 1980 en 1984 die amp van eerste minister beklee het, was 'n personifikasie van die "nuwe Kanada" en het verjonging in die Kanadese politiek teweeg gebring. Met die wêreldtentoonstelling in 1967 (''Expo '67'') en die [[Olimpiese Somerspele 1976|Olimpiese Somerspele van 1976]], wat albei in Montreal gehou is, het Kanada hom as 'n moderne nasie aan die wêreld bekend gestel. In 1982 is die ''British North America Act'', die grondwetlike basis van Kanada as 'n federale staat, deur die eerste Kanadese grondwet vervang. Naas die Somerspele van 1976 het Kanadese stede die [[Olimpiese Winterspele 1988|Olimpiese Winterspele van 1988]] ([[Calgary]]) en die [[Olimpiese Winterspele 2010|Olimpiese Winterspele van 2010]] ([[Vancouver]]) aangebied. === Quebec === [[Lêer:Ciudad de Quebec 18.jpg|duimnael|Uitsig oor Ville de Québec (Quebecstad)]] [[Lêer:Course au PQ 2005 - Militants.JPG|duimnael|Betogers van die [[Parti Québécois]], 'n Sosiaal-Demokratiese party wat vir die onafhanklikheid van Quebec pleit]] Franssprekende Kanadese se strewe na selfregering of selfs onafhanklikheid het steeds 'n skadu oor Kanada se binnelandse beleid gewerp. Die konflik tussen Engels- en Franssprekende Kanadese het naas ekonomiese veral geskiedkundige en kulturele oorsake. Baie Québécois voel dat hulle 'n selfstandige volk met sy eie geskiedenis vorm en dat hul provinsie dus 'n besondere status moet geniet. Daar was hernieude spanning in 1967 toe die Franse staatspresident [[Charles de Gaulle]], wat as gas na die Kanadese eeufeesviering en die wêreldtentoonstelling ''Expo '67'' in [[Montreal]] genooi is, sy simpatie vir die Franssprekende bevolking van Quebec met die uitroep "''Vive le Québec libre!''" ("Lank lewe die vrye Quebec!") betuig het. Volgens politieke waarnemers was de Gaulle ontevrede met die Kanadese regering se besluit om aan Frankryk nie dieselfde voorkeurbehandeling ten opsigte van uraanuitvoere te gee soos die Verenigde Koninkryk destyds geniet het nie. In sy toespraak het de Gaulle so ver gegaan om die Franko-Kanadese stryd om selfbeskikking met die bevryding van Frankryk in 1945 gelyk te stel – iets wat deur die Kanadese premier Lester B. Pearson as "onaanvaarbaar" bestempel is en 'n regeringskrisis in Ottawa veroorsaak het. In die res van Kanada was daar, net soos in die Verenigde State en selfs in Frankryk, groot ontsteltenis oor die woorde van die Franse staatshoof, wat destyds as 'n aanmoediging vir die Franko-Kanadese separatistebeweging beskou is. De Gaulle se staatsbesoek is weens die skandaal verkort. Kanada se politieke betrekkinge met Frankryk is jare lank vertroebel. Die Amptelike Taalwet (''Official Languages Act'') van die jaar 1969 het die tweetalige karakter van Kanada met Engels en Frans as ampstale bevestig. Desondanks het die spannings tussen Engels- en Franssprekende Kanadese in die jare 1969 en 1970 tot gewelddadige onluste en terreuraanslae in Montréal gelei. Die ontvoering van die Britse Kommissaris van Handelsake, James Cross, en die ekstremistiese ''Front de Libération du Québec'' (Bevrydingsfront van Quebec) se ontvoering en moord op die provinsiale Minister van Arbeid, Pierre Laporte, in Oktober 1970 het die regering selfs genoodsaak om 'n noodtoestand en met die ''War Measures Act'' ook die [[krygswet]] in Quebec af te kondig. Die eerste minister Pierre Trudeau het troepe in die provinsie ontplooi. Met die oorwinning van die separatistiese ''Parti Québécois'' in die verkiesing van 1976 het die verfransing van Quebec se administrasie, ekonomie en onderwys begin. In die vroeë 1990's is daar pogings onderneem om die konflik tussen die twee taalgroepe deur die skepping van 'n nuwe grondwet te besleg. Die konferensie van Lake Meech was 'n vergadering van verteenwoordigers uit alle Kanadese provinsies wat uiteindelik 'n nuwe grondwet saamgestel het, maar uiteindelik is hul ontwerp deur 'n Indiaanse afgevaardigde uit Manitoba geveto wat ook 'n besondere status vir dié land se Eerste Nasies wou verseker. Die sogenaamde akkoord van Charlottetown, wat twee jaar later deur politici uit alle Kanadese partye bereik is, is in 'n nasionale referendum sowel in die Engelssprekende provinsies asook in Quebec verwerp en het die aanleiding tot die stigting van 'n aantal populistiese bewegings in Wes-Kanada en Quebec gegee. Die nasionalistiese ''Bloc Québécois'' het in die nasionale verkiesing van 1993 twee derdes van die uitgebragte stemme in Quebec op hom verenig. Pogings van Franssprekende separatiste om 'n onafhanklike Franstalige staat in Kanada te stig, is in twee referendums gekeer, alhoewel Quebec as 'n aparte Franstalige gemeenskap in Kanada begin ontwikkel het. Die eerste minister van Kanada, [[Stephen Harper]], het Quebec in November 2006 as 'n "nasie in die boesem van Kanada" (''nation au sein de Canada'') beskryf, maar tegelykertyd eise vir onafhanklikheid en [[selfbeskikking]] van die hand gewys. === Die Eerste Nasies === [[Lêer:Medal-Viki.jpg|duimnael|Die Indiaanse Chiefs-medalje ter herdenking van die ''Numbered Treaties'' tussen 1871 en 1921]] Met die ''Bill of Rights'' het Kanada se Eerste Nasies in 1960 die stemreg op federale vlak gekry. In 1988 het twee volke, die Métis en Dene, 'n skadeloosstelling ter waarde van CDN$ 500 miljoen ontvang, en die Kanadese regering het ook hul landeise in die Noordwesgebiede erken. In April 1999 is 'n selfregerende Inoeïet-gebied, Nunavut (letterlik "Ons Land"), in die oostelike helfte van die Noordwesgebiede en die noorde van Quebec met 'n oppervlakte van 2,2 miljoen vierkante kilometer geskep. == Provinsies en Gebiede == {{Hoofartikel|Provinsies en gebiede van Kanada}} [[Lêer:Canada-satellite.jpg|duimnael|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Kanada]] [[Lêer:Political map of Canada.png|duimnael|'n Politieke kaart van Kanada]] Kanada is verdeel in tien provinsies en drie gebiede. Die provinsies geniet 'n groot mate van outonomie, en ook die gebiede het – tot 'n kleiner mate – selfregerende status. Elkeen het sy eie provinsiale of territoriale simbole. Die provinsies beheer die meeste van Kanada se sosiale programme (soos mediese dienste, onderwys en welvaart) en beskik saam oor 'n groter belastinginkomste as die federale regering. Kanada se federale struktuur is in hierdie opsig uniek. Die federale regering wag egter daaroor dat alle provinsies oor min of meer dieselfde standaarde ten opsigte van openbare dienste beskik en verleen finansiële steun aan minder gegoede provinsies. Die provinsies het een-kamer-parlemente met verkose verteenwoordigers en regerings. Die provinsiale eerste ministers word net soos die federale eerste minister verkies. As verteenwoordigers van die Koning word die provinsiale goewerneurs-generaal volgens 'n aanbeveling van die federale eerste minister benoem, alhoewel die provinsiale regerings in toenemende mate ook geraadpleeg word. Die drie Kanadese gebiede het minder politieke gesag oor hulle eie sake, aangesien hulle deur wetgewing van die [[Parlement van Kanada|nasionale parlement]] gevorm is en hulle status nie in die grondwet gedefinieer word nie. Kanada se tien provinsies en drie gebiede is (in alfabetiese volgorde): [[Alberta]], [[Brits-Columbië]], [[Manitoba]], [[Newfoundland en Labrador]], [[Noordwestelike gebiede]], [[Nova Scotia]], [[Nieu-Brunswyk]], [[Nunavut]], [[Ontario]], [[Prins-Edward-eiland]], [[Quebec]], [[Saskatchewan]] en [[Yukon]]. {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 style="margin-left:30px; border-collapse:collapse; text-align:center; font-size:80%; line-height:normal" |- bgcolor=#eeeeee !Vlag !Provinsie !Hoofstad !Toelating tot die<br />Kanadese Federasie !Standaard-<br />[[Tydsone]]<br />([[UTC]]) !Streek |- |align=left|[[Lêer:Flag of British Columbia.svg|50px]]||[[Brits-Columbië]]||[[Victoria, Brits-Columbië|Victoria]]||[[20 Julie]] [[1871]]|| -8 (Stille Oseaan-Tyd),<br />-7 (Rotsgebergte)||Wes-Kanada, Stille Oseaan |- |align=left|[[Lêer:Flag of Alberta.svg|50px]]||[[Alberta]]||[[Edmonton]]||[[1 September]] [[1905]]||-7 (Rotsgebergte) |rowspan=3|Wes-Kanada, Prairie |- |align=left|[[Lêer:Flag of Saskatchewan.svg|50px]]||[[Saskatchewan]]||[[Regina]]||1 September 1905||-7 (Rotsgebergte),<br />-6 (Sentraal) |- |align=left|[[Lêer:Flag of Manitoba.svg|50px]]||[[Manitoba]]||[[Winnipeg]]||[[15 Julie]] [[1870]]||-6 (Sentraal) |- |align=left|[[Lêer:Flag of Ontario.svg|50px]]||[[Ontario]]||[[Toronto]]||[[1 Julie]] [[1867]]||-6 (Sentraal),<br /> -5 (Oos) |rowspan=2|Sentraal, Oos |- |align=left|[[Lêer:Flag of Quebec.svg|50px]]||[[Quebec]]||[[Quebecstad]]||1 Julie 1867||-5 (Oos)<br />-4 ([[Magdalene-eilande]]) |- |align=left|[[Lêer:Flag of New Brunswick.svg|50px]]||[[Nieu-Brunswyk]]||[[Fredericton, Nieu-Brunswyk|Fredericton]]||1 Julie 1867 |rowspan=3|-4 (Atlantiese) |rowspan=3|Maritieme Provinsies, Atlantiese Kanada |- |align=left|[[Lêer:Flag of Nova Scotia.svg|50px]]||[[Nova Scotia]]||[[Halifax, Nova Scotia|Halifax]]||1 Julie 1867 |- |align=left|[[Lêer:Flag of Prince Edward Island.svg|50px]]||[[Prins-Edward-eiland]]||[[Charlottetown]]||1 Julie [[1873]] |- |align=left|[[Lêer:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|50px]]||[[Newfoundland en Labrador]]||[[St. John's, Newfoundland en Labrador|St. John's]]||[[31 Maart]] [[1949]]||-4 (Atlantiese),<br />-3.5 (Newfoundland en Labrador)||Atlantiese Kanada |- bgcolor=#eeeeee !Vlag !Gebiede !Hoofstad !Toelating tot die<br />Kanadese Federasie !Standaard-<br />[[Tydsone]]<br />([[UTC]]) !Streek |- |align=left|[[Lêer:Flag of Yukon.svg|50px]]||[[Yukon]]||[[Whitehorse]]||[[13 Junie]] [[1898]]||-8 (Stille Oseaan) |rowspan=3|Noord of Kanadese Noordpoolgebied |- |align=left|[[Lêer:Flag of the Northwest Territories.svg|50px]]||[[Noordwestelike gebiede]]||[[Yellowknife]]||[[15 Julie]] [[1870]]||-7 (Rotsgebergte) |- |align=left|[[Lêer:Flag of Nunavut.svg|50px]]||[[Nunavut]]||[[Iqaluit]]||[[1 April]] [[1999]]||-7 (Rotsgebergte), -6 (Sentraal), -5 (Oos), |} == Bevolking == === Oorsig === [[Lêer:Toronto - ON - Toronto Skyline3.jpg|duimnael|Toronto is Kanada se grootste [[metropool]] en een van die mees multikulturele stede ter wêreld]] Volgens die sensus van die jaar 2006 het die inwonertal 31&nbsp;612&nbsp;897 beloop en teen die jaar 2011 na raming tot sowat 34,6 miljoen gegroei. Dit maak van Kanada een van die ylste bevolkte state in die wêreld met net 3,5 inwoners per vierkante kilometer. 900&nbsp;000 mense behoort tot die Eerste Nasies (Indiane en Inoeït). Die grootste deel van die bevolking is gekonsentreer in die provinsies Quebec en Ontario, veral langs die Sint-Laurensrivier en in die metropolitaanse gebiede van Toronto, Montreal, Quebec, London en Hamilton. Net vyf provinsies het 'n bevolking van meer as een miljoen: Ontario (11,4 miljoen), Quebec (7,6 miljoen), Brits-Columbië (3,9 miljoen), Alberta (3 miljoen) en Saskatchewan (1,1 miljoen). Die gebied van Nunavut het die kleinste bevolking met slegs 27&nbsp;000. Kanada se amptelike tale is Engels en Frans, maar met uitsondering van die Franssprekende provinsie Quebec en die tweetalige Nouveau-Brunswick is Kanadese provinsies merendeels anglofoon, alhoewel daar nie-Engelstalige minderheidsgroepe (hoofsaaklik Franstalige Kanadese, die Eerste Nasies en Inoeït) is. Nunavut het Inoektitoet as 'n bykomende amptelike taal, terwyl 'n minderheid van die inwoners van Nova Scotia nog [[Skots-Gaelies]] as omgangstaal praat. === Frans in Kanada === ==== Status en verspreiding ==== [[Lêer:Elgin St Ottawa Sept 2013.jpg|duimnael|Al is Kanada op federale vlak tweetalig, is daar min plekke soos Ottawa en Montreal waar die beleid van tweetaligheid – om politieke of ekonomiese redes – implikasies vir die alledaagse lewe het. Die foto wys 'n straatbord in die federale hoofstad Ottawa]] Frans is naas Engels die amptelike taal van Kanada. Alhoewel daar in alle provinsies inwoners aangetref word, wat Frans as hul moedertaal praat, is Quebec die enigste provinsie met 'n meerderheid Franssprekendes en Frans as enigste ampstaal. Volgens die sensus van 2011 was Frans die moedertaal van 7&nbsp;054&nbsp;975 Kanadese (of 21 persent van die totale bevolking).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/french-language |title=French Language in Canada |publisher=The Canadian Encyclopedia |accessdate=19 Maart 2025}}</ref> 6,1 miljoen Franse moedertaalsprekers was in 2011 in Quebec woonagtig, met kleiner minderhede in ander provinsies: 493&nbsp;295 in Ontario, 233&nbsp;530 in Nieu-Brunswyk, 38&nbsp;775 in die drie ander Atlantiese provinsies, en 181&nbsp;190 in die vier provinsies wes van Ontario. Net in Quebec vorm Franssprekendes die meerderheid van die provinsiale bevolking (78 persent). Franssprekende minderhede in ander provinsies varieer grootliks – 0,49 persent in Newfoundland, 3,42 persent in Nova Scotia, 3,75 persent op Prins-Edward-eiland, 31,56 persent in Nieu-Brunswyk, 3,88 persent in Ontario, 3,53 persent in Manitoba, 1,6 persent in Saskatchewan, 1,9 persent in Alberta en 1,2 persent in Brits-Columbië. ==== Taalvaardighede ==== Taalvaardighede in albei landstale varieer eweneens grootliks. Volgens die sensus van 2011 kan in Quebec 38,2 persent van die inwoners met Frans as moedertaal in Engels kommunikeer, terwyl 67 persent van alle Engelse moedertaalsprekers en 75 persent van Québécois met 'n ander huistaal kennis van Frans het. Weens die ampstaalstatus van Frans is taalvaardighede in dié taal belangriker vir nie-Franssprekendes as omgekeerd kennis van Engels vir Franse moedertaalsprekers. In alle ander Kanadese provinsies is die gemiddelde aandeel van Engels- en anderssprekendes met Franse taalvaardighede slegs sowat ses persent. Die aanleer van Frans spruit hier eerder voort uit persoonlike belangstelling. Franssprekendes in dié provinsies het daarenteen min keuse as om Engels as tweede taal aan te leer. Die aandeel Franse moedertaalsprekers met Engelse taalvaardighede varieer hier tussen 71 persent in Nieu-Brunswyk en meer as 80 persent in die ander provinsies. ==== Taalwette in Quebec ==== [[Lêer:Bilinguisme au Canada-fr.svg|duimnael|Ongeveer 98% van die Kanadese kan óf Engels óf Frans praat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/as-sa/97-555/p1-eng.cfm |title=2006 Census: The Evolving Linguistic Portrait, 2006 Census: Highlights |publisher=Statistiek Kanada |date=24 Julie 2018 |accessdate=19 Maart 2025}}</ref> Verspreiding van Engels en Frans in Kanada: {{sleutel|#FFE400|Engels – 56,9% (1)}} {{sleutel|#D8A820|Engels en Frans – 16,1% (2)}} {{sleutel|#B07400|Frans – 21,3% (3)}} {{sleutel|#F5F5DC|Ylbevolkte gebied (<0,4/km²)}}]] Die tydperk tussen die laat 1960's en vroeë 1990's was 'n beslissende keerpunt in die geskiedenis van Franssprekendes in Kanada. Franse moedertaalsprekers in Quebec het in dié tyd beheer geneem oor die toekoms van hul taal met die afkondiging van 'n reeks taalwette op provinsiale grondslag. Met die ''Charte de la langue française'' (algemeen bekend as Wet 101) is Frans tot Quebec se enigste ampstaal verklaar. Dit verleen aan Fransprekendes verder die reg om by hul werkplekke gebruik te maak van Frans, veral in ekonomiese bedrywe waarin Engels vroeër die oorheersende taal was. Wet 101 verseker daarnaas ook dat openbare borde slegs Franse kennigewings mag bevat. As hulle wél met Engelse kennisgewings aangevul word, moet die Engelse teks in 'n kleiner skrifgrootte verskyn. Immigrante in Quebec is verplig om hul kinders na Fransmediumskole te stuur. Die primêre doelwit van dié soort maatreëls was om die integrasie van nie-Franssprekende immigrante in die Franse taalgemeenskap aan te moedig – eerder as om hulle te laat verengels soos in die verlede. So het immigrante in stedelike omgewings met 'n groter persentasie Engelssprekendes soos Montreal dikwels daartoe geneig om Engels as huis- en onderrigtaal te kies. Namate die geboortesyfer van Franssprekendes in Quebec gedurende die 1980's onder die vervangingsvlak gedaal het, is die taalkundige integrasie van immigrante as noodsaaklik geag vir die voortbestaan en potensiële groei van Quebec se Franssprekende bevolking. Volgens statistieke, wat met die sensus van 2011 opgelewer is, het Quebec se taalwette in die vier dekades ná hul afkondiging genoeg druk op taalminderhede in die provinsie uitgeoefen om verfransing te bevorder. Sowat 'n tiende van nagenoeg 600&nbsp;000 Engelse moedertaalsprekers het Frans as huistaal gepraat. Vir die eerste keer in die geskiedenis van sensusopnames was daar onder die provinsie se meer as 900&nbsp;000 anderssprekendes 'n groter persentasie met Frans as huistaal as Engelse huistaalsprekers. ==== Taalregte vir Franssprekendes ==== Buite Quebec is daar vanaf die 1960's in 'n aantal jurisdiksies in die nege Engelssprekende provinsies en twee gebiede verskeie stappe onderneem om sekere taalregte vir hul Franssprekende minderhede amptelik te erken, soos die reg op onderwys in Frans, nadat dié reg tevore in baie jurisdiksies afgeskaf is. Die reg op Franse moedertaalonderwys is vervolgens in die nuwe Kanadese grondwet verskans wat in 1982 afgekondig is en in alle provinsies en gebiede van Engelssprekende Kanada geïmplementeer is. Van alle provinsies het Nieu-Brunswyk die verreikendste wetgewing in verband met taalregte vir Franssprekendes aanvaar. Reeds in 1969 is Frans naas Engels tot dié provinsie se ampstaal verklaar, en twaalf jaar later is Nieu-Brunswyk se Frans- en Engelssprekende gemeenskappe gelykgestel aan mekaar. Franssprekende instellings in dié tweetalige provinsie geniet daarnaas 'n hoë graad van selfbeskikking. 'n Ander belangrike stap was die afkondiging van die Wet op Ampstale op federale vlak in 1969 wat in 1988 nog eens gewysig is. Die wet se doelwit is om vir Engels- en Franssprekende Kanadese diensverskaffing deur die federale regering en verskeie nasionale instellings soos die lugredery Air Canada in sowel Frans asook Engels te verseker. Die toepassing van hierdie wet word deur 'n federale kantoor, die ''Office of the Commissioner of Official Languages'', voortdurend dopgehou. In sy jaarlikse verslae bevind dié kantoor egter gereeld weer dat dienste in Frans, soos verskaf deur die federale openbare diens buite Quebec, nog nie op 'n peil is wat vir Franssprekendes volle toegang tot federale dienste waarborg nie. === Immigrasie === Kanada se bevolking was oorspronklik oorwegend van [[Franse]], [[Engelse]], [[Skotte|Skotse]] en [[Iere|Ierse]] afkoms. Eers in die tweede helfte van die 19de eeu het dié land een van die klassieke bestemmings vir groot getalle ander Europese immigrante geword, wat veral uit [[Duitsland]], Italië, [[Oekraïne]], [[Skandinawië]], [[Pole]] en die Verenigde State gekom het. Vandag is minder as 40 persent van Angel-Saksiese en sowat 30 persent van Franse afkoms. Van die sowat 12&nbsp;000 Franse immigrante, wat hulle tussen 1605 en 1763 in Nieu-Frankryk gevestig het, het byna 90 persent oorspronklik uit [[Normandië]] en [[Bretagne]] gekom. Die immigrasie na Kanada het nooit dieselfde vlakke bereik soos dié na die Verenigde State nie en eers teen die begin van die 20ste eeu sterk toegeneem. Dit het in 1913 'n historiese hoogtepunt met 410&nbsp;000 nuwe aankomelinge bereik, van wie 150&nbsp;000 Britte en 140&nbsp;000 Amerikaners was. As gevolg van die dalende geboortesyfer speel immigrasie 'n steeds belangriker rol by Kanada se bevolkingsgroei. Deesdae immigreer groot getalle mense uit die Verre Ooste, met name die Volksrepubliek China, Afrika en [[Latyns-Amerika]] na Kanada. Die grootste groep van immigrante uit Afrikalande suid van die Sahara het uit die Republiek van Suid-Afrika gekom. Die getal Suid-Afrikaanse immigrante in Kanada het in 1996 13&nbsp;950 beloop, onder wie talle Engelssprekendes en Suid-Afrikaners van Joodse afkoms, asook kleiner groepe [[Afrikaners]], [[Kleurlinge]], Indiërs en sommige Swart Suid-Afrikaners. Gekwalifiseerdes soos universiteitsdosente, geneeskundiges, onderwysers, skrywers, kunstenaars en sommige opgeleide ambagsmanne is in alle etniese groepe verteenwoordig. Ook in die volgende dekade het 'n bestendige stroom Suid-Afrikaanse immigrante Kanada toe gekom, en so het die getal inwoners van Suid-Afrikaanse herkoms in 2006 reeds 25&nbsp;855 beloop. Daarnaas het ook 3&nbsp;570 blanke Rhodesiërs 'n nuwe tuiste in Kanada gevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/africans |title=Africans |publisher=The Canadian Encyclopedia |accessdate=19 Maart 2015}}</ref> Volgens die 2011-sensus het 8&nbsp;770 inwoners [[Afrikaans]] as huistaal gepraat.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/tbt-tt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=107988&PRID=0&PTYPE=101955&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2011&THEME=90&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |title=2011 Census of Canada: Topic-based tabulations |publisher=Statistiek Kanada |date=18 April 2020 |accessdate=19 Maart 2025}}</ref> ; Oekraïense immigrasie [[Lêer:Ukrainian Canada 2011.jpg|duimnael|Kanadese van Oekraïense afkoms in tradisionele volksdrag]] Vyf groot immigrasiegolwe sedert die laat 19de eeu het etniese en kulturele bande tussen Oekraïne en Kanada gesmee.<ref>{{en}} [https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/unstable-economy-war-push-ukrainians-to-leave-for-canada.html ''Kyiv Post, 9 Julie 2018: Unstable economy, war push Ukrainians to leave for Canada. Besoek op 12 April 2020'']</ref> Oekraïners het hulle vanaf 1891 in groter getalle in Kanada kom vestig – veral nadat die Kanadese regering die immigrasie van boere in 1896 aktief begin bevorder het. So word sowat die helfte van die Oekraïno-Kanadese bevolking in die sogenaamde ''prairie provinces'' van Wes-Kanada met hul uitgestrekte landboustreke aangetref.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/ukrainian-canadians |title=Ukrainian Canadians |publisher=The Canadian Encyclopedia |accessdate=19 Maart 2025}}</ref> 1,4 miljoen Kanadese (of vier persent van die totale bevolking) het wortels in Oekraïne wat van die Oekraïense gemeenskap in die land die grootste ter wêreld buite die moederland en Rusland maak – 'n snelgroeiende diaspora bowendien gegewe die feit dat die getal Oekraïense immigrante in Kanada tussen 2001 en 2011 van 51&nbsp;610 tot 65&nbsp;455 gegroei het. Die Kanadese sensus van 2016 het die getal Oekraïense immigrante as 73&nbsp;030 bepaal.<ref>{{en}} [https://canadaimmigrants.com/ukrainian-immigrants-canada/ ''im – The Canadian Magazine of Immigration: Ukrainian Immigrants to Canada. Besoek op 12 April 2020'']</ref> Dit maak van die Oekraïense gemeenskap sowel as die Kanadese regering 'n belangrike rolspeler in die internasionale politiek ten opsigte van Oekraïne. So was Kanada die eerste land op aarde wat in 1991 die onafhanklikheid van Oekraïne amptelik erken het. Die vroeëre konserwatiewe premier Stephen Harper was die eerste buitelandse regeringsleier wat 'n besoek aan die nuwe Oekraïense oorgangsregering gebring het en een van die mees uitgesproke kritici van Rusland se anneksasiebeleid.<ref>{{de}} [https://taz.de/Ukrainische-Diaspora-in-Kanada/!5045006/ ''taz, 9 April 2014: Ukrainische Diaspora in Kanada – Angst um das ferne Land. Besoek op 12 April 2020'']</ref> === Verstedeliking === ==== Definisie van stedelike nedersettings ==== [[Lêer:Vancouver City Night 2 by ajithrajeswari.jpg|duimnael|Woonstelgeboue in Vancouver]] Terwyl die term ''city'' in Kanada na 'n wye verskeidenheid nedersettings kan verwys wat ten opsigte van hul inwonertal, oppervlakte, ekonomiese basis, sosiale strukture en plaaslike regeringsvorm grootliks van mekaar kan verskil, word dit algemeen as 'n sinoniem vir 'n stedelike gebied gebruik. Munisipale regerings val onder die jurisdiksie van Kanada se provinsiale parlemente, en so bepaal die deelstate ook watter voorwaardes 'n nedersetting moet vervul om as 'n stedelike entiteit gekategoriseer te word. Verstedeliking as demografiese proses het begin lank voordat die Kanadese Konfederasie gestig is en duur steeds voort. Tans woon rofweg vier vyfdes van alle Kanadese in stedelike gebiede wat van miljoenestede soos Toronto en Montreal tot kleiner dorpe en nedersettings sonder formele munisipale status (niegeïnkorporeerde nedersettings) met 'n bevolking van meer as 1000 of tot die beboude randgebiede van munisipaliteite kan strek. ==== Ontwikkeling voor 1920 ==== [[Lêer:Quebec-Windsor Corridor.svg|duimnael|Die Québec-Stad-Windsor-korridor is die digsbevolkte en mees geïndustrialiseerde streek van Kanada. Dit strek oor sowat 1&nbsp;200&nbsp;km<ref>{{en}} {{cite book|author1=Peter H. McMurry|author2=Marjorie F. Shepherd|author3=James S. Vickery|title=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment|url=https://books.google.de/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-84287-7|page=391|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412142432/https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391|archivedate=12 April 2016|df=mdy-all}}</ref>]] Die vestiging van Europese nedersettings in Kanada het uit die koloniale beleid van Groot-Brittanje en Frankryk voortgespruit om buiteposte in oorsese gebiede te vestig. Vroeë koloniale nedersettings het 'n verskeidenheid funksies vervul – die ontginning van die kolonie se ekonomiese potensiaal, die oordrag van die leefstyl van Europese metropolitaanse sentra soos Londen en Parys na 'n afgeleë gebied met 'n onbeskaafde inheemse bevolking, asook die militêre beveiliging en administrasie van die nuut verowerde gebied. Koloniale nedersettings was meestal handelsposte met stoor- en hanteergeriewe vir goedere soos velle en huide, vis, minerale en graan en vervoerspilpunte van waar dié produkte na die Europese metropolitaanse sentra verskeep is. Eers in Europa is die goedere verwerk en na hul finale bestemmings uitgevoer. Die stigting van Franse en Britse koloniale nedersettings het die algemene kolonisasie van 'n streek voorafgegaan en 'n soort stedelike grenspos van die Europese beskawing gevorm. Hul verdere groei en ekonomiese welvaart was onlosmaaklik verbonde aan die ekonomiese potensiaal van hul omgewing. Koloniale nedersettings was die spilpunt vir die ontwikkeling van hul omgewing en het aanvanklik 'n groot deel van die kolonie se bevolking gehuisves. Gaandeweg het kleiner sekondêre buiteposte ontstaan wat tot demografiese desentralisering bygedra het. Hul afgeleë ligging en die gebrek aan vervoergeriewe en ander fasiliteite het verseker dat hulle 'n sekere outonomie en afsonderlikheid kon handhaaf so lank as wat die primêre buiteposte nie in staat was om 'n oorheersende invloed op 'n groter gebied in hul omgewing uit te oefen nie. Hierdie desentraliseringsproses is eers omgekeer namate koloniale nedersettings soos Quebecstad, Montreal, Toronto en Halifax tot groter stedelike sentra ontwikkel het. 'n Belangrike kenmerk van koloniale nedersettings was hul noue ekonomiese bande met hul oorsese metropole en die gebrek aan 'n infrastruktuur wat hulle met ander koloniale buiteposte sou kon verbind het. Die vestiging van plaaslike vervoer-, handels- en kommunikasienetwerke, waardeur samewerking op plaaslike vlak kon plaasvind, word as die eindfase van die koloniale tydperk en die begin van 'n moderne ekonomiese stelsel beskou waarin groter nedersettings goedere en dienste nie net vir hulself nie, maar vir 'n groter omgewing verskaf het. Die eerste stedelike nedersettings in Kanada, Quebec (gestig in 1608) en Montreal (gestig in 1642), was aanvanklik hoofsaaklik pelshandelsposte wat min stedelike geriewe en dienste vir hul landelike omgewing verskaf het. Eers in die 19de eeu het vinnige bevolkingsaanwas, die bou van spoorweë en die gepaardgaande industrialisering Kanada se stedelike nedersettings tot ekonomiese sentra laat groei wat 'n verskeidenheid funksies begin vervul het. ==== Moderne vorme van verstedeliking ==== [[Lêer:Oakridge aerial view 2018.jpg|duimnael|Vestigingspatrone in Kanada toon baie ooreenkomste met dié in die Verenigde State. Uitgestrekte voorstadsones met enkelgesinshuise dra vanweë lang afstande en die koeler klimaat by tot die hoogste per capita-energieverbruik op aarde: Lugaansig van Oakridge, Vancouver]] Tans strek die tipes stedelike nedersettings oor 'n wye spektrum. Kleiner nedersettings met 'n bevolking van enkele honderd wat beperkte funksies vir die landelike gebiede in hul omgewing vervul kontrasteer met multifunksionele metropole soos Toronto, Montreal en Vancouver. Stedelike strukture in Kanada weerspieël sowel Amerikaanse asook Europese invloede. In teenstelling met talle groot stede in die Verenigde State het sakekerne en middestede danksy 'n verskeidenheid geriewe aantreklik vir hul bewoners gebly. Maatskaplike teenstellings speel in vergelyking met die VSA net 'n ondergeskikte rol sodat negatiewe verskynsels soos krotbuurte en ghetto's nouliks aangetref word. Net soos in die VSA het enkelgesinshuise met tuine 'n ideaal vir groot dele van die bevolking geword en die groei van uitgestrekte voorstede bevorder. Woonstelblokke in binnestedelike sones of stadshuise speel nogtans 'n beduidende rol in stede soos Vancouver en Montreal. Tans is daar meer as twintig groot stedelike bevolkingskonsentrasies of metropolitaanse gebiede wat 'n verskeidenheid ekonomiese, dienste- en dikwels ook administratiewe funksies op byvoorbeeld provinsiale vlak vervul. == Politiek == [[Lêer:Charles, Prince of Wales in 2021 (cropped) (3).jpg|duimnael|links|upright|Koning [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]] is die staatshoof van Kanada]] [[Lêer:Canada Parliament2.jpg|duimnael|Die [[Parlement van Kanada|Kanadese parlementsgebou]] in Ottawa]] [[Lêer:Canadian-Senate-chamber.jpg|duimnael|Die Kanadese parlement se hoërhuis]] [[Lêer:Maple leaf.jpg|duimnael|links|upright|Die [[Suikeresdoring|esdoringblaar]] is die nasionale simbool van Kanada]] [[Lêer:Parliament2.jpg|duimnael|Die Kanadese parlement se laerhuis]] [[Lêer:Mark Carney.jpg|duimnael|links|upright|Mark Carney is die huidige eerste minister van Kanada]] Kanada is 'n konstitusionele monargie. Die koningin of koning van die Verenigde Koninkryk tree ook as koningin of koning van Kanada op en is volgens die grondwet die staatshoof. Die daaglikse pligte van die monarg word deur die goewerneur-generaal waargeneem, wat gewoonlik 'n afgetrede Kanadese politikus of ander bekende persoon is. Die goewerneur-generaal word na beraadslaging met die eerste minister van Kanada formeel deur die koning benoem. Sy of hy bly onpartydig ten opsigte van die binnelandse beleid en tree veral tydens nasionale plegtighede as 'n simboliese figuur op. === Uitvoerende gesag === Die eerste minister van Kanada beskik as regeringshoof oor verreikende uitvoerende bevoegdhede. Hy word formeel deur die goewerneur-generaal benoem, maar moet nogtans die goedkeuring van die [[Parlement van Kanada|parlement]] geniet. Die leier van die grootste party beklee gevolglik meestal ook die amp van eerste minister. Die Kanadese regering beheer Kanada se [[buitelandse beleid]], verdediging, handel, geldstelsel, vervoer, poswese en die administrasie van die federale gebiede in die noorde: Yukon, die Noordwestelike gebiede en Nunavut. === Wetgewende gesag === Kanada se tweekamerparlement bestaan uit die demokraties verkose Laerhuis en die Senaat of Hoërhuis. Alle Kanadese provinsies word op 'n proporsionele grondslag in die Senaat verteenwoordig, en die afgevaardigdes word volgens 'n voorstel van die Kanadese eerste minister benoem. Die parlement se wetgewende periode is vyf jaar. Op versoek van die eerste minister moet die goewerneur-generaal die Laerhuis ontbind selfs al het sy termyn nog nie verstryk nie, en 'n nuwe federale verkiesing uitroep. === Regsprekende gesag === Kanada se regstelsel pronk met 'n lang tradisie. Die Gemenereg, wat in alle provinsies met uitsondering van Québec toegepas word, berus op beginsels wat reeds in die [[Middeleeue|Middeleeuse]] Engeland ontwikkel is. Quebec se ''Droit Civil'' gaan selfs terug op die tydperk van die [[Romeinse Ryk]] en weerspieël daarnaas ook baie beginsels van die Franse reg. Albei regstelsels is gaandeweg by die Kanadese toestande aangepas en Kanadese howe neem by die uitleg van wette ook die veranderende maatskaplike konteks in ag. Die Kanadese grondwet dien orals in Kanada as die grondslag van die regstelsel. === Huidige regering === Sedert Maart 2025 word Kanada deur die Liberale Party onder leiding van eerste minister [[Mark Carney]] geregeer. Sy meerderheidsregering het in die Kanadese federale verkiesing van 2021 'n groot persentasie stemme op hom verenig en beskik tans oor 160 van die 338 setels in die Kanadese Laerhuis. Die Konserwatiewe Party, wat Kanada tot en met 2015 nege jaar lank onder eerste minister Stephen Harper geregeer het, het 119 setels, die [[New Democratic Party (Kanada)|Nuwe Demokratiese Party]] 25 en die Bloc Québécois, wie se kandidate uitsluitlik in die provinsie [[Quebec]] staan en die politieke selfstandigheid van dié provinsie voorstaan, beskik oor 32 setels in die federale parlement. Daar is nog twee afgevaardigdes van die Groen Party. === Grondwet en burgerregte === [[Lêer:Ottawa - ON - Oberster Gerichtshof von Kanada.jpg|duimnael|Die Hooggeregshof van Kanada]] Met die Britse Noord-Amerika-Wet van 1867, wat nog steeds as Kanada se grondwet dien, word dié land 'n parlementêre monargie met skeiding van wetgewende, uitvoerende en juridiese mag. In 1917 kry vroue vir die eerste keer stemreg in die federale verkiesing. Na [[Spanje]], [[Nederland]] en [[België]] is Kanada in Julie 2005 die vierde land ter wêreld wat gay en lesbiese pare volle burgerregte toestaan, insluitende die reg om te trou en kinders aan te neem. Die sogenaamde Wetsontwerp C-38 van die liberale Kanadese regering word in die Senaat van Kanada met 47 Ja- teen 21 Nee-stemme goedgekeur. Nadat die rol wat Kanada jare lank as 'n toevlugsoord vir internasionale kriminele gespeel het, 'n nadelige beeld van dié land uitgedra het, het die regering van eerste minister Stephen Harper in 2007 eerste stappe gedoen om sy reputasie in hierdie verband te verbeter. Twee voormalige Nazi-samesweerders het hulle Kanadese burgerskap in Junie 2007 verloor en word volgens die minister van justisie, Rob Nicholson, moontlik na Duitsland gedeporteer. Nicholson het beklemtoon dat Kanada geen veilige toevlugsoord sal wees vir oorlogsmisdadigers of mense wat skuldig is aan volksmoord of misdaad teen die mensdom.<ref>{{de}} [http://www.morgenpost.de/content/2007/06/03/politik/903393.html ''Kanada: Oase für Kriminelle aus aller Welt''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930184833/http://www.morgenpost.de/content/2007/06/03/politik/903393.html |date=30 September 2007 }}. In: Berliner Morgenpost, 3 Junie 2007</ref> Die vroeëre anti-apartheid-aktivis [[Winnie Madikizela-Mandela]], wat in die tagtigerjare 'n voorstander van gru-halssnoermoorde<ref>{{en}} [http://www.csvr.org.za/papers/papball.htm Joanna Ball: ''The Ritual of the Necklace''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928002904/http://www.csvr.org.za/papers/papball.htm |date=28 September 2007 }}</ref> en as stigter van die sogenaamde ''Mandela Football Club'' ook mede-verantwoordelik vir die moord op die veertienjarige [[Stompie Seipei]] was, is in Junie 2007 toegang tot dié land geweier.<ref>{{en}} [http://edition.cnn.com/2007/WORLD/americas/06/05/mandela.canada.reut/index.html CNN.com: ''Winnie Mandela barred from Canada''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607150315/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/americas/06/05/mandela.canada.reut/index.html |date= 7 Junie 2007 }}</ref> === Volkslied en koninklike lied === [[Lêer:God Save the King (sheet, 1745).png|duimnael|upright|''God save the King'' van 1745]] Kanada se volkslied is "[[O Canada]]". Alhoewel dit reeds op 24 Junie 1880 vir die eerste keer opgevoer is by 'n [[Saint Jean-Baptistedag]]-onthaal in Quebecstad, het dit eers op 1 Julie 1980 Kanada se amptelike volkslied geword. Oor die voorafgaande 70 jaar het "O Canada", "[[God Save the King]]" en "[[The Maple Leaf Forever]]" saamgedien as nieamptelike volksliedere, maar teen die 1960's het "O Canada" as die voorkeurkeuse uitgestaan. Toe dit die amptelike volkslied gemaak is, was die meeste Kanadese verbaas dat dit nog nie reeds sulke status geniet het nie. "God Save the King" is nou Kanada se [[koninklike lied]]. Dit word amptelik gespeel in die teenwoordigheid van die [[Koning van Kanada|Koning]] of ander lede van die koninklike familie. Die eerste ses mate is ook gebruik as deel van die Onder-Koninklike Saluut, wat in die teenwoordigheid van die [[Goewerneur-Generaal]] gespeel word. Uit tradisie word "God Save the King" gesing aan die einde van uiters formele staatsaangeleenthede (byvoorbeeld 'n staatsbegrafnis of [[Remembrance Day]]-diens). Dit word ook gespeel (maar nie gesing nie) by baie militêre aangeleenthede, en sommige [[Universiteit]]e sluit hulle konvokasies daarmee af. Tot die 1980's was dit ook algemeen vir laerskole in baie streke om hulle byeenkomste af te sluit met "God Save the King", maar dit is nie meer die geval nie. Soos met [[Brittanje]] verander die lied na "God Save the Queen" wanneer toestande op die troon dit noodsaak. === Buitelandse beleid === In die algemeen het Kanada se buiteland beleid dieselfde beginsels gevolg soos dié van die Verenigde State en Europa sodat die regering in Ottawa op internasionale terrein lojaal by sy westerse bondgenote gestaan het. Kanadese soldate het in albei wêreldoorloë aan geallieerde kant geveg en later 'n aktiewe rol binne die Verenigde Nasies en NAVO gespeel, terwyl Kanada deur militêre, diplomatieke en finansiële bydraes stabiliteit en geregtigheid help verseker het in 'n wêreld wat bedreigings deur terrorisme en skurkstate in die gesig gestaar het.<ref>{{en}} [http://www.thecanadaguide.com/basics/foreign-policy/ ''The Canada Guide: Canadian Foreign Policy. Besoek op 4 November 2018''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181101231927/http://www.thecanadaguide.com/basics/foreign-policy/ |date= 1 November 2018 }}</ref> Die liberale regering onder die eerste minister Trudeau, wat in November 2015 ingesweer is, strewe in sy buitelandse beleid daarna om na "tradisioneel Kanadese waardes" terug te keer. As 'n middelgroot land fokus Kanada op multilaterale samewerking binne internasionale organisasies soos die [[Groep van Sewe]], die [[Groep van 20]] en die Verenigde Nasies. == Ekonomie == === Kenmerke === [[Lêer:City Skyline from Above (Unsplash).jpg|duimnael|Toronto is die finansiële sentrum van Kanada. Uitsig oor die middestad vanuit die CN-toring]] Die Kanadese ekonomie steun hoofsaaklik op sy hoogs ontwikkelde nywerheidsektor, natuurlike hulpbronne en landbou. Geografiese en klimatiese besonderhede oefen groot invloed op die ekonomiese ontwikkeling uit. Alhoewel Kanada volgens sy oppervlakte die tweede grootste land ter wêreld is, is die ekonomiese kerngebiede ruimtelik verdeel. Die meeste vervaardigingsbedrywe is in 'n landstrook met 'n maksimale wydte van 350&nbsp;km langs die grens met die Verenigde State saamgetrek, terwyl die meeste natuurlike hulpbronne soos minerale en ruolie in afgeleë landsdele in die noorde en weste ontgin word. Die belangrikste landbougebiede is in die suide van die sentrale provinsies en in Ontario geleë. Kanada is een van die welvarendste lande ter wêreld en 'n lidstaat van die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling (OESO) en die [[Groep van Agt]] (G8). Sy vryemarkekonomie word deur 'n hoër peil van regeringsinmenging gekenmerk as dié van die Verenigde State, en sy welvaart is meer eweredig onder die bevolking versprei. Desondanks stem Kanada ten opsigte van die markgerigtheid van sy ekonomiese stelsel, die produksiepatrone en hoë lewensstandaard grootliks met die VSA ooreen. Die BBP per capita is nogtans iets laer as dié van die VSA. Oor die afgelope eeu het die indrukwekkende groei van die nywerhede, die mynbou en die dienstesektor die oorspronklik meer plattelandse en agrariese basis van die Kanadese ekonomie omgevorm tot 'n stedelike en industriële. Net soos in ander ontwikkelde lande word die ekonomie deur die tersiêre sektor oorheers, wat driekwart van Kanada se werksgeleenthede verskaf. Die grootste deel van Kanadese nywerhede is in die suide van Ontario en Quebec en in die metropolitaanse gebied van Vancouver saamgetrek. Die motorbedryf is tans die belangrikste van alle industriële sektore. Kanada se nywerheidsektor is toekomsgerig en spits hom ook op opkomende tegnologieë toe. Die vernaamste verwerkende nywerhede naas die motorbedryf is die lugvaartbedryf, metaalnywerhede, voedselverwerking, die hout- en papierbedryf, chemiese nywerhede asook inligtings- en kommunikasietegnologie. Opkomende en innovatiewe sektore soos inligting, telekommunikasie, energetiek, bio- en nanotegnologie word deur die staat doelgerig bevorder. === Die primêre sektor === [[Lêer:Syncrude mildred lake plant.jpg|duimnael|Teersandmynbou in Kanada: 'n Aanleg van ''Syncrude'' naby Mildred Lake. Die geel strukture is hope [[swael (chemiese element)|swael]] wat naby die myn gestoor word]] Kanada verskil van ander Eerste-Wêreldlande deur die groot belangrikheid van die primêre sektor, waarby die hout- en oliebedryf die grootste rol speel. Dié land is een van die belangrikste uitvoerders van agrariese produkte, [[hout]] en minerale. Die Kanadese prairie is een van die grootste landbougebiede vir [[koring]] en ander [[graan|grane]]. Dié land is ook die grootste produsent van sink en uraan en een van die grootste verskaffers van [[goud]], [[nikkel]], [[aluminium]] en [[lood]]. Mynbou en die houtbedryf is die ekonomiese basis van baie stede en dorpe in die noorde van Kanada, wat minder geskik is vir landbou. Teen die begin van die 21ste eeu het hout en houtprodukte nog steeds byna 'n vyfde van Kanadese uitvoere beloop. Kanada se uitgestrekte bosse maak van dié land die grootste uitvoerder van hout ter wêreld. Sowat 46 persent van die totale oppervlakte is bebos – dit beteken dat 'n tiende van alle bosgebiede op aarde in Kanada geleë is. Die Kanadese ruolie-voorrade, insluitende die oliesande in Alberta, is die derde grootste ter wêreld ná [[Saoedi-Arabië]] en [[Venezuela]]. Kanada is tans die derde grootste aardgas- en die sesde grootste olieprodusent ter wêreld. Sedert die middel van die 1990's word in gebiede noord van die Poolsirkel (die Noordwesgebiede en Nunavut) [[diamant]]e ontgin. Kanada is intussen een van die belangrikste verskaffers van diamante op die wêreldmark. Negentig persent van alle diamante word in die Europese Unie uitgevoer en op die Londense en Amsterdamse markte gehandel. Kanada is ná [[Kasakstan]] en nog voor [[Australië]] die tweede grootste uraanprodusent en lewer tans 18,2 persent van die wêreldproduksie op. Daarnaas speel ook nieenergetiese minerale soos ystererts, goud, koper, nikkel en seldsame aardes 'n belangrike rol vanweë hul strategesie waarde vir oorsese nywerhede. === Energie === [[Lêer:Tar sands in alberta 2008.jpg|duimnael|Teersand in Alberta]] Kanada behoort tot die min ontwikkelde lande ter wêreld wat netto-uitvoerders van energie is. Dié land beskik oor groot natuurlike hulpbronne soos aardgas aan die ooskus en groot voorkomste van ru-olie en gas in die provinsies Alberta, Brits-Columbië en Sasketchewan. Danksy die teersande van Athabasca beskik dié land oor die tweede grootste ru-olievoorkomste ter wêreld. Waterkrag is 'n ekologiese en goedkoop bron van energie, wat volop beskikbaar is in Quebec, Brits-Columbië, Ontario en Manitoba. In 2003 is 180,9 miljard kubieke meter aardgas en 136 miljoen ton ruolie ontgin; Kanada was in daardie jaar die derde grootste produsent van aardgas en die negende grootste produsent van ruolie. As gevolg van sy goedkope energiebronne het Kanada tot die wêreld se derde belangrikste produsent van aluminium ná die Volksrepubliek China en die Russiese Federasie ontwikkel; die jaarlikse vervaardiging het in 2003 2,8 miljoen ton beloop. Kanada se energieverbruik was in 2001 met 339,5 miljoen ton steenkooleenhede of 'n per-capita-verbruik van 10&nbsp;943 kilogram die tweede grootste ter wêreld per inwoner na dié van die Verenigde State met 3&nbsp;152 miljoen ton of 11&nbsp;067 kilogram per capita. Die totale bruto-kragopwekking van Kanada se kragsentrales, waaronder 17 kernkragsentrales, het in 2003 570&nbsp;000 miljoen kilowatt-ure beloop, en Kanada was sodoende die sesde grootste produsent van elektriese energie na die VSA, die Volksrepubliek China, Japan, die Russiese Federasie en Brasilië.<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2006''. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2005, bl. 645–658</ref> === Handelsbetrekkinge === [[Lêer:Canada Exclusive Economic Zone.PNG|duimnael|links|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Kanada]] [[Lêer:FTAs with Canada.svg|duimnael|400px|Lande wat met Kanada vryhandelsverdrae gesluit het: {{sleutel|#000|Kanada}} {{sleutel|#393|Vryhandelsverdrae}}]] Kanada se ekonomie is afhanklik van internasionale handelsbetrekkinge, onder meer danksy die groot aandeel van die primêre sektor. Die vryhandelsooreenkoms (Engels: ''Free Trade Agreement'' met die VSA, wat in 1989 gesluit is, en die [[NAFTA|Noord-Amerikaanse Vryhandelsooreenkoms]] (Engels: ''North American Free Trade Agreement'') van 1994, wat ook [[Meksiko]] insluit, het tot 'n dramatiese groei in die internasionale handel en die ekonomiese integrasie met die VSA gelei. Sedert 2001 het Kanada daarin geslaag om 'n resessie te vermy, en sy ekonomie vertoon die beste in die [[Groep van Agt|G8-groep]]. Die ooreenkoms oor ekonomiese, industriële en tegnologiese samewerking wat in 1976 met die Europese Unie aangegaan is, was 'n poging om die ekonomiese afhanklikheid van die Verenigde State te verminder. Maar eers in die 21ste eeu het Kanada se buitelandse handelstrome merkbaar begin verskuif na die Pasifiese gebiede, en vier van dié land se belangrikste handelsvennote is tans Asiatiese state. Die krimpende vraag op die Amerikaanse mark en die stygende waarde van die Kanadese dollar in die vroeë 21ste eeu het nog eens die noodsaaklikheid van diversifisering van Kanada se handelsbetrekkinge getoon. Die konserwatiewe regering onder die eerste minister Harper stel veral in bilaterale vryehandelsooreenkomste met die Europese Unie, Indië en Suid-Korea belang. Daarnaas toon die Volksrepubliek China groot belang in die ontginning en invoer van Kanadese minerale en ander natuurlike hulpbronne sodat toekomstige handelsbetrekkinge met dié land eweneens 'n sentrale rol vir Kanada se ekonomiese groei sal speel. Die Verenigde State is desondanks steeds by verre die belangrikste handelsvennoot vir Kanada. Driekwart van alle Kanadese uitvoere is vir die Amerikaanse mark bestem; vir olie- en gasuitvoere beloop dié aandeel selfs 98,5 persent. Laat in 2018 het die Verenigde State, Kanada en Mexiko 'n nuwe vryhandelsooreenkoms onderteken – die sogenaamde VSA-Mexiko-Kanada-ooreenkoms of ''US Mexico Canada Agreement'', kort ''USMCA'' – wat ná afsluiting van die nasionale ratifiseringsprosesse in al drie lande na verwagting vroeg in 2019 in werking sal tree. USMCA sal die basis vir handelsbetrekkinge in Noord-Amerika vorm en 'n vroeëre handelsooreenkoms, die Noord-Amerikaanse Vryhandelsooreenkoms of NAFTA, vervang.<ref>{{de}} [https://www.auswaertiges-amt.de/de/aussenpolitik/laender/kanada-node/wirtschaft/204888 ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Kanada: Wirtschaftsbeziehungen mit den USA. Besoek op 4 November 2018''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325181505/https://www.auswaertiges-amt.de/de/aussenpolitik/laender/kanada-node/wirtschaft/204888 |date=25 Maart 2019 }}</ref> === Onlangse ekonomiese ontwikkeling === In die afgelope dekade is Kanada se ekonomie – ná 'n moeilike tydperk – deur 'n hoë groeitempo en lae werkloosheidsyfers gekenmerk, terwyl die fiskale jare op nasionale vlak met groot oorskotte afgesluit het. Die werkloosheidsyfer het in 2008 met 5,8 persent sy laagste vlak ooit bereik. Nadat dit as gevolg van die internasionale finansiële en ekonomiese krisis in die somer van 2009 weer tot 8,9 persent gestyg het, toon dit 'n afwaartse neiging. In Augustus 2012 was 7,3 persent van die ekonomies aktiewe bevolking werkloos. === Wynbou === [[Lêer:Vineyards Lake Okanagan.jpg|duimnael|Wingerde in [[Okanagan]]]] Kanada staan tans nog nie internasionaal as 'n wynbouland bekend nie, maar beskik danksy die milde mikroklimaatsones van [[Okanagan]] en die Niagara-streek oor twee belangrike wynbougebiede. Die eerste Kanadese wyn is reeds sowat 200 jaar gelede geproduseer, en tans staan dié land veral vir sy yswyn bekend. In die omgewing van Niagara-on-the-Lake het wynbouers uit Duitsland en Oostenryk in die 1970's die eerste wynkelders gestig. Die [[Ontariomeer]] stoor hier genoeg warmte om plaaslike temperature te verhoog en geskik vir wingerde te maak, terwyl die mikroklimaat ook danksy die hoër lugvogtigheid en neerslae gunstig vir kommersiële wynbou is. Kanadese wyne het intussen al medaljes op internasionale wynskoue verower. == Kultuur == [[Lêer:Thom Thomson, Le Pin, 1916-1917, huile sur toile, 127,9 x 139,8 cm, Musée des Beaux-Arts du Canada.jpg|duimnael|Thom Thomson (Group of Seven/Groupe des Sept): ''Le Pin'' (1916–1917), oliverf op doek, Musée des Beaux-Arts du Canada]] Die Verenigde State oefen danksy hulle sterk ekonomiese posisie ook 'n beduidende invloed op kulturele gebied uit. Buitelandse besoekers aan Kanada sal baie kenmerke van die Amerikaanse leefstyl oorkant die grens raaksien, wat van die kommersialisering van die alledaagse lewe tot by die Engelse taal se spelling en uitspraak strek. Driekwart van die Kanadese bevolking maak gebruik van kabeltelevisie, terwyl satellietprogramme meer afgeleë gebiede soos byvoorbeeld die noorde van Kanada dek. Die oorgrote meerderheid Kanadese is gevolglik blootgestel aan Amerikaanse televisieproduksies wat sowat 70 persent van die plaaslik uitgesaaide programme verteenwoordig. Ook 90 persent van alle rolprente en 80 persent van alle boeke wat in Kanada vrygestel word het hulle oorsprong in die VSA. Die Amerikaanse'' Webster''-woordeboek is net soos in die VSA die mees gesaghebbende bron ten opsigte van spelling. Kanadese het eers vanaf die 1960's begin om hule eie kulturele identiteit te handhaaf en te bewaar. Instellings soos die ''Canada Council'' is in die lewe geroep om die inheemse kuns en literatuur met subsidies, beurse en pryse te bevorder en in die binne- en buiteland bekend te maak. Die Kanadese letterkundige Northrop Frye het na die literêre ontwikkeling wat sedert die jaar 1960 plaasgevind het selfs 'n "kolossale verbale ontploffing" genoem.<ref>{{en}} Klinck, Carl F.: ''Literary History of Canada: Canadian Literature in English''. In: The Modern Language Review, volume 74, nommer 1 (Januarie 1979), bl. 186. Aanlyn beskikbaar: [http://links.jstor.org/sici?sici=0026-7937%28197901%2974%3A1%3C186%3ALHOCCL%3E2.0.CO%3B2-4&size=LARGE&origin=JSTOR-enlargePage JSTOR.org]</ref> 'n Aantal universiteite het inheemse skrywers uitgenooi om enkele semesters as ''writers in residence'' werksaam te wees, terwyl daar ook steeds meer kursusse oor Kanadese literatuur aangebied is. Die bekendste moderne skrywers sluit [[Margaret Atwood]], [[Michael Ondaatje]], Anne Michaels en Mordecai Richler in. Die geskiedenis en landskap van Kanada oefen 'n sterk invloed op die romans van Atwood, Rudy Wiebe, Margaret Laurence en Annie Proulx. Laasgenoemde skrywer het in 1994 vir haar roman ''The Shipping News'', wat in Newfoundland afspeel, die [[Pulitzerprys]] ontvang. Die Kanadese landskappe en buitelewe in die winter was die gunstelingmotiewe van Kanada se gewilde 19de eeuse skilder [[Cornelius Krieghoff]], 'n boorling van [[Amsterdam]] ([[Nederland]]). 'n Ander indrukwekkende voorbeeld van die Kanadese skilderkuns is die werk van Tom Thomson en die ''Group of Seven/Groupe des Sept'', wat die ongerepte natuurlandskap van die noordelike Kanada in 'n wonderlike kleureprag uitgebeeld het. Hierdie groep van sewe kunstenaars – wat gedurende verskillende tydperke Frank Carmichael, A.J. Casson, L.L. FitzGerald, Lawren S. Harris, Edwin Holgate, A.Y. Jackson, Franz Johnston, Arthur Lismer, J.E.H. MacDonald en Frederick Varley ingesluit het – het hul inspirasie in die noorde van Ontario gekry en hul kuns vir die eerste keer in 1920 in Toronto vertoon. Nogtans het hulle eers 'n aantal jare later in Kanada en in die buiteland erkenning vir hul baanbrekende styl gekry. Terwyl die meeste Kanadese skilders oorspronklik noukeurig die voorbeeld van Europese kunstenaars gevolg het en selfs hul motiewe oorgeneem het, het die Groep van Sewe sy eie patriotiese filosofie ontwikkel wat die skepping van 'n selfstandige Kanadese kunsstyl as die voorvereiste vir 'n onafhanklike Kanadese nasie beskou het. Een van die opspraakwekkendste voorbeelde van moderne Kanadese boukuns was die argitek Moshe Safdie se utopiese woonstelkompleks ''[[Habitat 67]]'' wat ter geleentheid van die wêreldtentoonstelling Expo 1967 in Montréal ontwerp is. Die argitek Eberhard Zeidler het onder meer bekendheid verwerf met sy futuristiese vermaaksentrum ''Ontario Place'' in Toronto, wat op kunsmatige eilande opgerig is, en die rewolusionêre konsep van sy winkelsentrum Eaton Centre, wat eweneens in Toronto ontstaan het. Carlos Ott se ontwerp vir die nuwe Operateater in die Franse hoofstad Parys is as die beste van 700 voorstelle gekies. Tans word Arthur Erickson as die beduidendste moderne argitek in Kanada beskou. Sy bekendste bouwerke sluit die Antropologiese Museum van die Universiteit van Brits-Columbië in Vancouver in, wat Indiaanse boukuns met [[beton]] en [[glas]] kombineer; die Robson Square-kompleks in die middestad van Vancouver, wat met sy estetiese ontwerp bekoor; en die Roy Thomson-konsertgebou in Toronto. == Sport == [[Lêer:CanadaRugbyWorldCup1987.jpg|duimnael|Die [[Kanadese nasionale rugbyspan]] tydens die [[Rugbywêreldbeker 1987]]]] [[Lêer:Canada2010WinterOlympicsOTcelebration.jpg|duimnael|Kanada se [[yshokkie]]-oorwinning tydens die [[Olimpiese Winterspele 2010]] in [[Vancouver]]]] Die wortels van georganiseerde [[sport]] in Kanada dateer terug na die 1770's.<ref>{{en}} Henry Roxborough, "The Beginning of Organized Sport in Canada", ''Canada'' (1975) 2#3 bl. 30–43</ref> Kanada se amptelike nasionale sportsoorte vir die [[somer]]seisoen is [[lacrosse]] en vir die [[winter]]seisoen [[yshokkie]].<ref>{{en}} {{cite web |title=National Sports of Canada Act |publisher=Regering van Kanada |date=5 November 2015 |url=http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/n-16.7/page-1.html |accessdate=23 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516194658/https://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/N-16.7/page-1.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Gholf]], [[tennis]], [[ski]], [[pluimbal]], [[vlugbal]], [[fietsry]], [[swem]], [[bowling]], [[rugby]], [[kanovaart]], [[ruitersport]], [[muurbal]] en die bestudering van [[vegkuns]] word op die jeug- en amateurvlak wyd uitgeoefen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://publications.gc.ca/collections/collection_2013/pc-ch/CH24-1-2012-eng.pdf |title=Canadian sport participation – Most frequently played sports in Canada (2010) |newspaper=Publications.gc.ca |year=2013 |page=34 |author=Canadian Heritage |accessdate=27 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503113334/http://publications.gc.ca/collections/collection_2013/pc-ch/CH24-1-2012-eng.pdf |archive-date=3 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Kanada se sporttradisies verskil grootliks van dié van ander voormalige Britse kolonies en kom egter ooreen met die Verenigde State s'n. Kanada deel verskeie groot professionele sportligas met die Verenigde State.<ref>{{en}} {{cite book|author1=Sergiy Butenko|author2=Jaime Gil-Lafuente|author3=Panos M. Pardalos|title=Optimal Strategies in Sports Economics and Management|url=https://books.google.de/books?id=Lh7tPTtYelUC&pg=PA42&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|year=2010|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-13205-6|pages=42–44|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170920184936/https://books.google.com/books?id=Lh7tPTtYelUC&pg=PA42|archivedate=20 September 2017|df=mdy-all}}</ref> Kanadese spanne in hierdie ligas sluit in sewe franchises in die National Hockey League (NHL), drie Major League Soccer-spanne (MLS) en een span elk in die Major League Baseball (MLB), die National Basketball Association (NBA) en die Major League Rugby (MLR). Ander gewilde professionele sportsoorte sluit in Kanadese voetbal, wat gespeel word in die Kanadese Football League, lacrosse in die National Lacrosse League en krul.<ref>{{en}} {{cite book|author1=Don Morrow|author2=Kevin B. Wamsley|title=Sport in Canada: A History|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-902157-4|pages=xxI – intro }}</ref> In Kanada het [[krieket]] nooit die aandag ontvang soos in die res van die Britse Ryk nie.<ref>{{en}} {{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | url = | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | issue = | pages = 51–81 }}</ref> Die eerste krieketwedstryd ooit is op 24 September 1844 tussen die [[Kanadese nasionale krieketspan]] en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] in [[New York]] beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-oldest-international-contest-of-them-all-141170 |title=The oldest international contest of them all |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=9 November 2007 |accessdate=13 Maart 2022}}</ref> Kanada kon tot dusver vir vier [[krieketwêreldbeker]]toernooie (in [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]], [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]], [[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] en [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]]) en twee [[T20I-wêreldbeker]]toernooie (in [[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]) kwalifiseer, maar hulle het nooit die uitklopfase gehaal nie. [[Rugby]] is in Kanada 'n matig gewilde sportsoort, veral weens die feit dat die gewilde Kanadese voetbal baie ooreenkomste met rugby toon en die Kanadese klimaat 'n uitgebreide rugbyseisoen verhoed. Die [[Kanadese nasionale rugbyspan]] is egter suksesvol en het tot dusver aan nege van die tien [[rugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem en tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]] hul beste prestasie opgelewer en die kwarteindrondte gehaal. Die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk was die eerste toernooi wat Kanada misgesloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/sports/rugby/canada-world-cup-qualifiers-1.6206498 |title=Canada fails to qualify for Rugby World Cup for 1st time ever |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=9 Oktober 2021 |accessdate=20 November 2022}}</ref> Kanada is tans die Amerikas se vierde sterkste span net ná [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] en [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/rankings/mru |title=World Rugby Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=24 April 2022}}</ref> Kanada is meer suksesvol in vrouerugby en is onder die beste lande wêreldwyd. Die [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan|vrouerugbyspan]] het vir al die [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie gekwalifiseer en twee keer die eindstryd gehaal, maar in [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] telkens teen [[Engelse nasionale vrouerugbyspan|Engeland]] vasgeval. Kanada het die [[Vrouerugbywêreldbeker 2006]] aangebied. Kanada het aan amper elke [[Olimpiese Spele]] deelgeneem sedert hul [[Olimpiese Somerspele 1900|Olimpiese debuut in 1900]] en het verskeie internasionale sportbyeenkomste soos [[Olimpiese Somerspele 1976]] in Montreal, [[Olimpiese Winterspele 1988]] in Calgary, Basketbal-Wêreldkampioenskap 1994, [[FIFA]] o/20 Sokker-Wêreldbeker, [[Olimpiese Winterspele 2010]] in Vancouver, en die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi vir vroue in 2015 aangebied. Sedert 1982 word die [[Kanadese Grand Prix]] op die [[Gilles Villeneuve-renbaan]] aangebied. In 2018 is Kanada deur FIFA saam met Meksiko en die Verenigde State as gashere vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] aangewys; dit sal die vierde toernooi in Noord-Amerika wees en die die eerste in Kanada.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win FIFA Vote |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=13 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515074954/https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vir die eerste keer mag 48 spanne aan 'n [[Sokker]]-Wêreldbekertoernooi deelneem en altesaam 80 wedstryde beslis.<ref>{{en}} {{cite web |title=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |publisher=[[BBC]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=13 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230190605/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ook die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2015]] is in Kanada beslis. Kanada het sedert 1930 aan elke [[Statebondspele]] deelgeneem en Kanadese stede het dit vier keer gehuisves: Die Britse Rykspele 1930 in [[Hamilton, Ontario|Hamilton]], die Britse Ryk en Statebondspele van 1954 in Vancouver, die Statebondspele van 1978 in Edmonton en die Statebondspele van 1994 in [[Victoria, Brits-Columbië|Victoria]]. == Internasionale ranglyste == * [[UN Human Development Index]] – 4de plek in 2004 (was eerste deur die meeste van die 1990's) * [[Reporters Without Borders]] – 18de plek in 2004 * [http://www.odci.gov/cia/publications/factbook/rankorder/2004rank.html BBP per capita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004200800/https://www.odci.gov/cia/publications/factbook/rankorder/2004rank.html |date= 4 Oktober 2006 }} – 11de plek == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Canada|title=Canada|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=19 Maart 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/|title=Canada|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=19 Maart 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canada|title=Canada|publisher=The Canadian Encyclopedia|accessdate=19 Maart 2025}} ---- ; Geskiedenis * {{en}} Brown, Craig (red.): ''The Illustrated History of Canada''. Vierde uitgawe. Toronto: Key Porter Books 2002 == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie|Canada|Kanada}} {{Wikt|Kanada}} * {{en}} {{Wikivoyage|Canada|Kanada}} * {{af}} [http://saskopgat.com/?p=984 Kanada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813013741/http://saskopgat.com/?p=984 |date=13 Augustus 2011}} ; Amptelike webwerwe ---- * {{en}} {{fr}} [http://canada.gc.ca/ Die amptelike webwerf van die Kanadese regering] ; Ensiklopedieë ---- * {{en}} {{fr}} [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/ Die Kanadese Ensiklopedie] ; Geskiedenis, geografie en onderwys ---- * {{en}} [http://www.ericdigests.org/pre-928/canada.htm Teaching about Canada] * {{en}} [http://www.hanifworld.com/canadaphotos.htm Photos of Canada Beauty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519195305/http://www.hanifworld.com/canadaphotos.htm |date=19 Mei 2007 }} * {{en}} [http://www.mccord-museum.qc.ca/ McCord Museum of Canadian History] ; Kuns ---- * {{en}} [http://www.groupofsevenart.com/ Group of Seven Art – 'n virtuele kunsgalery] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Kanada}} | Noord = [[Arktiese Oseaan]] | Noordoos = {{vlagland|Groenland}} | Oos = [[Atlantiese Oseaan]] | Suidoos = {{vlagland|Verenigde State}} | Suid = {{vlagland|Verenigde State}} | Suidwes = {{vlagland|Verenigde State}} | Wes = [[Stille Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Verenigde State}} ([[Alaska]]) }} {{Navigasie indeling Kanada}} {{Lande van Noord-Amerika}} {{NAFTA}} {{NAVO-lande}} {{G7}} {{G20}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Kanada| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] gnvmni8jkjs26bph251a50h6z6bb438 0 10121 2902502 2483327 2026-05-08T20:30:53Z SpesBona 2720 Bygewerk 2902502 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Syrup grades large.JPG|duimnael|Esdoringstroop word volgens sy deurskynendheid geklassifiseer. Die beeld wys verskillende grade van esdoringstroop uit [[Vermont]], met van links: Vermont Fancy, Graad A Medium-Barnsteen, Graad A Donker Barnsteen, en Graad B]] '''Esdoringstroop''' is 'n soetstof wat uit die sap van die esdoringbome (''Acer saccharum'', ''Acer rubrum'' en ''Acer nigrum'') vervaardig word. Dit word gewoonlik met pannekoeke en wafels geniet of dien as 'n bestanddeel van terte, [[gebak]] en nageregte. Die esdoringboom en esdoringstroop is 'n belangrike deel van die kultuur van die noordooste van [[Noord-Amerika]], en oestyd in die laat winter of vroeë [[lente]]tyd is 'n gebeurtenis wat in baie dorpe met feesvierings gepaardgaan. Die [[suikeresdoring]]boom (''Acer saccharum'') is die amptelike "staatsboom" van die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstate]] [[New York]], [[Vermont]], [[Wisconsin]] en [[Wes-Virginië]]. Die esdoringblaar is ook die sentrale simbool van [[Kanada]] se nasionale vlag en die algemeen gebruikte rooi embleem vir Kanada. Kanada en die Verenigde State lewer 'n gesamentlike jaarlikse produksie van meer as vyf miljoen gelling (19 miljoen liter) esdoringstroop op. == Geskiedenis == [[Lêer:Maple syrup.jpg|duimnael|links|Kanadese esdoringstroop]] [[Lêer:Maple syrup bucket.jpg|duimnael|'n Esdoringboom word getap]] [[Lêer:Maple syrup taps.jpg|duimnael|"Grootskaalse ontginning" – die esdoringsap word regstreeks na die huis gepomp]] Die Eerste Nasies van [[Kanada]] ken lankal die "soet water" van die esdoringboom en het dit gebruik as 'n soetstof, bestanddeel van hulle kookkuns en as 'n soet drank. Gedurende die winter, wanneer vleis die [[stapelvoedsel]] vir die Indiaanse bevolking was, het esdoringstroop as 'n belangrike bron van [[vitamien C]] die gevreesde "lentekoors" of [[skeurbuik]] help voorkom. Die [[Indiane]] het die bome gewoonlik in die laat najaar "uitgetap", nadat die sap deur herhaalde vors en daaropvolgende milde weerstoestande in die stamme begin opstyg het. Die sap is in hol stamme versamel en geleidelik ingekook totdat dit 'n stroperige konsistensie bereik. Die blanke setlaars van [[Nieu-Frankryk]] het vinnig die Indiaanse metode oorgeneem. Esdoringstroop was ook vir hulle 'n gewilde soetstof, veral aangesien ingevoerde [[suiker]] van die [[Wes-Indië|Karibiese eilande]] nouliks bekostigbaar was. Gewoonlik is met 'n ''tomahawk'', die tipiese Indiaanse strydbyl, kerwe in die boomstam geslaan, om die esdoringsap in houers, wat uit berkeboombas vervaardig is, op te vang en vervolgens in kleipotte te kook. Ander stamme het stene verhit en in die esdoringsap gelê om dit te laat kondenseer. Die eerste dokumente oor die handel met esdoringstroop in [[Quebecstad]] en [[Montreal]] dateer uit die jaar 1685. Die vervaardiging het eeue lank feitlik dieselfde gebly, alhoewel die Europese setlaars met die invoer van yster- en koperketels beter resultate bereik het, aangesien hierdie potte langer verhit kon word en sodoende meer water verdamp het. In die 18de eeu was esdoringsuiker en -stroop belangrike handelsware in die Noord-Amerikaanse kolonies, en hulle is eers vanaf die 19de eeu grotendeels deur suikerriet vervang. Sowat veertig liter esdoringsap word vir die vervaardiging van een liter stroop benodig. Die sap word in verdampers versigtig verhit totdat die meeste water verdamp het en die goudkleurige of donker esdoringstroop oorbly. Die vervaardiging van die natuurproduk word in Kanada, die vernaamste produsent van esdoringstroop ter wêreld, deur die Departement van Landbou beheer. Die reinheid en klassifikasie van die stroop word noukeurig gekontroleer. Die deurskynendheid van die stroop is die belangrikste kriterium van gehalte. == Oestyd == [[Lêer:Toaster waffles with maple syrup.jpg|duimnael|Wafels met esdoringstroop bedek]] Die oestyd van esdoringsap begin teen die einde van die [[winter]] of in die vroeë lente, afhangende van die klimaat- en weerstoestande in die verskillende oesgebiede, maar steeds sodra die winternagte met ryp deur warmer dae met temperature bo vriespunt opgevolg word. Tipiese oesmaande is Februarie, Maart en April. Die esdoringsap bevat gewoonlik tussen twee en vier persent suiker (veral saccharose), wat gedurende die [[herfs]] in die boomwortels gestoor word, waar dit "oorwinter". In die lente begin dit weer na bo styg om sodoende weer die energie vir die boom se stofwisseling op te lewer. Die esdoringsap, wat in [[Frans]] ''eau de l'érable'' (letterlik "esdoringwater") genoem word, is streng gesproke nie die boom se eintlike sap nie. Hierdie vloeistof, wat duidelik meer minerale en komplekse organiese molekule bevat, styg eers na bo nadat die stofwisseling ten volle begin het. Die eintlike sap markeer met sy opkoms en bitter smaak die einde van die oestyd van die soet esdoringsap. Net esdoringbome met 'n stamomvang van tenminste twintig sentimeter is geskik vir die oes van esdoringwater, en dit neem gewoonlik sowat 45 jaar voordat 'n nuut geplante boom die soet sap sal oplewer. Die maksimum-leeftyd van 'n esdoringboom is egter sowat driehonderd jaar. == Wêreldproduksie == [[Lêer:Maple evaporator.jpg|duimnael|links|'n Esdoring-verdamper wat met vuur gestook word]] [[Kanada]] (by name [[Quebec]]) en die noordoostelike [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstate van die VSA]] (by name [[Nieu-Engeland]] en [[New York (deelstaat)|New York]]) is tans die belangrikste produsente van esdoringstroop. Die meeste van die sowat twintig esdoringboomsoorte kan as basis vir die sapontginning dien, alhoewel die voorkeur gewoonlik aan die [[suikeresdoring]] (''Acer saccharum'') en swart esdoring (''Acer nigrum'') gegee word. Deskundiges verkies meestal die swart esdoring. Kanada se Franstalige provinsie Quebec is die belangrikste [[Verskaffer (ekonomie)|verskaffer]] van esdoringstroop, met 'n jaarlikse produksie van 15,6 miljoen liter in die jaar 2001. Die provinsies van [[Ontario]] en [[Nieu-Brunswyk]] produseer kleiner hoeveelhede van respektiewelik een miljoen en 680&nbsp;000 liter (2002). In die VSA lewer [[Vermont]] met sowat een miljoen liter 'n kwart van die jaarlikse opbrengs. [[Maine]] en New York is die tweede grootste produsente met 19 persent elk. [[Lêer:Flag of Canada.svg|duimnael|[[Vlag van Kanada|Kanada se nasionale vlag]] vertoon 'n esdoringblaar]] Die stroopvervaardiging het lankal 'n deel van die plaaslike leefwyse in Quebec geword, en vroeg in die lente besoek baie stadsbewoners een van die ''cabanes à sucre'' om 'n feesmaal met esdoringstroop te geniet. [[Eier (voedsel)|Eiers]], gebakte bone, ham en spek word met stroop bestryk. ''Tire sur la neige'' ("oor die sneeu trek") is 'n groot vermaak tydens die winter, wanneer warm stroop oor die sneeu gegiet en, sodra dit afkoel, om stokkies gedraai word om te eet. Weens die ekonomiese belangrikheid van die esdoringboom word die esdoringblaar op Kanada se nasionale vlag uitgebeeld. Sommige Amerikaanse deelstate soos New York en Vermont het die esdoring as hulle amptelike simboliese boom gekies. == Sien ook == * [[Esdoringsuiker]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Maple syrup|Esdoringstroop}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/maple-syrup|title=maple syrup|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=8 Mei 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/maple-sugar-industry|title=Maple Syrup Industry|publisher=The Canadian Encyclopedia|accessdate=8 Mei 2026}} * {{en}} {{fr}} [http://www.sucreriedelamontagne.com/ Die Sucrerie de la Montagne, 'n tradisionele suikernywerheid in Quebec] {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse kookkuns]] [[Kategorie:Kanadese kookkuns]] [[Kategorie:Quebec]] [[Kategorie:Vermont]] fckxeqn8p0h7wgsx1o6u43afc2dlqlv 2902573 2902502 2026-05-09T06:29:44Z Aliwal2012 39067 skakel na Vlag van Kanada 2902573 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Syrup grades large.JPG|duimnael|Esdoringstroop word volgens sy deurskynendheid geklassifiseer. Die beeld wys verskillende grade van esdoringstroop uit [[Vermont]], met van links: Vermont Fancy, Graad A Medium-Barnsteen, Graad A Donker Barnsteen, en Graad B]] '''Esdoringstroop''' is 'n soetstof wat uit die sap van die esdoringbome (''Acer saccharum'', ''Acer rubrum'' en ''Acer nigrum'') vervaardig word. Dit word gewoonlik met pannekoeke en wafels geniet of dien as 'n bestanddeel van terte, [[gebak]] en nageregte. Die esdoringboom en esdoringstroop is 'n belangrike deel van die kultuur van die noordooste van [[Noord-Amerika]], en oestyd in die laat winter of vroeë [[lente]]tyd is 'n gebeurtenis wat in baie dorpe met feesvierings gepaardgaan. Die [[suikeresdoring]]boom (''Acer saccharum'') is die amptelike "staatsboom" van die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstate]] [[New York]], [[Vermont]], [[Wisconsin]] en [[Wes-Virginië]]. Die esdoringblaar is ook die sentrale simbool van [[Vlag van Kanada|Kanada se nasionale vlag]] en die algemeen gebruikte rooi embleem vir Kanada. [[Kanada]] en die Verenigde State lewer 'n gesamentlike jaarlikse produksie van meer as vyf miljoen gelling (19 miljoen liter) esdoringstroop op. == Geskiedenis == [[Lêer:Maple syrup.jpg|duimnael|links|Kanadese esdoringstroop]] [[Lêer:Maple syrup bucket.jpg|duimnael|'n Esdoringboom word getap]] [[Lêer:Maple syrup taps.jpg|duimnael|"Grootskaalse ontginning" – die esdoringsap word regstreeks na die suikerhuis gepomp]] Die Eerste Nasies van [[Kanada]] ken lankal die "soet water" van die esdoringboom en het dit gebruik as 'n soetstof, bestanddeel van hulle kookkuns en as 'n soet drank. Gedurende die winter, wanneer vleis die [[stapelvoedsel]] vir die Indiaanse bevolking was, het esdoringstroop as 'n belangrike bron van [[vitamien C]] die gevreesde "lentekoors" of [[skeurbuik]] help voorkom. Die [[Indiane]] het die bome gewoonlik in die laat najaar "uitgetap", nadat die sap deur herhaalde vors en daaropvolgende milde weerstoestande in die stamme begin opstyg het. Die sap is in hol stamme versamel en geleidelik ingekook totdat dit 'n stroperige konsistensie bereik. Die blanke setlaars van [[Nieu-Frankryk]] het vinnig die Indiaanse metode oorgeneem. Esdoringstroop was ook vir hulle 'n gewilde soetstof, veral aangesien ingevoerde [[suiker]] van die [[Wes-Indië|Karibiese eilande]] nouliks bekostigbaar was. Gewoonlik is met 'n ''tomahawk'', die tipiese Indiaanse strydbyl, kerwe in die boomstam geslaan, om die esdoringsap in houers, wat uit berkeboombas vervaardig is, op te vang en vervolgens in kleipotte te kook. Ander stamme het stene verhit en in die esdoringsap gelê om dit te laat kondenseer. Die eerste dokumente oor die handel met esdoringstroop in [[Quebecstad]] en [[Montreal]] dateer uit die jaar 1685. Die vervaardiging het eeue lank feitlik dieselfde gebly, alhoewel die Europese setlaars met die invoer van yster- en koperketels beter resultate bereik het, aangesien hierdie potte langer verhit kon word en sodoende meer water verdamp het. In die 18de eeu was esdoringsuiker en -stroop belangrike handelsware in die Noord-Amerikaanse kolonies, en hulle is eers vanaf die 19de eeu grotendeels deur suikerriet vervang. Sowat veertig liter esdoringsap word vir die vervaardiging van een liter stroop benodig. Die sap word in verdampers versigtig verhit totdat die meeste water verdamp het en die goudkleurige of donker esdoringstroop oorbly. Die vervaardiging van die natuurproduk word in Kanada, die vernaamste produsent van esdoringstroop ter wêreld, deur die Departement van Landbou beheer. Die reinheid en klassifikasie van die stroop word noukeurig gekontroleer. Die deurskynendheid van die stroop is die belangrikste kriterium van gehalte. == Oestyd == [[Lêer:Toaster waffles with maple syrup.jpg|duimnael|Wafels met esdoringstroop bedek]] Die oestyd van esdoringsap begin teen die einde van die [[winter]] of in die vroeë lente, afhangende van die klimaat- en weerstoestande in die verskillende oesgebiede, maar steeds sodra die winternagte met ryp deur warmer dae met temperature bo vriespunt opgevolg word. Tipiese oesmaande is Februarie, Maart en April. Die esdoringsap bevat gewoonlik tussen twee en vier persent suiker (veral saccharose), wat gedurende die [[herfs]] in die boomwortels gestoor word, waar dit "oorwinter". In die lente begin dit weer na bo styg om sodoende weer die energie vir die boom se stofwisseling op te lewer. Die esdoringsap, wat in [[Frans]] ''eau de l'érable'' (letterlik "esdoringwater") genoem word, is streng gesproke nie die boom se eintlike sap nie. Hierdie vloeistof, wat duidelik meer minerale en komplekse organiese molekule bevat, styg eers na bo nadat die stofwisseling ten volle begin het. Die eintlike sap markeer met sy opkoms en bitter smaak die einde van die oestyd van die soet esdoringsap. Net esdoringbome met 'n stamomvang van tenminste twintig sentimeter is geskik vir die oes van esdoringwater, en dit neem gewoonlik sowat 45 jaar voordat 'n nuut geplante boom die soet sap sal oplewer. Die maksimum-leeftyd van 'n esdoringboom is egter sowat driehonderd jaar. == Wêreldproduksie == [[Lêer:Maple evaporator.jpg|duimnael|links|'n Esdoring-verdamper wat met vuur gestook word]] [[Kanada]] (by name [[Quebec]]) en die noordoostelike [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstate van die VSA]] (by name [[Nieu-Engeland]] en [[New York (deelstaat)|New York]]) is tans die belangrikste produsente van esdoringstroop. Die meeste van die sowat twintig esdoringboomsoorte kan as basis vir die sapontginning dien, alhoewel die voorkeur gewoonlik aan die [[suikeresdoring]] (''Acer saccharum'') en swart esdoring (''Acer nigrum'') gegee word. Deskundiges verkies meestal die swart esdoring. Kanada se Franstalige provinsie Quebec is die belangrikste [[Verskaffer (ekonomie)|verskaffer]] van esdoringstroop, met 'n jaarlikse produksie van 15,6 miljoen liter in die jaar 2001. Die provinsies van [[Ontario]] en [[Nieu-Brunswyk]] produseer kleiner hoeveelhede van respektiewelik een miljoen en 680&nbsp;000 liter (2002). In die VSA lewer [[Vermont]] met sowat een miljoen liter 'n kwart van die jaarlikse opbrengs. [[Maine]] en New York is die tweede grootste produsente met 19 persent elk. [[Lêer:Flag of Canada.svg|duimnael|[[Vlag van Kanada|Kanada se nasionale vlag]] vertoon 'n esdoringblaar]] Die stroopvervaardiging het lankal 'n deel van die plaaslike leefwyse in Quebec geword, en vroeg in die lente besoek baie stadsbewoners een van die ''cabanes à sucre'' om 'n feesmaal met esdoringstroop te geniet. [[Eier (voedsel)|Eiers]], gebakte bone, ham en spek word met stroop bestryk. ''Tire sur la neige'' ("oor die sneeu trek") is 'n groot vermaak tydens die winter, wanneer warm stroop oor die sneeu gegiet en, sodra dit afkoel, om stokkies gedraai word om te eet. Weens die ekonomiese belangrikheid van die esdoringboom word die esdoringblaar op Kanada se nasionale vlag uitgebeeld. Sommige Amerikaanse deelstate soos New York en Vermont het die esdoring as hulle amptelike simboliese boom gekies. == Sien ook == * [[Esdoringsuiker]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Maple syrup|Esdoringstroop}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/maple-syrup|title=maple syrup|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=8 Mei 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/maple-sugar-industry|title=Maple Syrup Industry|publisher=The Canadian Encyclopedia|accessdate=8 Mei 2026}} * {{en}} {{fr}} [http://www.sucreriedelamontagne.com/ Die Sucrerie de la Montagne, 'n tradisionele suikernywerheid in Quebec] {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse kookkuns]] [[Kategorie:Kanadese kookkuns]] [[Kategorie:Quebec]] [[Kategorie:Vermont]] rc9zu2gne0a9e5h40vgacijx1ccuyto 0 12074 2902503 2484013 2026-05-08T20:30:56Z SpesBona 2720 Bygewerk 2902503 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Maple sugar cubes.jpg|duimnael|Esdoringsuiker word vervaardig]] '''Esdoringsuiker''' word uit die sap van die [[suikeresdoring]]boom (''Acer saccharum'') verkry. Die sap word gekook totdat al die [[water]] verdamp het en net suiwer [[suiker]] oorbly, wat gewoonlik in blokkies of as deurskynende kandie aangebied word. Die metode vereis groot vaardigheid, aangesien die suiker vinnig kan aanbrand. Esdoringsuiker is al lank die gewildste suiker in die Eerste Wêreld, omdat dit maklik gestoor kan word. Vandag word dit gebruik om 'n aantal esdoringprodukte hulle tipiese geur te gee. Dit is twee keer soeter as gewone rietsuiker. == Sien ook == * [[Esdoringstroop]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Maple sugar|Esdoringsuiker}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kosbestanddele]] [[Kategorie:Amerikaanse kookkuns]] [[Kategorie:Kanadese kookkuns]] [[Kategorie:Quebec]] [[Kategorie:Vermont]] mm813shgy0be7jv7kwgc1ihsarfsunv 0 12145 2902579 2264371 2026-05-09T07:08:38Z Aliwal2012 39067 spel Prins-Edward-eiland (klein e) 2902579 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Eilande | naam = Magdalene-eilande | beeld naam = Magdalen Islands.png | beeld byskrif = Kaart van die Magdalene-eilande | beeld grootte = | liggingkaart = | inheemse naam = Îles de la Madeleine, Magdalen Islands | inheemse naam skakel = | bynaam = | ligging = [[Golf van Sint-Laurens]] | koördinate = {{Koördinate|47|25|N|61|54|W|aansig=inlyn,titel}} | argipel = Magdalene-eilande | totale eilande = 12 | hoofeilande = | oppervlak = 205,4 [[Vierkante kilometer|vk km]] | hoogste berg = Big Hill | hoogte = 174 m | land = Kanada | land admin afdelingstitel = Provinsie | land admin afdelings = [[Lêer:Flag of Quebec.svg|20px]] [[Quebec]] | land admin afdelingstitel 1 = | land admin afdelings 1 = | land admin afdelingstitel 2 = | land admin afdelings 2 = | land hoofstad = [[Les Îles-de-la-Madeleine]] | land grootste stad = Les Îles-de-la-Madeleine | land grootste stad bevolking = | land leiertitel = | land leiernaam = | land 1 = | land 1 admin afdelingstitel = | land 1 admin afdelings = | land 1 hoofstad = | land 1 grootste stad = | land 1 grootste stad bevolking = | land 1 leiertitel = | land 1 leiernaam = | land 2 = | land 2 admin afdelingstitel = | land 2 admin afdelings = | land 2 hoofstad = | land 2 grootste stad = | land 2 grootste stad bevolking = | land 2 leiertitel = | land 2 leiernaam = | bevolking = 12&nbsp;475 | bevolking soos op = 2016 | digtheid = 69,29 | etniese groepe = | addisionele inligting = }} Die '''Magdalene-eilande''' ([[Frans]]: '''Îles-de-la-Madeleine''', [[Engels]]: '''Magdalen Islands''') is 'n klein [[Kanada|Kanadese]] eilandgroep, geleë in die sentrale gedeelte van die [[Golf van Sint-Laurens]] en sowat 200 km van die kus van die [[Gaspé|Gaspé-skiereiland]] (Gaspésie) af, met 'n oppervlakte van 194,8 vierkante kilometer en 'n bevolking van sowat 12&nbsp;475 op die sewe bewoonde (van altesaam twaalf) eilande in 2016. Na die plaaslike Franse dialek word as ''Madelinot'' verwys. Île d'Entrée (''Entry Island'') is die enigste eiland met 'n tradisioneel Engelssprekende bevolking van [[Skotland|Skotse]] en [[Ierland|Ierse]] afkoms.<ref>Jean-Hugues Robert: ''Portrait des Îles de la Madeleine''. Montréal: Guides des voyage Ulysse 2011, bl. 4</ref> Die meeste bewoners van die argipel, wat in Frans ''Madelinots'' en ''Madeliniennes'' genoem word, vind 'n heenkome in die toerismebedryf of is as vissers en robbejagters werksaam. Robbejag speel weens die internasionale druk van dieraktiviste intussen 'n minder belangrike rol, terwyl die visvangsbedryf deur die negatiewe gevolge van [[oorbevissing]] geraak word. Die eilandgroep het 'n gematigde seeklimaat. Wintertemperature is hoër as in [[Montreal]], terwyl somers ietwat koeler is. == Geskiedenis == [[Lêer:Phare de l'Anse-à-la-Cabane (2).JPG|duimnael|links|'n Vuurtoring op die eiland Havre-Aubert]] [[Lêer:Magdalen Islands Iles de la Madeleine.jpg|duimnael|links|Die eilande se kenmerkende rooi kranse]] In 1755 is die eilande deur Franssprekende Akadiërs bewoon wat nie deur die Britse uitdrywing van die Franse bewoners van die maritieme provinsies (die ''Grand Dérangement'') geraak is nie. Baie eilandbewoners wys vandag nog steeds met trots die Akadiese vlag en beskou hulleself as 'n selfstandige gemeenskap wat sy eie kulturele tradisies handhaaf. 'n Ander gedeelte van die bevolking bestaan uit die nakomelinge van skipbreukelinge. Meer as vierhonderd skepe het in die Magdalene-gebied vergaan, en die oorlewendes van die bemannings is een van die oudste Engelssprekende gemeenskappe in Quebec. Baie van hulle het mettertyd met die Franssprekende bevolking versmelt of die eilande verlaat, met uitsondering van die bewoners van die eiland Entrée wat nie deur sandbanke of 'n pad met die ander hoofeilande verbind word nie. Met die oprigting van vuurtorings het die aantal skipbreuke afgeneem, ofskoon daar nog baie ou rompe op die strande en in die water lê. Met die uitputting van die plaaslike visgronde het die toerismebedryf die belangrikste bron van inkomste vir die bevolking geword, net soos in die aangrensende provinsies van Prins-Edward-Eiland, Nova Scotia en [[Nieu-Brunswick]]. Die argipel is besonder aantreklik vir toeriste uit Québecois wat die strandlewe en watersport geniet en met die plaaslike bevolking in hul eie taal kan gesels. Die Magdalene-eilande lok met baie kilometers van wit sandstrande en rotswande van verwerende sandsteen. Die eilandgroep is daarnaas 'n eersterangse bestemming vir kampeerders wat die eilande met hul fietse wil verken, en kajak-geesdriftiges. Tot by die 20ste eeu is die argipel tydens die winter volledig afgesny van die vasteland, aangesien bote destyds deur pakys vasgekeer is. Die eilandbewoners het ook oor geen kommunikasiemiddels vir kontak met die vasteland beskik nie. In 1910 het hulle 'n noodroep na die vasteland uitgestuur met behulp van baie briewe, wat in 'n melassevat geplaas en verseël is. Toe die drywende vat aan die oewer van die [[Kaap-Breton-eiland]] beland het, is 'n ysbreker deur die regring gestuur om bystand aan die bewoners te verleen. Binne enkele jare het die eilande een van die nuwe telegrawe verkry om sodoende tydens die wintermaande tenminste oor 'n kommunikasiemiddel te beskik. Die vat het groot bekendheid verwerf, en die toeristewinkels verkoop namaaksels hiervan. == Administrasie == Die eilande val administratief onder die Franssprekende provinsie [[Quebec]], alhoewel hulle geografies nader aan die provinsies Prins-Edward-eiland en [[Nova Scotia]] lê. Die grootste eilande is Alright, Amherst, Brion, Coffin, East, Entrée, Grindstone, Grosse en Wolf. Die res van die [[argipel]] bestaan uit klein eilandjies. Die ses grootste eilande word deur sandbanke en 'n pad, ''Route 199'', met mekaar verbind. Op plaaslike regeringsvlak vorm die eilandgroep 'n stedelike agglomerasie wat in twee munisipaliteite verdeel word, Les Îles-de-la-Madeleine as sentrale munisipaliteit en Grosse-Île. Die burgemeesters is Jonathan Lapierre en Rose Elmonde Clarke. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Magdalen Islands|Magdalene-eilande}} ;Toerisme ---- * [http://www.tourismeilesdelamadeleine.com/ ''Toerismekantoor van die Magdalene-eilande''] ;Algemene inligting ---- * [http://www.ilesdelamadeleine.com/ ''Îles de la Madeleine - Amptelike portaal die eilandgroep''] {{Normdata}} [[Kategorie:Eilande van Kanada]] [[Kategorie:Quebec]] f4ydh40bil2z6xp7zs1t1hue8qwfza4 2902580 2902579 2026-05-09T07:09:02Z Aliwal2012 39067 /* Administrasie */ 2902580 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Eilande | naam = Magdalene-eilande | beeld naam = Magdalen Islands.png | beeld byskrif = Kaart van die Magdalene-eilande | beeld grootte = | liggingkaart = | inheemse naam = Îles de la Madeleine, Magdalen Islands | inheemse naam skakel = | bynaam = | ligging = [[Golf van Sint-Laurens]] | koördinate = {{Koördinate|47|25|N|61|54|W|aansig=inlyn,titel}} | argipel = Magdalene-eilande | totale eilande = 12 | hoofeilande = | oppervlak = 205,4 [[Vierkante kilometer|vk km]] | hoogste berg = Big Hill | hoogte = 174 m | land = Kanada | land admin afdelingstitel = Provinsie | land admin afdelings = [[Lêer:Flag of Quebec.svg|20px]] [[Quebec]] | land admin afdelingstitel 1 = | land admin afdelings 1 = | land admin afdelingstitel 2 = | land admin afdelings 2 = | land hoofstad = [[Les Îles-de-la-Madeleine]] | land grootste stad = Les Îles-de-la-Madeleine | land grootste stad bevolking = | land leiertitel = | land leiernaam = | land 1 = | land 1 admin afdelingstitel = | land 1 admin afdelings = | land 1 hoofstad = | land 1 grootste stad = | land 1 grootste stad bevolking = | land 1 leiertitel = | land 1 leiernaam = | land 2 = | land 2 admin afdelingstitel = | land 2 admin afdelings = | land 2 hoofstad = | land 2 grootste stad = | land 2 grootste stad bevolking = | land 2 leiertitel = | land 2 leiernaam = | bevolking = 12&nbsp;475 | bevolking soos op = 2016 | digtheid = 69,29 | etniese groepe = | addisionele inligting = }} Die '''Magdalene-eilande''' ([[Frans]]: '''Îles-de-la-Madeleine''', [[Engels]]: '''Magdalen Islands''') is 'n klein [[Kanada|Kanadese]] eilandgroep, geleë in die sentrale gedeelte van die [[Golf van Sint-Laurens]] en sowat 200 km van die kus van die [[Gaspé|Gaspé-skiereiland]] (Gaspésie) af, met 'n oppervlakte van 194,8 vierkante kilometer en 'n bevolking van sowat 12&nbsp;475 op die sewe bewoonde (van altesaam twaalf) eilande in 2016. Na die plaaslike Franse dialek word as ''Madelinot'' verwys. Île d'Entrée (''Entry Island'') is die enigste eiland met 'n tradisioneel Engelssprekende bevolking van [[Skotland|Skotse]] en [[Ierland|Ierse]] afkoms.<ref>Jean-Hugues Robert: ''Portrait des Îles de la Madeleine''. Montréal: Guides des voyage Ulysse 2011, bl. 4</ref> Die meeste bewoners van die argipel, wat in Frans ''Madelinots'' en ''Madeliniennes'' genoem word, vind 'n heenkome in die toerismebedryf of is as vissers en robbejagters werksaam. Robbejag speel weens die internasionale druk van dieraktiviste intussen 'n minder belangrike rol, terwyl die visvangsbedryf deur die negatiewe gevolge van [[oorbevissing]] geraak word. Die eilandgroep het 'n gematigde seeklimaat. Wintertemperature is hoër as in [[Montreal]], terwyl somers ietwat koeler is. == Geskiedenis == [[Lêer:Phare de l'Anse-à-la-Cabane (2).JPG|duimnael|links|'n Vuurtoring op die eiland Havre-Aubert]] [[Lêer:Magdalen Islands Iles de la Madeleine.jpg|duimnael|links|Die eilande se kenmerkende rooi kranse]] In 1755 is die eilande deur Franssprekende Akadiërs bewoon wat nie deur die Britse uitdrywing van die Franse bewoners van die maritieme provinsies (die ''Grand Dérangement'') geraak is nie. Baie eilandbewoners wys vandag nog steeds met trots die Akadiese vlag en beskou hulleself as 'n selfstandige gemeenskap wat sy eie kulturele tradisies handhaaf. 'n Ander gedeelte van die bevolking bestaan uit die nakomelinge van skipbreukelinge. Meer as vierhonderd skepe het in die Magdalene-gebied vergaan, en die oorlewendes van die bemannings is een van die oudste Engelssprekende gemeenskappe in Quebec. Baie van hulle het mettertyd met die Franssprekende bevolking versmelt of die eilande verlaat, met uitsondering van die bewoners van die eiland Entrée wat nie deur sandbanke of 'n pad met die ander hoofeilande verbind word nie. Met die oprigting van vuurtorings het die aantal skipbreuke afgeneem, ofskoon daar nog baie ou rompe op die strande en in die water lê. Met die uitputting van die plaaslike visgronde het die toerismebedryf die belangrikste bron van inkomste vir die bevolking geword, net soos in die aangrensende provinsies van Prins-Edward-Eiland, Nova Scotia en [[Nieu-Brunswick]]. Die argipel is besonder aantreklik vir toeriste uit Québecois wat die strandlewe en watersport geniet en met die plaaslike bevolking in hul eie taal kan gesels. Die Magdalene-eilande lok met baie kilometers van wit sandstrande en rotswande van verwerende sandsteen. Die eilandgroep is daarnaas 'n eersterangse bestemming vir kampeerders wat die eilande met hul fietse wil verken, en kajak-geesdriftiges. Tot by die 20ste eeu is die argipel tydens die winter volledig afgesny van die vasteland, aangesien bote destyds deur pakys vasgekeer is. Die eilandbewoners het ook oor geen kommunikasiemiddels vir kontak met die vasteland beskik nie. In 1910 het hulle 'n noodroep na die vasteland uitgestuur met behulp van baie briewe, wat in 'n melassevat geplaas en verseël is. Toe die drywende vat aan die oewer van die [[Kaap-Breton-eiland]] beland het, is 'n ysbreker deur die regring gestuur om bystand aan die bewoners te verleen. Binne enkele jare het die eilande een van die nuwe telegrawe verkry om sodoende tydens die wintermaande tenminste oor 'n kommunikasiemiddel te beskik. Die vat het groot bekendheid verwerf, en die toeristewinkels verkoop namaaksels hiervan. == Administrasie == Die eilande val administratief onder die Franssprekende provinsie [[Quebec]], alhoewel hulle geografies nader aan die provinsies [[Prins-Edward-eiland]] en [[Nova Scotia]] lê. Die grootste eilande is Alright, Amherst, Brion, Coffin, East, Entrée, Grindstone, Grosse en Wolf. Die res van die [[argipel]] bestaan uit klein eilandjies. Die ses grootste eilande word deur sandbanke en 'n pad, ''Route 199'', met mekaar verbind. Op plaaslike regeringsvlak vorm die eilandgroep 'n stedelike agglomerasie wat in twee munisipaliteite verdeel word, Les Îles-de-la-Madeleine as sentrale munisipaliteit en Grosse-Île. Die burgemeesters is Jonathan Lapierre en Rose Elmonde Clarke. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Magdalen Islands|Magdalene-eilande}} ;Toerisme ---- * [http://www.tourismeilesdelamadeleine.com/ ''Toerismekantoor van die Magdalene-eilande''] ;Algemene inligting ---- * [http://www.ilesdelamadeleine.com/ ''Îles de la Madeleine - Amptelike portaal die eilandgroep''] {{Normdata}} [[Kategorie:Eilande van Kanada]] [[Kategorie:Quebec]] kdgx19cgt0225fwnxto7snrrh3ge5nd 0 13185 2902392 2883718 2026-05-08T14:07:39Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 2 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902392 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Poue | image = Kori Bustard.jpg | image_caption = Gompou | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Gruiformes]] | familia = '''Otididae''' | familia_authority = [[Constantine Samuel Rafinesque|Rafinesque]], 1815 | subdivision_ranks = Genera | subdivision = <center>''Sien teks.''</center> }} '''Wildepoue en korhane''' is groot [[voël]]s wat hoofsaaklik met droë, oop lande en steppes van [[Afrika]] en Eurasië geassosieer word. Hulle vorm saam die familie '''Otididae''' (vroeër bekend as '''Otidae'''). Wildepoue is nie familie van die flambojante Asiatiese [[pou]]e nie. Hierdie voëls is [[omnivoor|omnivore]] en maak hulle [[nes]]te op die grond. Hulle het stewige, sterk bene en groot tone wat hulle ondersteun terwyl hulle loop en na kos pik. Hulle het lang, breë vlerke. Die wyfie lê telkens drie tot vyf donker, gespikkelde eiers in 'n gat in die grond en broei hulle alleen uit. == Status == Meeste [[spesie]]s is besig om te verminder of bedreig te word deur die vermindering en verlies aan habitat, selfs waar hulle normaalweg beskerm word.<ref name="bota">Bota, G., J. Camprodon, S. Mañosa & M.B. Morales (Editores). (2005). Ecology and Conservation of steppe-land birds. Lynx Editions. Barcelona {{ISBN|84-87334-99-7}}; {{ISBN|978-84-87334-99-3}}.</ref> Twee ''Otis tarda'' (en: Great bustard) eiers is onlangs gelê in die [[Verenigde Koninkryk]] vir die eerste keer in oor die 150 jaar,<ref name=wildlifeextra>[http://www.wildlifeextra.com/go/news/bustard-eggs.html]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://www.wildlifeextra.com/go/news/bustard-eggs.html{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> maar hulle was onbevrug; moontlik a.g.v. die meestal jong manlike populasie. Die laaste wildepou in Brittanje het omstreeks 1832 gesterf, maar die voël word hervestig deur groepe kuikens vanaf [[Rusland]] in te voer.<ref name="bota" /> == Spesies == * ''[[Otis tarda]]'' * ''[[Ardeotis arabs]]'' * ''[[Ardeotis kori]]'' – [[Gompou]] * ''[[Ardeotis nigriceps]]'' * ''[[Ardeotis australis]]'' * ''[[Chlamydotis undulata]]'' * ''[[Chlamydotis macqueenii]]'' * ''[[Neotis ludwigii]]'' – [[Ludwigse pou]] * ''[[Neotis denhami]]'' – [[Veldpou]] * ''[[Neotis heuglinii]]'' * ''[[Neotis nuba]]'' * ''[[Eupodotis senegalensis]]'' – [[Witpenskorhaan]] * ''[[Eupodotis caerulescens]]'' – [[Bloukorhaan]] * ''[[Eupodotis vigorsii]]'' – [[Vaalkorhaan]] * ''[[Eupodotis rueppellii]]'' – [[Woestynkorhaan]] * ''[[Eupodotis humilis]]'' * ''[[Lophotis savilei]]'' * ''[[Lophotis gindiana]]'' * ''[[Lophotis ruficrista]]'' – [[Boskorhaan]] * ''[[Afrotis afra]]'' – [[Swartvlerkkorhaan]] * ''[[Afrotis afraoides]]'' – [[Witvlerkkorhaan]] * ''[[Lissotis melanogaster]]'' – [[Langbeenkorhaan]] * ''[[Lissotis hartlaubii]]'' * ''[[Houbaropsis bengalensis]]'' * ''[[Sypheotides indica]]'' * ''[[Tetrax tetrax]]'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == {{Wikispecies|Otididae}} {{Commons|Otididae}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Korhane en wildepoue]] 1kqlt60r8xlfdgtl00rygs0wqv652x3 2 13321 2902585 2896725 2026-05-09T07:17:59Z Aliwal2012 39067 spel Prins-Edward-eiland (klein e) 2902585 wikitext text/x-wiki <big>Hierdie gebruiker het laas op 18 Oktober 2020 bygedra. '''Voyageur''', ons is diep bekommerd oor jou welstand! Van die Afrikaanse Wikigemeenskap, per Aliwal2012 en SpesBona, 5 April 2021</big> :<big>Heelaas, die Afrikaanse Wikigemeenskap berus hom nou daarby dat gebruiker '''Voyageur''' die tydelike wêreld vir die ewige lewe verruil het, :per Aliwal2012, 22 Feb 2024.</big> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <noinclude>{| cellpadding="4" cellspacing="4" align="center" width="100%" style="background: #fce1b6; border: 2px groove sienna; -moz-border-radius:15px;" | {| cellpadding="10" cellspacing="8" style="width: 100%; background-color: #ffffbd; border: 1px solid sienna; -moz-border-radius-topleft: 15px; -moz-border-radius-bottomleft: 15px; -moz-border-radius-topright: 15px; -moz-border-radius-bottomright: 15px; vertical-align: top;" |- | <div style="font-family: Trebuchet MS, sans-serif; font-size: 11pt; text-align: justify;"> <div style="float: right; margin: 1px; padding: 10px; margin-left: 20px; margin-bottom: 10px; margin-top: 10px; background: fce1b6; border: 1px solid sienna; width: 290px; -moz-border-radius: 15px; font-family: Trebuchet MS, sans-serif; font-size: 9pt; text-align: center;"> <imagemap> File:Sunset in Utah.jpg|280px default[http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:] desc none </imagemap> </div> <br clear="all" /> ---- <div style="float: right; margin: 1px; padding: 10px; margin-left: 20px; margin-bottom: 10px; margin-top: 10px; background: fce1b6; border: 1px solid sienna; width: 290px; -moz-border-radius: 15px; font-family: Trebuchet MS, sans-serif; font-size: 9pt; text-align: center;">Sunset on Temple Square, Salt Lake City</div> <br><br><br> ---- '''Welkom! Welcome! Fair faa ye! Ceud mile fàilte! Hey Y'All! Bienvenue! Benvenuti! Bem-vindo/a! Velkommen! Välkommen! Willkommen! <br> Sveiki atvykę! Sveiks/sveika! Tere tulemast! Mile witany! Добро пожаловать! Բարի գալուստ!<br><br>Ek konsentreer hier op artikels oor die Britse Eilande, Noord- en Suid-Amerika, Frankryk, Duitsland, Switserland, Oostenryk (insluitende die lande van die voormalige Oostenryk-Hongarye), Italië, Skandinawië, die Baltiese Lande, Pole, Rusland en Ruslandstudies, aardrykskunde, geskiedenis, ekonomie (besigheidsherstrukturering, risikobestuur en ander velde), toerisme, toerismebestuur en die ekonomie van toerisme, tegnologie en ingenieurswese (veral klankingenieurswese en skeepsbou), stadsbeplanning, argitektuur, ontwerp, spekulatiewe fiksie, mode, kookkuns en ander dinge.''' '''Ek probeer om soveel oorspronklike artikels moontlik te skep, maar sal ook dikwels artikels uit ander tale soos Engels, Frans, Italiaans, Duits, Noors, Sweeds en Portugees vertaal. Waar moontlik, word die nuutste akademiese literatuur en navorsing gebruik. In 2020 fokus ek op die vakgebiede Ekonomie van Toerisme, Amerikaanse Studies (met die fokus op Amerikaanse Kulturele Studies), Oosseestudies (''Baltic Sea Region Studies''), Etruskiese Studies, Venesiaanse Studies en Romeinse Studies, asook verskillende aspekte van ontwerp, mode, argitektuur en stadsbeplanning.''' ---- '''''FOR THE LOVE OF SCOTLAND - this user is a member of the [[National Trust for Scotland]].''''' ---- {| cellspacing="5" cellpadding="5" class="hintergrundfarbe2 rahmenfarbe3" style="width: 100%; font-size: 100%; border-style: solid; border-width: 4px; clear: both; position:relative;" |- align="right" ||'''Datum''': Week {{LOCALWEEK}} | {{LOCALDAYNAME}}, [[{{LOCALDAY}} {{LOCALMONTHNAME}}]] [[{{LOCALYEAR}}]] <br> <br> Die Afrikaanse Wikipedia bevat tans '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' artikels. <br> <br> Die Afrikaanse Wikipedia het tans '''{{NUMBEROFUSERS}}''' geregistreerde gebruikers, waarvan '''{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}''' aktief is. |- align="right" |} |} |} == Hoekom 'n Afrikaanse Wikipedia? == Ons verken die wêreld, sy mense en sy kulturele skatte in Afrikaans, die tweede groot landstaal van Suid-Afrika en Namibië wat dieselfde bestaansreg het soos Frans in Kanada - as huistaal en in alle sfere van die openbare lewe. Ons sal ook nie sommer ons beste inhoud as dubbelmedium-artikels in Engels aanbied nie, net omdat een of ander rassistiese anti-Afrikaans-betoger versuim het om die tweede landstaal op skool aan te leer. Hierdie gebruiker het dit wél gedoen. Jy is 'n eerste-, tweede-, derdetaal- of wat-ook-al-spreker van Afrikaans en jy is gatvol oor die sieklike bakleiery van keiharde beterweters in die Engelse of enige ander Wikipedia-projek wat kennis met slegte gedrag probeer kombineer? Hier's jou plek. Die idee is om digitale inligting in Afrikaans saam te stel - in 'n styl wat so informatief van aard is soos 'n artikel in die Encyclopædia Britannica en so boeiend soos 'n bydrae in die National Geographic-tydskrif. Waar moontlik, sal oorspronklike bydraes in Afrikaans hier gelas word wat só nie op ander Wikipedia-projekte beskikbaar is nie, net soos ons eie foto's. == Redigering en uitleg == Ek hou erg van 'n perfekte uitleg vir elke artikel hier op Wikipedia, maar ek verstaan daar is nie 'n oplossing wat aan alle vereistes kan voldoen nie. Ek redigeer my artikels op 'n verskeidenheid toestelle wat van 'n vyfduim-selfoon tot 'n tafelrekenaar met 27-duim-skerm strek. Verskoon my dus as die uitleg nie altyd vir jou eie toestelle geoptimaliseer is nie. == Klein maatjies of ouma en oupa? == Die oorspronklike Wikipedia-uitleg is moeilik leesbaar. Danksy Wikiwand is 'n weergawe van die Afrikaanse Wikipedia met 'n meer visuele uitleg en groter skrif beskikbaar. Sien gerus: [http://blogs.sun.ac.za/it/af/2014/09/wikiwand-a-new-look-for-wikipedia/ Universiteit Stellenbosch, Informasietegnologie-blog: WikiWand]. == Education sites - Great stuff for kids! == * [https://www.ducksters.com/history/ ''Ducksters.com: History for Kids''] * Nice teaser: [https://www.ducksters.com/history/ancient_rome.php ''Ducksters.com: Ancient Rome for Kids''] * [https://kids.nationalgeographic.com/ ''National Geographic Kids''] * [https://www.nationalgeographic.org/education/resource-library/?q=&page=1&per_page=25 ''National Geographic Education - Resource Library''] == Apple iPad- en iPhone-toepassings == * ''Inquire by Tamper'' Plekke en besienswaardighede in jou omgewing, wat reeds 'n Wikipedia-inskrywing het, word met hierdie toepassing uit Apple se aanlynwinkel met 'n netjiese uitleg beskryf. ==Huidige projekte== {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #6699FF; background-color: #BDEDFF" |- | '''MINI-WIKIMANIA TREVISO & VENEZIA (EVENTO TERMINATO)''' |- | [[Lêer:Buitetrap in Treviso, Corso del Popolo.jpg|duimnael|Stapsgewys tot uitgebreide kennis... Mini-Wikimania Treviso & Venezia II begin op 23 September 2019 in Treviso en eindig op 29 September aldaar]] <br/>[[Lêer:Book crush.jpg|duimnael|Oorweldig deur al die inligting...]] | * '''Venesiaanse studies''': La Serenissima e le Città Venete (Padova - Treviso - Belluno - Vicenza - Verona), gebaseer op ´n monografie wat in 2019 gepubliseer is • Genua en Venesië * '''Argitektoniese studies''':<br /> L´architettura veneziana * '''Internasionale studies''': Ekonomie, bestuur en bemarking van toerisme * '''Franse studies''': Stadsbeplanning in Parys * '''Toerprogram''': Treviso: ''I luoghi del colore'', Cannaregio (Venesië): Gheto Novo/Ghetto Nuovo en ander buurte, Canal Grande, Nagtelike bootsrit deur Venesië, Lido di Venezia * '''Mini-blog''': '''''Bene, allora arrivederci a tutti!''''' Dit was ’n ongelooflike ervaring wat in die volgende weke in Afrikaanse artikels omgesit moet word. | |- | | '''MINI-WIKIMANIA ROMA''' |- | [[Lêer:EUR, Rome, Via Cristoforo Colombo - afdraaipad tot snelweg.jpg|duimnael|EUR − Fascistiese Utopia • Brasilia in Italië • Moderne stadsbuurt?]]<br /> [[Lêer:Uitsig op Fendi-hoofkantoor vanuit Via Cristoforo Colombo, EUR, Rome.jpg|duimnael|Uitsig op die hoofkwartier van Fendi Roma in EUR]] | * '''Romeinse studies''': Rome as globale stad • Stadsbeplanning in Rome • Argitektuur in Rome • EUR • Antieke Rome • Ostia Antica • Die Quattrocento in Rome | |- | | '''UITBREIDING VAN VOORBLADARTIKELS''' |- | |- | Van die ouer voorbladartikels voldoen eintlik nie meer aan ons huidige kriteria vir 'n uitstekende artikel nie. Ek beplan dus om hulle uit te brei.''''' <br /> | |- | <br /> | |- | '''CELEBRATE THE HEART OF DIXIE''' Meer inligting oor Amerika se Diep Suide. Vanuit Alabama weswaarts na die Crescent City - New Orleans. En kyk hoe moderne suksesvolle vampierromans in 'n plantasiehuis-omgewing moet afspeel... <br /> * [[Alabama]] * [[Birmingham, Alabama]] * [[Gaineswood]] * [[New Orleans]] | |- | | '''MONTRÉAL, LA BELLE VILLE''' Wonderlike Moederstad. Fynproewerhoofstad van Noord-Amerika. Bagels. Leonard Cohen. The Stars. Arcade Fire. | |- | | '''FOREVER LONDON''' Ons eie Open House London. Kom ons skets die hele ''City of London'' in Afrikaans... | |- | | '''ELEKTROPOLIS EN INGENIEURSTAD''' 'n Spannende toer deur 19de en vroeë 20ste eeuse Berlyn. | |- | | '''VIER KEER JOHANNESBURG''' Die wonderlike geskiedenis van Afrika se wêreldstad - bekyk deur die boumeesters se oë. | |- | | '''NAGMERRIES VAN 'N DROOMFABRIEK - IN DIE STAD VAN ENGELE''' Ons toer deur Los Angeles en leer meer oor die ekologiese geskiedenis van die Amerikaanse weskus. | |- | | '''BELFAST, ULSTER-SKOTSE NYWERHEIDSTAD IN DIE NOORDE VAN IERLAND''' Die wonderlike geskiedenis van 'n stad wat uit Skotland se vroegste uitwaartse beweging voortgespruit het - die vestiging van Presbiteriaanse setlaars in die noorde van die Smaraggroen Eiland. | |- | | '''WENE - BAKERMAT VAN DIE MODERNITEIT''' Oostenryk se ongelooflike wêreldstad. Kuns, kultuur en argitektuur staan sentraal in 'n ensiklopediese reis deur onder meer die barokwêreld, die Wiener Secession en Rooi Wene se ambisieuse [[Gemeindebau]]-woningbouprogram. | |- | | '''PRAAG - DIE GOUE STAD''' en '''WARSKOU - ADELSMETROPOOL IN DIE OOSTE VAN EUROPA''' Dié twee metropole maak saam met Wene deel uit van 'n trilogie waar ons die spore van adellike leefstyle, stedelike kulture en verstedelikingspatrone sal volg, regstreeks vanuit Engeland se ''stately homes'' en ''country houses'' na die paleise van Sentraal- en Oos-Europa. |} ==Projekte wat in 2013 begin is== {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #6699FF; background-color: #BDEDFF" |- | '''DIE EDWARDIAANSE TYDPERK • THE EDWARDIAN ERA''' |- |[[Lêer:RMS Titanic 1.jpg|250px]] |- | Nuwe of uitgebreide artikels oor die leefstyl, tegnologie, kuns, kultuur, literatuur, argitektuur, sport in die tyd voor die Groot Oorlog: <br /> * [[Thomas Andrews (skeepsbouer)]] * [[Herbert Henry Asquith]] * [[Albert Ballin]] * [[Ballets Russes]] * [[Belle Époque]] * [[Cunard Line]] * [[Downton Abbey]] * [[Isadora Duncan]] * [[Edwardiaanse tydperk]] * [[Edwardian Farm]] * [[Fin de siècle]] * [[Harland and Wolff]] * [[Imperator-klas]] * [[Charles Rennie Mackintosh]] * [[J.P. Morgan]] * [[NER 1903 Petrol-elektriese spoorwa]] * [[Olimpiese Somerspele 1908]] * [[Le Sacre du printemps]] * [[Gustav Christian Schwabe]] * [[Edward Smith (skeepskaptein)]] * [[White Star Line]] |} ==Projekte wat in 2012 begin is== {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #6699FF; background-color: #BDEDFF" |- | '''ARMENIË, DIE REPUBLIEK VAN ARTSACH (NAGORNO-KARABACH) EN AZERBEIDJAN''' |- |[[Lêer:Double Peaked Ararat.jpg|250px]] |- | Nuwe of uitgebreide artikels oor Armeense, Nagorno-Karabachse en Azerbeidjanse onderwerpe: * [[Aragats]] * [[Armeens]] * [[Armeense brandewyn]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Armenië]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Azerbeidjan]] * [[Bakoe]] * [[Goris]] * [[Jerewan]] * [[Kaukasus]] * [[Komitas Vardapet]] * [[Lavash]] * [[Osjakan]] * [[Republiek van Nagorno-Karabach]] * [[Sewanmeer]] * [[Stepanakert]] * [[Wes-Armenië]] |} ==Projekte wat in 2010 begin is== {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #6699FF; background-color: #BDEDFF" |- | '''POLE''' |- |[[Lêer:Rynek Glowny w Krakowie.jpg|250px]] |- | Nuwe of uitgebreide artikels oor Poolse onderwerpe: * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Bieszczady]] * [[Gdańsk]] * [[Jagielloniese Universiteit]] * [[Maria Kaczyńska]] * [[Lech Kaczyński]] * [[Krakau]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Adam Mickiewicz]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Nowa Huta]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Pole]] * [[Pools]] * [[Szlachta]] * [[Suwalszczyzna]] * [[Toruń]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Warskou]] * [[Wawel-katedraal]] * [[Woiwodskap Groot-Pole]] * [[Woiwodskap Klein-Pole]] * [[Woiwodskap Podlachië]] * [[Zamość]] |} ==Projekte wat in 2009 begin is== {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #6699FF; background-color: #BDEDFF" |- | '''DIE BALTIESE LANDE EN <br>LITAUE SE MILLENNIUM-FEESVIERING''' |- |[[Lêer:Kursiu marios.2007-08-19.jpg|250px]] |- | Nuwe of uitgebreide artikels oor Litause en ander Baltiese onderwerpe: * [[Nasionale Aukštaitija-park]] * [[Baltiese Tier]] * [[Daina]] * [[Duiwelsmuseum]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Estland]] * [[Gediminas]] * [[Heuwel van Kruise]] * [[Jurga Ivanauskaitė]] * [[Jūrmala]] * [[Kaap Kolka]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Katedraal van Vilnius]] * [[Kaunas]] * [[Kėdainiai]] * [[Kernavė]] * [[Klaipėda]] * [[Kūlgrinda]] * [[Letland]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Litaue]] * [[Andrius Mamontovas]] * [[Namejs-ring]] * [[Narva]] * [[Nemunas]] * [[Poort van die Daeraad]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Riga]] * [[Sasha Son]] * [[Jurga Šeduikytė]] * [[Šiauliai]] * [[Trakai]] * [[Turaida]] * [[Velnias]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Vilnius]] * [[Visaginas]] |} ==Projekte wat in 2008 begin is== {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #6699FF; background-color: #BDEDFF" |- | '''SKANDINAWIË''' |- |[[Beeld:Iceland Grimsvoetn 1972-B.jpg|250px]] |- | Nuwe of uitgebreide artikels oor Skandinawiese onderwerpe: * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Ysland]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Reykjavík]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Noorweë]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Bergen]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Göteborg]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Swede]] * [[Oslo]] * [[Flekkefjord]] * [[Noors]] * [[Noorweërs]] * [[Skandinawië]] * [[Elf (mitologie)]] * [[Stockholm]] * [[Malmö]] |} <br> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #6699FF; background-color: #D9F2FF" |- | '''HANSEVERBOND''' |- |[[Beeld:Lisa von Lübeck, Sept 2005-1.jpg|250px]] |- | * [[Hanse]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Hamburg]] * [[Bremen (stad)|Bremen]] * [[Lübeck]] * [[Riga]] * [[Rostock]] * [[Stralsund]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Bergen, Noorweë|Bergen]] * [[Bergenvaarders]] | |} == Contributions notables / Bydraes en vertalings== Quelques articles sur lesquels j'ai particulièrement contribué: / Artikels wat ek geskep, vertaal of uitgebrei het: {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #6699FF; background-color: #D9F2FF" |- | '''Biografieë''' |- | | <br>[[Lêer:PG_1063Burns_Naysmithcrop.jpg|120px]]<br>[[Lêer:Philipp Otto Runge - Selbstbildnis mit braunem Kragen.jpg|120px]]<br>[[Lêer:Wańkowicz Adam Mickiewicz.jpg|120px]]<br>[[Lêer:Andrew_Carnegie,_three-quarter_length_portrait,_seated,_facing_slightly_left,_1913.jpg|120px]]<br>[[Lêer:Dyagilev SP.jpg|120px]]<br>[[Lêer:Rupert Brooke Q 71073.jpg|120px]]<br>[[Lêer:Joseph Brodsky 1988.jpg|120px]]<br>[[Lêer:Brigitte Bardot.jpg|120px]]<br>[[Lêer:Maria Kaczynska (official portrait).jpg|120px]]<br>[[Lêer:Judi_Dench_at_the_BAFTAs_2007.jpg|120px]]<br>[[Lêer:Karl Lagerfeld - Berlin Film Festival 2007.jpg|120px]] | *[[Alvar Aalto]] *[[Peter Ackroyd]] *[[John Ajvide Lindqvist]] *[[Irina Allegrowa]] *[[Leonore Annenberg]] *[[Walter Annenberg]] *[[Clement Attlee]] *[[Brigitte Bardot]] *[[Jamie Bell]] *[[George Best]] *[[Otto von Bismarck]] *[[Black (sanger)]] *[[Ray Bradbury]] *[[George Bradshaw]] *[[Algirdas Brazauskas]] *[[Joseph Brodsky]] *[[Rupert Brooke]] *[[Aleksander Brückner]] *[[William John Burchell]] *[[Robert Burns]] *[[William S. Burroughs]] *[[Wilhelm Busch]] *[[George W. Bush]] *[[Lord Byron]] *[[Marshall Campbell]] *[[Andrew Carnegie]] *[[Bruce Chatwin]] *[[G. K. Chesterton]] *[[Sean Connery]] *[[Doris Day]] *[[Charles De Coster]] *[[Samuel Cunard]] *[[Judi Dench]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Marlene Dietrich]] *[[Friedrich Christian Diez]] *[[Isadora Duncan]] *[[Timothy Eaton]] *[[Marie von Ebner-Eschenbach]] *[[Tom Egeland]] *[[Edward Elgar]] *[[Walker Evans]] *[[Oriana Fallaci]] *[[Jerry Falwell]] *[[Felipe VI]] *[[Avery Fisher]] *[[Theodor Fontane]] *[[Carl von Ghega]] *[[Allen Ginsberg]] *[[Władysław Gomułka]] *[[Alfred Grenander]] *[[Zaha Hadid]] *[[Françoise Hardy]] *[[Edward Harland]] *[[Hedwig van Pole]] *[[E. T. A. Hoffmann]] *[[Erich Honecker]] *[[Arnaldur Indriðason]] *[[Johannes Itten]] *[[Lech Kaczyński]] *[[Maria Kaczyńska]] *[[Wladimir Kaminer]] *[[John Keats]] *[[Jack Kerouac]] *[[John Maynard Keynes]] *[[Rudyard Kipling]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] *[[Eartha Kitt]] *[[Günther Krupkat]] *[[Juscelino Kubitschek]] *[[Karl Lagerfeld]] *[[Stieg Larsson]] *[[Denys Lasdun]] *[[Joachim Lelewel]] *[[Arthur Lasenby Liberty]] *[[Pietro Longhi]] *[[Adolf Loos]] *[[Uwe Jens Lornsen]] *[[Ada Lovelace]] *[[Alexander Mackenzie (ontdekkingsreisiger)]] *[[Patrick Macnee]] *[[Wladimir Majakofski]] *[[Henning Mankell]] *[[Golo Mann]] *[[Thomas Mann]] *[[Justinas Marcinkevičius]] *[[Rex Distin Martienssen]] *[[Martin McGuinness]] *[[Martin Melck]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Adam Mickiewicz]] *[[Czesław Miłosz]] *[[David Miscavige]] *[[Vera Moechina]] *[[Elizabeth Maria Molteno]] *[[Henry Vollam Morton]] *[[Grandma Moses]] *[[William Mulholland]] *[[Jo Nesbø]] *[[Georg Heinrich Ferdinand Nesselmann|G.H.F. Nesselmann]] *[[Friedrich Nicolai]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Oscar Niemeyer]] *[[Philippe Noiret]] *[[Novalis]] *[[Barack Obama]] *[[Sofi Oksanen]] *[[Jamie Oliver]] *[[William Orpen]] *[[Johnny Otis]] *[[Ian Paisley]] *[[Ludwig Persius]] *[[Christiaan Hendrik Persoon]] *[[George Petrie]] *[[Lionel Phillips]] *[[Jules Porgès]] *[[Ezra Pound]] *[[Otfried Preussler]] *[[Marcel Proust]] *[[Paul Robeson]] *[[Anja Rubik]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Carl Sandburg]] *[[Carlo Scarpa]] *[[August Wilhelm Schlegel]] *[[Gustav Christian Schwabe]] *[[Mary Shelley]] *[[Percy Bysshe Shelley]] *[[Juliusz Słowacki]] *[[Vytautas Stanionis]] *[[Edward Steichen]] *[[Bram Stoker]] *[[Igor Strawinski]] *[[Wisława Szymborska]] *[[Jack Tramiel]] *[[Henry van de Velde]] *[[André van Gyseghem]] *[[Komitas Vardapet]] *[[Voltaire]] *[[Evelyn Waugh]] *[[Urs Widmer]] *[[Mary Wollstonecraft]] *[[William Butler Yeats]] *[[Antanas Žmuidzinavičius]] |} <br clear="all"> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #CCCCCC; background-color: #EFEFEF" |- | '''Klassieke oudheid''' |- | | [[Beeld:Etruskischer Meister 002.jpg|150px]] | *[[Carnuntum]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Etruskers]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Gallië]] *[[Limes]] *[[Ostia Antica]] |} <br clear="all"> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #CCCC99; background-color: #FFFFE8" |- | '''Middeleeuse en moderne geskiedenis''' |- | *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Amerikaanse Rewolusie]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Berlynse Lugbrug]] *[[Dixie Highway]] *[[Duitse Orde]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Kathaar|Kathare]] *[[Heilige Graal]] *[[Heilige Romeinse Ryk]] *[[Ridder]] *[[Kasteel]] *[[Katedraal]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Klooster]] *[[Orde van die Tempeliers]] *[[Franse Rewolusie]] | [[Lêer:Siegel Tempelritter.jpg|150px]] |} <br clear="all"> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #4F9D28; background-color: #D6F1C9" |- | '''Geografie: Lande en gebiede''' |- | | [[Lêer:BrockenTopFromWest.jpg|150px]] [[Lêer:PEI Sunset1.jpg|150px]] [[Lêer:View from Khaju Bridge.jpg|150px]] [[Lêer:A storm at Pors-Loubous.jpg|150px]] | * [[Alabama]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Armenië]] * [[Asore]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Azerbeidjan]] * [[Boheme]] * [[Brandenburg]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Bretagne]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Bulgarye]] * [[Burgenland]] * [[Cornwall]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Costa Rica]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Duitse Demokratiese Republiek]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Duitsland]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Estland]] * [[Estrie]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Frankryk]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Hawaiï]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Hesse]] * [[Idaho]] * [[Illinois]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Iran]] * [[Kalifornië]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Kamtsjatka-skiereiland]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Kanada]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Krim]] * [[Louisiana]] * [[Mecklenburg-Voorpommere]] * [[Minnesota]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Monaco]] * [[Mosambiek]] * [[Neder-Oostenryk]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Nedersakse]] * [[Nieu-Seeland]] * [[Noord-Carolina]] * [[Noord-Friese Eilande]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Noord-Ierland]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Normandië]] * [[Nova Scotia]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Oekraïne]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Pole]] * [[Portugal]] * [[Prins-Edward-eiland]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Provence]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Québec (provinsie)|Québec]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Republiek van Ierland]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Réunion]] * [[Santa Catarina (staat)|Santa Catarina]] * [[Sirië]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Skotland]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Swede]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Switserland]] * [[Utah]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Vermont]] * [[Wachau]] * [[Wallis]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Wallonië]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Ysland]] |} <br clear="all"> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #FFCC00; background-color: #FFF7D7" |- | '''Metropole en ander stede''' |- | |[[Lêer:Bergen by night.jpg|160px]]<br> [[Lêer:Arc de Triomphe de l'Étoile at night 0792.jpg|160px]]<br> [[Lêer:ChicagovanafSearsTower.jpg|160px]]<br> [[Lêer:Canary-wharf-one.jpg|160px]]<br> [[Lêer:Frankfurt Skyline at Night.jpg|160px]] | * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Alexandrië]] * [[Bakoe]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Belfast]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Bergen]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Berlyn]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Bernau bei Berlin]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Bordeaux]] * [[Birmingham, Alabama]] * [[Bremen (stad)| Bremen]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Brussel]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Buenos Aires]] * [[Buffalo (New York)|Buffalo]] * [[Calgary]] * [[Carmel-by-the-Sea]] * [[Chamonix-Mont-Blanc]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Chicago]] * [[Denver]] * [[Edmonton]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Frankfurt]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Genua]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Glasgow]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Göteborg]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Helsinki]] * [[Honolulu]] * [[Isfahan]] * [[Jerewan]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Johannesburg]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Kaapstad]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Kaliningrad]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Keulen]] * [[Kronberg im Taunus]] * [[Liverpool]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Londen]] * [[Long Beach]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Los Angeles]] * [[Madrid]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Milwaukee]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Montréal]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Montreux]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Moskou]] * [[München]] * [[New Orleans]] * [[New York Stad|New York]] * [[Oos-Berlyn]] * [[Oslo]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Parys]] * [[Pittsburgh]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Port Elizabeth]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Potsdam]] * [[Praag]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Reykjavík]] * [[Rosario]] * [[San Francisco]] * [[Singapoer]] * [[Teheran]] * [[Treviso]] * [[Triberg]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Turyn]] * [[Venesië]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Washington, D.C.|Washington]] * [[Wiesbaden]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Zürich]] |} <br clear="all"> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #6699FF; background-color: #D9F2FF" |- | '''Tegnologie''' |- | | [[Beeld:Concorde.planview.arp.jpg|150px]] | *[[Aviation Traders Carvair]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Concorde]] *[[De Havilland Comet]] *[[DR 877]] *[[Stoomoond]] *[[TGV]] *[[Transrapid]] *[[Waterstofvliegtuig]] |} <br clear="all"> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #CCCCCC; background-color: #EFEFEF" |- | '''Oudiotegnologie en tuisteater''' |- | | [[Beeld:Dvd audio.jpg|150px]] | *[[AKG Acoustics]] *[[Auro-3D]] *[[Dolby Atmos]] *[[DVD-opnemer]] *[[DVD-Oudio]] *[[HD-DVD]] *[[HDTV]] *[[Omringklank]] *[[QLED]] *[[Super Audio CD]] *[[Ultra HD Blu-ray]] |} <br clear="all"> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #CCCC99; background-color: #FFFFE8" |- | '''Sterrekunde''' |- | *[[Sterrebeeld]] *[[Crux]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Melkweg]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Maan]] *[[Magellaanse Wolke]] | [[Beeld:Milky Way 2005.jpg|150px]] |} {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #4F9D28; background-color: #D6F1C9" |- | '''Kookkuns en dranke''' |- | | [[Lêer:Foret noire mel0.jpg|150px]] [[Lêer:Bagels-Montreal-REAL.jpg|150px]] [[Lêer:Beef Stroganoff-01.jpg|150px]] [[Lêer:Khoresht-e_fesenjan.jpg|150px]] | * [[Absint]] * [[Amatriciana-sous]] * [[Aperol]] * [[Armeense brandewyn]] * [[Bagel]] * [[Beesvleis Stroganoff]] * [[Bicerin]] * [[Bourbon whiskey]] * [[Broodpoeding]] * [[Chop Suey]] * [[Esdoringstroop]] * [[Espresso]] * [[Far breton]] * [[Fesenjan]] * [[Ghoelasj]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Kaas]] * [[Kaiserschmarrn]] * [[Kerriewors]] * [[Kirsch]] * [[Lavash]] * [[Pelmeni]] * [[Pilaf]] * [[Pizza]] * [[Po' boy]] * [[Polenta]] * [[Rooiwyn]] * [[Rösti]] * [[Sachertorte]] * [[Schmarrn]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Sider]] * [[Sjokolade]] * [[Sous]] * [[Spritz]] * [[Suiker]] * [[Swartwoudkoek]] * [[Switserse sjokolade]] * [[Vla]] |} {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #FFCC00; background-color: #FFF7D7" |- | '''Taalkunde''' |- | |[[Beeld:Sacramenta Argentariae (pars brevis).png|150px]] | * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Frans]] * [[Iers-Gaelies]] * [[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Italiaans]] * [[Litaus]] * [[Luxemburgs]] * [[Noors]] * [[Oksitaans]] * [[Pools]] * [[Skots]] |} <br clear="all"> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #CCCCCC; background-color: #EFEFEF" |- | '''Aardrykskunde en geologie''' |- | | [[Lêer:Col tourmalet 02.jpg|150px]]<br>[[Lêer:Salton Sea Reflection.jpg|150px]] | *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Alpe]] *[[Ardenne]] *[[Brocken]] *[[Drakensberge]] *[[Groot Mere]] *[[Groot Vlaktes]] *[[Hanging Rock]] *[[Hohentwiel]] *[[Kaiserstuhl]] *[[Meer van Genève]] *[[Mont Ventoux]] *[[Okanagan]] *[[Ösling]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Pireneë]] *[[Reusegebergte]] *[[Saltonmeer]] *[[San Andreas-breuk]] *[[Sentraalmassief]] *[[Swabiese Alb]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Swartwoud]] *[[Vogese]] *[[Vulkaan-Eifel]] |} <br clear="all"> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #CCCCCC; background-color: #D6F1C9" |- | '''Meteorologie''' |- | | [[Beeld:Chaparral Supercell 2.JPG|150px]] | *[[Blizzard]] *[[Europese windstorm]] *[[Mistral (wind)]] *[[Orkaan Katrina]] *[[Sandstorm]] *[[Sneeu]] *[[Storm]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Tornado]] |} <br clear="all"> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #CCCCCC; background-color: #EFEFEF" |- | '''Esoterika, religieuse utopisme en nuwe religieuse bewegings''' |- | | [[Lêer:Pentacle 3.svg|150px]]<br>[[Lêer:Church-of-Scientology-Los-Angeles-night-shot.jpg|150px]] | *[[Aetherius-geselskap]] *[[Ásatrú]] *[[Kerk van Satan]] *[[Neopaganisme]] *[[Noc Kupały]] *[[Satanisme]] *[[Sciëntologie]] *[[Swart Mis]] *[[Voedoeïsme]] *[[Wicca]] | |} <br clear="all"> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #FFCC00; background-color: #FFF7D7" |- | '''Kuns en argitektuur''' |- | |[[Lêer:Pergamonmuseum Pergamonaltar.jpg|150px]] [[Lêer:Longleat House.jpg|150px]] [[Lêer:Палац «Ластівчине гніздо» 1912–1917 рр. Гаспра (Крим).JPG|150px]] | * [[Art Deco]] * [[Baksteengotiek]] * [[Ballets Russes]] * [[Bank Buildings, Belfast]] * [[Bauhaus]] * [[Borsbeeld van Nefertiti]] * [[Bröhan-Museum]] * [[Brutalisme]] * [[Burg Forchtenstein]] * [[Campanile]] * ''[[Case Study Houses]]'' * ''[[Country house]]'' * [[Crathes-kasteel]] * [[Dekonstruktivisme]] * [[Duwisib-kasteel]] * [[Fondaco dei Tedeschi]] *[[Futurisme]] * [[Gemeindebau]] * [[Getty Villa]] * [[Glasgow School of Art]] * [[Ikoon]] * [[J. Paul Getty Museum]] * [[John Sowden House]] * [[Katedraal]] * [[Mayan Revival]] * [[Mezjrabpom]] * [[Ostia Antica]] * [[Palais Strousberg]] * [[Paleis van Kultuur en Wetenskap]] * [[Paleis van Versailles]] * [[Panteon in Rome]] * [[Pergamonmuseum]] * [[Pictorialisme]] * [[Pollok House]] * [[Regent's Canal]] * [[Runkelstein-kasteel]] * [[Russiese Ambassade in Berlyn]] * [[Le Sacre du printemps]] * [[Soho Manufactory]] * [[Standard Bank-sentrum]] * [[Stary Browar]] * [[Swaelnes]] * [[Tuinstad]] * [[Villa Tugendhat]] |} <br clear="all"> {| align=center width=400 border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #AE00AE; background-color: #FFECFF" |- | '''Ander gebiede''' |- | *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Barnsteen]] *[[Koerant]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Posseël]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Hernubare energie]] *[[Jeugherberg]] *[[Kombinat]] *[[Midsomerfees]] *''[[Morris dance]]'' *[[Nouruz]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Oktoberfest]] * [[Rynromantiek]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Strokiesverhaal]] *[[Lêer:Cscr-featured.svg|10px]] [[Swabies-Alemanniese Karnaval]] *[[United States Postal Service]] *[[Wandervogel]] | [[Beeld:Stamp-robert h goddard.jpg|150px]] |} <br clear="all"> [[de:Benutzer:Voyageur]] [[lt:Naudotojas:Voyageur]] [[no:Bruker:Voyageur]] [[Kategorie:Lede van die vyftienjaargemeenskap]] p1wtsdse11i924zcj622k8zrsbwtwd8 0 15467 2902393 2824516 2026-05-08T14:29:10Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902393 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | agtergrondkleur = #76A8FF | naam = William Kentridge | beeld = William Kentridge DSC 2685.JPG | opskrif = William Kentridge by ACMI in [[Melbourne]], [[Australië]] | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|df=yes|1955|4|28}} | geboorteplek = [[Johannesburg]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterfdatum = | plekvandood = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika}} | veld = Drukkuns, tekeninge en geanimeerde rolprente | opleiding = [[Universiteit van die Witwatersrand]] en Johannesburg Kunsstigting | beweging = | werke = | beskermhere = | beïnvloed_deur = | beïnvloed = | toekennings = }} '''William Kentridge''' (gebore op [[28 April]] [[1955]] in [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]]) is een van die bekendste eietydse [[Suid-Afrika]]anse kunstenaars. Sy oupagrootjie was die Joodse rabbi Wolf(e) Kantrovitch, wat voor die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uit [[Litaue]] na die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] geëmigreer en rabbi van die Hebreeuse gemeente op [[Vryheid]] was. Sy oupa [[Morris Kentridge]] ('n verengelsing van Kantrovitch) was van 1924 tot 1958 Volksraadslid van [[Troyeville (kiesafdeling)|Troyeville]] en sy pa, sir Sydney Kentdridge, het talle anti-apartheidsaktiviste in hofsake verteenwoordig. Hy het 'n BA in Politiek en Afrikastudies by die [[Universiteit van die Witwatersrand]] verwerf en later 'n diploma in Beeldende Kuns van die Johannesburg Kunsstigting. In die begin van die 1980's het hy mimiek en teater by die École Jacques Lecoq in [[Parys]] studeer. Hy het gehoop om 'n akteur te word, maar in sy eie woorde sê hy, "Ek was gelukkig om by 'n teaterskool te ontdek dat ek 'n slegte akteur is... Ek is tot kunstenaar gereduseer en ek het daarmee vrede gemaak.".<ref>[http://www.news24.com/ News24], [http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1534237,00.html Lip Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041223121046/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1534237,00.html |date=23 Desember 2004 }}, besoek op 17 Desember 2007</ref> Tussen [[1975]] en [[1991]] het hy as akteur en regisseur in Johannesburg se Junction Avenue Theatre Company gewerk. In die 1980's het hy aan televisie films en reekse as kunsregisseur gewerk. Kentridge is veral bekend vir sy geanimeerde films. Hierdie films word geskep deur die verfilming van 'n tekening waarvan dele uitgevee word en veranderinge aangebring word wat dan weer verfilm word om opeenvolgende raampies te skep. Hy hou noukeurig met die proses aan om elke tekening 1/4 tot 2 sekondes vertoontyd te gee. 'n Enkele tekening word op die wyse aangepas en verfilm totdat 'n toneel geskep is. Die tekening word gereeld saam met die films as kunswerke uitgestal en te koop aangebied. == Loopbaan == Teen die laat 1980's was Kentridge reeds in Suid-Afrika as kunstenaar gevestig met uitstallings by die Market Gallery in Johannesburg (1979, 1981), Cassirer Fine Art, Johannesburg (1995, waarvoor hy in 1986 die AA Vita Toekenning gewen het, 1986, 1988, 1990), Vanessa Devereux Gallery in Londen (1987) en die Grahamstad Standard Bank Jong Kunstenaars Toekenning uitstalling (1987). In die tydperk was hy ook betrokke by verskeie teater produksies soos 'Dikhitsheneng' opgevoer deur die Junction Avenue Theatre Company, 'n opvoering by die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]] Trianale '85 en opvoerings by die Markteater in Johannesburg.<ref name=goodman>[http://www.goodman-gallery.com/ G O O D M A N G A L L E R Y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224212904/http://www.goodman-gallery.com/ |date=24 Desember 2007 }}, [http://www.goodman-gallery.com/kentridge.html William Kentridge – biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222103437/http://www.goodman-gallery.com/kentridge.html |date=22 Desember 2007 }}, besoek op 17 Desember 2007</ref> In [[1989]] het Kentridge begin met die vervaardiging van 'n reeks handgemaakte geanimeerde film wat gefokus het op [[apartheid]]- en post-apartheid-era Suid-Afrika. Die films se twee hoofkarakters was die fiktiewe karakters Felix Teitlebaum en Soho Eckstein wat as die kunstenaar se alterego's gesien kan word. Felix Teitlebaum is swaarmoedig en versigtig teenoor Soho Eckstein die aggressiewe industrialis. Die films het Kentridge bekendheid op die internasionale verhoog besorg.<ref name="Deutsche Guggenheim">[http://www.deutsche-guggenheim-berlin.de/ Deutsche Guggenheim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223150145/http://www.deutsche-guggenheim-berlin.de/ |date=23 Februarie 2008 }}, [http://www.deutsche-guggenheim-berlin.de/e/ausstellungen-kentridge01.php Black Box/Chambre Noire), 29.10.05-15.1.06] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123033121/http://www.deutsche-guggenheim-berlin.de/e/ausstellungen-kentridge01.php |date=23 Januarie 2016 }}, besoek op 17 Desember 2007</ref> Kentridge het in [[1992]] vir die eerste keer met die Handspring Puppet Company saam gewerk op die stuk ''Woyzeck on the Highveld''. Dit sou die eerste van verskeie samewerkings wees waarin komplekse, multimedia vertonings wat marionette, animasie en lewendige opvoerings gekombineer is.<ref name="Deutsche Guggenheim" /><ref>[http://www.handspringpuppet.co.za/ Handspring Puppet Company], [http://www.handspringpuppet.co.za/html/frameind.html About Us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420034153/http://www.handspringpuppet.co.za/html/frameind.html |date=20 April 2010 }}, besoek op 17 Desember 2007</ref> In [[1997]] het hy aan Dokumenta X in Kassel deelgeneem. Dit is gevolg deur talle uitstalling in museums en galerye oral in die wêred insluitend die MCA San Diego (1998), die Museum of Modern Art in New York (1999), die Palais des Beaux-Arts in Brussels (1998), museums in Munchen, Barcelona, Londen, Marseille en Graz in 1998/1999. In 1999 is die Carnegie Medalje by die Carnegie International 1999/2000 aan hom toegeken. In 2001 is 'n beduidende oorsig van sy werk in Washington vertoon. Die uitstalling is later ook in New York, Chicago, Houston, Los Angeles en Kaapstad vertoon.<ref name="goodman" /> Die eerste Opera waaraan hy gewerk het, Monteverdi se ''Ritorno d'Ulisse in Patria'' (die “Tuiskoms van Odysseus), is in [[1998]] in [[Brussel]], [[België]] opgevoer. Die produksie wat in samewerking met die Handspring Puppet Company en Ricercar Consort, 'n Belgiese Barok ensemble vervaardig en opgevoer is, het lewendige sangers in konsertdrag vertoon wat gehelp het om tweederdes-lewensgrootte marionette ten aanskoue van die gehoor te manupuleer.<ref>[http://www.nytimes.com/ New Yrok Times], [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C07E0DD153CF93AA15751C0A9629C8B63&sec=&spon=&pagewanted=all MUSIC; Into the Heart Of Darkness, With Puppets], besoek op 17 Desember 2007</ref> Die skaduwee-oratorium ''Confessions of Zeno'' in [[2002]] in opdrag vir [[Documenta|Documenta XI]] vervaardig. In Oktober 2003 Kentridge die Goslar Kaisserring ontvang ter erkenning van sy bydrae tot eietydse kuns. In 2004 is 'n retrospektiewe uitstalling van sy werk by die Castello di Rivoli in Turyn opgerig. Die uitsalling het later na [[Dusseldorf]], [[Sydney]], [[Montreal]], [[Johannesburg]] en [[Miami]] gereis. In November 2004 het die Metropolitan Museum in [[New York Stad|New York]] 'n solouitsalling van Kentridge se werk uit hulle versameling uitgestal.<ref name="goodman" /> In 2004 het Kentridge aan die produksie van Mozart se opera ''Die Zauberflöte'' (Die Towerfluit) begin werk. Die première is in April [[2005]] die Théâtre de La Monnaie in Brussel opgevoer met Kentridge wat as regisseur opgetree het en René Jacobs as dirigent.<ref name="goodman" /> In die Towerfluit het Kentridge geëksperimenteer met die projeksie van wit tekening op 'n swart agtergrond nadat hy 'n swartbord met wit lyntekeninge as 'n soort sketsboek gebruik het. Die towerfluitproduksie is geskep deur in swart op wit papier te skets en daarna die kleur op film om te keer aangesien dit tekening vergemaklik het en 'n groter verskeidenheid merke wat moontlik is teenoor wanneer met wit kryt op swart papier geteken word. Tydens redigering en met latere tekening het hy met die interaksie tussen negatiewe en positiewe weergawes van dieselfde beeld begin werk. Hy het in die produksie die wêreld van Vrymesselaarsbeelde, Egiptiese gode en mites verken en barok teatermasjinerie ondersoek om sy woordeskat vir die produksie te vind. Hy het die elemente gekobnieer in 'n oevrture tot die opera wat hy “learning the Flute” genoem het. Dele hiervan het in die uiteindelik opera produksie behoue gebrly soos byvoorbeeld Max Ernst se metronoom met 'n oog. In die proses het hy afgekom op 'n soort oerfotografie metafoor wat diepliggende bande met die struktuur en temas van die opera ontbloot het.<ref name=magicflute>[http://www.magicflute.co.za/ Mozart's Magic Flute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018025918/http://www.magicflute.co.za/ |date=18 Oktober 2007 }}, [http://www.magicflute.co.za/kprod.htm Kentridge's Production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013125436/http://magicflute.co.za/kprod.htm |date=13 Oktober 2007 }}, besoek op 17 Desember 2007</ref> Die towerfluit is later ook in New York, Tel Aviv, Lille, Napels, Johannesburg en Kaapstad opgevoer.<ref>[http://www.tonight.co.za/ Tonight on IOL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215220738/http://www.tonight.co.za/ |date=15 Desember 2007 }}, [http://www.tonight.co.za/index.php?fSectionId=351&fArticleId=4070752 Accessing Kentridge's creative cosmos...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017041713/http://www.tonight.co.za/index.php?fSectionId=351&fArticleId=4070752 |date=17 Oktober 2007 }}, besoek op 17 Desember 2007</ref> Kentridge se installasie ''7 Fragments for [[Georges Méliès]], Day for Night and Journey to the Moon'' is by die 2005 Venesië Biennale beklendgestel. In Oktober 2005 het die Deutsche Bank Guggenheim in [[Berlyn]] ''Black Box / Chambre Noire'' vertoon; 'n projek in opdrag van die Solomon R. Guggenheim Stigting.<ref name="goodman" /> Black Box / Chambre Noire bestaan uit geanimeerde films, kinetiese beeldhouvoorwerpe, tekeninge, en 'n gemeganiseerde miniatuur teater. Tematiese behandel die stuk Kentridge se nadenkinge oor die geskiedenis van die Duitse koloniale teenwoordigheid in Afrika, in besonder die [[1904]] Duitse slagting van die Herero's in Suidwes-Afrika (nou [[Namibië]]). In die werk beskou Kentridge die term "black box" op drie maniere: 'n "black box" teater, 'n "chambre noire" soos in fotografie gebruik en die "black box" vlugdataopnemer wat kritiese data opneem tydens 'n lugramp.<ref name="Deutsche Guggenheim" /> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kentridge, William}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Jode]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kunstenaars]] [[Kategorie:Animasiekunstenaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1955]] [[Kategorie:Lewende mense]] 90gwt8fxntgzq04pb1mn3w0cjkost1x 0 21665 2902578 2886257 2026-05-09T07:07:03Z Aliwal2012 39067 spel Prins-Edward-eiland (klein e) 2902578 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel behandel die politieke en maatskaplike ontwikkeling. Vir militêre gebeure, sien [[Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog]]'' [[Lêer:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|duimnael|300px|[[John Trumbull]] se skildery ''Onafhanklikheidsverklaring'' ''(Declaration of Independence'') wys die vyf lede van die ontwerpskomitee, wat in 1776 die teks van die Onafhanklikheidsverklaring aan die Tweede Kontinentale Kongres in [[Philadelphia]] voorlê]] [[Lêer:Map of territorial growth 1775.svg|duimnael|300px|Oostelike Noord-Amerika in 1775, met die Britse Provinsie van Quebec, die Dertien Kolonies langs die Atlantiese kus en die [[Indiane]]-reservaat soos bepaal deur die Koninklike Proklamasie van 1763. Die "Proklamasie-grenslyn" van 1763 vorm die grens tussen die gebiede wat op die kaart in rooi en pienk aangedui word, terwyl gebiede, waarop Spanje aanspraak gemaak het, oranje gekleur is.]] Die '''Amerikaanse Rewolusie''' was 'n tydperk tussen 1765 en 1783 toe die Dertien Kolonies – Britse besittings in Noord-Amerika wat later as die [[Verenigde State van Amerika]] sou bekend staan – in opstand gekom het teen die Britse koloniale gesag en uiteindelik hulle onafhanklikheid van die [[Britse Ryk]] gekry het. In hierdie periode het die Kolonies hulle onderlinge geskille laat staan en gesamentlik in opstand teen die Britse heerskappy gekom. Een van die hoofredes hiervoor was die Britse ekonomiese beleid ten opsigte van die Noord-Amerikaanse kolonies. Die koloniste se eie Puriteinse erfenis en die vryheidsteorieë van die [[Verligting]] het ook 'n groot rol gespeel. Die Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog het gevolg en vanaf 1775 tot 1783 geduur. Die oorlog het sy hoogtepunt met die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring in 1776 en die Kolonies se militêre oorwinning in 1781 bereik. [[Frankryk]] het 'n beduidende rol in die oorlog gespeel, onder meer as die organiseerder van 'n anti-Britse koalisie. Die Franse het die Amerikaners van geld en ammunisie voorsien en 'n vloot en troepe na Amerika gestuur wat 'n beslissende rol in die Slag en Beleg van Yorktown gespeel het. Met hulle neerlaag naby [[Yorktown, Virginië|Yorktown]] was die stryd vir die Britte verlore. Die alliansie met Frankryk het meegebring dat ook [[Spanje]] en die Nederlandse Republiek later tot die oorlog toegetree het, ter ondersteuning van die Amerikaners. Die Amerikaanse Rewolusie het met 'n aantal verreikende intellektuele en sosiale veranderings in die Amerikaanse samelewing gepaard gegaan en onder meer die ideale van republikanisme onder die koloniale bevolking laat posvat. In 'n aantal deelstate is vurige debatte oor die rol van demokrasie in die regeringstelsel gevoer. Die republikeinse en demokratiese gedagtes het die ou tradisionele sosiale hiërargie omvergewerp en aanleiding gegee tot 'n nuwe etiek wat die grondbeginsel van Amerika se politieke waardes sou vorm.<ref>Wood (1992); Greene & Pole (1994), hoofstuk 70</ref> Die rewolusionêre periode het in 1763 begin, toe die Franse militêre bedreiging aan die Brits-Noord-Amerikaanse kolonies beëindig is. [[Groot-Brittanje]] was vasbeslote om die koste van die oorlog teen Frankryk ten minste gedeeltelik deur die kolonies te laat dra en het 'n aantal nuwe belastings begin hef. Hierdie maatreëls was baie ongewild en is deur die setlaars selfs as onwettig beskou, aangesien hulle nie oor 'n verkose politieke verteenwoordiging in die Britse parlement beskik het nie. Nadat onluste in [[Boston]] uitgebreek het, is Britse troepe teen die opstandelinge uitgestuur, terwyl die setlaars hulle burgermag gemobiliseer het. In 1775 het die eerste gevegte tussen Britte en Amerikaners plaasgevind. Sowat 'n sesde of vyfde van die Amerikaanse bevolking was nog steeds lojaal gesind teenoor die Britse gesag, maar die Amerikaanse Patriotte het steeds tussen 80 en 90 persent van die koloniale gebied beheer, terwyl die Britse magsgebied tot 'n aantal nedersettings langs die Atlantiese kus beperk was. In 1776 het die afgevaardigdes van die dertien kolonies die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring eenstemmig aanvaar en die Verenigde State van Amerika gestig. Dié Onafhanklikheidsverklaring sou later die basis vorm van die Grondwet wat in 1787 opgestel is. Danksy hulle politieke en militêre verbond met Frankryk het die Kolonies uiteindelik 'n oorwinning oor die Britte gehaal en in die [[Vrede van Parys (1783)|Vrede van Parys]] is die Amerikaanse onafhanklikheid in 1783 deur Groot-Brittanje amptelik erken. Die nuwe grondwet het voorsiening gemaak vir 'n groot mate van outonomiteit vir elk van die nuwe state. Alhoewel die rewolusie politieke veranderings meegebring het, het die land weinig verskil in sy sosiale en ekonomiese groei gesien. Die werklike politiese gesag sou egter steeds by die hoër middelklas en groot grondbesitters lê. == Oorsake == === Belasting sonder verteenwoordiging === Tussen 1607 en 1763 het Groot-Brittanje 13 uitgestrekte kolonies in [[Noord-Amerika]] gestig. Die kolonies het in baie opsigte verskil, veral aard en oorsprong: die enigste wat hulle in gemeen gehad het, was hulle onderdanigheid aan Brittanje. Naas die dertien kolonies was daar sestien kleiner gebiede, wat regstreeks deur koninklike goewerneurs geregeer is. Die goewerneur het opgetree as 'n verteenwoordiger van die Britse regering en is bygestaan deur 'n raad wat as die "Kroon" bekend gestaan het. Die Amerikaanse setlaars het hulself in 1765 nog as lojale onderdane van die Britse Kroon beskou, met dieselfde historiese regte en pligte as onderdane in Brittanje.<ref>Greene & Pole (1994), hoofstuk 11</ref> Alhoewel Brittanje die kolonies se handel streng beheer het, het die swak uitvoerende gesag en die afstand tussen Brittanje en die kolonies daartoe gelei dat min mense hulle daaraan gesteur het. Tydens die [[Sewejarige Oorlog]] was Frankryk Brittanje se grootste vyand en, na Brittanje se oorwinning, was die land verplig om sy besittings in Noord-Amerika, [[Nieu-Frankryk]] ([[Kanada]]) en die Indiaanse gebiede oos van die [[Mississippirivier]], aan Brittanje af te staan. Brittanje het ook die gebied Spaans-Florida van die Spanjaarde gewen. Enige gevaar wat Frankryk vir die dertien kolonies ingehou het, is hiermee uit die weg geruim. Ná die Sewejarige Oorlog het die moederland meer aandag aan haar kolonies begin skenk: om te vergoed vir haar finansiële laste in Noord-Amerika tydens die oorlog was Groot-Brittanje van plan om belastings in die kolonies te hef en handelswette (wette rakende die handel) in te stel. Dit was verreweg die duurste oorlog wat Brittanje tot die tyd toe gevoer het en, siende dat die oorlog om die kolonies se onthalwe gevoer is, is daar besluit dat hulle 'n gedeelte van die koste moes herhaal. Alhoewel hierdie nuwe belasting relatief laag was, het die setlaars nogtans beswaar aangeteken. Hulle was immers vooraf nie geraadpleeg nie, aangesien hulle nie in die Britse parlement verteenwoordig was nie. Die leuse "Geen belasting sonder verteenwoordiging nie" het dus in die kolonies in baie Amerikaanse kringe gewild geraak. [[Londen]] het aangevoer dat die setlaars ten minste op 'n "virtuele" manier verteenwoordig was, maar die meeste Amerikaners het dié teorie – dat mans in Londen wat niks van hulle behoeftes en lewensomstandighede af geweet het nie hulle sou kon verteenwoordig – verwerp.<ref>William S. Carpenter, "Taxation Without Representation" in ''Dictionary of American History, Volume 7'' (1976); Miller (1943)</ref> Teoreties gesproke het Groot-Brittanje die ekonomieë van sy kolonies reeds deur die ''Navigation Acts'' volgens die merkantilistiese leerstellings gereguleer, dus was enige beleid waaruit die Britse Ryk voordeel getrek het (en wat ander ryke in ekonomiese opsig seer gemaak het) van voordeel. Nogtans het die owerhede oor 'n lang tydperk geduld dat die bepalings van hierdie wette deur die setlaars dikwels geïgnoreer of omseil is. Die bepalings van die wette is nou skielik algemeen afgedwing deur onder meer die uitreiking van onbeperkte lasbriewe tot huissoekings. Die [[Massachusetts]]-gebaseerde advokaat James Otis het in 1761 geredeneer dat hierdie lasbriewe die koloniste se konstitusionele regte sou aantas. Alhoewel Otis sy saak verloor het, het [[John Adams]] later geskryf: "Amerikaanse onafhanklikheid is terstond gebore". === Die Seëlwet (1765) === [[Beeld:Joseph Ducreux - Portrait of Benjamin Franklin in blue coat and a fur collar.jpg|duimnael|regs|200px|Benjamin Franklin (1706–1790)]] In 1764 het die Britse parlement nuwe wetgewing verorden, waardeur die Amerikaanse setlaars onder meer belasting op [[suiker]]produkte opgelê is. Die protesbeweging wat daarop gevolg het, het veral die boikot van Britse goedere as 'n nuwe magtige wapen gebruik. Die Seëlwet van 1765 het voorsiening gemaak vir die eerste regstreekse belasting wat die Amerikaanse kolonies ooit deur die Britse parlement opgelê is. Die setlaars was verplig om die belastingseëls op alle amptelike dokumente soos testamente en kollegediplomas, skeepsdokumente, lisensies, polisse en selfs dobbelkaarte, dagblaaie, almanakke en pamflette aan te bring. Alle dertien kolonies het dadelik teen hierdie belasting geprotesteer en volksleiers soos Patrick Henry in [[Virginië]] en James Otis in Massachusetts het massabyeenkomste en betogings georganiseer. 'n Geheime groep, die ''Sons of Liberty'', is gestig en het kopers van die seëls met geweld gedreig. Lede van die groep het die rekords, wat deur die hof van die viseadmiraal in Boston gehou is, verbrand en die hoofregter Thomas Hutchinson se praghuis geplunder. Verskeie wetgewende vergaderings het 'n oproep aan alle burgers gedoen om gesamentlik teen die nuwe belastingwette op te tree en afgevaardigdes uit nege kolonies het aan die New Yorkse Seëlwet-kongres van Oktober 1765 deelgeneem. Gematigdes onder die leiding van John Dickinson het 'n Verklaring van Regte en Besware opgestel, waarin hulle vasgestel het dat belasting sonder verteenwoordiging ou regte sou skend. Met hul ekonomiese boikot van Britse goedere het die setlaars hulle vasberadenheid om weerstand teen die belasting te bied onderstreep. Britse uitvoere na die Amerikaanse kolonies het van £2&nbsp;250&nbsp;000 in 1764 tot £1&nbsp;944&nbsp;000 in 1765 gedaal. In Londen het die nuwe regering onder die eerste minister Rockingham aan die bewind gekom en in die parlement is daar beraadslaag of die wette herroep of eerder deur troepe afgedwing sou moet word. [[Benjamin Franklin]] het die Amerikaanse saak gestel en verduidelik dat die kolonies in 'n reeks oorloë teen die Franse en [[Indiane]] reeds soldate, geld en bloed opgeoffer het om die Britse Ryk te verdedig en dat verdere belastings as gevolg van hierdie oorloë ongeregverdig was en tot rebellie sou kon lei. Die parlement het saamgestem en die wette herroep, maar in 'n "Verklaring van Regte" in Maart 1766 duidelik gestel dat die parlement die volle reg sou hê om enige wet met betrekking tot die kolonies te verorden.<ref>Miller (1943)</ref> Dié verklaring was vir die Amerikaanse koloniste onaanvaarbaar en hulle het dit beskou as 'n inbreuk op hulle konstitusionele regte. === Die Townshend-wette (1767) === Nadat die belastings op eiendomme in Engeland in 1767 deur die parlement verlaag was, het Charles Townshend, die destydse Minister van Finansies, 'n wetsontwerp ingedien waarvolgens die belastinginkomste in die Amerikaanse kolonies verhoog sou word. Met die sogenaamde Townshend-wette is nuwe invoerbelasting op [[lood]], [[glas]], verf, [[tee]] en [[papier]] gehef. Die belastinginkomste sou gebruik word vir die administrasie van die kolonies en om die salarisse van Britse amptenare in die kolonies te betaal. Daarnaas het die wette ook bepaal dat die wetgewende vergadering van New York ontbind moes word, aangesien die afgevaardigdes steeds geweier het om 'n ander wet uit die jaar 1765 te aanvaar. Die Townshend-wette het weer aanleiding tot onluste in die kolonies gegee en die Britse owerhede het troepe gestuur om wet en orde te herstel. Weens die voortgesette boikot-aksies teen Britse goedere het handelaars in die moederland groot verliese gely en uiteindelik was die parlement gedwing om die wette in 1770 te herroep. Om te toon dat hulle nog steeds die reg sou hê om belastings in die kolonies te hef, het die Britse afgevaardigdes die belasting op tee bekragtig. === Die Boston-slagting (1770) === {{hoof|Boston-slagting}} [[Beeld:Boston Massacre.jpg|duimnael|regs|250px|Hierdie handgeverfde gravure deur Paul Revere, wat die Boston-slagting uitbeeld, was 'n blitsverkoper in die kolonies]] Reeds in Oktober 1768 is Britse troepe in Boston ontplooi nadat doeanebeamptes, wat die Townshend-wette moes toepas en afdwing, verskeie kere deur betogers bedreig is. Daar was nou voortdurend botsings tussen setlaars en soldate. Op 5 Maart 1770 is 'n groep Britse wagte in Boston deur betogers gedreig en met sneeuballe bestook. Britse soldate wat hulle ter hulp gekom het, het skielik vuur geopen. Drie setlaars was onmiddellik dood, terwyl twee later aan hulle beserings beswyk het. Een van die slagoffers was Crispus Attucks, na bewering 'n burger van Swart-Afrikaanse of Indiaanse afkoms. Die Britse verantwoordelike offisier, kaptein Thomas Preston, en agt van sy soldate is op aanklag van strafbare manslag in hegtenis geneem. Die Patriotte-leiers het die insident as 'n slagting beskryf en skerp veroordeel. Daar was dreigemente van gewelddadige vergelding en onder die druk van betogers het goewerneur Thomas Hutchinson die Britse troepe uit die stadsgebied van Boston onttrek en op 'n eiland in die hawe gestasioneer. Om die onsydigheid van die koloniale howe te demonstreer, het John Adams en Josiah Quincy, twee Patriotte-leiers, as vrywillige advokate ingespring om kaptein Preston en sy mans te verdedig. Tydens die hofsaak is daar egter min bewyse voorgelê en Preston en ses soldate is gevolglik vrygespreek. Twee ander soldate is aan manslag skuldig bevind, op een hand gebrandmerk en vrygelaat. Baie Patriotte het die uitsprake skerp veroordeel en 5 Maart is tot 'n patriotiese gedenkdag verklaar. Nogtans het die onttrekking van troepe en die herroeping van die meeste invoerbelasting gemoedere in Boston in die volgende jare gekalmeer. Maar die gevaar van gewelddadige opstand teen die Britse gesag het al bewys gelewer dat die Britse gesag in die kolonies maklik ondermyn sou kon word. === Die Bostonse Teeparty (1773) === Die [[Britse Oos-Indiese Kompanjie]] het in 1773 volgens 'n besluit van die parlement die monopolie op Amerikaanse tee-invoere gekry – 'n stap waarmee die finansieel minder suksesvolle maatskappy voordeel uit sy belangrike posisie in die handel met Indië sou trek om sodoende sy bankrotskap te vermy. Die Teewet van 10 Mei 1773 het invoerbelasting op 'n manier aangepas dat die Britse Oos-Indiese Kompanjie tee teen laer pryse as selfs die Amerikaanse smokkelaars kon verkoop. Die kompanjie het "amptelike" ontvangers van teeinvoere in die koloniale hawens van Boston, [[New York]], [[Charleston, Suid-Carolina|Charleston]] en [[Philadelphia]] gekies en in September 'n half miljoen pond tee na Amerika verskeep. Maar die Teewet was net nog 'n polities-ekonomiese maatreël waarteen die setlaars besware aangeteken het. [[Beeld:Boston tea party.jpg|duimnael|links|250px|Die Bostonse Teeparty (litografie uit die jaar 1846)]] Onder die druk van die Patriottegroepe het die tee-invoerders in Charleston, New York en Philadelphia geweier om die skeepsvragte tee aan te neem, maar in Boston het die amptelike handelaars (waaronder ook twee seuns en 'n neef van die plaaslike goewerneur Thomas Hutchinson) geweier om onder die politieke druk te swig. Die eerste teeskip, die ''Dartmouth'', het Bostonhawe op 27 November bereik en nog twee skepe het 'n rukkie later daar aangedoen. Op 'n aantal massavergaderings wat deur die setlaars byeengeroep is, het deelnemers geëis dat die tee terug na Engeland gestuur moes word sonder om die invoerbelasting te betaal. Die spannings is verhoog nadat Patriottegroepe onder die leiding van Samuel Adams die handelaars en die goewerneur genader het om hierdie besluit te aanvaar. Op 16 Desember het 'n massavergadering van betogers by die Old South Church die nuus gekry dat Hutchinson nie sou toegee aan hulle eise nie. Teen middernag het Adams en 'n klein groep van die ''Sons of Liberty'' hulle as Mohawk-Indiane verklee, aan boord van die teeskepe gegaan, 342 teekiste gegryp en hulle onder die oë van groot skare toeskouers in die hawewater gestort. Hierdie nagtelike strooptog, wat later as die Bostonse Teeparty bekendheid verwerf het, was vir die Britse parlement net nog 'n bewys dat die bewoners van Massachusetts die harde kern van die protesbeweging teen die Britse gesag in die kolonies sou vorm. Met die sogenaamde ''Coercive Acts'', dwangmaatreëls wat in 1774 ingestel is en op Massachusetts – en veral Boston – gemik was, wou die Britse afgevaardigdes die plaaslike setlaars vir die Teeparty en hulle opstand teen die Britse owerhede straf. === Die kolonisasie van die westelike gebiede === Met die Britse Koninklike Proklamasie van 1763 is 'n verbod op die vestiging van setlaars anderkant die Appalagge-bergreeks geplaas, maar die Amerikaanse koloniste het nie omgegee nie en steeds weswaarts getrek. Die proklamasie is kort daarna gewysig en die verbod is opgehef. Nogtans was baie Amerikaners woedend oor die feit dat hulle nie eers geraadpleeg is nie. Die [[Quebec]]-wet van 1774 het die provinsie Quebec se grense tot by die Ohio-rivier uitgebrei en sodoende die dertien kolonies se landeise uitgesluit. Teen hierdie tydperk het die meeste koloniste nie meer ag geslaan op nuwe wette vanuit Londen nie en eerder met die militêre opleiding van burgermagte en ander oorlogsvoorbereidings begin.<ref>Greene & Pole (1994), hoofstuk 15</ref> === Die politieke en filosofiese agtergrond === Met sy gedagtes oor liberalisme het John Locke 'n beduidende invloed op die voordenkers van politieke onafhanklikheid in die Amerikaanse kolonies gehad; met sy teorieë van 'n "maatskaplike ooreenkoms" het hy ook die morele regverdiging vir 'n gewapende opstand teen die heersende bewind opgelewer wat volgens die setlaars se opvatting hulle regte as Engelse burgers nou al jare lank onbeskaamd geminag het. Daarenteen het [[Jean-Jacques Rousseau]] se gedagtes volgens geskiedkundiges maar 'n baie klein rol in Amerika gespeel.<ref>Charles W. Toth, ''Liberté, Egalité, Fraternité: The American Revolution & the European Response.'' (1989), bl. 26.</ref> Toe hulle die grondwette van die verskillende deelstate en dié van die Unie saamgestel het, het die Amerikaners hulle veral op Montesquieu se ontleding van die gebalanseerde Britse grondwet gesteun. Omtrent 1775 het die politieke ideologie wat as republikanisme bekend gestaan het, die debatvoering in die kolonies oorheers. Ook die sogenaamde Britse ''country party'' se kritiek op die destydse Britse regering aangaande moontlike korrupsie het 'n groot invloed op Amerikaanse politici uitgeoefen. Die koloniste het die Britse hof met luukse en oorgeërfde [[aristokrasie]] vereenselwig en dit in 'n toenemende mate verwerp. Die koloniste het korrupsie as die grootste euwel beskou en as deugsame burgers het hulle hul persoonlike begeertes verwaarloos ten gunste van hul burgerlike verantwoordelikhede en verpligtinge. Mans het dit as hulle burgerlike verpligting beskou om vir hulle land te veg. Vir vroue was "republikeinse moederskap" 'n ideaal wat hulle met voorbeelde soos Abigail Adams en Mercy Otis Warren nagestreef het. Die eerste verpligting van 'n republikeinse vrou was om vir hulle kinders die republikeinse waardes in te prent en om luukshede en pronkery te vermy. Die Amerikaanse "Stigtingvaders", veral Samuel Adams, Patrick Henry, Thomas Paine, Benjamin Franklin, [[George Washington]], [[Thomas Jefferson]] en John Adams, was sterk voorstanders van republikanisme.<ref>Greene & Pole (1994), hoofstuk 9</ref> === Die krisisse van die jare 1772 tot 1775 === [[Beeld:Gaspee Affair.jpg|duimnael|regs|180px|Die ''Gaspee'' word aan die brand gesteek]] [[Beeld:RapeBoston.jpg|duimnael|links|325px|Hierdie Amerikaanse weergawe van 'n Londense spotprent verwys na die "verkragting" van Boston deur die Intolerable Acts in die jaar 1774]] [[Beeld:Boston tea party.jpg|duimnael|regs|180px|Hierdie litografie uit die jaar 1846 het 'n klassieke uitbeelding van die Bostonse Teepartytjie geword]] Terwyl daar baie oorsake ten opsigte van die Amerikaanse Rewolusie geïdentifiseer kan word, was dit nogtans 'n reeks krisisse wat uiteindelik tot die uitbreek van oorlogshandelinge gelei het.<ref>Miller (1943), bl. 335-392</ref> Die eerste van hierdie krisisse was die sogenaamde Gaspee-voorval in Junie 1772, vernoem na 'n Britse oorlogskip waarmee ongewilde handelswette afgedwing is en wat deur Amerikaanse patriotte aan die brand gesteek is. Kort daarna het goewerneur Thomas Hutchinson van Massachusetts berig dat hy en die koninklike regters regstreeks vanuit Londen betaal sal word en die koloniale parlement sodoende omseil is. Laat in 1772 het Samuel Adams daarmee begin om nuwe ''Committees of Correspondence'' daar te stel wat as 'n soort skakel tussen die patriotte in die dertien kolonies en uiteindelik ook as 'n raamwerk vir 'n rebelle-regering sou dien. As die grootste kolonie het Virginië sy ''Committee of Correspondence'', waarin ook Patrick Henry en Thomas Jefferson gedien het, vroeg in 1773 gestig.<ref>Greene & Poole (1994), hoofstukke 22-24</ref> Die ''Intolerable Acts'', soos hulle deur die koloniste genoem is, het vier wette behels, wat deur die Britse parlement afgekondig is.<ref>Miller (1943) bl. 353-376</ref> Die eerste was die ''Massachusetts Government Act'' (die Wet aangaande die Regering van Massachusetts), waardeur die oktrooi van Massachusetts gewysig en ''town meetings'' (munisipale vergaderings) beperk is. Die tweede wet oor die beheer van die regswese (''Administration of Justice Act'') het bepaal dat alle Britse soldate wat gedagvaar sou word, voor 'n Britse – en nie koloniale – hof moes verskyn. Die derde wet aangaande die Bostonse seehawe het bepaal dat die hawe van Boston gesluit sou bly totdat die Britte skadevergoeding sou ontvang vir die tee wat gedurende die Bostonse Teeparty verniel was (die Britte het hierdie skadevergoeding uiteindelik nooit ontvang nie). Die vierde wet – die ''Quartering Act'' van 1774 – het voorsiening gemaak vir die inkwartiering van Britse soldate, wat die gebied sou kontroleer, in die huise van Bostonse burgers. Die Eerste Kontinentale Kongres het die sogenaamde ''Suffolk Resolves'' (Suffolk-besluite) goedgekeur waardeur die ''Intolerable Acts'' onkonstitusioneel verklaar is en mense is opgeroep om burgermagte te mobiliseer. Massachusetts is verder opgeroep om 'n patriotte-regering te vorm. As 'n reaksie op veral die Wet oor die Regering van Massachusetts het die inwoners van Worcester 'n gewapende brandwag voor die plaaslike geregshof gemobiliseer en Britse magistrate is die toegang geweier. Soortgelyke gebeure het vinnig dwarsoor die kolonies plaasgevind. Britse troepe is vanuit Engeland na die kolonies ontbied, maar toe hulle in Amerika aangekom het, het die hele kolonie Massachusetts – met uitsondering van die besette stad Boston – die Britse beheer oor die plaaslike bewind lankal afgeskud. == Die Slag van Lexington (1775) == [[Beeld:Benjamin_Franklin_-_Join_or_Die.jpg|duimnael|regs|250px|Benjamin Franklin se politieke spotprent ''Join, or Die'' het die dertien kolonies aangemoedig om saam te staan teen die Britse koloniale bewind]] Die [[Slag van Lexington en Concord]] het op 19 April 1775 plaasgevind nadat die Britte 'n regiment gestuur het om in [[Concord, Massachusetts|Concord]] wapens te konfiskeer en rewolusionêre in hegtenis te neem. Dit was die eerste slag van die Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog en die nuus oor die gebeure het die dertien kolonies aangevuur om hulle burgermagte te mobiliseer en troepe vir die beleg van Boston te stuur. 'n Tweede slag is op 17 Junie 1775 naby [[Slag van Bunker Hill|Bunker Hill]] geveg. In die laat lente van 1776 het die Amerikaners onder die bevel van George Washington die Britte gedwing om Boston te ontruim. Die hele gebied van die dertien kolonies was nou onder Amerikaanse beheer, en die patriotte was gereed om die onafhanklikheid te verklaar. Alhoewel daar in sommige gebiede nog 'n groter aantal lojaliste was, het hulle in Julie 1776 nêrens meer gesag uitgeoefen nie, terwyl die Britse koninklike amptenare lankal gevlug het.<ref>Miller (1948) bl. 87</ref> Die Tweede Kontinentale Kongres het in 1775 ná die begin van die oorlog vergader. Die kongres het die Kontinentale Leër in die lewe geroep en die ''Olive Branch Petition'' ("Olyftak-petisie") as 'n boodskap van versoening by die Britse Kroon ingehandig. Koning [[George III van die Verenigde Koninkryk|George III]] het egter geweier om die petisie aan te neem en die Proklamasie van Rebellie uitgereik wat optrede teen die "verraaiers" bepleit het. Tot 1783 is daar geen onderhandelinge gevoer nie. == Die verskillende partye: Patriotte, lojaliste en onpartydige setlaars == === Die Patriotte – die rewolusionêres === Die rewolusionêres is destyds ''Patriots'', ''Whigs'', ''Congress-men'' of Amerikaners genoem. Hulle het die hele spektrum van sosiale en ekonomiese klasse omvat, maar was nogtans gekenmerk deur hulle eenstemmigheid dat die regte van Amerikaners verdedig moes word. Ná die oorlog was Patriotte soos George Washington, [[James Madison]], John Adams, [[Alexander Hamilton]] en John Jay baie toegewyd aan republikanisme, maar tegelykertyd ook ywerig om die kolonies in 'n welvarende en magtige nasie te omskep, terwyl Patriotte soos Patrick Henry, Benjamin Franklin en Thomas Jefferson demokratiese asook plattelandse plantasie-elemente verteenwoordig het en eerder 'n soort streekmag met groter politieke gelykheid voorgestaan het. === Lojaliste en onsydige setlaars === Terwyl die presiese syfers onbekend is, beraam geskiedkundiges dat tussen vyftien en 25 persent van die koloniste lojaal aan die Britse Kroon gebly het: hulle het destyds bekend gestaan as "lojaliste", ''Tories'' of ''King's men''. Lojaliste was gewoonlik ouer, minder bereid om ou bande te verbreek en dikwels geassosieer met die Anglikaanse kerk. Baie van hulle was ervare handelaars met sakebetrekkinge dwarsoor die [[Britse Ryk]], soos byvoorbeeld Thomas Hutchinson uit Boston. Onlangse immigrante wat nog nie volledig geamerikaniseer was nie het ook meer daartoe geneig om die Britse koning te ondersteun, soos byvoorbeeld Skotse setlaars in die agterland. Daar is egter merkwaardige voorbeelde van lojaliste wat nie hooggebore mense was nie en dit is onwaarskynlik dat hulle by die skattings oor die totale aantal lojaliste ingesluit is. Amerikaanse Indiane was een van die belangrikste verteenwoordigers van hierdie groep lojaliste; die meeste van hulle het Amerikaanse pleidooie dat hulle in die rewolusionêre oorlog liewer neutraal sou moet bly van die hand gewys, en baie van die Eerste Nasies het die kant van die Britse Ryk gekies. Daar was ook aansporings van albei kante om die steun van plaaslike stamme en hulle hoofde vir die oorlogvoering te verseker. Die stamme wat sterk op die koloniale handel gesteun het, het gewoonlik die kant van die rewolusionêres gekies, alhoewel ook politieke oorwegings 'n rol by hierdie keuse gespeel het. Die bekendste stamhoof wat by die lojaliste aangesluit het was Joseph Brant van die Mohawk-stam, wat strooptogte langs die grens teen afgeleë nedersettings in [[Pennsilvanië]] en New York uitgevoer het totdat 'n Amerikaanse leër onder die bevel van John Sullivan New York in 1779 beveilig het en alle lojale stamme vir eens en altyd na Kanada verdryf het.<ref>Nash, Lawrence (2005): ''Freedom Bound'', in: The Beaver: Canada's History Magazine.[http://www.thebeaver.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040604154009/http://www.thebeaver.ca/ |date= 4 Junie 2004 }} Februarie/Maart 2007, uitgegee deur Kanada se National History Society. bl. 16-23. ISSN 0005-7517</ref> 'n Ander groep wat hulle met die saak van die lojaliste vereenselwig het, maar yl gedokumenteer is, is [[Afrika]]-slawe wat aktief vir die Britse leër gewerf is. Hulle is met beloftes soos vrylating, beskerming vir hulle gesinne en grondskenkings gelok, waarby veral die laasgenoemde belofte dikwels verbreek is. Ná die oorlog het baie van die "swart lojaliste" hulle in [[Nova Scotia]], Bo-Kanada en Neder-Kanada en ander gebiede van die Britse Ryk gevestig, waar van hulle nakomelinge nog steeds bly. [[Beeld:Commonsense.jpg|duimnael|regs|200px|Thomas Paine se pamflet ''Common Sense'']] 'n Minderheid (waarvan die presiese getalle onbekend is) het probeer om tydens die oorlog 'n posisie van neutraliteit in te neem. Baie van hulle het 'n lae profiel gehandhaaf. Die mees uitgesproke neutrale groep, veral in Pennsylvanië, was die Kwakers (of ''Religious Society of Friends''). Toe die patriotte die onafhanklikheid verklaar het, is Kwakers, wat voortgegaan het om met die Britte handel te dryf, daarvan beskuldig dat hulle aanhangers van die Britse bewind sou wees, asook die "aanstokers en skrywers van oproerige publikasies" wat krities teenoor die rewolusionêres se saak gestaan het. Ná die oorlog het die oorgrote meerderheid van lojaliste in Amerika gebly en teruggekeer na hul gewone lewens. Sommige van hulle, soos byvoorbeeld Samuel Seabury, het bekende Amerikaanse leiers geword. Tussen 100&nbsp;000 en 250&nbsp;000 lojaliste het hulle in Kanada, Groot-Brittanje of op die Wes-Indiese Eilande gevestig in een van die grootste migrasies in die geskiedenis. Hulle het sowat vyf persent van die totale bevolking in die kolonies verteenwoordig. Toe die lojaliste die suide van die VSA in 1783 verlaat het, het hulle sowat 75&nbsp;000 van hulle slawe saamgeneem na die Britse Wes-Indies,<ref>Greene & Pole (1994), hoofstuk 20-22</ref> waar hulle nakomelinge sowat 26 jaar vroeër vrygelaat is as hulle Amerikaanse lotgenote. === Klasverskille === In die vroeë 20ste eeu het geskiedkundiges soos J. Franklin Jameson navorsing oor die klassestruktuur van die Patriotte-beweging gedoen en die moontlikheid van 'n klassestryd binne die rewolusionêre gebeure ondersoek. In die laaste vyftig jaar het geskiedkundiges hierdie hipotese meestal laat vaar en die hoë vlak van ideologiese eenheid beklemtoon. Net soos daar welvarende en arm lojaliste was, was ook die Patriotte deur 'n heterogene samestelling gekenmerk waarby die meer welvarendes en hoër opgeleides 'n groter kans op 'n loopbaan as offisiere in die leër gehad het. Ideologiese eise het steeds eerste gekom: die Patriotte het die onafhanklikheid as 'n middel beskou waarmee hulle die Britse onderdrukking en belasting kon afskud en veral hulle eie regte kon herstel. Die meeste kleinboere, ambagsmanne en kleinhandelaars het ook by die Patriotte aangesluit en gelyke politieke regte opgeëis. Hulle was veral in Pennsilvanië suksesvol, maar nie soseer in Nieu-Engeland nie, waar John Adams Thomas Paine se pamflet ''Common Sense'' vanweë sy "absurde demokratiese denkbeelde" aangeval het.<ref>Nash (2005); Resch (2006)</ref> Nogtans was die pamflet met 79 bladsye 'n buitengewone sukses wat deur 'n half miljoen Amerikaners gekoop is.<ref>Goldman, Eric F.: ''Firebrands of the Revolution''. In: National Geographic Magazine, Vol. 146, Nommer 1, Julie 1974, bl. 20</ref> Selfs George Washington, wat aanvanklik terughoudend oor onafhanklikheid gepraat het, was net soos duisende ander koloniste nou oortuig van Paine se voorstelle en het dit ''"sound doctrine and unanswerable reasoning"'' genoem.<ref>Goldman (1974)</ref> == Die rol van vroue == [[Lêer:Abigail Adams by Gilbert Stuart.jpg|regs|duimnael|200px|Abigail Adams, die eggenote van die tweede Amerikaanse president John Adams, was 'n ooggetuie van die rewolusionêre gebeure en het kommentaar daarop gelewer]] Vroue uit alle maatskaplike groepe het op verskillende maniere hulle bydrae tydens die Amerikaanse Rewolusie gelewer. Net soos manne het vroue aan sowel die Britse asook die Amerikaanse kant van die rewolusionêre oorlog deelgeneem en ook Anglo-Amerikaanse, Swart en Indiaanse vroue was verdeel langs Patriotte- en Lojaliste-lyne. Terwyl vroue nie regstreeks by die formele rewolusionêre politieke gebeure betrokke was nie, het selfs gewone huishoudelike take 'n politieke betekenis gekry aangesien die oorlog alle aspekte van die politieke, burgerlike en huishoudelike lewe deurdring het. Patriotte-vroue het saam met hulle mans Britse goedere geboikot, op die Britte gespioeneer, die Amerikaanse leërs gevolg soos hulle marsjeer het en die soldate se wasgoed gewas en vir hulle kos voorberei, geheime boodskappe gebring en – as mans vermom – ook aan gevegte deelgeneem. Maar dit was veral belangrik dat hulle die werk op hulle plase voortgesit het sodat hulle kos aan die leërs en hulle gesinne kon verskaf. Vanweë die boikot van Britse goedere was die aktiewe rol van Amerikaanse vroue baie belangrik – die boikot het immers veral huishoudelike goedere soos tee en lakens geraak. Vroue was genoodsaak om weer hul eie weefstoel te gebruik – 'n vaardigheid wat destyds voor die oorlog al in onbruik verval het. In 1769 het die vroue van Boston 40&nbsp;000 stringe garing vervaardig, terwyl 180 vroue in Middletown (Massachusetts) 20&nbsp;522 jaart se lakens geweef het.<ref>Berkin (2006); Greene & Pole (1994), hoofstuk 41</ref> Die vraagstuk van politieke lojaliteit het soms ook die sosiale weefsel van koloniale Amerikaanse vroue versteur – die besluit van 'n man om sy trou aan die Britse koning te verbreek of om dit te bewaar het op die terrein van gesins-, klas- en vriendskapsbande deurgewerk en vroue van hulle vroeëre gemeenskappe en verbindings afgesny. Die lojaliteit van 'n eggenote teenoor haar man, wat voor die oorlog 'n suiwer privaatsaak was, is nou as 'n politieke daad beskou, veral sodra die mans besluit het om lojaal teenoor Groot-Brittanje te bly. Wettige skeidings, wat skaars in die tyd was, is aan Patriot-vroue toegeken indien hul mans die koning ondersteun het.<ref>Linda Kerber, ''Women of the Republic: Intellect and Ideology in Revolutionary America'' (1997) ch 4, 6; also see Mary Beth Norton, ''Liberty's Daughters: The Revolutionary Experience of American Women'' (1980)</ref> == Die rol van nie-blanke burgers == [[Afro-Amerikaners|Swart Amerikaners]] het die rewolusionêre retoriek as 'n belofte van vryheid en gelykheid begryp. Hierdie hoop is nie bewaarheid nie. Alhoewel sowel die Britse asook die Amerikaanse regering gedurende die oorlog deurgaans vryheid as 'n beloning vir militêre diens belowe het en talle slawe probeer het om hul lewensomstandighede as soldate of ondersteuners te verbeter, het die uitkoms van die oorlog die lewens van sowel vrye swartes asook slawe nouliks verander. Ná die Rewolusie is slawerny in die noordelike deelstate geleidelik afgeskaf, maar in die suide eerder nog uitgebrei. Rasvooroordele het in Amerika algemeen voorgekom. Vir die Indiaanse bevolking was die Amerikaanse Rewolusie allesbehalwe 'n oorlog oor vaderlandsliefde of onafhanklikheid. Baie van die Eerste Nasies wou liewer neutraal bly en het min waarde daaraan geheg om nog 'n keer by 'n Europese konflik betrokke te raak. Nogtans is die meeste van hulle gedwing om kant te kies. Indiaanse dorpe was van die eerste nedersettings wat deur die Patriotte se burgermagte aangeval is en soms het die Amerikaanse magte nie eens omgegee met wie die inwoners eintlik gesimpatiseer het nie. Vir talle Indiaanse vroue het die oorlog veral hul sosiale, gesins- en boerelewe versteur. == Taal == In die tydperk van die Rewolusie het Amerikaners ook begin om die toekoms van die Engelse taal in Amerika in verband met die rewolusionêre gebeure te beskou en om 'n roemryke toekoms vir Amerikaanse Engels te voorspel. Baie mense het teen die einde van die 18de eeu besef dat Engels in Noord-Amerika sedert die stigting van die eerste nedersettings in Jamestown en Plymouth al sy eie kenmerke ontwikkel had. Thomas Jefferson was daarvan oortuig dat Amerikaners meer verdraagsaam sou wees teenoor taalveranderings as mense in Engeland sodat daar in die toekoms na die Amerikaanse taal moontlik nie meer as Engels sou verwys word nie. Dr. John Witherspoon, die Skotse president van die [[Universiteit van Princeton|Princeton-universiteit]], het in 'n reeks opstelle oor die Engelse taal in Noord-Amerika, wat hy in 1781 vir die ''Pennsylvania Journal'' geskryf het, reeds na die eenvormigheid van die Amerikaanse taal verwys en dit moontlik geag dat Amerikaanse Engels sy bande met die taal van Engeland sou verbreek en sy eie standaardtaal begin ontwikkel. {{cquote|''Being entirely separated from Britain, we shall find some centre or standard of our own, and not be subject to the inhabitants of that island, either in receiving new ways of speaking or rejecting the old.''<ref>Baugh, Albert C. en Thomas Cable: ''A History of the English Language. Third Edition''. Londen. Guild Publishing 1986, bl. 355-356</ref>}} Daar was konsensus dat hierdie nuwe standaardtaal nie per ongeluk sou geskep word nie. 'n Leser, wat sy kommentaar in 1774 in die ''Royal American Magazine'' as ''An American'' onderteken het, het 'n goeie indruk van sy rewolusionêre ywer gegee toe hy geskryf het dat die Engelse taal in die afgelope eeu in Brittanje aansienlik verbeter is, maar {{cquote|''its highest perfection, with every other branch of human knowledge, is perhaps reserved for this Land of light and freedom''<ref>Matthews, Albert (red.): ''Transcripts of the Colonial Society of Massachusetts'', XIV, bl. 263-64. Herdrukte uitgawe in Mathews, Mitford M.: ''The Beginnings of American English''. Chicago: University of Chicago Press 1931, bl. 40-41</ref>}} Die skrywer was moontlik John Adams, die latere president, aangesien hy enkele jare later 'n vergelykbare voorstel in 'n brief aan die President van die Amerikaanse Kongres gemaak het. Die brief is op 5 September 1780 in Amsterdam geskryf.<ref>Baugh/Cable (1986), bl. 356</ref> Adams verwys in die brief na die belangrikheid van "welsprekendheid en taal" in 'n republiek en voer voorbeelde soos Frankryk, Spanje en Italië aan wat almal Taalakademies in die lewe geroep het om hul tale te ontwikkel en te verbeter. Daarnaas voorspel hy ook 'n groot toekoms vir die Engelse taal: {{cquote|''...English is destined to be in the next and succeeding centuries more generally the language of the world than Latin or French is in the present age. The reason of this is obvious, because the increasing population in America, and their universal connection and correspondence with all nations will, aided by the influence of England in the world, whether great or small, force their language into general use, in spite of all the obstacles that may be thrown in their way, if any such there should be.''.<ref>Mitford M. Matthews: ''The Beginnings of American English''. Chicago: Chicago University Press 1931, bl. 42-43</ref>}} Voor die Onafhanklikheidsverklaring en die Rewolusionêre Oorlog is die meeste boeke en gedagtes uit Europa ingevoer en die grootheid van die Engelse literatuur en opvoedkunde is nooit bevraagteken nie. Maar as gevolg van die politieke onafhanklikheid en die vryheidsoorlog teen Groot-Brittanje het die Amerikaners se houding teenoor Engeland en sy kultuur vinnig verander. Dit was nou 'n regverdiging vir die afkeer teen alles wat van Engelse oorsprong was en die begin van 'n nuwe Amerikaanse patriotisme wat die nuwe onafhanklike konfederasie ook as die bakermat van 'n nuwe beskawing beskou het wat drasties van die Europese model sou verskil. [[Noah Webster]] (1758–1843), 'n boorling van Hartford, [[Connecticut]], was een van die vurigste voorstanders van hierdie nuwe patriotisme. Ná sy studie van regswetenskappe aan die Yale-universiteit het hy moeilikhede ondervind om sy brood as advokaat te verdien en Webster het hom noodgedwonge as 'n onderwyser bekwaam. Die gehalte van die skoolboeke wat destyds uit Engeland ingevoer is, was dikwels onbevredigend en vanweë die Rewolusionêre Oorlog was daar ook 'n ernstige tekort aan opvoedkundige werke. Webster het derhalwe begin om drie grondleggende skoolboeke vir die voorsiening van onderwys in Engels saam te stel: 'n spelboek, 'n grammatika en 'n boek met leesoefeninge wat in die jare 1783, 1784 en 1785 onder die titel ''A Grammatical Institute of the English Language'' verskyn het. Hulle was die eerste boeke van hul soort in Amerika en hulle was 'n groot sukses: binne eenhonderd jaar is daar na ramings sowat 80 miljoen eksemplare verkoop.<ref>Baugh/Cable (1986), bl. 358</ref> Die boeke, wat vir Webster 'n beskeie inkomste van een sent per eksemplaar besorg het, het in die volgende dekades 'n buitengewoon groot invloed op die Engelse taal in Amerika uitgeoefen, terwyl Webster hom aan verdere projekte in verband met die Engelse taalkunde toegewy het. Die klein woordeboek of ''Dictionary'' wat in 1806 vrygestel is, was net die voorloper van sy grootste werk, ''An American Dictionary of the English Language'', wat in 1828 in twee kwartoformaat-boekdele verskyn het en waarmee hy die gedagte van 'n onafhanklike Amerikaanse probeer bevorder het. Met al sy werke het Webster op sy hoofdoel gekonsentreer: om die bewys te lewer dat Amerikaanse Engels duidelik van die taal van die Britse Eilande verskil het en lankal besig was om homself onafhanklik van Europese invloede te ontwikkel. In die voorwoord tot sy ''Dissertations on the English Language, with Notes Historical and Critical'' (1789) skryf Webster {{cquote|''As an independent nation our honor requires us to have a system of our own, in language as well as government. Great Britain, whose children we are, should no longer be ''our'' standard; for the taste of her writers is already corrupted, and her language on the decline. But if it were not so, she is at too great a distance to be our model, and to instruct us in the principles of our own tongue''.<ref>Baugh/Cable (1986), bl. 359</ref>}} Die onafhanklikheid van Groot-Brittanje was nie die enigste gedagte waarin mense destyds belang gestel het nie: in 1789 het mans soos Webster ook die dringende behoefte besef om die dertien kolonies in 'n verenigde nasie saam te smelt. Webster het op 'n spellinghervorming aangedring om 'n eie Amerikaanse ortografie te skep wat duidelik van dié van Engeland sou verskil en beweer ''that such an event is an object of vast political consequence''. Webster het dit só gestel: {{cquote|''...national language is a band of national union. Every engine should be employed to render the people of this country ''national''; to call their attachments home to their own country; and to inspire them with the pride of national character''.<ref>Baugh/Cable (1986), bl. 359</ref>}} Nadat hy een jaar in Engeland gebly het, het Webster 'n meer gematigde houding ingeneem, maar die voorwoord tot sy ''American Dictionary'' weerspieël die siening wat hy steeds gepropageer het: {{cquote|''It is not only important, but, in a degree necessary, that the people of this country should have an ''American Dictionary'' of the English Language; for, although the body of the language is the same as in England, and it is desirable to perpetuate that sameness, yet some differences must exist. Language is the expression of ideas; and if the people of our country cannot preserve an identity of ideas, they cannot retain an identity of language. Now an identity of ideas depends materially upon a sameness of things or objects with which the peoples of the two countries are conversant. But in no two portions of the earth, remote from each other, can such identity be found. Even physical objects must be different. But the principal differences between the people of this country and of all others, arise from different forms of government, different laws, institutions and customs... the institutions in this country which are new and peculiar, give rise to new terms, unknown to the people of England... No person in this country will be satisfied with the English definitions of the words congress, senate and assembly, court &c. for although these are words used in England, yet they are applied in this country to express ideas which they do not express in that country.''<ref>Baugh/Cable (1986), bl. 360</ref>}} == Die skepping van nuwe grondwette == In die somer van 1776 het die Patriotte die gesag oor die hele gebied van die Amerikaanse kolonies en hul bevolking uitgeoefen en die Lojaliste was magteloos. In alle dertien state was die regerings omvergewerp, die geregshowe gesluit en die Britse agente en goewerneurs uit hulle huise verdryf. Daar was nou verkose konvensies en "wetgewende vergaderings" wat buite enige wetlike raamwerk gestaan het en sodoende 'n behoefte aan nuwe grondwette vir elke deelstaat wat die voormalige koninklike oktrooie sou vervang. Die deelstate was immers nie langer kolonies nie.<ref>Nevins (1927); Greene & Pole (1994) hoofstuk 29</ref> Op 5 Januarie 1776, ses maande voor die ondertekening van die Onafhanklikheidsverklaring, het [[New Hampshire]] die eerste grondwet bekragtig. In Mei 1776 het die Kongres besluit om alle vorme van koninklike gesag en owerhede deur plaaslik geskepte outoriteite te vervang. Virginië, [[Suid-Carolina]] en [[New Jersey]] het hul grondwette nog voor 4 Julie saamgestel. [[Rhode Island]] en Connecticut het sommer net hul bestaande koninklike oktrooie geneem en alle verwysing na die Britse Kroon geskrap.<ref>Nevins (1927)</ref> Naas die besluitneming oor die nuwe regeringsvorm was die deelstate genoodsaak om vooraf te bepaal hoe die konstitusionele vergaderings gekies sou word en op watter manier die ontwerpe vir nuwe grondwette bekragtig sou word. In state waar die welvarendes die kontrole oor die proses uitgeoefen het, soos in [[Maryland]], Virginië, [[Delaware]], New York en Massachusetts, is grondwette met die volgende kenmerke bekragtig: * Die uitoefening en omvang van die stemreg was aan besit gekoppel en net welvarendes kon politieke ampte beklee (alhoewel New York en Maryland die voorvereistes ten opsigte van besit verlaag het).<ref>Nevins (1927); Greene & Pole (1994), hoofstuk 29</ref> * Die deelstate het nou oor parlementêre tweekamerstelsels beskik, waarby die laerhuis die politieke kontrole oor die hoërhuis uitgeoefen het. * Die goewerneurs het oor groot politiese gesag beskik, waaronder 'n vetoreg ten opsigte van die wetgewende gesag van die parlement en groot bevoegdhede ten opsigte van die benoeming van staatsamptenare. * Daar was geen beperkings op die aantal regeringsampte wat 'n individu mog beklee nie. * Godsdienste, wat deur state ingevoer is, is ook deur die nuwe grondwette amptelik erken. In deelstate waar ook minder welvarendes groot invloed op die konstitusionele proses uitgeoefen het, soos in Pennsilvanië, New Jersey en New Hampshire, is grondwette bekragtig wat * die algemene stemreg vir blanke mans erken het of slegs 'n klein besit vereis om stemreg te kry of 'n politieke amp te beklee (New Jersey het die stemreg ook aan sommige welvarende weduwees verleen – 'n besluit wat 25 jaar later herroep is); * sterk parlementêre eenkamerstelsels behels het; * minder gesag aan goewerneurs gegee het (hulle het nie oor 'n vetoreg beskik nie en min invloed op politieke benoemings uitgeoefen); en * individue verbied het om meer as een regeringsamp te beklee. In state waar konserwatiewe of radikale politici die opperhand gehad het, het die minder invloedryke opposisie nie altyd die nuwe grondwet aanvaar sonder om besware aan te teken nie. Die radikale tendense in Pennsilvanië se grondwet het slegs veertien jaar bestaan. In 1790 het die konserwatiewes 'n meerderheid in die wetgewende vergadering behaal, 'n nuwe konstitusionele vergadering byeengeroep en die bestaande grondwet gewysig. Die nuwe teks het die algemene stemreg vir blanke mans duidelik beperk, die goewerneur van 'n vetoreg en groot invloed op die proses van politieke benoemings voorsien en 'n hoërhuis met voorregte vir welvarende kandidate naas die laerhuis ingevoer. Thomas Paine het die grondwet as onwaardig vir Amerika beskryf.<ref>Wood (1992)</ref> == Militêre oorwinning en onafhanklikheid == Die militêre gebeure was in 1775 op Boston gekonsentreer. Die stad was 'n Britse basis, maar omsingel deur Amerikaanse burgermagte uit nabygeleë kolonies. Die Kongres het George Washington as opperbevelvoerder gekies en hy het die Britse troepe gedwing om die stad in Maart 1776 te ontruim. Op hierdie tydstip het die Patriotte feitlik die beheer oor alle dertien kolonies uitgeoefen en was nou klaar om die onafhanklikheid te proklameer.<ref>Mackesy (1992)</ref> Op 10 Januarie 1776 het Thomas Paine sy politieke pamflet met die titel ''Common Sense'' gepubliseer waarin hy vir republikanisme en onafhanklikheid van Groot-Brittanje as die enigste oplossing vir die Amerikaans-Britse geskille bepleit het.<ref>Greene en Poole (1994), hoofstuk 26</ref> Op 2 Julie 1776 is die Verenigde State se Onafhanklikheidsverklaring deur die Tweede Kontinentale Kongres bekragtig en twee dae later, op 4 Julie, onderteken. Die laasgenoemde datum word nog steeds as die Amerikaanse Onafhanklikheidsdag gevier. Die oorlog met Brittanje het al in April 1775 uitgebreek en die kolonies het aanvanklik gepoog om 'n wedersydse aanvaarbare vredesooreenkoms met Brittanje te bereik. Nou was almal ten gunste van die onafhanklikheidsverklaring.<ref>Greene en Pole (1994), hoofstuk 27</ref> Die ''Articles of Confederation and Perpetual Union'', wat algemeen as die ''Articles of Confederation'' bekend staan, was die eerste regeringsdokument van die Verenigde State wat die kolonies in 'n losse konfederasie van soewereine state verenig het. Die Tweede Kontinentale Kongres het die ''Articles'' in November [[1777]] aangeneem, alhoewel hulle eers drie jaar later formeel bekragtig is.<ref>Greene en Pole (1994), hoofstuk 30</ref> == Oorlog == === Die Britte keer terug: 1776–1777 === In Augustus 1776 het die Britse owerhede versterkings na die front gestuur en die jong Amerikaanse Kontinentale Leër is in die Slag van Long Island in die hewigste gevegte van die onafhanklikheidsoorlog verwikkel. Die Britse troepe het uiteindelik New York Stad ingeneem en byna daarin geslaag om generaal Washington gevange te neem. Die stad was tot 1783 deur die Britte beset en is tot hulle politieke en militêre hoofbasis uitgebou. Ook New Jersey het deel uitgemaak van die Britse magsgebied, maar Washington het die [[Delawarerivier]] oorgesteek en die plaaslike Britse troepe met sy verrassingsaanval in die slae van [[Slag van Trenton|Trenton]] en [[Slag van Princeton|Princeton]] verslaan. Die Amerikaanse herowering van New Jersey het nuwe asem in die Patriotte se rewolusionêre saak ingeblaas. [[Beeld:BattleofMonmouth.jpg|duimnael|regs|250px|Generaal Washington in die Slag van Monmouth]] Die Britte het in 1777 twee ongekoördineerde aanvalle op die Amerikaners uitgevoer. Britse troepe uit New York Stad het 'n oorwinning oor Washington behaal en die nasionale hoofstad Philadelphia verower. Met 'n gelyktydige aanval het 'n tweede Britse leër uit Kanada in die Verenigde State ingeval om Nieu-Engeland van die res van die land af te sny. Die leër is egter in Oktober 1777 in [[Slag van Saratoga|Saratoga]] (deelstaat New York) deur Amerikaanse troepe omsingel en gevange geneem. Die Amerikaanse oorwinning het die Franse aangemoedig om amptelik by die Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog betrokke te raak en danksy die onderhandelinge met Benjamin Franklin het Frankryk vroeg in 1778 'n permanente militêre bondgenoot van die Amerikaners geword. Later het ook Spanje (1779) en [[Nederland]] by die koalisie aangesluit. Die Britte was nou gedwing om sonder bondgenote teen 'n magtige koalisie te veg en moes daarnaas ook 'n Atlantiese seeblokkade omseil. Die Amerikaanse slagvelde het sodoende slegs een front in Brittanje se oorlog verteenwoordig.<ref>Mackesy (1992), Higginbotham (1983)</ref> As gevolg van die vyandelike koalisie en die steeds verslegtende militêre situasie het die Britse bevelhebber, sir Henry Clinton, Philadelphia ontruim om die troepe in New York Stad te versterk. Op hul terugtog is die Britse troepe deur generaal Washington aangeval. Die Slag van Monmouth was die laaste groot geveg in die noordelike deelstate en die Britte het uiteindelik daarin geslaag om na New York Stad terug te wyk. Terwyl Britte en Amerikaners mekaar in die noorde pat gesit het, het die fokus van die militêre gebeure na die suide verskuif.<ref>Mackesy (1992), Higginbotham (1983)</ref> === Die Britse aanval op die suide: 1778–1783 === [[Lêer:Yorktown80.JPG|duimnael|regs|250px|Die beleg van Yorktown het met die oorgawe van 'n Britse leër geëindig en die weg gebaan vir die einde van die Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog]] In laat Desember 1778 het die Britte Savannah in [[Georgia]] ingeneem en begin om verder noordwaarts na Suid-Carolina te marsjeer. Die Patriotte se oorwinning in die Slag van Kettle Creek (Georgia) het die noorde van Georgia van 'n besetting gespaar. Die Britte het vervolgens Charleston in Suid-Carolina ingeneem en 'n netwerk van forte in die binneland opgerig – veral in die hoop dat die Lojaliste bereid sou wees om vir die Britse Kroon te veg. Desondanks het slegs 'n kleiner aantal Lojaliste by die Britse troepe aangesluit en die soldate was dus gedwing om ondanks die aanhoudende gevegte met Amerikaners na [[Noord-Carolina]] en Virginia te marsjeer waar hulle op 'n reddingsaksie van die [[Britse Vloot]] vertrou het. Die Vloot is egter deur Franse oorlogskepe verniel. Die Britse troepe onder die bevel van generaal Cornwallis het gevolglik in Yorktown, Virginië vasgesit en was ná 'n gemeenskaplike Frans-Amerikaanse aanval in Oktober 1781 gedwing om te [[kapituleer]]. Generaal Washington het sodoende die Britte se hoofleër uitgeskakel en alhoewel die Britse koning George III vasbeslote was om met die oorlog voort te gaan, het sy aanhangers in die parlement 'n neerlaag gely sodat die oorlog in Noord-Amerika tot 'n einde gekom het.<ref>Mackesy (1992), Higginbotham (1983)</ref> Die laaste seegeveg het op [[10 Maart]] [[1783]] voor die kus van Kaap Canaveral plaasgevind toe drie Britse oorlogskepe onder leiding van die ''HMS Sybil'' geprobeer het om die Kontinentale Leër se soldy te roof. Hulle is deur kaptein John Barry en sy bemanning verslaan. === Rewolusie en verraad === Die Engelse koning het gewapende Amerikaners in Augustus 1775 tot verraaiers teen die Kroon verklaar. Aanvanklik het die Britse owerhede begin om Amerikaanse gevangenes soos gewone kriminele te behandel. Hulle het in die tronk beland en voorbereidings is getref om hulle weens hoogverraad aan te kla. Veral lord Germain en lord Sandwich het hierop aangedring. Baie Amerikaanse krygsgevangenes wat na die [[Slag van Bunker Hill]] deur die Britte aangehou is, het blykbaar ook verwag dat hulle gehang sou word. Die Britse regering het egter geskroom om met die aanklagtes van verraad en teregstellings voort te gaan. Daar was immers tienduisende Lojaliste in die Amerikaanse magsgebied wat moontlik deur die Amerikaners van verraad beskuldig sou word. Die Britse strategie het dus daarop gefokus om hierdie Lojaliste as pionne in 'n politieke skaakspel te gebruik. Ná die kapitulasie in Saratoga in 1777 was daar duisende Britse gevangenes in Amerikaanse hande wat doelbewus as gyselaars aangehou is. In 1782 is alle Amerikaners in Britse hande deur 'n parlementsbesluit amptelik as krygsgevangenes erken, en ná die Rewolusionêre oorlog het Britte en Amerikaners hul oorlewende gevangenes uitgeruil.<ref>Miller, John C.: ''Triumph of Freedom, 1775–1783''. Boston: Little,Brown and Company 1948, bl. 166</ref> == Vredesverdrag == In die vredesverdrag met Groot-Brittanje, wat as die Vrede van Parys bekend staan, is alle gebiede noord van die Mississippirivier en suid van die [[Groot Mere]] aan die Verenigde State oorgedra, alhoewel [[Florida]] nie by hierdie reëling ingesluit is nie (die Britte het op 3 September 1783 'n afsonderlike ooreenkoms met Spanje gesluit waarvolgens Groot-Brittanje Florida weer aan die Spanjaarde afgestaan het). Die Eerste Nasies, wat die betrokke gebiede bewoon het, was by die ondertekening van die vredesverdrag nie verteenwoordig nie en het dit tot teen hulle militêre neerlaag teen Amerikaanse troepe ook nie erken nie. Kwessies in verband met grense en skuldlaste is eers in die sogenaamde Jay-ooreenkoms van 1795 aangespreek.<ref>Miller (1948), bl. 616-48</ref> == Nasleep van die Rewolusie == Die Britse neerlaag het vir sowat vyf persent van die Amerikaanse bevolking ballingskap in die buiteland beteken. 'n Geskatte 100&nbsp;000 ''United Empire Loyalists'' het die nuutgestigte republiek verlaat en hulle merendeels in die oorgeblewe Britse kolonies in Noord-Amerika gevestig, soos byvoorbeeld die Provinsie Quebec. Die Amerikaanse lojaliste-setlaars was veral gekonsentreer in die sogenaamde ''Eastern Townships'' (tans [[Estrie]]) van Quebec, op die [[Prins-Edward-eiland]] en in [[Nova Scotia]]. Brittanje het die nuwe kolonies van Bo-Kanada (tans [[Ontario]]) en [[Nieu-Brunswick]] met die oog op hierdie setlaars gestig.<ref>Van Tine (1902)</ref> === Wêreldwye invloed === Die Rewolusie het sy aanvang in deelstate sonder oorgeërfde stand of posisie geneem – ondanks die mislukte pogings van die sogenaamde Geselskap van die Cincinnati (''Society of the Cincinnati'') om 'n sodanige klasverdeling te skep. Ná die Rewolusie het 'n suiwer demokratiese politiek – volgens die oortuigings van byvoorbeeld Matthew Lyon – moontlik geword, ten spyte van die teenkanting en ontsteltenis van die Federaliste-party.<ref>Wood: ''Radicalism'', bl. 278-79</ref> Die regte van die volk is in die deelstate se nuwe grondwette verskans en het die algemene aanvaarding van die kernwaardes van die Amerikaanse republikanisme bevorder: vryheid, individuele regte, gelykheid en afkeuring van korrupsie. Die grootste uitdaging vir die ou maatskaplike orde in Europa was die afkeuring van oorgeërfde politieke mag en die demokratiese gedagte dat die regering die toestemming van die geregeerdes nodig het. Die voorbeeld van die eerste geslaagde rewolusie teen 'n Europese koloniale ryk het 'n model vir baie ander koloniale volke geskep wat besef het dat hulle eweneens die juk van vreemde oorheersing sou kon verbreek om selfregerende nasies te word.<ref>Palmer (1959)</ref> [[Marokko]] was die eerste land wat in 1777 die Verenigde State van Amerika se onafhanklikheid van die Verenigde Koninkryk erken het. Tien jaar later het die twee lande die Marokkaans-Amerikaanse Vriendskapsverdrag onderteken. Friesland, een van die sewe Verenigde Provinsies van die Republiek der Nederlande, was die tweede land wat die Amerikaanse onafhanklikheid op 26 Februarie 1782 erken het. Die State-Generaal van die Republiek der Nederlande het hierdie voorbeeld op 19 April 1782 gevolg en John Adams is tot die eerste Amerikaanse ambassadeur in [[Den Haag]] benoem.<ref>{{Cite web |url=http://www.geocities.com/Athens/Atrium/6641/fry_usa.htm |title=''Frisians first to recognize USA! (Na aanleiding van 'n artikel van Kerst Huisman wat op 29 Desember 1999 in die dagblad ''Leeuwarder Courant'' gepubliseer is)'' |access-date=19 Oktober 2008 |archive-date=19 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019013752/http://www.geocities.com/Athens/Atrium/6641/fry_usa.htm |url-status=live }}</ref> Die Amerikaanse Rewolusie was die eerste in die reeks Atlantiese Rewolusies wat deur die Franse Rewolusie, die Haïtiaanse Rewolusie en [[Simón Bolívar]] se Latyns-Amerikaanse Vryheidsoorloë voortgesit is. Die politieke nabewings het ook [[Ierland]] geraak en die aanleiding tot die Ierse Opstand van die jaar 1798 gegee. Die Amerikaanse Rewolusie het daarnaas ook invloed op die politieke gebeure in die Pools-Litause Koninkryk en Nederland uitgeoefen.<ref>Palmer (1959), Greene & Pole (1994), hoofstukke 53-55</ref> Die Rewolusie het 'n regstreekse impak op Groot-Brittanje, Ierland, Nederland en Frankryk gehad. Baie Britse en Ierse lede van die Whig-party het hulle ten gunste van die Amerikaanse saak uitgespreek. Naas die Nederlandse opstand teen die einde van die 16de eeu en die [[Engelse Burgeroorlog]] in die 17de eeu, was die Amerikaanse Rewolusie een van die eerste lesse wat Europeërs vir die omverwerping van 'n ou bewind kon leer, soos byvoorbeeld vir Marquis de Lafayette, wat later in die tydperk van die Franse Rewolusie op politieke gebied aktief geraak het. Die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring het die Franse Verklaring van Mense- en Burgerregte beïnvloed.<ref>Palmer (1959); Greene & Pole (1994), hoofstukke 49-52; [http://chnm.gmu.edu/revolution/chap3a.html ''Die Verligting en Menseregte''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115151015/http://chnm.gmu.edu/revolution/chap3a.html |date=15 November 2010 }}</ref> Die Noord-Amerikaanse state se nuutgevonde onafhanklikheid van die Britse Ryk het egter ook daartoe gelei dat die slawerny in die Verenigde State tot 1865 voortbestaan het en sodoende eers 32 jaar ná sy afskaffing in alle Britse kolonies onwettig verklaar is. Ook die Eerste Nasies het 'n duur prys betaal: hulle is gedurende die Britse bewind deur die owerhede beskerm, maar in die nuutgestigte Verenigde State is ooreenkomste wat met hulle gesluit is, dikwels verbreek; hulle is van hul regte en uiteindelik ook van hul land ontneem. === Interpretasies === Die akademiese wêreld verskil ten opsigte van die uitwerkings van die Amerikaanse Rewolusie. Die breë spektrum van menings strek van 'n ouer sienswyse waarvolgens die Amerikaanse Rewolusie hoegenaamd nie as "rewolusionêr" beskou kan word nie, geen radikale omwenteling van die koloniale samelewing teweeggebring het nie en eintlik slegs 'n veraf bewind deur 'n plaaslike regering vervang het<ref>{{Cite web |url=http://www.historycooperative.org/journals/ahr/105.1/ah000093.html |title=Greene, Jack in: ''The American Historical Review – The American Revolution Section 25'' |access-date=25 Mei 2012 |archive-date=25 Mei 2012 |archive-url=https://archive.is/20120525184607/www.historycooperative.org/journals/ahr/105.1/ah000093.html |url-status=live }}</ref> tot onlangse standpunte wat oorspronklik onder meer deur geskiedkundiges soos Bernard Bailyn, Gordon S. Wood en Edward Morgan ingeneem is en die Amerikaanse Rewolusie as 'n unieke en radikale gebeurtenis beskou wat ingrypende veranderings meegebring en groot uitwerkings op die wêreldpolitiek gehad het en op die groeiende aanvaarding van die republikeinse beginsels gegrond was soos die natuurlike menseregte en 'n regstelsel en wetgewing wat deur die mense self verkies is.<ref>Wood (2003)</ref> === Staatskuld === Die Amerikaanse staatskuld ná die Rewolusie het in drie kategorieë geval. Die eerste was $11 miljoen se buitelandse lenings wat gedurende die Rewolusie veral deur Frankryk toegestaan is. Die tweede en derde kategorie van elkeen sowat $24 miljoen, was lenings wat deur Amerikaanse burgers aan die federale en die regerings van deelstate toegestaan is; burgers het dikwels voedsel, perde en ander voorrade aan die Rewolusionêre troepe verkoop. Die Amerikaanse Kongres het saamgestem dat die buitelandse skuldlas deur die vermoë en gesag van die nuwe regering afbetaal sou kan word. Ander skuldlaste het uit sogenaamde belowende note bestaan wat tydens die Rewolusionêre Oorlog aan soldate, handelaars en boere uitgereik is wat hierdie betaalmiddele op die premis aanvaar het dat die nuwe grondwet 'n regering sou skep wat hierdie skulde uiteindelik sou betaal. Die totale oorlogskoste van die deelstate het $114 miljoen beloop, terwyl die federale regering $37 miljoen gespandeer het.<ref>Jensen: ''The New Nation: A History of the United States During the Confederation, 1781–1789.'' New York, NY: Alfred A. Knopf 1950, bl. 379</ref> Die Kongres het die skuldlas van die deelstate saam met die binne- en buitelandse skulde in 'n nasionale skuldlas omgeskep wat altesaam $80 miljoen beloop het. Aan die leners is die nominale waarde van hul skuldbriewe terugbetaal as 'n saak van nasionale eer, maar ook om die kredietwaardigheid van die nuwe nasie te bevestig. === Herdenking === [[Lêer:American revolution bicentennial.svg|duimnael|Kenteken van die 200-jaarviering van die Amerikaanse Rewolusie]] [[Lêer:George Washington HQ Valley Forge.jpg|duimnael|George Washington se hoofkwartier in Valley Forge, Pennsilvanië]] Die Amerikaanse Rewolusie neem 'n sentrale plek in die historiese geheue van Amerikaners in.<ref>Michael Kammen: ''A Season of Youth: The American Revolution and the Historical Imagination'' (1978); Kammen: ''Mystic Chords of Memory: The Transformation of Tradition in American Culture'' (1991)</ref> As die Amerikaanse nasie se stigtingsverhaal word dit nie net as leerstof in skole behandel nie, maar ook met 'n groot aantal monumente herdenk. Die vierde dag van Julie, ''Fourth of July'', is een van die belangrikste openbare waarnemings- en vakansiedae in die Verenigde State. Naas Bunker Hill was Mount Vernon, George Washington se landgoed naby [[Washington, D.C.]], een van die eerste nasionale mekkas vir belangstellende toeriste wat in die 1850's reeds jaarliks tienduisend besoekers gelok het.<ref>Jean B. Lee: "Historical Memory, Sectional Strife, and the American Mecca: Mount Vernon, 1783-1853," ''Virginia Magazine of History and Biography'' (2001), jaargang 109, nommer 3, bl. 255-300 ] [http://www.jstor.org/stable/4249931 in JSTOR]</ref> In die tydperk tussen 1845 en 1860 is Boston se Unitariese predikant Theodore Parker, 'n bekende redenaar en aktivis wat hom vir die afskaffing van slawerny beywer het, in sy politieke stryd deur die voorbeeld van sy grootvader, kaptein John Parker, gemotiveer. Parker was die kommandeur van die ''Minutemen'' tydens die Britse aanval in Lexington op 19 April 1775. Terwyl ook ander teenstanders van slawerny die Amerikaanse rewolusionêre tradisies in hulle redenering aangevoer het, het Parker as "'n dapper seun van die Amerikaanse Rewolusie" na sy persoonlike verbintenis met die onafhanklikheidsstryd verwys. Hy het die radikalisme van die Amerikaanse Rewolusie beklemtoon, net soos die belangrike bydraes van swart rewolusionêres. Sodoende het hy sy steun aan John Brown se gewelddadige optrede in die stryd teen slawerny verleen. Parker se retoriek is gedeeltelik oorgeneem deur Abraham en Martin Luther King Jr.<ref>Paul E. Teed: "'Brave Man's Child': ''Theodore Parker and the Memory of the American Revolution''. In: " ''Historical Journal of Massachusetts'' (2001), jaargang 29, nommer 2, bl. 170-191</ref> Jonathan B. Crider het in 'n artikel oor die Amerikaanse Burgeroorlog verduidelik hoe redakteurs en redenaars uit sowel die Noorde asook die Suide in die 1850's daarop aanspraak gemaak het dat hul streek as die ware bewaarder van die rewolusionêre tradisies van 1776 was, soos uit die gebruik van rewolusionêre simboliek in hul retoriek blyk.<ref>Jonathan B. Crider: "De Bow's Revolution: The Memory of the American Revolution in the Politics of the Sectional Crisis, 1850-1861". In: ''American Nineteenth Century History'' (2009), jaargang 10, nommer 3, bl. 317–332</ref> David Ryan het opgemerk dat die Amerikaanse Rewolusie se 200-jaarviering net een jaar na die vernederende nederlaag in die Viëtnam-oorlog in 1975 gehou is toe Amerikaanse magte dié Suidoos-Asiatiese land moes ontruim. Die destydse Ford-administrasie het onderwerpe soos hernuwing en hergeboorte beklemtoon en dit verbind met 'n herstel van tradisionele waardes toe hulle 'n nostalgiese terugblik na die gebeure van 1776 gebied het waardeur die onafhanklikheidsstryd as 'n tydlose gebeure voorgestel is.<ref>David Ryan: "Re-enacting Independence through Nostalgia – The 1976 US Bicentennial after the Vietnam War. In: " ''Forum for Inter-American Research'' (2012), jaargang 5, nommer 3, bl. 26–48</ref> Catherine L. Albanese het aangevoer dat die Rewolusie die hoofbron vir 'n soort nie-denominasionele Amerikaanse burgerlike godsdiens geword het waardeur patriotisme net soos die herdenking en betekenis van die nasie se geboorte sindsdien gevorm is.<ref>Catherine L. Albanese: ''Sons of the Fathers: The Civil Religion of the American Revolution'' (1977)</ref> Sy verduidelik dat in die Amerikaanse Rewolusie – anders as in die Burgeroorlog – nie spesifieke veldslae sentraal staan nie, maar eerder bepaalde gebeure en persone wat as ikone vir sekere waardes (of ondeugde) gevier word. Volgens haar het die Rewolusie sodoende 'n Moses-agtige leier soos George Washington,<ref>Robert P. Hay: ''George Washington: American Moses''. In: ''American Quarterly'' (1969), jaargang 21, nommer 4, bl. 780-791</ref> profete (Thomas Jefferson en Tom Paine) en martelaars (die slagoffers van die Boston-slagting en Nathan Hale) opgelewer, net soos duiwels (Benedict Arnold), nasionale heiligdomme (Valley Forge en Bunker Hill), rituele (die Boston-teepartytjie), embleme (die nuwe vlag), heilige feesdae (4 Julie) en heilige geskrifte waarin elke sin noukeurig bestudeer en in hedendaagse regsake toegepas word (die Onafhanklikheidsverklaring, die Grondwet en die Handves van Regte of ''Bill of Rights''). == Notas == * {{Vertaling/Verwysing|en|American Revolution|vertaaldatum=2007}} == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == {{CommonsKategorie|American Revolution}} * Greene, Jack P. en J. R. Pole (uitgewers): ''The Blackwell Encyclopedia of the American Revolution'' (1994), 845 bl.; behandel veral die politieke gedagtes; hersiene uitgawe (2004) onder die titel ''A Companion to the American Revolution'' * Mackesy, Piers: ''The War for America: 1775–1783'' (1992), Britse militêre studie. [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=55002630 Aanlyn beskikbaar] * Miller, John C. ''Origins of the American Revolution'' (1943) [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=493014 Aanlyn beskikbaar] * Miller, John C. ''Triumph of Freedom, 1775–1783'' (1948) [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14559136 Aanlyn beskikbaar] * Toth, Charles. W.: ''Liberté, Egalité, Fraternité: The American Revolution & the European Response''. Albany, NY: Whitston Publishing Company 1989 * Wêreldspektrum: Volume 1: ''Amerikaanse Revolusie''. 1983 Ensiklopedie Afrikana (Edms) Bpk. * Wood, Gordon S.: ''The American Revolution: A History'' (2003), beknopte oorsig === Algemene oorsig oor die Amerikaanse Rewolusie en die Rewolusionêre Oorlog === * Higginbotham, Don: ''The War of American Independence: Military Attitudes, Policies, and Practice, 1763–1789'' (1983) Aanlyn beskikbaar in die ''ACLS History E-book Project''. Omvattende werk oor die militêre en ander aspekte van die Rewolusionêre Oorlog * Jensen, Merrill: ''The Founding of a Nation: A History of the American Revolution 1763–1776'' Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company 2004. === Gespesialiseerde studies === * Berkin, Carol.Revolutionary Mothers:'' Women in the Struggle for America's Independence'' (2006) * Nash, Gary B.: ''The Unknown American Revolution: The Unruly Birth of Democracy and the Struggle to Create America''. (2005). {{ISBN|0-670-03420-7}} * Van Tyne, Claude Halstead: ''American Loyalists: The Loyalists in the American Revolution'' (1902) {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse Rewolusie| ]] 2mf76gdietanm6zn2j085qkpcuef1h8 0 23862 2902414 2901576 2026-05-08T18:00:41Z SpesBona 2720 + skakel 2902414 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Nieu-Seelandse nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Black Ferns]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Nieu-Seeland | beeld = Allblacks.gif | unie = [[Nieu-Seeland Rugby]] (NZR) | bynaam = All Blacks | embleem = Varingblaar | stadion = | kapasiteit = | kaptein = [[Scott Barrett]] | afrigter = {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Dave Rennie]] <small>(sedert 2026)</small> | patroon_la1 = _allbkacls2425h | patroon_b1 = _allbkacls2425h | patroon_ra1 = _allbkacls2425h | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _3_white_stripes | linkerarm1 = 000000 | liggaam1 = 000000 | regterarm1 = 000000 | broek1 = 000000 | kouse1 = 000000 | patroon_la2 = _allbkacls2425a | patroon_b2 = _allbkacls2425a | patroon_ra2 = _allbkacls2425a | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _3_white_stripes | linkerarm2 = ffffff | liggaam2 = ffffff | regterarm2 = ffffff | broek2 = 000000 | kouse2 = 000000 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Sam Whitelock]] (153)<ref name="Most tests">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/mosttests.ASP?stats_ID=12 |title=All Blacks that have played 50 or more tests. |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=8;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Dan Carter]] (1598)<ref name="Most test points">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/mostptsinall.ASP?stats_ID=14 |title=All Black Test Match point scorers. |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=8;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Doug Howlett]] (49)<ref name="Most test tries">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/mosttriesintests.ASP?stats_ID=16 |title=Most tries in Test matches. |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=8;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | jongstespeler = [[Jonah Lomu]] 1994 (19 jaar, 45 dae) | eerste = {{AUSru}} 3–22 {{NZLru-r}}<br />([[Sydney]], [[Australië]]; 15 Augustus 1903) | grootwen = {{NZLru}} 145–17 {{JPNru-r}}<br />([[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]]; 4 Junie 1995) | grootverloor = {{NZLru}} 10–43 {{RSAru-r}}<br />([[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]], Nieu-Seeland; 13 September 2025) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1987 | beste = Kampioen in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] en [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] | url = www.allblacks.com | unieurl = www.nzrugby.co.nz }} Die '''All Blacks''' is die nasionale [[rugby]]span wat [[Nieu-Seeland]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby is Nieu-Seeland se nasionale sport en die All Blacks is ’n gedugte mag in internasionale rugby met ’n wenrekord teen al die ander lande. Nieu-Seeland is een van die min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die [[Cookeilande]], [[Fidji]], [[Samoa]], [[Tonga]] en [[Wallis]] kan soortgelyke bewerings maak.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.teivovo.com/history/|title=Rugby History in Fiji|publisher=Teivovo|accessdate=14 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071114224240/http://www.teivovo.com/history/|archive-date=14 November 2007|url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sy belangrikste internasionale verskyning het die All Blacks tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi. In [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] was Nieu-Seeland saam met [[Australië]] die gasheer vir die eerste [[Rugbywêreldbeker]] wat die All Blacks gewen het. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in [[Suid-Afrika]] het die All Blacks die eindstryd gehaal, maar is deur die gasheer in [[ekstra tyd]] met 15–12 verslaan. Die volgende verskyning in die eindstryd het die All Blacks tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] tuis gemaak, toe hulle [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] naelskraap met 8–7 verslaan het. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] het Nieu-Seeland as eerste span daarin geslaag om die [[Webb Ellis-beker]] te verdedig, toe hulle die [[Wallabies]] geklop het. Daarmee het die All Blacks die eerste nasionale rugbyspan geword om die trofee drie keer omhoog te hou, ’n prestasie wat later deur die [[Springbokke]] geëwenaar sou word. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] het die All Blacks die eindstryd vir ’n vyfde keer gehaal, maar is deur die Springbokke naelskraap met 12–11 geklop. Die All Blacks speel jaarliks teen die Australiese Wallabies, die Suid-Afrikaanse Springbokke en die [[Argentinië|Argentynse]] [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] in [[die Rugbykampioenskap]], voorheen die Drienasiesreeks, waartydens hulle ook om die [[Bledisloebeker]] teen Australië en die [[Vryheidsbeker]] teen Suid-Afrika meeding. Die All Blacks het die Drienasiesreeks en die Rugbykampioenskap reeds 20 keer in die toernooi se 27 jaar bestaan gewen en is die huidige Bledisloebeker- asook Vryheidsbekerhouer. Die span het vir die eerste keer in 1882 ’n internasionale wedstryd gespeel teen die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Nieu-Suid-Walliese Waratahs]], en het hulle eerste toetswedstryd in 1903 gespeel: ’n oorwinning oor Australië. Dit is gevolg deur ’n toer na die [[Noordelike Halfrond]] in 1905 waartydens die span slegs teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] in [[Cardiff]] verloor het. Tydens hulle 1905-toer het die All Blacks slegs swart gedra, behalwe vir die [[silwervaring]]; die “All Black”-naam dateer uit dié tydperk. Die All Blacks het hulle eerste reeksoorwinning oor hul “aartsvyande Suid-Afrika” (die Springbokke) in Nieu-Seeland in 1956 behaal. ’n Dekade later het hulle hul langste segetog behaal deur sewentien toetse tussen 1965 en 1970 te wen. Die [[Britse en Ierse Leeus]] het hulle enigste reeksoorwinning oor die All Blacks in 1971 behaal, maar sewe jaar later sou die All Blacks hulle eerste [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slam]] behaal (oorwinnings oor [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en Wallis tydens dieselfde toer). Die All Blacks sou nog drie ander keer ’n Grand Slam behaal (in 2005, 2008 en 2010). Die 1981-Springboktoer na Nieu-Seeland het grootskaalse burgerlike onrus veroorsaak as gevolg van proteste teen die Suid-Afrikaanse [[apartheid]]sbeleid. Nieu-Seeland het in 1996 in post-apartheid Suid-Afrika vir die eerste keer daarin geslaag om ’n reeksoorwinning oor die Springbokke in Suid-Afrika te behaal. Die vroeë Nieu-Seelandse nasionale rugbydrag het bestaan uit ’n swart trui met ’n silwervaring en wit broeke. Rugby het ’n belangrike rol gespeel in die integrasie van die [[Maori's]] in die [[Verenigde Koninkryk|Brits]]-beïnvloede Nieu-Seelandse samelewing, aangesien die sport geskik was vir die fisieke vermoëns van die [[Inheemse volke|inheemse mense]] van Nieu-Seeland en hulle is spoedig as gelykwaardige spelers aanvaar. Om die teenstander te intimideer en hulleself te motiveer voer die All Blacks tradisioneel ’n [[haka]] (’n Maori-oorlogsdans) voor elke wedstryd uit. Tradisioneel word ''Te Rauparaha'' se ''Ka Mate haka'' uitgevoer, maar sedert 2005 word ''Kapa o Pango'', ’n aangepaste weergawe van die All Blacks se 1924-haka, ''Kia Whaka-ngawari'', soms ook gebruik. Hulle is tans (Oktober 2025) tweede op Wêreldrugby se wêreldranglys<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en is in 2005, 2006, 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015 en 2016 deur Wêreldrugby as “span van die jaar” aangewys. 20 voormalige All Blacks is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Nieu-Seeland Rugby}} [[Lêer:NZunions.png|duimnael|’n Kaart van die Nieu-Seelandse plaaslike beheerliggame en hul spanne]] Die beheerliggaam vir rugby in Nieu-Seeland is Nieu-Seeland Rugby (NZR), tot in 2013 Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie (NZRFU, van Engels ''New Zealand Rugby Football Union'') genoem. Die NZRFU is op 16 April 1892 gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzrugby.co.nz/about-nzr/our-history/ |title=Our History |publisher=[[Nieu-Seeland Rugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1949 is dit geaffilieer by die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) die wêreldbeheerliggaam van rugby.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/new-zealand |title=New Zealand |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens was die Nieu-Seelandse beheerliggaam in 2000 ’n stigtingslid van die Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (''Federation of Oceania Rugby Unions'', FORU; nou [[Oseanië Rugby]]).<ref>{{en}} {{cite journal |author=Robert F. Dewey |title=Rugby Union Football, Pacific Islands |editor=John Nauright, Charles Parrish |work=Sports around the world: History, culture and practice |edition=1 |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara |year=2012 |ISBN=978-1-59884-300-2 |pages=445–447}}</ref> Naas die amptelike nasionale span roep NZR ook ander keurspanne byeen. Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Die talentvolste spelers op skoolvlak word vir die skoolspan ''NZ Schools'' gekeur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/schools/ |title=New Zealand Schools |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die volgende vlak op pad na die nasionale span All Blacks is die o/20-nasionale span wat aan die o/20-Rugbykampioenskap en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/inaugural-rugby-championship-under-20-all-set-for-sunshine-coast-kick-off/ |title=Inaugural rugby championship under-20 all set for sunshine coast kick-off |publisher=[[Superrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/u20/ |title=New Zealand Under 20 |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Naas hierdie span vir ’n bepaalde ouderdomsgroep hou NZR ook toesig oor spanne wat volgens spesiale kriteria saamgestel word. Die ''Junior All Blacks'' is, ten spyte van hul naam, geen nasionale span vir jongmense nie, maar die tweede span vir opkomende (toekomstige) All Blacks. Tydens toere van ander spanne deur Nieu-Seeland speel die besoekers gewoonlik ook teen die Nieu-Seeland Māori. ’n Speler moet oor ’n [[Maori|Māori]]-afkoms beskik om vir hierdie span in aanmerking te kan kom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/maori-all-blacks/ |title=Māori All Blacks |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die span ''Heartland XV'' bestaan uit amateurspelers.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/heartland-xv/ |title=Heartland XV |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die ''All Blacks Sevens'' is die Nieu-Seelandse [[sewesrugby]]span en hulle neem aan internasionale toernooie soos Wêreldrugby se Sewesreeks, Sewesrugbywêreldbeker, [[Olimpiese Somerspele]] en [[Statebondspele]] deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/all-blacks-sevens/ |title=All Blacks Sevens |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Op ’n nasionale vlak is klubs slegs in ’n plaaslike opsig belangrik. Die 26 plaaslike beheerliggame (17 op die [[Noordeiland]] en nege op die [[Suideiland]]), wat elkeen met ’n keurspan aan die professionele liga, die Mitre 10-beker, of die semi-professionele Heartland-kampioenskap deelneem, is belangriker. Bo die nasionale kampioenskap word jaarliks saam met spanne uit Australië en een elk uit beide [[Fidji]] en die [[Stille Oseaan]]-eilande (feitlik die [[Cookeilande]], Fidji, [[Samoa]] en [[Tonga]]) die internasionale [[Superrugby]]toernooi beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugbymag.co.za/super-rugby-set-twelve-2022/ |title=Reports: Agreement reached for 12-team Super Rugby from 2022 |publisher=www.sarugbymag.co.za |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Aangesien die seisoene min oorvleuel word talle spelers in al drie ligas ingespan. Volgens NZR se beginsels moet ’n speler vir ’n plaaslike span in die ITM-beker of Superrugby speel om in aanmerking vir die All Blacks te kan kom. Indien ’n speler in die buiteland speel, mag hy nie vir die All Blacks uitdraf nie. As gevolg van hierdie regulasie, wat ander vername rugbylande nie het nie, bly die beste spelers vir enkele jare in Nieu-Seeland en hulle kondig dan hul uittrede uit die nasionale span aan, om aansluitend in die finansieel sterkste rugbyligas ter wêreld (die Engelse Premierskap of die Franse Top 14) te gaan speel. == Geskiedenis == === Invoer van rugby na Nieu-Seeland === [[Lêer:New Zealand in NSW 1884.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse span wat in 1884 na Nieu-Suid-Wallis getoer het]] Rugbyvoetbal is deur Charles Monro in 1870 in Nieu-Seeland ingevoer.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=Londen |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=11}}</ref> Die seun van die destydse speaker van die Nieu-Seelandse huis van verteenwoordigers het die sport ontdek terwyl hy sy studies by Christ’s College Finchley, [[Engeland]], voltooi het.<ref name="Monro">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/5387120.stm |title=All Black magic: New Zealand rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=27 September 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die eerste bekende wedstryd in Nieu-Seeland het op 14 Mei 1870 in [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] tussen die Nelsonklub en Nelson Kollege plaasgevind.<ref>{{en}} {{cite book |author=Greg Ryan |title=Forerunners of the All Blacks |publisher=Canterbury University Press |location=Christchurch |year=1993 |isbn=0-908812-30-2 |pages=16}}</ref> Die eerste unie, die Canterbury Rugbyvoetbalunie, is in 1879 gestig.<ref name="CRFUFormed">{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=27}}</ref> In 1882 is Nieu-Seeland se eerste internasionale wedstryde gespeel toe die Australiese ''Southern Rugby Union'' (later die ''New South Wales Rugby Union'') die land besoek het. Die besoekers het twee keer teen [[Auckland]]se provinsiale klubs gespeel, twee keer teen Wellington en eenkeer teen Canterbury, Otago en West Coast, [[Noord-Eiland]], waarvan hulle vier wedstryde gewen en drie verloor het; hulle het nie teen ’n nasionale span gespeel nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=12}}</ref> Twee jaar later het die eerste Nieu-Seelandse span na oorsee getoer. Hulle het teen verskeie spanne uit Nieu-Suid-Wallis te staan gekom en al die wedstryde gewen.<ref name="NSWTour">{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=29}}</ref> Die eerste besoek deur ’n Britse span het in 1888 plaasgevind toe ’n privaat georganiseerde [[Britse en Ierse Leeus|Britse Eilande]]-span Australië en Nieu-Seeland besoek het; geen toetswedstryde is egter gespeel nie. Die spelers was meestal afkomstig uit Engeland en die Scottish Borders, alhoewel daar verteenwoordigers uit al die vier Tuisunies was.<ref>{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=29–30}}</ref> === ’n Internasionale kompetisie begin === [[Lêer:Original allblacks.jpg|duimnael|links|Die 1905-All Blacks, bekend as die ''Originals'']] [[Lêer:Lion rugby.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse katjie oorwen die Engelse leeu (spotprent in ''Punch'')]] [[Lêer:Wales-v-New-Zealand-1905.jpg|duimnael|links|’n Lynstaan tydens die 1905-wedstryd teen Wallis – die enigste wat die All Blacks tydens die toer verloor het]] In 1888 en 1889 het die ''New Zealand Natives'', ’n deur privaatpersone geborgde, nieamptelike en amper slegs uit [[Maori|Māori]] bestaande span, die eerste keurspan uit ’n [[Britse Ryk|Britse kolonie]] geword om in die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]] wedstryde te speel. In 1892 is die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie (NZRFU) gestig wat sewe unies, maar nie Canterbury, Otago en Southland nie, verteenwoordig het. Canterbury, Otago en Southland het beswaar aangeteken teen die vereiste dat NZRFU uitvoerende komiteelede in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] moes bly. Hulle het uiteindelik almal by die NZRFU aangesluit, al is die woonplekreël eers in 1986 verander.<ref>{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=32}}</ref> Die eerste deur die NZRFU goedgekeurde amptelike Nieu-Seelandse span het in Julie 1893 deur Nieu-Suid-Wallis en Queensland getoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1021 |title=1893: in New South Wales and Queensland |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die span se eerste regte internasionale wedstryd was op 15 Augustus 1903 voor ’n skare van 30&nbsp;000 op die [[Sydney-krieketveld]], wat hulle met 22–3 teen die Australiërs gewen het.<ref name="firsttest">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1045 |title=Match Centre – All Blacks vs Australia |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1905 het die eerste amptelike verteenwoordigende Nieu-Seelandse span na [[Groot-Brittanje]], [[Ierland]], [[Frankryk]] en [[Kalifornië]] getoer. Tydens hierdie toer het die bynaam ''All Blacks'' ([[Afrikaans]]: “die geheel en al in swart geklee”) ontstaan, en na dié span is later as ''Original All Blacks'' (“Oorspronklike All Blacks”) verwys. Hulle het 35 wedstryde gespeel, waaronder vyf toetswedstryde. Die ''Originals'' se enigste nederlaag tydens die toer was ’n 0–3 teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] in [[Cardiff]]; in al die ander wedstryde het hulle slegs oorwinnings aangeteken.<ref name="OriginalsTourStats">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=11 |title=Match Centre – in the British Isles, France and North America |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dié wedstryd is as gevolg van die omstredenheid aangaande ’n betwiste drie deur die All Black-speler Bob Deans in die volksgeskiedenis van beide lande opgeneem. Indien die drie nie toegelaat sou wees nie sou die wedstryd in ’n 3–3 gelykopuitslag geëindig het. Met hierdie toer het die Nieu-Seelanders hul posisie as een van die vorste nasionale rugbyspanne bewys. ’n Span wat die Britse Eilande verteenwoordig het, wat as die ''Anglo-Welsh'' bekend gestaan het aangesien dit slegs uit Engelse en Walliese spelers bestaan het, het Nieu-Seeland in 1908 besoek en is met 2–0 deur die All Blacks verslaan, nadat die derde wedstryd in ’n gelykop geëindig het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=56}}</ref> Behalwe vir ’n tweemaandse toer in 1913 na die westelike [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en [[Brits-Columbië]] het die All Blacks tot ná die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] slegs teen Australië en verskeie provinsiale spanne te staan gekom. Tussen 1915 en 1919 het geen toetswedstryde plaasgevind nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=Londen |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=61}}</ref> === Ontstaan van ’n legende === [[Lêer:1924 invincibles all blacks.jpg|duimnael|''The Invincibles'' All Blacks wat in 1924–25 na die Britse Eilande en Frankryk getoer het]] [[Lêer:Allblacks haka 1932.jpg|duimnael|Die All Blacks op die hoogtepunt van hul haka voor ’n toets teen Australië in 1932]] [[Lêer:NoMaorisNoTour.jpg|duimnael|Aankondiging van ’n protesvergadering deur die Nieu-Seelandse “Burgerlike All Blacks Toervereniging” (1959)]] Ná die einde van die oorlog het ’n keurspan van die Nieu-Seelandse Weermag in Engeland aan die King’s-beker deelgeneem. Hulle het die trofee ingepalm en tydens die volgende jare die kerngroep van die All Blacks gevorm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-ruby-world-cup/origins-of-international-rugby |title=Origins of international rugby |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=2 Oktober 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die Suid-Afrikaanse toer na Australasië in 1921 het die wedywering tussen die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] en die Nieu-Seelandse All Blacks wat tot op hede voortduur ’n aanvang geneem. Albei spanne is reeds as die beste spanne wêreldwyd beskou, maar het nog nie een toetswedstryd teen mekaar gespeel nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1 |pages=16}}</ref> Die strawwe toer het helaas gelykop geëindig, nadat die drie wedstryde in ’n oorwinning, ’n gelykop en ’n nederlaag geëindig het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1 |pages=20–21}}</ref><ref name="1921Springboks">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=19 |title=Match Centre – South Africa and New South Wales in New Zealand |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het daarna in 1928 na Suid-Afrika gereis vir ’n reeks wat weereens gelykop geëindig het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1 |pages=234–235}}</ref> Ná ’n onderbreking van amper twintig jaar het die NZRFU in 1924 weer ’n toer na Europa gereël, wat naas 28 wedstryde teen klubs en provinsiale spanne ook vier toetswedstryde ingesluit het. Die 1924-All Black-besoekers aan die [[Verenigde Koninkryk]] is die bynaam ''The Invincibles'' (“die onoorwinlike”) gegee, aangesien hulle al hulle wedstryde gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=22 |title=Match Centre – in Australia, the British Isles, France and Canada |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die span is egter van ’n kans op ’n volle Grand Slam (oorwinnings oor al die vier Britse spanne tydens dieselfde toer) ontneem nadat [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] geweier het om te speel, aangesien die toer deur die [[Engelse Rugbyvoetbalunie]] gereël is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=42}}</ref> Die eerste werklik-verteenwoordigende Britse Eilande-span, saamgestel uit spelers van al die vier Tuisunies (vandag bekend as die [[Britse en Ierse Leeus]]) het Nieu-Seeland in 1930 besoek. Alhoewel die Leeus die eerste toetswedstryd gewen het, het die tuisspan herstel en die toetsreeks met 3–1 gewen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=132–134}}</ref> Nieu-Seeland het die Verenigde Koninkryk vir ’n reeks van 30 wedstryde in 1935–36 weer besoek, waarvan hulle slegs drie wedstryde, insluitend twee toetswedstryde, verloor het.<ref name="1935AllBlackTour">{{en}} {{cite web| url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=33 |title=Match Centre – in the British Isles and Canada |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In een van die nederlae het Prins Alexander Obolensky twee skitterende drieë gedruk om Engeland met 13–0 te laat wen, waarmee hulle hul eerste oorwinning oor die All Blacks aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/suffolk/7813726.stm |title=Statue for rugby's Russian prince |publisher=[[BBC]] |date=9 Januarie 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1937 het Suid-Afrika ’n reeksoorwinning oor die All Blacks in Nieu-Seeland behaal. Die All Blacks het die eerste toetswedstryd gewen, maar die Springbokke het in die twee oorblywende toetswedstryde geseëvier. Vervolgens is die 1937-Springbokke as die beste span beskryf, wat “Nieu-Seeland ooit verlaat het”.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=192}}</ref><ref name="56Springboks">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=152 |title=THE 1956 SPRINGBOK TOUR |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=5 Junie 2012 |archive-url=https://archive.today/20120605005815/http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=152 |archive-date=5 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Naoorlogse tydperk === In 1949 het die Nieu-Seelandse beheerliggaam saam met sy [[Rugby Australia|Australiese]] en [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrikaanse]] eweknieë volle lede geword van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) wat voorheen slegs uit verteenwoordigers van [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]], [[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]], [[Skotse Rugbyunie|Skotland]] en [[Walliese Rugbyunie|Wallis]] bestaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1940s.htm |title=Historical Rugby Milestones 1940s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks sou eers in dieselfde jaar, ná die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]], weer teen Suid-Afrika speel toe hulle die land met Fred Allen as kaptein besoek het. ’n Berugte All Blacks-rekord is tydens dié besoek opgestel — die All Blacks se nederlaag in twee toetswedstryde op een dag. Gelyktydig het die Wallabies ’n toer na Nieu-Seeland onderneem, omdat die Māorispelers as gevolg van die Apartheidpolitik nie vir die wedstryde teen die Springbokke gekies is nie en saam met reserwespelers ’n tweede span gevorm het. Vervolgens het die Springbokke slegs teen ''Pākehā'' (Nieu-Seelanders met ’n Europese afkoms) gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Max Howell |title=Born to Lead: Wallaby Test Captains |publisher=Celebrity Books |location=North Harbour |year=2005 |isbn=1-877252-18-2 |pages=128}}</ref> Die beperking vir nieblanke spelers was tot die 1970-toer in werking, toe vier spelers met ’n Māori- en ’n Samoaanse herkoms as “eerblankes” na Suid-Afrika kon gaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Malcolm Mulholland |title=Beneath the Maori Moon: An Illustrated History of Maori Rugby |publisher=Huia Publishers |location=Wellington |year=2009 |isbn=978-1-86969-305-3 |pages=164–165}}</ref> Op die middag van 3 September (Nieu-Seelandse tyd) is die All Blacks onder kaptein J. B. (Johnny) Smith in Wellington deur Australië met 11–6 verslaan.<ref name=AustLoss>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1362 |title=All Blacks vs Australia |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dieselfde middag in Suid-Afrika (Suid-Afrikaanse tyd) het die All Blacks onder kaptein Ron Elvidge (Allen was beseer) met 3–9 teen die Springbokke in [[Durban]] verloor.<ref name=SALoss>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1363 |title=Match Centre – All Blacks vs South Africa |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks in Nieu-Seeland het ook hulle tweede toets met 16–9 verloor, wat dit vir Australië moontlik gemaak het om die Bledisloebeker vir die eerste keer te wen. Alhoewel elke wedstryd ’n taai stryd was het die All Blacks die reeks met 0–4 verloor het, tot op hede ’n negatiewe rekord vir die All Blacks.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=207}}</ref> Sedertdien staan die jaar 1949 vir die All Blacks as “verskriklike jaar” bekend, aangesien hulle hul ses toetswedstryde dié jaar verloor het. Die NZRFU het vervolgens daarop besluit om hul kragte saam te snoer en voortaan geen tweede span gelyktydig te laat speel nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=Londen |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=217–218}}</ref> Die twee reeksnederlae teen Suid-Afrika het beteken dat die Springbokke se 1956-besoek aan Nieu-Seeland met groot afwagting ingewag is. Die All Blacks se kaptein was Bob Duff en die [[afrigter]] Bob Stuart. Die 3–1-reeksoorwinning was die eerste oor die Springbokke en ook die Springbokke se eerste reeksnederlaag teen enige teenstander.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1 |pages=52–53}}</ref><ref name="1956stats">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=46 |title=Match Centre – South Africa in New Zealand |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref name="1956Springboks">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=152 |title=THE 1956 SPRINGBOK TOUR |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=5 Junie 2012 |archive-url=https://archive.today/20120605005815/http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=152 |archive-date=5 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens dié reeks het die All Blacks Don Clarke en Kevin Skinner vir die laaste twee toetswedstryde benoem om die oorwinning te help verseker.<ref name="1956Springboks" /> Skinner is ingesluit om die Springbokstutte “uit te sorteer” terwyl Don Clark weens sy doelskopvermoeë vervolgens bekend sou staan as “The Boot”.<ref name="SkinnerProfile">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/Profile.asp?ABID=798 |title=Kevin Skinner |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref name="TheBoot">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzhalloffame.co.nz/New-Zealand-Sports-Hall-of-Fame-Inductees/C/Don-Clarke |title=Don Clarke (1933–2002) |publisher=New Zealand Hall of Fame |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks se 3–1 reeksoorwinning oor die Leeus in 1959 het ’n dominante tydperk van All Black-rugby ingelui.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=Londen |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=267–272}}</ref> Dit is opgevolg deur ’n 1963–64-toer na die Verenigde Koninkryk, gelei deur Wilson Whineray, wat baie naby aan ’n Grand Slam gekom het maar daarvan ontneem is deur ’n puntelose gelykopuitslag teen Skotland.<ref name="GrandSlamAttempts">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10357266 |title=Beach beckons as All Blacks celebrate history |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=27 November 2005 |accessdate=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930014500/http://www.nzherald.co.nz/event/story.cfm?c_id=1500971&ObjectID=10357266 |archive-date=30 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die enigste nederlaag op die toer was teen Newport RFC wat die All Blacks op 30 Oktober 1963 met 3–0 by Rodney Parade, Newport, geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.historyofnewport.co.uk/games/games.php?id=000018 |title=New Zealand, 30 October 1963 |work=History of Newport |publisher=Newport RFC |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Later sou die 1967-span drie toetswedstryde wen, maar hulle kon nie teen Ierland speel nie as gevolg van ’n [[bek-en-klouseer]]-bedreiging, waarvolgens die All Blacks die Grand Slam nie meer kon aanteken nie.<ref name="GrandSlamAttempts" /> Die toer het deel gevorm van die All Blacks se langste segetog tussen 1965 en 1970 waartydens hulle 17 toetsoorwinnings behaal het;<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=269}}</ref> dié rekord is in 1998 deur die Springbokke geëwenaar en in 2010 deur Litaue verbeter.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10640778 |title=Lithuania sets rugby record |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=25 April 2010 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Alhoewel die 1966-Leeus tydens hulle Nieu-Seelandse toer met 4–0 verslaan is, is die geluk vyf jaar later omgekeer toe die 1971-Leeus, onder die kapteinskap van die Wallieser John Dawes, die All Blacks in ’n toetsreeks met 2–1 (met een gelykop) verslaan het wat tot op hede steeds die Leeus se enigste reeksoorwinning oor Nieu-Seeland is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=65 |title=Match Centre – British Isles in New Zealand |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1972/73 het die All Blacks ’n Europatoer van 32 wedstryde aangepak. Die 1972/3-besoekers aan die Britse Eilande het as gevolg van ’n gelykopuitslag teen Ierland net-net nie daarin geslaag om ’n Grand Slam te behaal nie.<ref name="GrandSlamAttempts" /> Die toer is ook noemenswaardig vir die huistoe stuur van die stut Keith Murdoch wat na bewering tydens feesvieringe ná die oorwinning oor Wallis betrokke was by ’n kroeggeveg in ’n [[Cardiff]]hotel.<ref name="MurdochHome">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/all-blacks/news/article.cfm?c_id=116&objectid=10348988 |title=Disgraced All Black 'heroic' in dignified silence |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Robert Lowe |date=7 Oktober 2005 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1978 het Graham Mourie die All Blacks aangevoer tydens hulle eerste Grand Slam wat met ’n 13–12-oorwinning oor Wallis beklink is. Die wedstryd het tot groot omstredenheid gelei nadat die All Blacks gewen het as gevolg van ’n strafskop laat in die wedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10541667 |title=Rugby's 10 worst refereeing howlers |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Steve Deane |date=7 November 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die slot Andy Haden het in ’n poging om die strafskop te bekom uit die lynstaan geduik; die strafskop wat deur die skeidsregter Roger Quittenton toegeken het was egter teen Wallis se slot Geoff Wheel wat van die skouer van Frank Oliver afgespring het.<ref name="HadenDive">{{en}} {{cite web |url=http://www.tiscali.co.uk/news/newswire.php/news/reuters/2005/11/24/sport/mouriehasmixedemotionsoverhadendive.html |title=Mourie has mixed emotions over Haden dive |publisher=tiscali.co.uk |date=24 November 2005 |author=John Mehaffey |accessdate=12 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012004557/http://tiscali.co.uk/news/newswire.php/news/reuters/2005/11/24/sport/mouriehasmixedemotionsoverhadendive.html |archive-date=12 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks se enigste nederlaag tydens die toer was die berugte 0–12-nederlaag teen die Ierse provinsie [[Munster Rugby|Munster]] op Thomond Park.<ref name="MunsterLoss">{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/observer/osm/story/0,,678170,00.html |title=The 10 greatest shocks in sport's history |publisher=[[The Guardian]] |author=Oliver Irish |date=7 April 2002 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die nederlaag het bekendheid verwerf deur die toneelstuk “Alone it Stands” deur John Breen.<ref name="AsitStands">{{en}} {{cite web |url=http://nbr.co.nz/smythe/2005/04/alone-it-stands-at-court-theatre.html |title=Alone It Stands – at Court Theatre |publisher=nbr.co.nz/smythe |author=John Smythe |date=1 April 2004 |accessdate=17 Augustus 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050817144751/http://nbr.co.nz/smythe/2005/04/alone-it-stands-at-court-theatre.html |archive-date=17 Augustus 2005 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://culturevulture.net/theater/alone-it-stands-john-breen/ |title=Alone It Stands – John Breen |publisher=Culture Vulture |date=6 Junie 2001 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Omstrede toere === [[Lêer:AllblacksItalia1980.jpg|duimnael|Die All Blacks teen Italië in 1980]] [[Lêer:1981-springbok-tour-auckland-entry-to-ground.jpg|duimnael|[[Polisie]] buite [[Edenparkstadion|Edenpark]] voor ’n All Blacks-wedstryd tydens die Springbok-toer in 1981]] [[Lêer:Argentina vs all blacks reid running.jpg|duimnael|Die All Blacks speel teen Argentinië tydens hul 1985-toer]] Uit ’n sportiewe oogpunt was die uit 24 wedstryde bestaande All Blacks se 1976-toer na Suid-Afrika minder suksesvol: Die All Blacks het drie wedstryde teen provinsiale spanne en ook drie van hul vier toetswedstryde teen die Springbokke verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=74 |title=Match Centre – in South Africa |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dié toer na Suid-Afrika het veral tot politieke opslae gelei. Weens die Suid-Afrikaanse apartheidsbeleid het baie Māori geweier om in Suid-Afrika te speel. Vanaf die begin van die 1960’s is met openbare proteste en politieke druk probeer om die NZRFU te oortuig, om óf hoegenaamd geen Māori te keur nie óf toere na Suid-Afrika nie te onderneem nie. Terwyl die eerste minister Norman Kirk in 1973 ’n toer van die All Blacks na Suid-Afrika verbied het, het sy opvolger Robert Muldoon in 1976 egter sy toestemming vir ’n toer van die All Blacks na Suid-Afrika gegee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10392040 |title=It's time to close the final chapter |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=19 Julie 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nadat die span ondanks skerp proteste na Suid-Afrika vertrek het, het ’n aantal Afrikalande die uitsluiting van Nieu-Seeland van die [[Olimpiese Somerspele 1976]] geëis. Die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] het egter nie gereageer nie aangesien rugby destyds nie ’n Olimpiese sportsoort was nie. Vervolgens het 28 oorwegend Afrikalande die Olimpiese Spele in [[Montreal]] geboikot.<ref>{{en}} {{cite book |author=Volker Kluge |title=Olympische Sommerspiele – Die Chronik III |publisher=Sportverlag |location=Berlyn |year=2000 |isbn=3-328-00741-5 |pages=450–451}}</ref> Die All Blacks kon weereens nie daarin slaag om ’n toetsreeks in Suid-Afrika te wen nie en sou dit eers in 1996, ná die einde van [[Apartheid]], reggekry. Die 1976-toer het bygedra tot die Gleneagles-ooreenkoms wat deur die Staatshoofde van die [[Britse Statebond]] in 1977 goedgekeur is en enige sportiewe verbintenis met Suid-Afrika verbied het.<ref name="Gleneagles">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1981-springbok-tour/gleneagles-agreement |title=From Montreal to Gleneagles |work=New Zealand History |publisher=Minister van Kultuur en Erfenis |date=11 April 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die 1981-Springbokrugbytoer na Nieu-Seeland het gelei tot betogings teen Suid-Afrika se apartheidsbeleid<ref name="1981wairarapa">{{en}} {{cite web |url=http://wairarapa.co.nz/times-age/weekly/2001/springboks_tour.html |title=Dark days of thunder – when a free nation confronted apartheid in sport |publisher=wairarapa.co.nz |author=Sharpe Marty |date=25 Augustus 2001 |accessdate=17 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060217223452/http://wairarapa.co.nz/times-age/weekly/2001/springboks_tour.html |archive-date=17 Februarie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> op ’n skaal wat sedert die 1951-waterfrontdispuut nie in Nieu-Seeland gesien is nie.<ref name="CountryDivided">{{en}} {{cite web |url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/springbok-tour |title=A country divided |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |accessdate=24 Oktober 2012 |author=Steve Watters |archive-url=https://www.webcitation.org/6Ber9dKmf?url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/1981-springbok-tour |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die NZRU het die Springbokke na Nieu-Seeland uitgenooi omdat die [[Robert Muldoon|Muldoon]]-regering geweier het om politiek en sport te meng.<ref name="Gleneagles" /> Reeds voor die begin van die toer is dié besluit skerp gekritiseer. Baie het dit as ondersteuning van ’n blanke oorheersing in Suid-Afrika beskou, terwyl ander na die gespanne verhoudings met die Māori tuis verwys het. Vanaf einde Julie tot middel September het die deur die NZRFU uitgenooide Suid-Afrikaners 17 wedstryde in Nieu-Seeland, waaronder drie toetswedstryde teen die All Blacks, gespeel. Alhoewel die All Blacks die toetsreeks gewen het, is twee van die toer se provinsiale wedstryde gekanselleer. Die wedstryde het groot skare gelok, maar die hele toer is gekenmerk deur geweld en betogings. In [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] het 350 betogers die versperrings verwyder, die speelveld ingestorm en ’n kansellasie van die wedstryd afgedwing.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/video/game-cancelled-in-hamilton |title=Game cancelled in Hamilton, 1981 Springbok tour |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=4 Julie 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In [[Timaru]] moes ook ’n wedstryd afgelas word en Wellington het herhaaldelike straatgevegte gesien. Gedurende die laaste wedstryd in [[Auckland]] is uit ’n laag vlieënde vliegtuig meelsakke, pamflette en ’n plakkaat wat [[Steve Biko]] gehuldig het op die speelveld in [[Edenparkstadion|Edenpark]] neergegooi.<ref name="Tour Diary">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1981-springbok-tour/tour-diary |title='A war played out twice a week' |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |author=Steve Watters |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die toer het die land onrus deurgemaak en die toer het ’n beduidende impak op die Nieu-Seelandse samelewing gehad.<ref name="1981wairarapa" /><ref name="Tour Diary" /><ref name="TurningPoint">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10390269 |title=Protests a turning point in the history of New Zealand |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Ruth Hill |date=8 Julie 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1985 het, te midde van ondersteuning en teenkanting in die land, voorbereidings vir ’n beplande All Black-toer na Suid-Afrika plaasgevind. ’n Toerspan is gekies en sou oor vyf dae na Suid-Afrika vertrek toe die hooggeregshof in Nieu-Seeland op 21 Junie 1985 ’n interdik toegestaan het om die toer te stop. Die regters het beslis dat die toer nie in die grondwetlike belang van die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie ten einde van die bevordering van die spel was nie.<ref name="TurningPoint" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/nz/journals/VUWLRev/1999/32.html |title=Fictions in the thought of Sir John Salmond |publisher=Victoria University of Wellington Law Review |date=1999 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland se eerste minister, David Lange, het verklaar dat die span nie as verteenwoordigers van die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] kon toer nie maar dat spelers as “indiwidue” kon gaan. Spelers het ’n private toer gereël, maar dié is ook afgelas en ’n toer na Argentinië is pleks van die toer na Suid-Afrika gereël. Beide in Suid-Afrika en Nieu-Seeland was daar mense wat steeds ’n toer van Nieu-Seeland na Suid-Afrika sou ondersteun het. ’n Toer deur ’n span wat as die Kavaliers bekend gestaan het, het in 1986 plaasgevind deur ’n span wat 28 van die 30 spelers wat vir die 1985-All Blacks-toer gekies is, ingesluit het. Baie spelers, wat nie by die verbod gehou het nie, het in 1986 ’n rebelletoer na Suid-Afrika onderneem wat nie deur die NZRU goedgekeur is nie. Die span, genaamd die Nieu-Seeland Kavaliers, het egter baie van die All Blacks uit die tydperk ingesluit.<ref name="CavaliersABs">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&IDID=289 |title=Bernie Fraser |publisher=New Zealand Rugby Museum |author=Bob Luxford |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BerCy1qE?url=http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=All_Blacks |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="CABlazey">{{en}} {{cite web |url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/default.asp?Find_Quick.asp?PersonEssay=5B31 |title=Blazey, Cecil Albert 1909–1998 |publisher=Dictionary of New Zealand Biography |author=Julia Millen |date=7 April 2006 |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BerF93Rm?url=http://www.teara.govt.nz/en/biographies/5b31/1 |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die spelers wat aan die toer deelgeneem het is deur die NZRU verban ná hulle terugkeer na Nieu-Seeland.<ref name="RugbyTime">{{en}} {{cite web |url=http://www.rfu.com/microsites/museum/index.cfm?fuseaction=faqs.chronology |title=Rugby Chronology |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=7 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807065328/http://www.rfu.com/microsites/museum/index.cfm?fuseaction=faqs.chronology |archive-date=7 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="tour1985">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/cavaliers-rugby-tour-1985 |title=Cavaliers rugby tour, 1986 |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=12 Junie 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die Kavaliers het twaalf wedstryde in Suid-Afrika gespeel, insluitend vier wat as “toetswedstryde” bestempel is. Die Springbokke het die eerste, derde en vierde toetswedstryde gewen en die rebelle kon nie die droom om die Springbokke in Suid-Afrika te klop verwesenlik nie. Die Geel Bladsye het die toer met R2,5 miljoen geborg wat beskryf is as die grootste rugbyborgskap in Suid-Afrika tot op daardie stadium. Gerugte het die rondte gedoen dat die spelers betaal is, op ’n stadium toe rugby nog streng ’n amateursport was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=154 |title=The 1986 Cavaliers Tour |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=26 Augustus 2007}} {{dooie skakel}}</ref> Die hoofinpak van die Kavalierstoer in Nieu-Seeland was ontwrigting van die All Blacks se voorbereiding op die eerste [[rugbywêreldbeker]]toernooi in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]]. Die rebelle is baie lig gestraf en is slegs vir twee toetswedstryde geskors. Lede van die Kavaliers het maklik gemeng met hul tydelike plaasvervangers, die sogenaamde ‘Baby Blacks’. Die Kavaliers se beproewing op die Suid-Afrikaanse Hoëveld het waarskynlik bygedra tot die All Blacks se oorwinning tydens die eerste wêreldbeker. Meer as die helfte van die span wat Frankryk in die eindstryd geklop het, was voormalige Kavaliers.<ref name="nzhistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.nzhistory.net.nz/media/photo/cavaliers-rugby-tour-1985 |title=The 'Cavaliers' and the 1987 rugby world cup |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref name="tour1985" /> Eers in 1992, ná die apartheidsera, het weer toetswedstryde tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika plaasgevind. === Vroeë wêreldbekertoernooie === [[Lêer:Webb Ellis Cup.jpg|duimnael|upright|Die [[Webb Ellis-beker]] is op die spel tydens rugbywêreldbekertoernooie]] Die Nieu-Seelandse en Australiese rugbyunies was toonaangewend by die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi, waarvolgens beide Nieu-Seeland en Australië die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] aangebied het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het aan hul status as algehele gunstelinge voldoen. Ná drie maklike oorwinnings tydens die groepfase oor [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] en [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] het hulle Skotland in die kwarteindstryd en Wallis in die halfeindstryd verslaan. In die eindstryd op [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]] het hulle [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] met 29–9 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het slegs 52 punte afgestaan en 43 drieë aangeteken.<ref name="1987RWC">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/toursbreak.asp?level1=All_Black_Tests&Level2=ABC&IDID=103 |title=World Cup in New Zealand and Australia |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BerL29Xf?url=http://www.rugbymuseum.co.nz/toursbreak.asp?level1=All_Black_Tests |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="ruwc">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/rwc.asp |title=Match Centre – All Blacks at the Rugby World Cup |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks se meerderwaardigheid was ook tydens die 1988-toer na Australië duidelik, toe hulle onoorwonne gebly het (twaalf oorwinnings en een gelykop).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=107 |title=Match Centre – in Australia |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die jaar 1989 het nog beter verloop, toe die All Blacks al hul 19 wedstryde gewen het (waaronder sewe toetswedstryde). In Augustus 1990 is hulle vir die eerste keer in vier jaar deur die Wallabies verslaan. Voor die [[Rugbywêreldbeker 1991]] was die All Blacks ’n verouderde span wat deur Alex Wyllie en John Hart saam afgerig is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=227}}</ref> Hulle het gesukkel tydens die groepwedstryde teen Engeland, die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|VSA]] en Italië, maar het daarin geslaag om hulle kwarteindstryd teen [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] te wen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=228}}</ref> Hulle is daarna deur die latere kampioen Australië met 16–6 in die halfeindstryd op Lansdowne Road in Dublin geklop. Hulle het Skotland tydens die klein finale om die derde plek verslaan.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Kort ná die toernooi het baie spelers en die afrigter, Wyllie, wat ’n 86%-wentempo in 29 toetse behaal het, uitgetree.<ref name="Palenski290">{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=290}}</ref> Die aansienlik jonger span het aanvanklik nie op die gewone hoë vlak gespeel nie en in 1994 twee tuiswedstryde agtereenvolgens teen Frankryk verloor. Laurie Mains het Wyllie in 1992 vervang en opdrag gekry om die span op die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika voor te berei. Die All Blacks was weereens die gunstelinge om die toernooi te wen.<ref name="1995Favourites">{{en}} {{cite web |url=http://worldcupweb.com/WCrugby/donews.asp?ID=1634 |title=All set for World Cup semis |publisher=worldcupweb.com |date=14 November 2003 |accessdate=11 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111001951/http://www.worldcupweb.com/WCrugby/donews.asp?ID=1634 |archive-date=11 November 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle status as gunstelinge is bevestig toe hulle Ierland en Wallis tydens die groepfase verslaan het. [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] is met 145–17 verslaan, tot vandag toe hul hoogste oorwinning. Hulle het voortgegaan, toe ’n jong [[Jonah Lomu]] vier drieë teen Engeland gedruk het in die All Blacks se 45–29 halfeindstrydoorwinning.<ref name="Jonah">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&IDID=506 |title=Jonah Tali Lomu |publisher=New Zealand Rugby Museum |author=Lindsay Knight |accessdate=14 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070314224022/http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&IDID=506 |archive-date=14 Maart 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks sou egter op die ou einde in die eindstryd teen die gasheer in hulle eerste wêreldbekertoernooi in ekstra tyd verloor toe die Spingboklosskakel [[Joel Stransky]] die beker met ’n skepskop beklink het.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks is skynbaar deur ’n onheilspellende voedselvergiftiging van die vorige dag geteister. Tot vandag toe bestaan samesweringsteorië, waarvolgens Suid-Afrikaanse Rugbyamptenare of ’n kelnerin genaamd “Suzie” ’n stof in die All Blacks se ete sou gemeng het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/observer/osm/story/0,,1251765,00.html |title=OSM's sporting plaque |publisher=[[The Guardian]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.independent.co.uk/news/rugby-players-food-may-have-been-spiked-1353245.html |title=Rugby players' food may have been spiked |publisher=[[The Independent]] |date=20 November 1996 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2003/08/11/1060588317125.html |title=Suzie never existed |publisher=Rugby Heaven |accessdate=4 Desember 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031204033730/http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2003/08/11/1060588317125.html |archive-date=4 Desember 2003 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="FoodPoisoning">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugby.com.au/news/springboks_poisoned_at_1995_cup:_luyt,12170.html |title=Springboks poisoned at 1995 Cup: Luyt |publisher=[[Rugby Australia]] |date=30 Oktober 2003 |accessdate=27 Augustus 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060827222052/http://rugby.com.au/news/springboks_poisoned_at_1995_cup:_luyt,12170.html |archive-date=27 Augustus 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="StranskyBoot">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/2960348.stm |title=1995: Party time for SA |publisher=[[BBC]] |date=24 September 2003 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Begin van die professionele tydperk === [[Lêer:France All Blacks 16-11-2002.jpg|duimnael|Frankryk huisves die All Blacks op die [[Stade de France]], [[Saint-Denis]], 2002]] Om die toenemende oorskakeling van goeie spelers na finansieel gevestigde [[rugby league]]-spanne teen te werk het die Internasionale Rugbyvoetbalraad in Augustus 1995 besluit om van rugby ’n professionele sport te maak. In dieselfde jaar het die beheerliggame van Suid-Afrika, Nieu-Seeland en Australië die konsortium SANZAR gestig om televisie-uitsaairegte vir twee nuwe kompetisies te verkoop, die internasionale kompetisie Super 12 (nou [[Superrugby]]) en die Drienasiesreeks van die nasionale spanne (nou [[Die Rugbykampioenskap]]).<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=7}}</ref> Aangesien die nuwe toernooie min plek vir maandelange oorsese toere gelaat het, het hierdie tradisie uit die amateurtydperk vinnig tot ’n einde gekom (met uitsondering van die vierjaarlikse Leeustoere). Die eerste Drienasiesreeks is in [[1996-Drienasiesreeks|1996]] gehou met die All Blacks wat al vier toetswedstryde gewen het om die trofee in te palm.<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=170}}</ref> Die [[1996-Drienasiesreeks|1996-Drienasieswedstryd]] in Suid-Afrika tussen die All Blacks en die Springbokke was ook die eerste wedstryd in ’n historiese reeks. Onder die nuwe afrigter, John Hart, en hul kaptein Sean Fitzpatrick het die All Blacks vir die eerste keer daarin geslaag om ’n reeksoorwinning in Suid-Afrika te behaal.<ref name="PalenskiSA1996">{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=206}}</ref> Fitzpatrick het die reeksoorwinning hoër geag as Nieu-Seeland se 1987-wêreldbekeroorwinning, waaraan hy ook deelgeneem het.<ref name="PalenskiSA1996" /> Die volgende twee seisoene het gemengde resultate vir die All Blacks gelewer: hulle het tydens die [[1997-Drienasiesreeks]] al hul wedstryde gewen en die titel suksesvol verdedig, maar in [[1998-Drienasiesreeks|1998]] sou hulle al hul vier toetse van die reeks verloor.<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=185}}</ref> Dit sou ook die eerste keer sedert 1949 wees dat hulle vier keer aanmekaar verloor het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=199}}</ref> Op 28 Augustus 1999 het hulle hul ergste toetsnederlaag tot in 2023, toe hulle met 7–28 teen Australië in [[Sydney]] verloor het.<ref name="palenski233">{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=233}}</ref> Die All Blacks het tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]] een maand later herstel en hulle groep gedomineer, deur onder andere Engeland met 30–16 op [[Twickenham-stadion|Twickenham]] te verslaan; hulle het ook [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en Italië heeltemal oorheers. In die kwarteindstryd het hulle Skotland met 30–18 geklop om in die halfeindstryd teen Frankryk op Twickenham te staan te kom. Die All Blacks het teen halftyd met 17–10 voorgeloop,<ref name="palenski233" /> maar in die tweede helfte het Frankryk skitterende rugby gespeel waarvoor die All Blacks geen antwoord gehad het nie en Frankryk het uiteindelik met 43–31 gewen.<ref name="palenski233" /> In die klein finale om die derde plek is die All Blacks deur die Springbokke verslaan.<ref name="ruwc" /><ref name="palenski233" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hart het daarna as afrigter bedank en is deur twee mede-afrigters, Wayne Smith en Tony Gilbert, vervang. Onder Smith en Gilbert het die All Blacks tweede gekom tydens die [[2000-Drienasiesreeks|2000]]- en [[2001-Drienasiesreeks|2001]]-Drienasiestoernooie. Albei afrigters is op 3 Oktober 2001 deur John Mitchell vervang, wat die All Blacks afgerig en gelei het tot Drienasiesoorwinnings in [[2002-Drienasiesreeks|2002]] en [[2003-Drienasiesreeks|2003]] en die behou van die Bledisloebeker (wat sedert 1998 deur Australië gewen is) in 2003. Nadat hulle die 2003-Drienasiesreeks gewen het, het hulle die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië as een van die gunstelinge afgeskop en weereens hulle groep gedomineer met oorwinnings oor Italië, Kanada en Tonga voor hulle een van die strafste wedstryde van die toernooi teen Wallis gewen het.<ref name="WalesNZ2003">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/team_pages/wales/3234965.stm |title=Charvis bowed but proud |publisher=[[BBC]] |date=2 November 2003 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hulle het dié keer ook daarin geslaag om Suid-Afrika in ’n wêreldbekerwedstryd te klop (met 29–9), maar die All Blacks is met 22–10 deur die verdedigende kampioen Australië in die halfeindstryd in Sydney verslaan. Nieu-Seeland het die klein finale om die derde plek teen Frankryk gewen.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Mitchell is daarna deur die NZRU afgedank en met Graham Henry vervang. === Onder Graham Henry === [[Lêer:2005 Tri Nations Series - All Blacks vs Wallabies.jpg|duimnael|[[2005-Drienasiesreeks]] – Die All Blacks teen die Wallabies]] [[Lêer:Match NZ-Tonga.JPG|duimnael|Nieu-Seeland teen Tonga tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:All Blacks parade 2011 RWC (1).jpg|duimnael|Nieu-Seeland nadat hulle in 2011 as die wêreldkampioen gekroon is]] Henry se ampstermyn het begin met ’n dubbele oorwinning oor die wêreldkampioen Engeland in 2004. Die twee wedstryde se gesamentlike totaal was 72–15, met die All Blacks wat Engeland daarvan weerhou het om enige drieë te druk.<ref name="ABGame1102">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=2102 |title=Match Centre – All Blacks vs England |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref name="ABGame1103">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=2103 |publisher=All Blacks |title=All Blacks vs England |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ondanks die positiewe begin van Henry se ampstermyn was die [[2004-Drienasiesreeks]] ’n gemengde sukses met twee oorwinnings en twee nederlae. Die kompetisie was taaier as ooit tevore en die uitslag moes deur bonuspunte beslis word wat die All Blacks laaste geplaas het.<ref>Bonuspunte kon op twee manier verdien word: deur vier of meer drieë in ’n wedstryd te druk en deur met sewe punte of minder te verloor.</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=289}}</ref> Die 2004-seisoen het op ’n hoë noot geëindig met die All Blacks wat in Europa gewen het, insluitend ’n 45–6-rekordoorwinning oor Frankryk.<ref name="ABGame1112">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=2112 |title=Match Centre – All Blacks vs France |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2005 was die Britse en Ierse Leeus op toer in Nieu-Seeland. Die All Blacks het die toetsreeks met 3–0 beklink, die [[2005-Drienasiesreeks]] gewen en die eerste Grand Slam sedert 1978 teen die spanne van die Britse Eilande aangeteken. Die All Blacks is deur die Internasionale Rugbyraad as “span van die jaar”, Graham Henry as “afrigter van die jaar” en [[Dan Carter]] as “speler van die jaar” aangewys.<ref name="World Rugby Awards" /> Die All Blacks se wenstreep het in die volgende jaar aangehou: In [[2006-Drienasiesreeks|2006]] het hulle die Drienasiesreeks weer verower deur die eerste vyf wedstryde te wen (drie teen Australië en twee teen Suid-Afrika). Hulle het egter hulle laaste wedstryd in die reeks teen Suid-Afrika verloor. Nieu-Seeland het sy einde-van-die-jaar-toer onoorwonne voltooi met rekordoorwinnings oor Engeland, Frankryk en Wallis. Weens hul uitstekende prestasies is die All Blacks in 2006 weer aangewys as die IRR se “span van die jaar” en die flank [[Richie McCaw]] as “speler van die jaar”.<ref name="World Rugby Awards" /> Daarbenewens is hulle as Laureus se “span van die jaar” en die vleuel [[Jonah Lomu]] as “terugkoms van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2006 |title=Laureus World Sports Awards 2006 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2007 is die All Blacks weer as Laureus se “span van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2007 |title=Laureus World Sports Awards 2007 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks se eerste [[2007-Drienasiesreeks|Drienasiestoets van 2007]] was teen die Springbokke in Durban waar hulle twee drieë in die laaste tien minute gedruk het om die wedstryd met 26–21 te wen. Die volgende week het die Wallabies die All Blacks teen alle verwagtinge op die [[Melbourne-krieketveld]] in [[Melbourne]] verslaan (met 20–15): die All Blacks se eerste nederlaag teen die Wallabies sedert 2004. Australië se nederlaag teen die Springbokke in Suid-Afrika en die All Blacks se 26–12-oorwinning oor Australië in die finale wedstryd in Auckland het egter meegebring dat die All Blacks ook die 2007-Drienasiesreeks en die Bledisloebeker gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2007/07/21/1184560103146.html |title=Kick in the guts for Wallabies |publisher=rugby heaven |accessdate=7 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807124957/http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2007/07/21/1184560103146.html |archive-date=7 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul oorwinning tydens die 2007-Drienasiesreeks het Nieu-Seeland die [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk weer as gunstelinge betree en die verwagtinge met twee oorwinnings oor Frankryk tydens opwarmingswedstryde bewys. Die All Blacks het die toetse gewen: 42–11 op Edenpark en 61–10 op die [[Westpacstadion]]. In ’n derde wedstryd teen Kanada is die All Blacks effens gevlei deur ’n wentelling van 64–13 wat nie Kanada se aanslag ten volle reflekteer het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.abc.net.au/sport/content/200706/s1953312.htm |title=Slick All Blacks belt Canada |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=16 Junie 2007 |accessdate=17 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070917054254/http://www.abc.net.au/sport/content/200706/s1953312.htm |archive-date=17 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks het ná oorwinnings oor Skotland, Italië, [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] en [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] (elkeen met meer as 40 punte) hul groep gewen. Hulle is egter deur die nominale gasheer Frankryk in die kwarteindstryd in Cardiff met 20–18 geklop, gelykstaande aan hul ergste toernooi-uitslag.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ná die nederlaag teen Frankryk is die afrigter Graham Henry ten spyte van kritiek heraangestel, alhoewel die destydse [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusader]]-afrigter Robbie Deans ’n sterk aanspraakmaker was.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10480740 |title=Reconditioning a mistake – Henry |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=7 Desember 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die 2008-seisoen het met drie middeljaartoetse teen Ierland en Engeland afgeskop, en Nieu-Seeland het al daardie toetswedstryde gewen.<ref name="2008results">{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/team/match_results.html?id=2008;team=8;type=year |title=Rugby Union {{!}} 2008 {{!}} New Zealand {{!}} Match results |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het in sy eerste [[2008-Drienasiesreeks|Drienasieswedstryd]] Suid-Afrika met 19–8 in Wellington verslaan, maar is een week later op [[Carisbrook]] in Dunedin deur die Springbokke met 28–30 geklop, wat ’n reeks van 30 oorwinnings tuis beëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2008/07/13/sports/13iht-RUGBY.1.14449484.html |title=Springboks end home streak of All Blacks |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Julie 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbydump.com/news/springboks-end-all-black-home-winning-streak-in-dunedin/ |title=Springboks end All Black home winning streak in Dunedin |publisher=Rugby Dump |date=12 Julie 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het sy volgende Drienasieswedstryd op 26 Julie teen Australië in Sydney met 34–19 verloor, maar ’n week later het die All Blacks die Wallabies tuis met 39–10 geklop.<ref name="2008results" /> Hulle het toe Suid-Afrika met 19–0 op [[Nuwelandstadion]] verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2008/aug/17/newzealandrugbyunionteam.southafricarugbyteam |title=All Blacks manage crisis |publisher=[[The Guardian]] |author=Michael Aylwin |date=16 Augustus 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het sy laaste wedstryd op 13 September teen Australië op Suncorpstadion in [[Brisbane]] met 28–24 gewen en dus die Bledisloebeker en die Drienasiesitel behou.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espnscrum.com/tri-nations-2008/rugby/match/25714.html |title=Australia v New Zealand |publisher=ESPNscrum |accessdate=8 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008203415/http://www.espnscrum.com/tri-nations-2008/rugby/match/25714.html |archive-date=8 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks het die 2009-seisoen met ’n 22–27-nederlaag teen Frankryk op Carisbrook afgeskop, maar het een week later wraak geneem en Frankryk in Wellington met 14–10 verslaan. Volgens punteverskil het Frankryk die Dave Gallaher-trofee vir die eerste keer ingepalm. ’n Week later het die All Blacks Italië met 27–6 in [[Christchurch]] verslaan. Hulle het die [[2009-Drienasiesreeks]] agter Suid-Afrika, wat slegs een wedstryd verloor het, as naaswenner geëindig, en die All Blacks het die reeks met ’n 33–6-oorwinning oor Australië in Wellington afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.greenandgoldrugby.com/a-bledisloe-stat-attack/ |title=Statistics and records for Australia Wallabies vs New Zealand All Blacks |publisher=greenandgoldrugby.com |date=15 Julie 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2010 het die All Blacks die [[2010-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks]] ná drie agtereenvolgende oorwinnings oor Suid-Afrika vir die tiende keer ingepalm,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/report?gameId=103851&league=244293 |title=Gritty All Blacks are worthy champions |publisher=ESPNscrum |author=Huw Baines |date=21 Augustus 2010 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en hulle het ook die Bledisloebeker ná agtereenvolgende oorwinnings oor Australië gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://edition.cnn.com/2010/SPORT/10/30/rugby.australia.newzealand/index.html |title=Wallabies beat All Blacks with last-minute kick |publisher=[[CNN]] |author=Dean Irvine |date=30 Oktober 2010 |accessdate=23 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823201813/http://edition.cnn.com/2010/SPORT/10/30/rugby.australia.newzealand/index.html |archive-date=23 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ’n Onoorwonne wenstreep, wat in 2009 begin het, het 15 wedstryde bereik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/team/most_consecutive_wins.html?id=1;type=class |title=Rugby Union {{!}} Test matches {{!}} Most consecutive wins |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Gevolglik is die All Blacks in 2011 weer as Laureus se “span van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2011 |title=Laureus World Sports Awards 2011 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ondanks ’n tweede plek tydens die [[2011-Drienasiesreeks]], nadat hulle deur Australië in Brisbane geklop is,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/aug/27/australia-win-tri-nations |title=Australia clinch Tri Nations with victory over New Zealand |publisher=The Guardian |author=Mike Averis |date=27 Augustus 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> het die All Blacks as eerste span op die wêreldranglys die [[Rugbywêreldbeker 2011]] op eie bodem as gunstelinge betree.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/aug/27/rugby-world-cup-preview |title=Rugby World Cup 2011 preview |publisher=[[The Guardian]] |author=Mike Averis |date=27 Augustus 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het die groepfase met Tonga, Japan, Frankryk en Kanada onoorwonne beëindig, en ná oorwinnings oor Argentinië (met 33–10) en toe Australië (met 20–6), het hulle in die eindstryd op 23 Oktober 2011 op Edenpark in Auckland teen Frankryk te staan gekom. Nieu-Seeland het een drie gedruk en een strafdoel aangeteken en sodoende net-net met 8–7 gewen, waardeur die All Blacks hul tweede beker ná 1987 ingepalm het.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/oct/23/rugby-world-cup-richie-mccaw-new-zealand-france?intcmp=239 |title=Richie McCaw's New Zealand beat France in final |publisher=[[The Guardian]] |author=Eddie Butler |date=23 Oktober 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Henry het ná die wêreldbekertoernooi as afrigter bedank en is deur sy adjunk [[Steve Hansen]] opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/newzealand/8960338/New-Zealand-Rugby-Union-appoints-Steve-Hansen-as-new-All-Blacks-coach.html |title=New Zealand Rugby Union appoints Steve Hansen as new All Blacks coach |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Gavin Mairs |date=17 Desember 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarop het nog ’n nominasie as Laureus se “span van die jaar” gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2012 |title=Laureus World Sports Awards 2012 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2012 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Onder Steve Hansen === [[Lêer:Crowds along Lambton Quay watching the 2015 RWC All Blacks victory parade (Codie Taylor, Julian Savea, TJ Perenara).jpg|duimnael|Nieu-Seeland nadat hulle in 2015 as die wêreldkampioen gekroon is]] [[Lêer:British and Irish Lions scrum.jpg|duimnael|Losskrum tussen die Leeus en die All Blacks in 2017]] [[Lêer:New Zealand national rugby 20191101a11.jpg|duimnael|Klein finale om die derde plek tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] tussen die All Blacks en Wallis]] Argentinië het in 2012 by die Drienasiesreeks aangesluit wat tot die Rugbykampioenskap herdoop is. Die All Blacks het in die eerste toernooi al hul ses wedstryde gewen en die titel ingepalm. Hulle het deur die jaar heen onoorwonne gebly en is eers in die laaste wedstryd op Twickenham deur Engeland geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/20534229 |title=England 38-21 New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=1 Desember 2012 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2013 het Nieu-Seeland Frankryk vir ’n reeks van drie wedstryde gehuisves – hul eerste ontmoeting sedert die 2011-eindstryd. Die All Blacks het al drie wedstryde gewen en die [[2013-Rugbykampioenskapreeks]] onoorwonne afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/rugby-union/24412501 |title=New Zealand beat South Africa for title |publisher=[[BBC]] |date=5 Oktober 2013 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In November 2013 het Nieu-Seeland die eerste rugbyland van die professionele tydperk geword wat ’n 100%-wenrekord in ’n kalenderjaar kon behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/25037059 |title=New Zealand deny Ireland to win 24-22 and seal perfect year |publisher=[[BBC]] |date=24 November 2013 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarna is hulle weer as Laureus se “span van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2014 |title=Laureus World Sports Awards 2014 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2014-Rugbykampioenskapreeks]] het die All Blacks in hul wegwedstryde gelykop teen Australië gespeel en teen Suid-Afrika verloor, maar hulle het die ander vier wedstryde van die toernooi gewen. Tydens die verkorte [[2015-Rugbykampioenskapreeks]] het die All Blacks teen Australië verloor en as naaswenner geëindig. Hulle het egter ’n beduidende terugvegoorwinning in die tweede Bledisloetoets behaal en toe die trofee behou. Die All Blacks het die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland as verdedigende kampioen betree en tydens die groepfase na oorwinnings oor Argentinië, Namibië, Tonga en Georgië weereens onoorwonne gebly. In die kwarteindstryd het hulle die gevreesde teenstander Frankryk met 62–13 verslaan, tot dusver die hoogste oorwinning tydens die uitklopfase. Die All Blacks het Suid-Afrika naelskraap met 20–18 in die halfeindstryd en Australië met 34–17 in die eindstryd geklop om sodoende die eerste land geword wat die titel verdedig en ook vir ’n derde keer ingepalm het.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2015/oct/31/new-zealand-australia-rugby-world-cup-final-match-report |title=New Zealand retain Rugby World Cup with ruthless display against Australia |publisher=[[The Guardian]] |date=31 Oktober 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarna het die losskakel [[Dan Carter]] Laureus se toekenning as “terugkoms van die jaar” gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2016 |title=Laureus World Sports Awards 2016 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks, onder die nuwe kaptein en nommer 8, Kieran Read, en adjunkkaptein en heelagter Ben Smith, het ook tydens die [[2016-Rugbykampioenskapreeks]] onoorwonne gebly en by elke wedstryd die bonuspunt behaal. Beide Smith en die vleuel Israel Dagg was met vyf drieë elk die beste driedrukkers van dié toernooi, terwyl die eerste vyf-agtste [[Beauden Barrett]] met 81 die meeste punte tydens die toernooi aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/News/30192/all-blacks-2016-year-in-review |title=All Blacks 2016: Year in Review |publisher=All Blacks |accessdate=1 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601204028/https://www.allblacks.com/News/30192/all-blacks-2016-year-in-review |archive-date=1 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[2016 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die All Blacks hul eerste wedstryd in 111 jaar se wedywering teen Ierland verloor en is met 29–40 op [[Soldier Field]] in [[Chicago]] geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/37886601 |title=Autumn internationals: Ireland 40–29 New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=5 November 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het vir dié nederlaag wraak geneem en in die terugspel een week later Ierland in Dublin met 21–9 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/86655461/all-blacks-score-three-tries-to-beat-ireland-219-in-dublin-and-avenge-loss-in-chicago |title=All Blacks shake off Chicago shock to defeat Ireland in Dublin |publisher=Stuff |date=20 November 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2017 het die [[Britse en Ierse Leeus]] vir die tweede keer van die professionele tydperk na Nieu-Seeland getoer. Die reeks het in ’n gelykop geëindig, nadat die All Blacks en die Leeus ’n 1–1–1 aangeteken het. Die All Blacks het die eerste toets met 30–15 gewen, die Leeus die tweede met 24–21, en die laaste toets was ’n 15–15-gelykop. Net soos die 2005-toer was hierdie Leeus-toer met omstredenheid geteister, soos die Leeus se taktiek (onder die Nieu-Seelandse afrigter Warren Gatland),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.standard.co.uk/sport/rugby/it-s-onedimensional-and-boring-for-critics-to-keep-moaning-about-warrenball-a3558391.html |title=It’s one-dimensional and boring for critics to keep moaning about Warrenball |publisher=Evening Standard |date=6 Junie 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> die toon van plaaslike mediadekking,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2016/nov/02/warren-gatland-new-zealand-herald-clown-lions-coach-all-blacks-criticism |title=Warren Gatland mocked as clown by New Zealand media after anti-fan remarks |publisher=[[The Guardian]] |date=2 November 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> die rooikaart teen Sonny Bill Williams in die tweede toets<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/lionstour/british-and-irish-lions-2017-sonny-bill-williams-red-card-tackle-video-defining-moment-rugbys-greatest-series-a7818371.html |title=British and Irish Lions 2017: Sonny Bill Williams' red card a defining moment in 'rugby's greatest series' |publisher=The Independent |author=Jack de Menezes |date=1 Julie 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> asook die speelbeheer van die Franse skeidsregters Romain Poite en Jérôme Garcès<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/08/all-blacks-lions-third-test-auckland-new-zealand-reaction |title=New Zealand media attack referee Romain Poite’s late penalty U-turn |publisher=8 Julie 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> is al debatteerbaar. Die gelykop van die toetsreeks, saam met die nederlaag teen Ierland die vorige jaar het volgens sommige persberigte daarop gedui dat die span swakker word en die [[Noordelike Halfrond]] nader beweeg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.allblacks.com/News/31076/rugby-power-swings-back-to-the-north-woodward |title=Rugby power swings back to the north – Woodward |publisher=All Blacks |accessdate=1 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601205536/http://www.allblacks.com/News/31076/rugby-power-swings-back-to-the-north-woodward |archive-date=1 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Huleadle het egter die [[2017-Rugbykampioenskapreeks]] onoorwonne gewen en ook die Bledisloebeker ingepalm, nadat die All Black Australië twee keer geklop het. In Oktober het Nieu-Seeland in die laaste Bledisloetoets op Suncorpstadion in Brisbane ’n verrassende 23–18-nederlaag teen Australia gely. Tydens die [[2017 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die All Blacks met die [[Britse Barbarians]] 32–21, Frankryk 38–18, Skotland 22–17 en Wallis 33–18 afgereken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/Fixtures/2017 |title=Fixtures 2017 |publisher=All Blacks |accessdate=7 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207093745/https://www.allblacks.com/Fixtures/2017 |archive-date=7 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Met die afskop van die 2018-seisoen het die All Black tydens die Franse toer die reeks 3–0 beklink, en hul eerste wedstryde van die [[2018-Rugbykampioenskapreeks]] teen Australië 38–13 en 40–12 gewen om sodoende die Bledisloebeker te behou. ’n Ander maklike 46–24-oorwinning oor Argentinië het gevolg, maar die All Blacks is vervolgens deur die Springbokke vir die eerste keer sedert 2009 tuis in Wellington in ’n taai wedstryd met 34–36 geklop,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/45532702 |title=Rugby Championship 2018: South Africa earn thrilling 36–34 win over New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=15 September 2018 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> voordat hulle weer met Argentinië 35–17 afgereken het. In die terugwedstryd teen Suid-Afrika in Pretoria het die All Blacks vir die grootste deel van die wedstryd gesukkel, maar laat in die tweede helfte teruggekom om die wedstryd met 32–30 te beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newshub.co.nz/home/sport/2018/10/rugby-championship-all-blacks-survive-springboks-scare.html |title=Rugby Championship: All Blacks survive Springboks scare |publisher=Newshub |date=7 Oktober 2018 |accessdate=30 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630104834/https://www.newshub.co.nz/home/sport/2018/10/rugby-championship-all-blacks-survive-springboks-scare.html |archive-date=30 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle sou later nog ’n verpletterende 37–20-oorwinning oor Australië in [[Jokohama]] aanteken en sodoende ’n suiwer Bledisloereeks verseker.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news.com.au/sport/rugby/live-bledisloe-cup-game-three-australia-vs-new-zealand/news-story/6e6a65540f10db153e5147d41ecbd8b7 |title=New Zealand secures Bledisloe Cup clean sweep against Australia |publisher=NewsComAu |date=27 Oktober 2018 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ’n Ontwikkelingspan het aangebly om [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] met 31–69 te klop, terwyl die eerste span vir die [[2018 eindjaarrugbytoetsreeks]] na Europa getoer het. Dit sou ’n taai reeks vir die All Blacks word, waartydens hulle Engeland net-net met een punt (15–16) in ’n strawwe wedstryd oorwin het,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/nov/10/england-new-zealand-autumn-international-series-report |title=England denied by All Blacks and late decision in Twickenham thriller |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=10 November 2018 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> gevolg deur die tweede nederlaag ooit teen Ierland met 16–9 onder ’n kookpotatmosfeer op [[Aviva-stadion]] in Dublin.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/nov/17/ireland-new-zealand-autumn-international-match-report |title=Jacob Stockdale scores only try as Ireland earn historic win over All Blacks |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=17 November 2018 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het toe 66–3 met Italië afgereken en sodoende hul reeks met een oorwinning beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/Fixtures/2018 |title=Fixtures 2018 |publisher=All Blacks |accessdate=6 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206070742/https://www.allblacks.com/Fixtures/2018 |archive-date=6 Februarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Aan die begin van die 2019-seisoen het die All Blacks slegs die derde plek van die [[2019-Rugbykampioenskapreeks|Rugbykampioenskapreeks]] behaal; die eerste keer sedert dié toernooi van stapel gestuur is – die laaste keer wat Nieu-Seeland die derde plek (en destyds laaste plek) gemaak het, was tydens die [[2004-Drienasiesreeks]]. In die kampioenskap het die All Blacks vir die eerste keer sedert 1994 teen die Springbokke gelykop geëindig, gevolg deur ’n rekordnederlaag teen die Wallabies met 26–47. Ondanks die telling het Nieu-Seeland die Bledisloebeker verdedig, nadat hulle in die terugwedstryd met Australië 36–0 afgereken het. Die All Blacks se eerste wedstryd tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in Japan teen die Springbokke is met spanning verwag en Nieu-Seeland het met 23–13 geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/all-blacks-turn-kicking-pressure-back-on-springboks-for-win/ |title=All Blacks turn kicking pressure back on Springboks for win |publisher=All Blacks |author=Lynn McConnell |date=21 September 2019 |accessdate=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922053708/https://www.allblacks.com/news/all-blacks-turn-kicking-pressure-back-on-springboks-for-win/ |archive-date=22 September 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Aansluitend het Nieu-Seeland Kanada en Namibië verslaan. Hul laaste groepwedstryd teen Italië is net soos twee ander wedstryde weens [[tifoon]] Hagibis se verwoestinge afgelas en as ’n 0–0-gelykop geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12275294 |title=Rugby World Cup clash between All Blacks and Italy cancelled |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=10 Oktober 2019 |accessdate=30 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230023508/https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12275294 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul oorwinning tydens die kwarteindstryd teen Ierland is hulle in die halfeindstryd deur Engeland met 19–7 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/rwc-2019-japan/115611398/all-blacks-v-england-new-zealands-threepeat-hopes-over-after-crushing-loss-to-england |title=All Blacks v England: New Zealand's three-peat hopes over after heavy loss to England |publisher=stuff.co.nz |author=Richard Knowler |date=26 Oktober 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hulle het daarmee die kans op ’n titeldriekuns misgeloop en as troosprys in die klein finale om die derde plek teen Wallis te staan gekom. Dit was vir beide die Nieu-Seelandse afrigter [[Steve Hansen]] en die Walliese afrigter [[Warren Gatland]] die laaste wedstryd in hul onderskeidelike poste, en hul spanne wou albei met ’n goeie wedstryd groet. Die All Blacks het daarin geslaag en met 40–17 gewen.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50232481 |title=Rugby World Cup 2019 bronze match: Wales 17-40 New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=1 November 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/117137284/a-tribute-to-steve-hansen-one-of-the-greatest-coaches-in-rugby-history |title=A tribute to Steve Hansen: One of the greatest coaches in rugby history |publisher=Stuff |date=4 November 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Steve Hansen is in Desember 2019 deur Ian Foster opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/118113331/all-blacks-name-ian-foster-next-head-coach-live |title=Ian Foster named next All Blacks coach – coverage of the announcement and reaction as Scott Robertson loses out |publisher=Stuff |date=11 Desember 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Onder Ian Foster === [[Lêer:2023 Rugby World Cup – France vs New Zealand – 2.jpg|duimnael|Openingswedstryd van die Rugbywêreldbeker 2023 tussen die gasheer Frankryk en Nieu-Seeland]] Die Springbokke het vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] nie aan die [[2020-Drienasiesreeks]] deelgeneem nie en die All Blacks het dié toernooi ná twee oorwinnings en nederlae elk beklink, waaronder die eerste nederlaag teen die Poemas ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2020/nov/14/nz-all-blacks-vs-argentina-live-scores-tri-nations-rugby-union-new-zealand-game-match-sydney-bankwest-stadium-score-kickoff-news-teams-latest |title=New Zealand All Blacks 15–25 Argentina: Rugby Tri-Nations – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Jonathan Howcroft |date=14 November 2020 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In die tweede ontmoeting met Argentinië het Nieu-Seeland wraak geneem en vir die eerste keer enige Argentynse punte verhoed. Tydens die [[2021-Rugbykampioenskapreeks]] het Nieu-Seeland sy titel ná vyf oorwinnings en een nederlaag verdedig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/58689678 |title=Rugby Championship – New Zealand 19–17 South Africa: All Blacks seal title with late penalty |publisher=[[BBC]] |date=25 September 2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die [[2021 eindjaarrugbytoetsreeks]] het vir Nieu-Seeland met oorwinnings oor die Verenigde State, Wallis en Italië begin, maar daarop het nederlae teen Ierland en Frankryk gevolg, waarmee die Franse die Dave Gallaher-trofee vir ’n tweede keer ingepalm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/59363034 |title=France 40–25 New Zealand: Hosts beat All Blacks for first time since 2009 |publisher=[[BBC]] |date=20 November 2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die 2022 midjaarrugbytoetsreeks is Nieu-Seeland vir die eerste keer deur Ierland in ’n tuisreeks met 1–2 verslaan. Dit was ook Ierland se eerste oorwinnings in Nieu-Seeland ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/jul/16/new-zealand-ireland-third-test-rugby-union-match-report |title=Ireland stun All Blacks again to make history with series triumph |publisher=[[The Guardian]] |author=Lee Calvert |date=16 Julie 2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die [[2022-Rugbykampioenskapreeks]] kon die All Blacks slegs met een bonuspunt meer as die Springbokke beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/trc-rd-6-pumas-make-springboks-work-hard-for-victory/ |title=Pumas Make Springboks Work Hard for Victory |publisher=[[Superrugby]] |date=25 September 2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die verkorte [[2023-Rugbykampioenskapreeks]] het die All Blacks ná oorwinnings in al hul drie wedstryde hul algehele 20ste titel in dié toernooi se geskiedenis ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66348302 |title=Australia 7–38 New Zealand: All Blacks hammer Wallabies to win Rugby Championship |publisher=[[BBC]] |date=29 Julie 2023 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In hul laaste opwarmingswedstryd voor die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk het Nieu-Seeland teen hul aartsvyand Suid-Afrika op Twickenham met 7–35 hul destyds ergste nederlaag gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-v-springboks-live-updates-at-twickenham/ISFKUMXIWRD7ZGW4MIS4HCWATU/ |title=All Blacks suffer record defeat to Springboks at Twickenham – as it happened |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=25 Augustus 2023 |accessdate=26 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230826032944/https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-v-springboks-live-updates-at-twickenham/ISFKUMXIWRD7ZGW4MIS4HCWATU/ |archive-date=26 Augustus 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks was vir die hooftoernooi tradisioneel een van die gunstelinge op die titel. In die openingswedstryd het die All Blacks teen die medegunsteling en gasheer Frankryk hul grootste nederlaag ooit in ’n toernooi en hul eerste in die groepfase gely (met 13–27). Die All Blacks kon egter herstel en die groepfase met maklike oorwinnings oor Namibië (met 71–3), Italië (met 96–17) en Uruguay (met 73–0) afsluit. In die kwarteindstryd het hulle met Ierland nog ’n gunsteling ontmoet en kon ’n naelskraapse 28–24-oorwinning behaal. In die halfeindstryd het die All Blacks Argentinië met 44–6 oorrompel en die eerste span geword wat vyf eindstryde gehaal het. Hier het hulle die aartsvyand Suid-Afrika ontmoet, waarby een span vir die eerste keer die vierde wêreldbekertitel kon inpalm. In een van die nouste eindstryde ooit het Nieu-Seeland met 11–12 verloor, waartydens die kaptein [[Sam Cane]] die eerste speler geword het wat ’n rooikaart in ’n eindstryd ontvang het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/888879/new-zealand-rugby-world-cup-2023-review |title=New Zealand: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=29 Oktober 2023 |accessdate=31 Oktober 2023}}</ref> === Onder Scott Robertson === Vroeg in 2024 het die voormalige All Black [[Scott Robertson]] as hoofafrigter oorgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzrugby.co.nz/news-and-events/latest-news/scott-robertson-appointed-all-blacks-head-coach-from-2024 |title=Scott Robertson appointed All Blacks Head Coach from 2024 |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=21 Maart 2024 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2024-Rugbykampioenskapreeks]] moes die All Blacks die titel aan die aartsvyand die Springbokke oorhandig nadat die Suid-Afrikaners vir die eerste keer sedert 1949 hul vierde agtereenvolgende oorwinning oor die Nieu-Seelanders kon behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/ce81zgvqqmgo |title=What have we learned from the Rugby Championship? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=29 September 2024 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]] is Nieu-Seeland se ergste nederlaag teen die aartsvyand Suid-Afrika met 10–43 oortref.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-v-south-africa-new-zealand-out-to-regain-freedom-cup-at-wellingtons-sky-stadium/JMY2764YCRGOPAEWVLIAZCRRMI |title=All Blacks v South Africa recap: Springboks hand All Blacks record defeat in Wellington |publisher=[[The New Zealand Herald]] |authors=Benjamin Plummer, Alex Powell, Christopher Reive |date=13 September 2025 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die Springbokke het ook met die toernooititel weggestap.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/c2375g123zgo |title=What did we learn from the Rugby Championship? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=5 Oktober 2025 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In Januarie 2026 het Robertson as hoofafrigter bedank.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby/all-blacks/all-blacks-coach-scott-robertson-set-to-be-axed-reports/E5C3QKLUDNA7XFK4YMXOE7AW6Q/ |title=All Blacks coach Scott Robertson departs his role |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=15 Januarie 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Twee maande later is die voormalige All Black [[Dave Rennie]] as sy opvolger benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/new-zealand-rugby-appoints-dave-rennie-as-all-blacks-head-coach |title=New Zealand Rugby appoints Dave Rennie as All Blacks Head Coach |publisher=All Blacks |date=4 Maart 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Die bynaam „All Blacks“ == Billy Wallace, die laaste oorblywende speler van die 1905/06-''Original All Blacks'', het in 1955 in ’n onderhoud vertel, dat ’n joernalis van die koerant ''Daily Mail'' na afloop van die wedstryd teen Hartlepool na die Nieu-Seelandse span as „all backs“ verwys het. Dié joernalis het die gewoonlik swaar en groot voorspelers bedoel, wat in teenstelling met hul teenstanders vinnig en rats was en die bal net só goed soos die agterspelers bemeester het, asof hulle almal sou speel soos die agterspan (''as if they were all backs'', “asof almal agterspelers was”). Wallace het verder beweer, dat weens ’n tikfout in ’n artikel voor die komende speel teen Somerset almal na die span slegs as “All Blacks” verwys het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=16–17}}</ref> Wallace se verduideliking word vandag algemeen verwerp, aangesien vir die tydperk van 1905/06 geen Engelse koerant beskikbaar is wat die term “All Backs” gebruik nie. Die term “All Backs” word wel in ’n verslag deur die plaaslike koerant ''Northern Daily Mail'' ná die wedstryd teen Hartlepool gebruik, wat vervolgens deur die ''Daily Mail'' se nasionale uitgawe oorgeneem is. Die outeur van dié artikel is J. A. Buttery, die ''Daily Mail'' se rugbyverslaggewer tydens die Nieu-Seelandse toer, wat met die bynaam na die geheel-en-al swart gekleede span (met uitsondering van die silwervaring) verwys het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbymuseum.co.nz/article-all-blacks-the-name/ |title=“All Blacks” – The Name. |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=4 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180204171307/http://rugbymuseum.co.nz/article-all-blacks-the-name/ |archive-date=4 Februarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == All Black-trui == [[Lêer:All Blacks 1905.JPG|duimnael|links|Die 1905-''Originals'' se trui]] [[Lêer:All blacks jersey whitebackg.jpg|duimnael|Die [[Adidas]]-trui tussen Julie 1999 en Augustus 2011]] [[Lêer:NZ All Blacks Mens XV's Shirt.jpg|duimnael|Die 2012-trui, geborg deur AIG]] Die huidige Nieu-Seelandse trui is heeltemal swart (na dié trui word soms as die “swartste” trui ooit verwys), met uitsondering van die borg se kenteken en die NZRU se silwervaring op die embleem. Die 1884-Nieu-Seeland-toer na Australië was die eerste oorsese rugbytoer vir Nieu-Seeland en het heeltemal ander truie as vandag s’n gesien. Destyds het die span ’n donkerblou hemp met ’n goue varing op die linkerkant van die trui aangetrek.<ref>{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=28}}</ref><ref name=blue>{{en}} {{cite web |url=http://rugbymuseum.co.nz/a-history-of-nz-rugby-in-four-jerseys/ |title=A history of New Zealand rugby in four jerseys |author=Malcolom Woods |publisher=New Zealand Rugby Museum |date=September 2011 |accessdate=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930025244/http://rugbymuseum.co.nz/a-history-of-nz-rugby-in-four-jerseys/ |archive-date=30 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=early>{{en}} {{cite web |url=https://www.massey.ac.nz/massey/about-massey/news/article.cfm?mnarticle_uuid=1B1C2AFC-A0D1-F2F9-1B0B-EC682E8B332C |title=Early All Blacks jerseys recreated |publisher=Massey Universiteit |accessdate=5 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205045155/http://www.massey.ac.nz/massey/about-massey/news/article.cfm?mnarticle_uuid=1B1C2AFC-A0D1-F2F9-1B0B-EC682E8B332C |archive-date=5 Februarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1893 het die NZRU op hul jaarlikse algemene vergadering bepaal dat die trui uit ’n swart hemp met ’n silwervaring op en wit poefbroeke sal bestaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=17}}</ref> Historiese prente toon egter dat wit broeke gedurende die vroeë jare gedra is. Iewers tussen 1897 en 1901 is die trui verander; die span wat in 1901 teen Nieu-Suid-Wallis te staan gekom het, het ’n swart hemp sonder kraag en ’n silwervaring gedra.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/all-blacks/page-3 |title=The “All Black” Uniform |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Sedert 2000 vertoon Nieu-Seeland tydens hul eindjaarrugbytoetsreekse in Frankryk ’n geborduurde herinneringspapawer op hul truimou.<ref>{{en}} {{cite journal |journal=The Press (Christchurch) |title=ABs Remember |date=11 November 2006 |page=F1}}</ref> Die papawer het die ANZAC-soldate wat aan die strande van [[Gallipoli]] gesneuwel het geëer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://media.newzealand.com/en/story-ideas/new-zealand-france-strong-links/ |title=New Zealand & France – strong links |publisher=www.newzealand.com |accessdate=24 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124115200/https://media.newzealand.com/en/story-ideas/new-zealand-france-strong-links/ |archive-date=24 Januarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Kaptein Richie McCaw het gesê “Ons wil die oorsese diens van Nieu-Seelanders gedenk. Dit is ’n belangrike deel van ons geskiedenis as ’n land en as ’n span.”<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.iol.co.za/index.php?sf=117&set_id=6&click_id=18&art_id=qw116167788450S163 |title=All Blacks to honour fallen soldiers |work=[[IOL]] |publisher=[[Sekunjalo Independent Media]] |date=24 Oktober 2006 |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024025916/http://www.iol.co.za/sport/all-blacks-to-honour-fallen-soldiers-1.564093 |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gedurende die Rugbywêreldbeker 2011 het die All Blacks ’n geborduurde Webb Ellis-beker op die mou van hul trui met die jaar “1987” onderaan in herinnering aan hul eerste wêreldtitel vertoon. Elkeen van die vier spanne wat voorheen die toernooi gewen het, het dieselfde detail op hul truie getoon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/News/16938/the-new-all-blacks-jersey-a-tribute-to-history- |title=The new All Blacks jersey – a tribute to history |publisher=All Blacks |date=30 Julie 2011 |accessdate=29 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029130037/https://www.allblacks.com/News/16938/the-new-all-blacks-jersey-a-tribute-to-history- |archive-date=29 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Adidas betaal aan die NZRFU $200&nbsp;miljoen oor nege jaar, met die verwagting dat Nieu-Seeland omtrent 75% van hul wedstryde sal wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.unlimited.co.nz/unlimited.nsf/0/13565E280545E3FACC256DA30017EA5A?OpenDocument&Highlight=2,team,new,zealand,and,teamwork |title=God defend the All Black brand |publisher=Fairfax New Zealand |work=Unlimited Magazine |author=Russell Brown |date=22 September 2003 |accessdate=11 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011212110/http://unlimited.co.nz/unlimited.nsf/0/13565E280545E3FACC256DA30017EA5A?OpenDocument&Highlight=2%2Cteam%2Cnew%2Czealand%2Cand%2Cteamwork |archive-date=11 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nike het in 1996 ook aansoek gedoen om die All Blacks te borg, maar het eerder die gholfspeler[[Tiger Woods]] geborg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,1609776,00.html |title=Member of the Club |publisher=[[Time (tydskrif)]] |author=Alice Park |location=Fort Worth |date=12 April 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die wegtrui was tradisioneel wit met swart broeke. Nadat die All Blacks vir ’n aantal jare in ’n alternatiewe uitrusting met ’n grys trui en swart broek uitgedraf het, het die NZRU in Mei 2009 teruggekeer na die tradisionele wit truie met swart broeke. Vir hul wedstryd teen die Springbokke op 30 Julie 2011 in Wellington het die All Blacks se trui ’n wit kraag in eerbetoon vir die span wat die 1987-wêreldbeker gewen het getoon. Net selde speel die All Blacks hul wegwedstryde nie in swart nie, veral as hulle teen spanne te staan kom wat tradisioneel ook in donker kleure speel (byvoorbeeld die Skotte se donkerblou). In 2006 is die wit trui met ’n grys een vervang, maar drie jaar later was dit weer die gewone wit trui. In 2012 het die NZRU ’n omstrede stap geneem en die Amerikaanse versekerings- en finansiëledienstemaatskappy, AIG, toegelaat om hulself op die sentrale bodeel van die All Black-trui te adverteer. In ruil daarvoor sou die NZRU ’n geheime, direkte finansiële borgskap met ’n waarde van sowat $80&nbsp;miljoen oor vyf jaar bekom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/sport/rugby/rugby-all-blacks-aig-deal-worth-80m |title=All Blacks' AIG deal worth $80m |publisher=Otago Daily Times |date=4 November 2012 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nadat AIG besluit het om nie sy borgooreenkoms met die span te verleng nie, is aangekondig dat die Altrad Group vanaf 2022 die All Blacks se nuwe hoofborg sou wees met ’n sesjaarooreenkoms ter waarde van meer as $120&nbsp;miljoen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby-french-billionaire-mohed-altrad-reveals-hidden-detail-in-massive-all-blacks-sponsorship-deal/TN4ZPRCLR7JMQD5T2P5DZAONLM/ |title=Rugby: French billionaire Mohed Altrad reveals hidden detail in massive All Blacks sponsorship deal |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=30 Augustus 2021 |accessdate=28 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928174608/https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby-french-billionaire-mohed-altrad-reveals-hidden-detail-in-massive-all-blacks-sponsorship-deal/TN4ZPRCLR7JMQD5T2P5DZAONLM/ |archive-date=28 September 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Steinlager was die eerste borg wat, tussen 1994 en 1999, op die All Blacks se trui verskyn het, op die linkerbors van die trui (oorkant die silwervaring); voordat Adidas in 1999 as verskaffer oorgeneem het. Adidas tree sedert die [[1999-Drienasiesreeks]] as Nieu-Seeland se truivervaardiger op, nadat hulle by Canterbury oorgeneem het, wat sedert 1924 die truie vervaardig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nz.canterbury.com/canterbury-1924-i46 |title=Canterbury 1924 |publisher=nz.canterbury.com |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ná die vrystelling van ’n spesiale trui vir die komende drie toetse teen die [[Britse en Ierse Leeus]] is in Junie 2017 aangekondig dat die vennootskap tussen die All Blacks en Adidas tot minstens 2023 uitgebrei is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/news/sport/331970/adidas-and-all-blacks-unveil-new-jersey |title=Adidas and All Blacks unveil new jersey |publisher=Radio New Zealand |date=31 Mei 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Tuisstadions == [[Lêer:Eden Park.jpg|duimnael|links|[[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]]]] {{Location map+ |Nieu-Seeland |caption=Kaart van Nieu-Seeland se huidige tuistadions |places= {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Edenparkstadion|Edenpark]] |position=right |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-36 |lat_min=-52 |lat_sec=-30 |lon_deg=174 |lon_min=44 |lon_sec=41 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label={{nowrap|[[North Harbour-stadion|North Harbour]]}} |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-36 |lat_min=-43 |lat_sec=-37 |lon_deg=174 |lon_min=42 |lon_sec=6 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Waikatostadion|Waikato]] |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-37 |lat_min=-46 |lat_sec=-52 |lon_deg=175 |lon_min=16 |lon_sec=6 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Westpacstadion|Westpac]] |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-41 |lat_min=-16 |lat_sec=-23 |lon_deg=174 |lon_min=47 |lon_sec=9 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label={{nowrap|[[Forsyth Barr-stadion|Forsyth Barr]]}} |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-45 |lat_min=-52 |lat_sec=-9 |lon_deg=170 |lon_min=31 |lon_sec=28 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label={{nowrap|[[Rugby League Park]]}} |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-43.5437 |lon_deg=172.6041 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Yarrowstadion|Yarrow]] |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-39 |lat_min=-4 |lat_sec=-13 |lon_deg=174 |lon_min=3 |lon_sec=54 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[McLeanpark]] |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-39 |lat_min=-30 |lat_sec=-7 |lon_deg=176 |lon_min=54 |lon_sec=46 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Trafalgarpark]] |position=top |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-41 |lat_min=-16 |lat_sec=-1 |lon_deg=173 |lon_min=16 |lon_sec=59 }} }} Net soos ander vername rugbylande soos Argentinië, Australië, Frankryk en Suid-Afrika beskik Nieu-Seeland oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die All Blacks gebruik vir hul tuiswedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Nieu-Seeland in. Veral [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]], [[Westpacstadion]] in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] und die [[Waikatostadion]] in [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] word gereeld vir toetswedstryde gebruik. Voor die oprigting van die Westpacstadion in 1999 was Wellington se toetsstadion [[Athletic Park]]. Athletic Park het die eerste All Blacks-toets in Nieu-Seeland teen Groot-Brittanje in 1904 gehuisves.<ref name="2ndTest">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1047 |title=Match Centre – All Blacks vs British & Irish Lions |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hul eerste tuistoets buite die hoofsentra Auckland, Christchurch, Dunedin en Wellington is in 1996 op [[McLeanpark]] in [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]] gespeel.<ref name="296thTest">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=2004 |title=Match Centre – All Blacks vs Samoa |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Edenpark het albei eindstryde van die rugbywêreldbekertoernooie in 1987 en 2011 aangebied. Beide Edenpark en [[Lancasterpark]] is met die oog op die Rugbywêreldbeker 2011 opgeknap en hulle kapasiteite is verhoog. Die Nieu-Seelandse regering het alternatiewelik vir die uitbreiding van Edenpark die oprigting van ’n nasionale stadion by die ou hawe van Auckland voorgestel. Dié voorstel het is egter deur die owerhede in Auckland en die streek verwerp en is einde November 2006 laat vaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10412665 |title=It's Eden Park says disappointed Mallard |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=27 November 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Destyds het die NZRU Carisbrook nie langer as ’n geskikte toetsstadion beskou nie, en ’n [[Forsyth Barr-stadion|bedekte sportstadion]] is as vervanging voorgestel.<ref name="CarisbrookReplacement">{{en}} {{cite web |url=http://tvnz.co.nz/view/page/411317/811408 |title=Proposed stadium a NZ first |publisher=TVNZ |date=10 Augustus 2006 |accessdate=14 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914055955/http://tvnz.co.nz/view/page/411317/811408 |archive-date=14 September 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die stad [[Dunedin]] het die nuwe stadion in Maart 2008 goedgekeur,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://tvnz.co.nz/view/page/1320238/1642915 |title=Dunedin council to help fund stadium |publisher=TVNZ |date=17 Maart 2008 |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BeuvOBVD?url=http://tvnz.co.nz/view/page/1320238/1642915 |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> die verkryging van grond het van Augustus tot Oktober daardie jaar plaasgevind,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/news/dunedin/council-starts-buying-stadium-land |title=Council starts buying stadium land |publisher=Otago Daily Times |author=David Loughrey |date=29 Augustus 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en die nuwe stadion is in Augustus 2011 ingewy, net betyds vir die Rugbywêreldbeker. Lancasterpark is tydens die Christchurch-aardbewing in Februarie 2011 ernstig beskadig, met krake in sommige staanplekke en die speeloppervlak is deur oorvloedig erg beskadig, maar ook die infrastruktuur en strate rondom dié stadion. As gevolg van die groot skade is al die wedstryde, wat in Christchurch beplan was, na ander plekke verskuif. Toetsrugby het in 2012 na Christchurch se [[Rugby League Park]] teruggekeer. Alhoewel die staanplekke op daardie stadion ernstig beskadig is, sodat hulle afgebreek moes word, was die skade aan die infrastruktuur heelwat minder as by Lancasterpark, en die speeloppervlak het die aardbewing relatief onbeskadig oorleef. Die stadion is herbou met ’n permanente sitplekkapasiteit van 17&nbsp;000, met tydelike sitplekke vir ’n bykomende 9&nbsp;000 toeskouers. === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 1987|Rugbywêreldbeker 2011}} [[Lêer:Rugby World Cup 2011 New Zealand.jpg|duimnael|Speelstede in Nieu-Seeland tydens die Rugbywêreldbeker 2011]] Die eerste Rugbywêreldbeker 1987 is saam deur Australië en Nieu-Seeland aangebied. Van die wedstryde was soos volg opgedeel: Vyf wedstryde van Groep 2, asook al die wedstryde van beide Groep 3 (wat die All Blacks ingesluit het) en Groep 4 is dwarsdeur Nieu-Seeland aangebied. Daarbenewens is een kwarteindstryd elk in Auckland en Christchurch, asook die klein finale om die derde plek in Rotorua en die eindstryd tussen die All Blacks en Frankryk in Auckland aangebied. Nieu-Seeland het altesaam 21 wedstryde gehuisves, met die oorblywende elf wedstryde wat in Australië gespeel is. Van Nieu-Seeland se ander stadions tydens dié toernooi was: Athletic Park in Wellington, Lancasterpark in Christchurch, [[Carisbrook]] in [[Dunedin]], [[McLeanpark]] in [[Napier]], [[Waikatostadion]] in [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], [[Rugby Park-stadion|Rugby Park]] in [[Invercargill]] en [[Arena Manawatu|Showgrounds-ovaal]] in [[Palmerston North]]. Die [[Rugbywêreldbeker 2003]] sou oorspronklik oor deur beide Australië en Nieu-Seeland aangebied word, maar ná ’n dispuut tussen die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] en die IRR is Australië as alleenlike gasheer aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/1861398.stm |title=New Zealand loses Cup status |publisher=[[BBC]] |date=8 Maart 2002 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland sou oorspronklik 23 van die 48 wedstryde huisves, maar is van hul gasheerregte ontneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/1937084.stm |title=NZ loses Rugby World Cup |publisher=[[BBC]] |date=18 April 2002 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die Rugbywêreldbeker 2011 is dwarsdeur Nieu-Seeland aangebied. Die 48 wedstryde is in 13 stadions gehuisves, met [[Edenparkstadion|Edenpark]] in Auckland wat die openingswedstryd, die halfeindrondte, die klein finale om die derde plek en die eindstryd tussen die All Blacks en Frankryk aangebied het. Van Nieu-Seeland se ander stadions tydens dié toernooi was: [[Westpacstadion|Westpac]] in Wellington, [[Forsyth Barr-stadion|Otago]] in [[Dunedin]], [[North Harbour-stadion|North Harbour]] in Auckland, Waikatostadion in Hamilton, [[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua Int’l Stadion]] in [[Rotorua]], [[Yarrowstadion]] in [[Nieu-Plymouth]], [[Trafalgarpark]] in [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]], Rugby Park in Invercargill, [[Okarapark]] in [[Whangarei]], McLeanpark in Napier en Showgrounds-ovaal in Palmerston North. == Haka == {{Hoofartikel|Haka}} [[Lêer:New Zealand Haka vs Portugal 15-09-2007.jpg|duimnael|links|Haka voor ’n wedstryd teen Portugal in Lyon, Frankryk, tydens die Rugbywêreldbeker 2007]] [[Lêer:New zealand haka 1917.jpg|duimnael|’n Haka in 1917, Parys]] [[Lêer:Maori allblacks paris.jpg|duimnael|Die Maori-All Blacks se haka in 1926, Parys]] [[Lêer:haka 2006.jpg|duimnael|Die All Blacks besig om die Haka uit te voer voor ’n wedstryd teen Frankryk in 2006]] [[Lêer:Haka.jpg|duimnael|’n 2009-haka]] [[Lêer:Ka mate.jpg|duimnael|Frankryk beantwoord die haka tydens die 2007-kwarteindstryd met ’n nabystaan – en sal die wedstryd later wen]] [[Lêer:2015 Rugby World Cup New Zealand vs Argentina (21391939030).jpg|duimnael|Haka tydens die Rugbywêreldbeker 2015 teen Argentinië]] Die All Blacks voer ’n haka (’n [[Maori|Māori]]-oorlogsdans) voor elke toetswedstryd uit wat as ’n motivering vir hulleself en ’n intimidasie van hul teenstanders dien. Die haka word soms as ’n uitnodiging vir ’n geveg beskryf. Die haka word met Nieu-Seeland geassosieer sedert ’n toer van Nieu-Suid-Wallis in 1888/89.<ref>{{en}} {{cite book |author=Malcolm Mulholland |title=Beneath the Maori Moon: An Illustrated History of Maori Rugby |publisher=Huia Publishers |location=Wellington |year=2009 |isbn=978-1-86969-305-3 |pages=17}}</ref> Die Nieu-Seelandse “Native”-span (die span wat in Brittanje, Australië en Nieu-Seeland getoer het in 1888 en 1889) het die ''Ake Ake Kia Kaha'' gebruik en die 1903-span in Australië het ’n spottende haka, ''Tupoto koe, Kangaru!'' gebruik. Die 1905-All Blacks het die tradisie begin om die ''Ka Mate'' te gebruik en teen 1914 was dit goed gevestig in Nieu-Seelandse rugby. Die 1924-All Blacks het ’n spesiaal gekomponeerde haka, ''Kia Whaka-ngawari'', gebruik, maar later het die All Blacks weer teruggeval op die ''Ka Mate''.<ref>{{en}} {{cite book |author=Malcolm Mulholland |title=Beneath the Maori Moon: An Illustrated History of Maori Rugby |publisher=Huia Publishers |location=Wellington |year=2009 |isbn=978-1-86969-305-3 |pages=24}}</ref><ref name="1924Haka">{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/1966/haka/page-3 |title=All Blacks' Haka |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die haka is tot in 1986 veral buite Nieu-Seeland opgevoer, maar sedert die [[Rugbywêreldbeker 1987]] ook op eie bodem. Dit moes egter geoefen word om 'n ritmiese akkuraatheid en intensiteit wat voorheen ontbreek het, te bereik. Die spelers Wayne Shelford en Hika Reid het hierin ’n sleutelrol gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/the-haka/ |title=The Haka |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In Augustus 2005, voor die Drienasiestoets tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika op Carisbrook in [[Dunedin]], het die All Blacks ’n ander haka, ''Kapa o Pango'', uitgevoer. ''Kapa o Pango'' was ’n haka wat spesiaal deur Derek Lardelli ontwikkel is en “...ontwerp is om die multi-kulturele aard van kontemporêre Nieu-Seeland te reflekteer — in besonder die invloed van [[Polinesië|Polinesiese]] kulture”.<ref name="KapaoPango">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10342926 |title=New haka the cutting edge of sport |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Jon Stokes |date=29 Augustus 2005 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ''Kapa o Pango'' is bedoel om gebruik te word by spesiale geleenthede en nie om die ''Ka Mate'' te vervang nie.<ref name="NotReplaceHaka">{{en}} {{cite web |url=http://xtramsn.co.nz/rugby/0,,12428-4704719,00.html |title=ABs Reveal New Haka |publisher=xtramsn.co.nz |author=Marc Hinton |date=27 Augustus 2005 |accessdate=29 Junie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629234113/http://xtramsn.co.nz/rugby/0,,12428-4704719,00.html |archive-date=29 Junie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ''Kapa o Pango'' eindig met ’n “keel-afsny”-aksie wat ’n bron van omstredenheid was en gelei het tot aantygings dat ''Kapa o Pango'' geweld aanmoedig wat die verkeerde boodskap aan All Blacks-ondersteuners sou stuur.<ref name="HakaControvery">{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/newzealand/2364899/Cut-throat-haka-does-All-Blacks-no-favours.html |title=Cut-throat haka does All Blacks no favours |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Mick Cleary |date=5 September 2005 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref name=two>{{en}} {{cite web |url=https://www.theage.com.au/sport/haka-furore-adds-spice-to-bledisloe-duel-20060728-gdo27b.html |title=Haka furore adds spice to Bledisloe duel |publisher=theage.com.au |date=28 Julie 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Volgens die “Kapo o Pango”-komponis, Derek Lardelli, stel die gebaar die “trek van lewenskragtige energie in die longe en hart in” voor.<ref name="GestureMeaning">{{en}} {{cite web |url=http://www.planet-rugby.com/News/story_52333.shtml |title=Kapa O Pango gets green light |publisher=Planet Rugby |date=8 Julie 2006 |accessdate=7 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607091559/http://www.planet-rugby.com/News/story_52333.shtml |archive-date=7 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Indien die All Blacks in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] speel, word uit respek teenoor Te Rauparaha altyd die Ka Mate uitgevoer. By ander speelplekke besluit die kaptein en die haka se leier gedurende die dae voor die wedstryd op die haka wat wat die beste pas by die bui van die spel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espn.com/espn/feature/story/_/id/27583628/understanding-all-blacks-supreme-success |title=Understanding the All Blacks' supreme success |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In November 2006, by die [[Millennium-stadion]] in [[Cardiff]], het die All Blacks die haka in hulle kleedkamers voor die wedstryd uitgevoer, in plaas van net voor die afskop. Die Walliese Rugbyunie wou gehad het dat die Walliese volkslied gesing moes word ná die uitvoering van die haka. Die All Blacks wou nie instem tot die versoek nie en het daarom die haka in hulle kleedkamers uitgevoer.<ref name="NoHaka">{{en}} {{cite web |url=http://icwales.icnetwork.co.uk/0500rugbyunion/0200news/tm_method=full%26objectid=18166940%26siteid=50082-name_page.html |title=So just who is to blame for no Millennium haka? |publisher=icwales.co.uk |date=27 November 2006 |accessdate=18 Desember 2006}}</ref> Ander nasionale spanne uit [[Eilandstaat|eilandstate]] in die [[Stille Oseaan]]-gebied voer soortgelyke oorlogsdanse voor internasionale wedstryde uit; dit sluit in [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] se weergawe van die haka, Tonga se ''Sipi Tau'' en Fidji se ''cibi''. Suid-Afrika se Springbokke het ook al oorweg om ’n [[Zoeloes|Zoeloe]]-oorlogsdans as deel van die voorwedstrydverrigtinge in te voer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6902661.stm |title=Springboks aim to unveil own haka |publisher=[[BBC]] |date=17 Julie 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die “Ka Mate”-haka begin algemeen met ’n stel van vyf voorbereidingsinstruksies wat deur die leier geskree word, voordat die hele span by hom aansluit:<ref>{{en}} {{cite web |url=http://haka.co.nz/haka/ |title=Haka |date=30 November 2015 |accessdate=22 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022020138/http://haka.co.nz/haka/ |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |title=Haka! The Dance of a Noble People |date=17 Junie 1993 |publisher=Raupo Publishing (NZ) Ltd}}</ref> {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="2" style="margin-left:3em" |+'''"Ka Mate"''' |- |'''Leier''': |''Taringa whakarongo!'' | |Ore op! |- | |''Kia rite! Kia rite! Kia mau! '' | |Maak reg...! Staan in een ry...! Staan vas! |- |'''Span''': |''Hī!'' | |Ja! |- |'''Leier''': |''Ringa ringa pakia!'' | | Klap die hande teen die dye! |- | |''Waewae takahia kia kino nei hoki!'' | |Stamp met die voete so hard as wat jy kan! |- |'''Span''': |''Kia kino nei hoki!'' | |So hard as wat ons kan! |- |'''Leier''': |''Ka mate, ka mate'' | |Ek sterf! Ek sterf! |- |'''Span''': |''Ka ora' Ka ora' | |Ek lewe! Ek lewe! |- |'''Leier''': |''Ka mate, ka mate'' | |Ek sterf! Ek sterf! |- |'''Span''': |''Ka ora' Ka ora' | |Ek lewe! Ek lewe! |- |'''Almal''': |''Tēnei te tangata pūhuruhuru'' | |Hier staan die harige man... |- | | ''Nāna ne I tiki mai whakawhiti te rā'' | |...wat die son roep en dit op ons laat skyn! |- | |''A Upane! Ka Upane!'' | |Ry nou! Ry nou! |- | |''A Upane Kaupane" | |Neem die eerste stap! |- | |''Whiti te rā,!'' | |Laat die sonskyn in! |- | |''Hī!'' | |Maak klaar! |} == Toetswedstryde == [[Lêer:New Zealand IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Nieu-Seeland se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Die All Blacks het teen elke teenstander ’n positiewe wenrekord. Nieu-Seeland het 505 van sy 657 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 76,86%. Daarmee is die All Blacks die suksesvolste nasionale rugbyspan wêreldwyd. Drie nasionale spanne, wat deur Wêreldrugby as ’n vlak-een-span geag word, het nog nooit teen die All Blacks ’n oorwinning aangeteken nie ([[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] en [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]]). Die slegste wenrekord het die All Blacks teen die Suid-Afrikaanse Springbokke (58,18%). Sedert die bekendstelling van Wêreldrugby se ranglys in Oktober 2003 was Nieu-Seeland oorwegend in die eerste plek. Nieu-Seeland se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen Oktober 2025):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=team;team=8;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – New Zealand |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/ |title=Match Centre – All Blacks test match Record since first test match |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Opponent ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ARGru}} || 41 || 36 || 4 || 1 || 87,80 |- | {{AUSru}} || 181 || 128 || 45 || 8 || 70,72 |- | {{BILru}} || 41 || 30 || 7 || 4 || 73,17 |- | {{ENGru}} || 46 || 36 || 8 || 2 || 78,26 |- | {{FIJru}} || 8 || 8 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{FRAru}} || 67 || 51 || 15 || 1 || 76,12 |- | {{GEOru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{IRLru}} || 38 || 32 || 5 || 1 || 84,21 |- | {{ITAru}} || 17 || 17 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{JPNru}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CANru}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NAMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{PORru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ROMru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SAMru}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SCOru}} || 32 || 30 || 0 || 2 || 93,75 |- | {{RSAru}} || 110 || 64 || 42 || 4 || 58,18 |- | {{TGAru}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{URUru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAru}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{WALru}} || 37 || 34 || 3 || 0 || 91,89 |- class="sortbottom" ! Algeheel || 657 !! 505 !! 129 !! 23 !! 76,86 |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur [[Nieu-Seeland Rugby]] nieerkende wedstryde teen die Nieu-Suid-Walliese Waratahs (1920–1928) is nie in die lys nie. Wedstryde teen die [[Britse Barbarians]] word deur Nieu-Seeland Rugby ook nie as sulks erken nie. == Wedywering met ander nasionale spanne == === Noordelike Halfrond === Net soos die ander rugbylande van die Suidelike Halfrond handhaaf Nieu-Seeland ’n wedywering met die nasionale spanne van die Noordelike Halfrond. Net só het Nieu-Seeland tydens twee van sy eindstrydverskynings teen Frankryk te staan gekom (in 1987 en 2011), wat hulle albei kon wen. Sedert 2000 ding Nieu-Seeland en Frankryk mee om die [[Dave Gallaher-trofee]] en sedert 2008 ding Nieu-Seeland en Engeland mee om die [[Hillary-skild]].<ref name="Part One">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part One |publisher=ESPNscrum |date=29 Oktober 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190107/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Part Two">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part Two |publisher=ESPNscrum |date=5 November 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2005 en 2017 was teen die Britse en Ierse Leeus die New Zealand Lions Series-trofee op die spel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/15380001/lions-trophy-unveiled |title=Lions trophy unveiled |publisher=ESPNscrum |date=29 Mei 2005 |accessdate=2 Augustus 2025}}</ref> Dié trofee is in 2021 met die Lions Series-trofee vervang, wat aan die wenner van elke vierjaarlikse Leeus-reeks oorhandig word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionsrugby.com/en/news/lions-and-springboks-to-play-for-new-tour-trophy-created-by-thomas-lyte |title=Lions and Springboks to play for new Tour trophy created by Thomas Lyte |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |date=4 Mei 2021 |accessdate=2 Augustus 2025}}</ref> === Suid-Afrika === [[Lêer:1981-springbok-tour-auckland-1.jpg|duimnael|Die All Blacks se 1981-toetswedstryd teen die Springbokke in Auckland moes agter doringdraad plaasvind en is deur betogings begelei]] Sedert die eerste ontmoeting in 1921 op Nieu-Seelandse bodem handhaaf die Springbokke en die All Blacks, wat albei as die beste nasionale rugbyspanne wêreldwyd beskou word, ’n intensiewe wedywering. Reeds destyds is albei spanne as die bestes beskou, wat deur die gelykopuitslag van die eerste toetsreeks bevestig is. Die tweede toetsreeks tydens die teenbesoek van 1928 in Suid-Afrika het ook in ’n gelykopuitslag geëindig. In 1937 het die Springbokke daarin geslaag om in Nieu-Seeland ’n toetsreeks teen die All Blacks te wen. In 1949 het die Springbokke die tuisreeks teen die All Blacks met ’n negatiewe rekord vir die Nieu-Seelanders, wat vandag nog bestaan, gewen. In 1956 het die All Blacks egter die tuisreeks teen die Springbokke gewen. In 1960 was die Springbokke weer tydens die tuisreeks teen die All Blacks suksesvol; dié toer word egter vir politieke rusies as vir sportiewe suksesse onthou. Daarna is die wedersydse toetsreekse veral deur die Suid-Afrikaanse apartheidsbeleid en die gepaardgaande twis oor die All Blacks se Māorispelers gekenmerk. Tot in die 1980’s is onderlinge toere onderneem, maar hulle het veral politieke weerstand van anti-apartheidsaktiviste ontlok en is vervolgens deur proteste van ander lande begelei. Die Nieu-Seelandse regering se vashou aan die 1976-toer na Suid-Afrika en die Internasionale Olimpiese Komitee se weiering (rugby was destyds nie ’n Olimpiese sportsoort nie) om Nieu-Seeland ná proteste deur Afrikalande van die [[Olimpiese Somerspele 1976]] te skors het tot die boikot van dié Olimpiese Spele deur 30 oorwegend Afrikalande gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/sports/olympics-summer/african-nations-boycott-costly-montreal-games-1.770807 |title=African nations boycott costly Montreal Games |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=7 Augustus 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Eers ná die einde van die apartheidsbewind in Suid-Afrika het die onderlinge wedywering genormaliseer. Tot vandag toe het die Springbokke slegs teen die All Blacks ’n negatiewe wenrekord.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.investec.com/en_za/sponsorships/rugby/all-blacks-vs-springboks-the-greatest-sports-rivalry.html |title=Springboks vs the All Blacks – The Great Rivalry |publisher=Investec |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/a-rivalry-in-numbers-all-blacks-vs-south-africa |title=A Rivalry in Numbers: All Blacks vs South Africa |publisher=All Blacks |date=23 Julie 2019 |accessdate=4 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004192056/https://www.allblacks.com/news/a-rivalry-in-numbers-all-blacks-vs-south-africa |archive-date=4 Oktober 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die wedywering sluit intussen ook die rugbywêreldbekertoernooie in, aangesien die Springbokke die Webb Ellis-beker reeds vier keer omhoog kon hou en die All Blacks drie keer. In 2023 het die Springbokke die eerste span geword wat die toernooi vir ’n vierde keer kon wen (by altesaam tien rugbywêreldbekertoernooie). Albei spanne het tot dusver tydens ses rugbywêreldbekertoernooie ontmoet, waarvan die All Blacks en die Springbokke drie wedstryde elk kon wen. Die Springbokke se belangrikste oorwinnings was die 1995-eindstryd, toe hulle met 15–12 in ekstra tyd gewen het, en die 2023-eindstryd, wat hulle met 12–11 kon wen. Sedert 1996 ontmoet albei spanne tydens die jaarlikse Drienasiesreeks, sedert 2012 die Rugbykampioenskap. Tydens die [[2017-Rugbykampioenskapreeks]] moes die Springbokke hul (tot dusver) ergste nederlaag verduur: 0–57 teen die All Blacks.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/rampant-all-blacks-blow-springboks-away/ |title=Rampant All Blacks blow Springboks away |publisher=Super Rugby |date=17 Augustus 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]] het die Springbokke op hul beurt die All Blacks hul ergste nederlaag ooit toegedien: 10–43. As gevolg van die Springbokke se geskiedenis as ’n suiwer “wit” span het baie Suid-Afrikaners, wat destyds onder die rassistiese diskriminasie gely het, die All Blacks pleks van die Springbokke ondersteun, ook oor generasies heen. Dit het sy oorsprong in apartheid, toe anti-apartheidsaktiviste by elke geleentheid die teenstaander van die Springbokke as ’n soort weerstand teen apartheid en sy simbole ondersteun het. Ná die einde van apartheid is hierdie gedrag deur ander Suid-Afrikaners egter as “onpatrioties” en “verraaiend” bestempel. Sedert die oorwinnings van ’n span toenemend saamgestel uit “swart”, “wit” en “bruin” spelers (sedert die Rugbywêreldbeker 1995), asook herstrukturering in die bestuurspan kon al hoe meer Suid-Afrikaners van alle etniese agtergronde hulself met die nasionale rugbyspan identifiseer, en om hierdie rede het die ondersteuning vir die All Blacks of ander spanne gekwyn.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theconversation.com/cape-crusaders-why-some-south-africans-still-support-the-kiwis-not-the-springboks-87207 |title=Cape Crusaders: why some South Africans (still) support the Kiwis, not the Springboks |publisher=The Conversation |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Australië === [[Lêer:Australia nz first 1903.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Australië en Nieu-Seeland op 15 Augustus 1903 in Sydney]] Soos in ander sportsoorte (veral [[krieket]], [[rugby league]], [[netbal]] en op die [[Statebondspele]]) handhaaf Nieu-Seeland tradisioneel goeie wedywering met sy buurland Australië,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/more-sports/mad-tuesday-11-things-you-never-wanted-to-know-about-the-trans-tasman-sporting-rivalry/news-story/ae6dd16e7f4cec90ec146c176f497ebf |title=Mad Tuesday: 11 things you never wanted to know about the Trans Tasman sporting rivalry |publisher=Fox Sports |author=Trevor Marshallsea |date=3 Mei 2016 |accessdate=15 November 2021}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/oct/29/the-encounters-that-have-underpinned-trans-tasman-sporting-rivalry |title=The encounters that have underpinned trans-Tasman sporting rivalry |publisher=[[The Guardian]] |author=Russell Jackson |date=28 Oktober 2015 |accessdate=15 November 2021}}</ref> waarna dikwels as “wedywering onder sibbes” (''sibling rivalry'') verwys word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/australia-vs-new-zealand-an-intense-sibling-rivalry-where-nothing-else-matters-than-win-502235 |title=Australia vs New Zealand, an intense sibling rivalry where nothing else matters than 'win' |publisher=Cricket Country |author=Suvajit Mustafi |date=28 Maart 2015 |accessdate=15 November 2021}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/67529059/top-ten-nzaustralia-clashes |title=Top ten NZ/Australia clashes |publisher=Stuff |author=Rosanna Price, Henry Cooke |date=27 Maart 2015 |accessdate=15 November 2021}}</ref> Die eerste toetswedstryd tussen albei spanne is tydens die Nieu-Seelandse besoek aan Australië in 1903 gespeel. Sedert 1932 ding albei spanne mee om die Bledisloebeker, een van die oudste trofeë in internasionale rugby. Van die 181 toetswedstryde tot dusver het Nieu-Seeland 128 gewen, Australië 45, met agt gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver vier keer ontmoet (in 1991, 2003, 2011 en 2015), waarvan albei spanne twee wedstryde elk gewen het. Albei lande het al belangrike rugbytoernooie soos die [[Rugbywêreldbeker 1987]] saam aangebied. Die [[Rugbywêreldbeker 2003]] is oorspronklik ook aan albei rugbylande toegewys, maar ná ’n kontraktuele dispuut oor grondtekenregte tussen die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] en die IRR is Australië as alleenlike gasheer aangewys. Daarbenewens het hulle in die eindstryd van die Rugbywêreldbeker 2015 ontmoet, wat die All Blacks gewen het. == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:Richie McCaw and the Webb Ellis cup after the Rugby World Cup final 2011.jpg|duimnael|upright|Nieu-Seeland het in 1987, 2011 en 2015 die [[Webb Ellis-beker]] omhoog gehou]] Alhoewel die All Blacks altyd een van die groot gunstelinge is om die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi te wen, het hulle die [[Webb Ellis-beker]] slegs drie keer ingepalm: tydens die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] in Nieu-Seeland en Australië, tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] tuis en tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland. Daarmee het die All Blacks die eerste nasionale rugbyspan geword wat die titel verdedig het. In [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] het hulle die halfeindstryd teen die Wallabies verloor en in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] die eindstryd teen die Springbokke. Hul tweede ergste uitslag was in [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] die vierde plek. In [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] het hulle weereens die halfeindstryd teen Australië verloor. Hul ergste toernooiverloop was tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], toe hulle reeds in die kwarteindstryd deur Frankryk uitgeskakel is. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || '''Kampioen''' |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Derde plek |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Tweede plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Vierde plek |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Derde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Kwarteindrondte |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || '''Kampioen''' |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || '''Kampioen''' |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Derde plek |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Tweede plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Drienasies/Rugbykampioenskap === [[Lêer:Bledisloe Cup on display in Sydney 2014.jpg|duimnael|upright|Tydens die Rugbykampioenskap ding onder andere Australië en Nieu-Seeland om die [[Bledisloebeker]] mee]] Nieu-Seeland se enigste jaarlikse toernooi is die Rugbykampioenskap (voorheen die Drienasies), waar hulle teen drie ander lande van die Suidelike Halfrond speel: Australië en Suid-Afrika sedert 1996; Argentinië het in 2012 by dié toernooi aangesluit. Nieu-Seeland se rekord van 20 toernooikampioenskappe (1996, 1997, 1999, 2002, 2003, 2005–2008, 2010, 2012–2014, 2016–2018 en 2020–2023) en 99 wedstrydoorwinnings is verreweg meer as die rekords van die ander spanne. As deel van die Rugbykampioenskap ding die All Blacks ook met die Wallabies om die [[Bledisloebeker]] (sedert 1932) en met die Springbokke om die [[Vryheidsbeker]] (sedert 2004) mee.<ref name="Part Two" /> {{Drie-Nasiesrekord}} {{Die Rugbykampioenskap-rekord}} <small>Punte word soos volg toegeken: 4 punte vir ’n oorwinning, 2 punte vir ’n gelykopuitslag, 0 punte vir ’n nederlaag (saam met moontlike bonuspunte), 1 bonuspunt vir ten minste drie drieë meer as die opponent, 1 bonuspunt vir ’n nederlaag met minder as sewe punte.</small> === Ander toetswedstryde === Gedurende die amateurtydperk het die All Blacks maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Nieu-Seeland getoer. Die All Blacks het al vier keer ’n Grand Slam behaal, d.w.s. ’n oorwinning oor die vier Tuisnasies Engeland, Ierland, Skotland en Wallis tydens dieselfde toer (die Grand Slam-toere was in 1978, 2005, 2008 en 2010). Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Noordelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Europese spanne na Nieu-Seeland en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] reis die All Blacks na Europa. Een van die mees tradisionele trofee in internasionale rugby is die Bledisloebeker. Australië en Nieu-Seeland ding sedert 1932 om dié beker mee, sedert 1996 tydens die Drienasiesreeks en sedert 2012 as deel van die Rugbykampioenskap. Tydens dié toernooi ding Nieu-Seeland sedert 2004 ook met Suid-Afrika om die [[Vryheidsbeker]] mee. Sedert 2000 ding Nieu-Seeland en Frankryk mee om die [[Dave Gallaher-trofee]] (genoem na [[David Gallaher|David „Dave“ Gallaher]], die kaptein van die ''Original All Blacks'' van 1905/06, wie tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] in Frankryk gesneuwel het) en hulle moes dié trofee in 2009 en 2021 oorhandig. Sedert 2008 ding Nieu-Seeland en Engeland mee om die [[Hillary-skild]] (genoem na die in 2008 oorlede [[Edmund Hillary]]) wat die All Blacks slegs in 2012 moes oorhandig.<ref name="Part One" /><ref name="Part Two" /> In 2005 en 2017 het die All Blacks teen die Britse en Ierse Leeus om die New Zealand Lions Series-trofee meegeding, wat in 2021 met die Lions Series-trofee vervang is. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die All Blacks-span gevorm tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]]:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/all-blacks-squad-for-the-lipovitan-d-rugby-championship |title=All Blacks Squad for the Lipovitan-D Rugby Championship |publisher=[[Nieu-Seeland Rugby]] |date=4 Augustus 2025 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub / Provinsie !! Toetswedstryde |- | [[Noah Hotham]] || [[Skrumskakel]] || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Tasman || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Cortez Ratima]] || Skrumskakel || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}14 |- | [[Cam Roigard]] || Skrumskakel || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Counties Manukau || style="text-align:center" | {{0}}12 |- | [[Beauden Barrett]] || [[Losskakel]] || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Taranaki || style="text-align:center" | 136 |- | [[Damian McKenzie]] || Losskakel || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}64 |- | [[Jordie Barrett]] || [[Senter]] || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Taranaki || style="text-align:center" | {{0}}71 |- | [[Anton Lienert-Brown]] || Senter || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}85 |- | [[Billy Proctor]] || Senter || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0|00}}4 |- | [[Timoci Tavatavanawai]] || Senter || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] / Tasman || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Quinn Tupaea]] || Senter || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}16 |- | [[Caleb Clarke]] || [[Vleuel]] || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | {{0}}29 |- | [[Rieko Ioane]] || Vleuel || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | {{0}}83 |- | [[Emoni Narawa]] || Vleuel || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Bay of Plenty || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Sevu Reece]] || Vleuel || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Bay of Plenty || style="text-align:center" | {{0}}34 |- | [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] || [[Heelagter]] || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Tasman || style="text-align:center" | {{0}}44 |- | [[Ruben Love]] || Heelagter || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |} | | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub / Provinsie !! Toetswedstryde |- | [[Brodie McAlister]] || [[Haker]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0|00}}1 |- | [[Codie Taylor]] || Haker || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}98 |- | [[Samisoni Taukeiʻaho]] || Haker || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}33 |- | [[Ethan de Groot]] || [[Stut]] || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] / Southland || style="text-align:center" | {{0}}32 |- | [[Tyrel Lomax]] || Stut || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Tasman || style="text-align:center" | {{0}}45 |- | [[Fletcher Newell]] || Stut || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}25 |- | [[Ollie Norris]] || Stut || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Pasilio Tosi]] || Stut || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Bay of Plenty || style="text-align:center" | {{0|00}}9 |- | [[Tamaiti Williams]] || Stut || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}18 |- | [[Scott Barrett]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Taranaki || style="text-align:center" | {{0}}81 |- | [[Fabian Holland]] || Slot || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] / Otago || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Patrick Tuipulotu]] || Slot || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | {{0}}53 |- | [[Tupou Vaaʻi]] || Slot || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Taranaki || style="text-align:center" | {{0}}40 |- | [[Samipeni Finau]] || [[Losvoorspeler]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}11 |- | [[Luke Jacobson]] || Losvoorspeler || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}24 |- | [[Du’Plessis Kirifi]] || Losvoorspeler || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Peter Lakai]] || Losvoorspeler || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Simon Parker]] || Losvoorspeler || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Northland || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Ardie Savea]] || Losvoorspeler || [[Moana Pasifika]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0}}97 |- | [[Wallace Sititi]] || Losvoorspeler || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / North Harbour || style="text-align:center" | {{0}}10 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Dave Gallaher 1905c.jpg|duimnael|upright|Dave Gallaher (1905)]] [[Lêer:Colin Meads.jpg|duimnael|upright|Colin Meads (1956)]] [[Lêer:Jonah Lomu (cropped).jpg|duimnael|upright|Jonah Lomu (2004)]] 20 voormalige Nieu-Seelandse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Fred Allen (rugbyspeler)|Fred Allen]] || [[Losskakel]] || 2014 |- | [[Dan Carter]] || [[Losskakel]], [[Senter]] || 2023 |- | [[Don Clarke]] || [[Heelagter]] || 2014 |- | [[Grant Fox]] || [[Losskakel]] || 2014 |- | [[Sean Fitzpatrick]] || [[Haker]] || 2014 |- | [[David Gallaher]] || [[Losvoorspeler]] || 2010 |- | [[Michael Jones (rugbyspeler)|Michael Jones]] || [[Losvoorspeler]], [[Agsteman]] || 2014 |- | [[David Kirk]] || [[Skrumskakel]] || 2011 |- | [[Ian Kirkpatrick (Nieu-Seelandse rugbyspeler)|Ian Kirkpatrick]] || [[Losvoorspeler]] || 2014 |- | [[John Kirwan]] || [[Vleuel]] || 2014 |- | [[Chris Laidlaw]] || [[Skrumskakel]] || 2024 |- | [[Brian Lochore]] || [[Agsteman]], [[Slot (rugby)|Slot]] || 2011 |- | [[Jonah Lomu]] || [[Vleuel]] || 2011 |- | [[Richie McCaw]] || [[Losvoorspeler]] || 2019 |- | [[Colin Meads]] || [[Slot (rugby)|Slot]], [[Agsteman]] || 2014 |- | [[Graham Mourie]] || [[Losvoorspeler]] || 2014 |- | [[George Nepia]] || [[Heelagter]] || 2014 |- | [[Joe Warbrick]] || [[Heelagter]] || 2008 |- | [[Wilson Whineray]] || [[Stut]] || 2007 |- | [[Bryan Williams]] || [[Vleuel]], [[Senter]], [[Heelagter]] || 2018 |} Daarbenewens is die wêreldkampioenafrigter [[Graham Henry]] en die span ''New Zealand Natives'' ingeskryf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees/706696 |title=Graham Henry – World Rugby – Hall of Fame |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees/59180 |title=1888 New Zealand Team – World Rugby – Hall of Fame |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> 14 spelers is tweeledige wêreldkampioene: [[Dan Carter]], [[Ben Franks]], [[Owen Franks]], [[Jerome Kaino]], [[Richie McCaw]], [[Keven Mealamu]], [[Ma’a Nonu]], [[Kieran Read]], [[Colin Slade]], [[Conrad Smith]], [[Victor Vito (rugbyspeler)|Victor Vito]], [[Sam Whitelock]], [[Sonny Bill Williams]] en [[Tony Woodcock (rugbyspeler)|Tony Woodcock]] (almal in 2011 en in 2015). [[Wêreldrugby]] het vyf spelers as speler van die jaar benoem: [[Dan Carter]] (in 2005, 2012 en 2015), [[Richie McCaw]] (in 2006, 2009 en 2010), [[Kieran Read]] (in 2013), [[Brodie Retallick]] (in 2014), [[Beauden Barrett]] (in 2016 en 2017) en [[Ardie Savea]] (in 2023).<ref name="World Rugby Awards">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/ |title=World Rugby Awards Past Winners |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Spelerstatistieke === [[Lêer:Kieran Read 2011.jpg|duimnael|upright|Kieran Read (2011)]] [[Lêer:Richie McCaw ONZ (cropped).jpg|duimnael|upright|Richie McCaw (2016)]] [[Lêer:Dan Carter ONZM (cropped).jpg|duimnael|upright|Dan Carter (2019)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van die All Blacks se spelers.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/statlist.asp |title=All Blacks se statistieke |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. Die verskil tussen die aantal wedstryde en die aantal toetswedstryde is ’n gevolg van die All Blacks se groot aantal wedstryde teen plaaslike spanne en keurspanne tydens oorsese toere in die amateurtydperk. <small>(Korrek teen Oktober 2025)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref name="Most tests" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=8;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Sam Whitelock]] || 2010–2023 || 153 |- | {{0}}2 || [[Richie McCaw]] || 2001–2015 || 148 |- | {{0}}3 || [[Beauden Barrett]] * || 2012–2025 || 141 |- | {{0}}4 || [[Keven Mealamu]] || 2002–2015 || 132 |- | {{0}}5 || [[Kieran Read]] || 2008–2019 || 127 |- | {{0}}6 || [[Aaron Smith]] || 2012–2023 || 125 |- | {{0}}7 || [[Tony Woodcock]] || 2002–2015 || 118 |- | {{0}}8 || [[Dan Carter]] || 2003–2015 || 112 |- | {{0}}9 || [[Brodie Retallick]] || 2012–2023 || 109 |- | 10 || [[Owen Franks]] || 2009–2019 || 108 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste wedstryde<ref name="Most matches">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/mostgames.ASP?stats_ID=11 |title=All Blacks that have played 75 or more matches. |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Wedstryde |- | {{0}}1 || [[Sam Whitelock]] || 2010–2023 || 153 |- | {{0}}2 || [[Richie McCaw]] || 2001–2015 || 149 |- | {{0}}3 || [[Beauden Barrett]] * || 2012–2025 || 142 |- |rowspan="2"| {{0}}4 || [[Colin Meads]] || 1957–1971 |rowspan="2"| 133 |- | [[Keven Mealamu]] || 2002–2015 |- |rowspan="2"| {{0}}6 || [[Sean Fitzpatrick]] || 1986–1997 |rowspan="2"| 128 |- | [[Kieran Read]] || 2008–2019 |- | {{0}}8 || [[Aaron Smith]] || 2012–2023 || 125 |- | {{0}}9 || [[Tony Woodcock]] || 2002–2015 || 118 |- | 10 || [[Andy Haden]] || 1972–1985 || 117 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref name="Most test points" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=8;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Dan Carter]] || 2003–2015 || 1598 |- | {{0}}2 || [[Andrew Mehrtens]] || 1995–2004 || {{0}}967 |- | {{0}}3 || [[Beauden Barrett]] * || 2012–2025 || {{0}}813 |- | {{0}}4 || [[Grant Fox]] || 1985–1993 || {{0}}645 |- | {{0}}5 || [[Richie Mo’unga]] || 2017–2023 || {{0}}466 |- | {{0}}6 || [[Damian McKenzie]] * || 2016–2025 || {{0}}353 |- | {{0}}7 || [[Aaron Cruden]] || 2010–2017 || {{0}}322 |- | {{0}}8 || [[Jordie Barrett]] * || 2017–2025 || {{0}}306 |- | {{0}}9 || [[Carlos Spencer]] || 1997–2004 || {{0}}291 |- | 10 || [[Doug Howlett]] || 2000–2007 || {{0}}245 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref name="Most test tries" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=8;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Doug Howlett]] || 2000–2007 || 49 |- |rowspan="3"| {{0}}2 || [[Julian Savea]] || 2012–2017 |rowspan="3"| 46 |- | [[Christian Cullen]] || 1996–2002 |- | [[Joe Rokocoko]] || 2003–2010 |- | {{0}}5 || [[Beauden Barrett]] * || 2012–2025 || 45 |- | {{0}}6 || [[Jeff Wilson]] || 1993–2001 || 44 |- | {{0}}7 || [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] * || 2020–2025 || 43 |- | {{0}}8 || [[Ben Smith]] || 2012–2019 || 39 |- | {{0}}9 || [[Rieko Ioane]] * || 2016–2025 || 38 |- | 10 || [[Jonah Lomu]] || 1995–2002 || 37 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Wayne Smith CNZM (cropped).jpg|duimnael|upright|Wayne Smith (2012)]] [[Lêer:Graham Henry knight 2012.jpg|duimnael|upright|Graham Henry (2012)]] [[Lêer:Steve Hansen 2012.jpg|duimnael|upright|Steve Hansen (2020)]] Aangesien die definisie en rol van afrigters tot die Suid-Afrikaanse toer in 1949 baie uiteenlopend was, bevat die volgende tabel slegs afrigters wat sedertdien benoem is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=290}}</ref> Sedert die begin af was al die All Blacks se afrigters Nieu-Seelanders. {| class="wikitable" ! Naam ! Tydperk ! Wedstryde ! Oorwinnings ! Gelykop ! Nederlae ! % Gewen |- | Alex McDonald | 1949 | 4 | 0 | 0 | 4 | 0 |- | Tom Morrison | 1950, 1955–56 | 12 | 8 | 1 | 3 | 66,7 |- | Len Clode | 1951 | 3 | 3 | 0 | 0 | 100 |- | Arthur Marslin | 1953–1954 | 5 | 3 | 0 | 2 | 60 |- | Dick Everest | 1957 | 2 | 2 | 0 | 0 | 100 |- | Jack Sullivan | 1958–1960 | 11 | 6 | 1 | 4 | 54,5 |- | Neil McPhail | 1961–1965 | 20 | 16 | 2 | 2 | 80 |- | Ron Bush | 1962 | 2 | 2 | 0 | 0 | 100 |- | Fred Allen | 1966–1968 | 14 | 14 | 0 | 0 | 100 |- | Ivan Vodanovich | 1969–1971 | 10 | 4 | 1 | 5 | 40 |- | Bob Duff | 1972–1973 | 8 | 6 | 1 | 1 | 75 |- | John Stewart | 1974–1976 | 11 | 6 | 1 | 4 | 54,5 |- | Jack Gleeson | 1977–1978 | 13 | 10 | 0 | 3 | 76,9 |- | Eric Watson | 1979–1980 | 9 | 5 | 0 | 4 | 55,5 |- | Peter Burke | 1981–1982 | 11 | 9 | 0 | 2 | 81,8 |- | Bryce Rope | 1983–1984 | 12 | 9 | 1 | 2 | 75 |- | Sir Brian Lochore | 1985–1987 | 18 | 14 | 1 | 3 | 77,7 |- | Alex Wyllie | 1988–1991 | 29 | 25 | 1 | 3 | 86,2 |- | Laurie Mains | 1992–1995 | 34 | 23 | 1 | 10 | 67,6 |- | John Hart | 1996–1999 | 41 | 31 | 1 | 9 | 75,6 |- | Wayne Smith | 2000–2001 | 17 | 12 | 0 | 5 | 70,5 |- | John Mitchell | 2002–2003 | 28 | 23 | 1 | 4 | 82,1 |- | Graham Henry | 2004–2011 | 103 | 88 | 0 | 15 | 85,4 |- | Steve Hansen | 2012–2019 | 107 | 93 | 4 | 10 | 86,9 |- | Ian Foster | 2020–2023 | 46 | 32 | 2 | 12 | 69,5 |- | Scott Robertson | 2024–2026 | 27 | 20 | 0 | 7 | 74,1 |- | Dave Rennie | sedert 2026 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |} == Toekennings == Die Italiaanse sporttydskrif ''Gazzetta dello Sport'' het die All Blacks in 2005 as “wêreldspan van die jaar” aangewys. Die Internasionale Rugbyraad, sedert 2014 Wêreldrugby, het die All Blacks elf keer as “span van die jaar” benoem (in 2005, 2006, 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015 en 2016).<ref name="World Rugby Awards" /> Die All Blacks het ook die Laureus Wêreldsporttoekennings as “span van die jaar” ontvang (in 2016).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2016 |title=Laureus World Sports Awards 2016 |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan]] * [[Black Ferns]], Nieu-Seeland se nasionale vrouerugbyspan == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4}} * {{de}} {{cite book |author=James Kerr |title=Das Geheimnis der All Blacks |publisher=Copress Verlag |location=Grünwald |year=2021 |isbn=978-3-7679-1230-4}} * {{en}} {{cite book |author=Terry McLean |title=New Zealand Rugby Legends |publisher=MOA Publications |location=Auckland |year=1987 |isbn=0-908570-15-5}} * {{en}} {{cite book |author=Greg Ryan |title=Forerunners of the All Blacks |publisher=Canterbury University Press |location=Christchurch |year=1993 |isbn=0-908812-30-2}} * {{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1}} * {{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8}} * {{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X}} * {{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2}} * {{en}} {{cite book |author=Max Howell |title=Born to Lead: Wallaby Test Captains |publisher=Celebrity Books |location=North Harbour |year=2005 |isbn=1-877252-18-2}} * {{fr}} {{cite book |author=Ian Borthwick |title=France/All Blacks: 100 ans de rencontres |publisher=Au vent des îles |location=Papeete |year=2006 |isbn=2-915654-07-7}} * {{en}} {{cite book |author=Malcolm Mulholland |title=Beneath the Maori Moon: An Illustrated History of Maori Rugby |publisher=Huia Publishers |location=Wellington |year=2009 |isbn=978-1-86969-305-3}} * {{en}} {{cite book |author=Sean Fagan |title=The First Lions of Rugby |publisher=Slattery Media Group |location=Richmond |year=2013 |isbn=978-0-9875002-7-4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New Zealand national rugby union team|All Blacks}} * {{en}} [http://www.allblacks.com/ Amptelike webwerf van die All Blacks] * {{en}} [https://www.nzrugby.co.nz/ Amptelike webwerf van Nieu-Seeland Rugby] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/new-zealand Nieu-Seeland by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/new-zealand/ Nieu-Seeland op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Die Rugbykampioenskap}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nieu-Seelandse rugbyspanne]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Oseanië]] emr8ikecj6jw2njds4nlyuyglfgnqwp 2902562 2902414 2026-05-09T03:10:18Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902562 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Nieu-Seelandse nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Black Ferns]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Nieu-Seeland | beeld = Allblacks.gif | unie = [[Nieu-Seeland Rugby]] (NZR) | bynaam = All Blacks | embleem = Varingblaar | stadion = | kapasiteit = | kaptein = [[Scott Barrett]] | afrigter = {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Dave Rennie]] <small>(sedert 2026)</small> | patroon_la1 = _allbkacls2425h | patroon_b1 = _allbkacls2425h | patroon_ra1 = _allbkacls2425h | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _3_white_stripes | linkerarm1 = 000000 | liggaam1 = 000000 | regterarm1 = 000000 | broek1 = 000000 | kouse1 = 000000 | patroon_la2 = _allbkacls2425a | patroon_b2 = _allbkacls2425a | patroon_ra2 = _allbkacls2425a | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _3_white_stripes | linkerarm2 = ffffff | liggaam2 = ffffff | regterarm2 = ffffff | broek2 = 000000 | kouse2 = 000000 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Sam Whitelock]] (153)<ref name="Most tests">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/mosttests.ASP?stats_ID=12 |title=All Blacks that have played 50 or more tests. |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=8;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Dan Carter]] (1598)<ref name="Most test points">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/mostptsinall.ASP?stats_ID=14 |title=All Black Test Match point scorers. |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=8;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Doug Howlett]] (49)<ref name="Most test tries">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/mosttriesintests.ASP?stats_ID=16 |title=Most tries in Test matches. |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=8;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | jongstespeler = [[Jonah Lomu]] 1994 (19 jaar, 45 dae) | eerste = {{AUSru}} 3–22 {{NZLru-r}}<br />([[Sydney]], [[Australië]]; 15 Augustus 1903) | grootwen = {{NZLru}} 145–17 {{JPNru-r}}<br />([[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]]; 4 Junie 1995) | grootverloor = {{NZLru}} 10–43 {{RSAru-r}}<br />([[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]], Nieu-Seeland; 13 September 2025) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1987 | beste = Kampioen in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] en [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] | url = www.allblacks.com | unieurl = www.nzrugby.co.nz }} Die '''All Blacks''' is die nasionale [[rugby]]span wat [[Nieu-Seeland]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby is Nieu-Seeland se nasionale sport en die All Blacks is ’n gedugte mag in internasionale rugby met ’n wenrekord teen al die ander lande. Nieu-Seeland is een van die min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die [[Cookeilande]], [[Fidji]], [[Samoa]], [[Tonga]] en [[Wallis]] kan soortgelyke bewerings maak.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.teivovo.com/history/|title=Rugby History in Fiji|publisher=Teivovo|accessdate=14 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071114224240/http://www.teivovo.com/history/|archive-date=14 November 2007|url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sy belangrikste internasionale verskyning het die All Blacks tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi. In [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] was Nieu-Seeland saam met [[Australië]] die gasheer vir die eerste [[Rugbywêreldbeker]] wat die All Blacks gewen het. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in [[Suid-Afrika]] het die All Blacks die eindstryd gehaal, maar is deur die gasheer in [[ekstra tyd]] met 15–12 verslaan. Die volgende verskyning in die eindstryd het die All Blacks tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] tuis gemaak, toe hulle [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] naelskraap met 8–7 verslaan het. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] het Nieu-Seeland as eerste span daarin geslaag om die [[Webb Ellis-beker]] te verdedig, toe hulle die [[Wallabies]] geklop het. Daarmee het die All Blacks die eerste nasionale rugbyspan geword om die trofee drie keer omhoog te hou, ’n prestasie wat later deur die [[Springbokke]] geëwenaar sou word. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] het die All Blacks die eindstryd vir ’n vyfde keer gehaal, maar is deur die Springbokke naelskraap met 12–11 geklop. Die All Blacks speel jaarliks teen die Australiese Wallabies, die Suid-Afrikaanse Springbokke en die [[Argentinië|Argentynse]] [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]] in [[die Rugbykampioenskap]], voorheen die Drienasiesreeks, waartydens hulle ook om die [[Bledisloebeker]] teen Australië en die [[Vryheidsbeker]] teen Suid-Afrika meeding. Die All Blacks het die Drienasiesreeks en die Rugbykampioenskap reeds 20 keer in die toernooi se 27 jaar bestaan gewen en is die huidige Bledisloebeker- asook Vryheidsbekerhouer. Die span het vir die eerste keer in 1882 ’n internasionale wedstryd gespeel teen die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Nieu-Suid-Walliese Waratahs]], en het hulle eerste toetswedstryd in 1903 gespeel: ’n oorwinning oor Australië. Dit is gevolg deur ’n toer na die [[Noordelike Halfrond]] in 1905 waartydens die span slegs teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] in [[Cardiff]] verloor het. Tydens hulle 1905-toer het die All Blacks slegs swart gedra, behalwe vir die [[silwervaring]]; die “All Black”-naam dateer uit dié tydperk. Die All Blacks het hulle eerste reeksoorwinning oor hul “aartsvyande Suid-Afrika” (die Springbokke) in Nieu-Seeland in 1956 behaal. ’n Dekade later het hulle hul langste segetog behaal deur sewentien toetse tussen 1965 en 1970 te wen. Die [[Britse en Ierse Leeus]] het hulle enigste reeksoorwinning oor die All Blacks in 1971 behaal, maar sewe jaar later sou die All Blacks hulle eerste [[Grand Slam (Rugby)|Grand Slam]] behaal (oorwinnings oor [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en Wallis tydens dieselfde toer). Die All Blacks sou nog drie ander keer ’n Grand Slam behaal (in 2005, 2008 en 2010). Die 1981-Springboktoer na Nieu-Seeland het grootskaalse burgerlike onrus veroorsaak as gevolg van proteste teen die Suid-Afrikaanse [[apartheid]]sbeleid. Nieu-Seeland het in 1996 in post-apartheid Suid-Afrika vir die eerste keer daarin geslaag om ’n reeksoorwinning oor die Springbokke in Suid-Afrika te behaal. Die vroeë Nieu-Seelandse nasionale rugbydrag het bestaan uit ’n swart trui met ’n silwervaring en wit broeke. Rugby het ’n belangrike rol gespeel in die integrasie van die [[Maori's]] in die [[Verenigde Koninkryk|Brits]]-beïnvloede Nieu-Seelandse samelewing, aangesien die sport geskik was vir die fisieke vermoëns van die [[Inheemse volke|inheemse mense]] van Nieu-Seeland en hulle is spoedig as gelykwaardige spelers aanvaar. Om die teenstander te intimideer en hulleself te motiveer voer die All Blacks tradisioneel ’n [[haka]] (’n Maori-oorlogsdans) voor elke wedstryd uit. Tradisioneel word ''Te Rauparaha'' se ''Ka Mate haka'' uitgevoer, maar sedert 2005 word ''Kapa o Pango'', ’n aangepaste weergawe van die All Blacks se 1924-haka, ''Kia Whaka-ngawari'', soms ook gebruik. Hulle is tans (Oktober 2025) tweede op Wêreldrugby se wêreldranglys<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en is in 2005, 2006, 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015 en 2016 deur Wêreldrugby as “span van die jaar” aangewys. 20 voormalige All Blacks is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Nieu-Seeland Rugby}} [[Lêer:NZunions.png|duimnael|’n Kaart van die Nieu-Seelandse plaaslike beheerliggame en hul spanne]] Die beheerliggaam vir rugby in Nieu-Seeland is Nieu-Seeland Rugby (NZR), tot in 2013 Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie (NZRFU, van Engels ''New Zealand Rugby Football Union'') genoem. Die NZRFU is op 16 April 1892 gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzrugby.co.nz/about-nzr/our-history/ |title=Our History |publisher=[[Nieu-Seeland Rugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1949 is dit geaffilieer by die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) die wêreldbeheerliggaam van rugby.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/new-zealand |title=New Zealand |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens was die Nieu-Seelandse beheerliggaam in 2000 ’n stigtingslid van die Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (''Federation of Oceania Rugby Unions'', FORU; nou [[Oseanië Rugby]]).<ref>{{en}} {{cite journal |author=Robert F. Dewey |title=Rugby Union Football, Pacific Islands |editor=John Nauright, Charles Parrish |work=Sports around the world: History, culture and practice |edition=1 |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara |year=2012 |ISBN=978-1-59884-300-2 |pages=445–447}}</ref> Naas die amptelike nasionale span roep NZR ook ander keurspanne byeen. Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Die talentvolste spelers op skoolvlak word vir die skoolspan ''NZ Schools'' gekeur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/schools/ |title=New Zealand Schools |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die volgende vlak op pad na die nasionale span All Blacks is die o/20-nasionale span wat aan die o/20-Rugbykampioenskap en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/inaugural-rugby-championship-under-20-all-set-for-sunshine-coast-kick-off/ |title=Inaugural rugby championship under-20 all set for sunshine coast kick-off |publisher=[[Superrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/u20/ |title=New Zealand Under 20 |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Naas hierdie span vir ’n bepaalde ouderdomsgroep hou NZR ook toesig oor spanne wat volgens spesiale kriteria saamgestel word. Die ''Junior All Blacks'' is, ten spyte van hul naam, geen nasionale span vir jongmense nie, maar die tweede span vir opkomende (toekomstige) All Blacks. Tydens toere van ander spanne deur Nieu-Seeland speel die besoekers gewoonlik ook teen die Nieu-Seeland Māori. ’n Speler moet oor ’n [[Maori|Māori]]-afkoms beskik om vir hierdie span in aanmerking te kan kom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/maori-all-blacks/ |title=Māori All Blacks |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die span ''Heartland XV'' bestaan uit amateurspelers.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/heartland-xv/ |title=Heartland XV |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die ''All Blacks Sevens'' is die Nieu-Seelandse [[sewesrugby]]span en hulle neem aan internasionale toernooie soos Wêreldrugby se Sewesreeks, Sewesrugbywêreldbeker, [[Olimpiese Somerspele]] en [[Statebondspele]] deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/teams/all-blacks-sevens/ |title=All Blacks Sevens |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Op ’n nasionale vlak is klubs slegs in ’n plaaslike opsig belangrik. Die 26 plaaslike beheerliggame (17 op die [[Noordeiland]] en nege op die [[Suideiland]]), wat elkeen met ’n keurspan aan die professionele liga, die Mitre 10-beker, of die semi-professionele Heartland-kampioenskap deelneem, is belangriker. Bo die nasionale kampioenskap word jaarliks saam met spanne uit Australië en een elk uit beide [[Fidji]] en die [[Stille Oseaan]]-eilande (feitlik die [[Cookeilande]], Fidji, [[Samoa]] en [[Tonga]]) die internasionale [[Superrugby]]toernooi beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugbymag.co.za/super-rugby-set-twelve-2022/ |title=Reports: Agreement reached for 12-team Super Rugby from 2022 |publisher=www.sarugbymag.co.za |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Aangesien die seisoene min oorvleuel word talle spelers in al drie ligas ingespan. Volgens NZR se beginsels moet ’n speler vir ’n plaaslike span in die ITM-beker of Superrugby speel om in aanmerking vir die All Blacks te kan kom. Indien ’n speler in die buiteland speel, mag hy nie vir die All Blacks uitdraf nie. As gevolg van hierdie regulasie, wat ander vername rugbylande nie het nie, bly die beste spelers vir enkele jare in Nieu-Seeland en hulle kondig dan hul uittrede uit die nasionale span aan, om aansluitend in die finansieel sterkste rugbyligas ter wêreld (die Engelse Premierskap of die Franse Top 14) te gaan speel. == Geskiedenis == === Invoer van rugby na Nieu-Seeland === [[Lêer:New Zealand in NSW 1884.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse span wat in 1884 na Nieu-Suid-Wallis getoer het]] Rugbyvoetbal is deur Charles Monro in 1870 in Nieu-Seeland ingevoer.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=Londen |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=11}}</ref> Die seun van die destydse speaker van die Nieu-Seelandse huis van verteenwoordigers het die sport ontdek terwyl hy sy studies by Christ’s College Finchley, [[Engeland]], voltooi het.<ref name="Monro">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/5387120.stm |title=All Black magic: New Zealand rugby |publisher=[[BBC]] |author=Sean Davies |date=27 September 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die eerste bekende wedstryd in Nieu-Seeland het op 14 Mei 1870 in [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] tussen die Nelsonklub en Nelson Kollege plaasgevind.<ref>{{en}} {{cite book |author=Greg Ryan |title=Forerunners of the All Blacks |publisher=Canterbury University Press |location=Christchurch |year=1993 |isbn=0-908812-30-2 |pages=16}}</ref> Die eerste unie, die Canterbury Rugbyvoetbalunie, is in 1879 gestig.<ref name="CRFUFormed">{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=27}}</ref> In 1882 is Nieu-Seeland se eerste internasionale wedstryde gespeel toe die Australiese ''Southern Rugby Union'' (later die ''New South Wales Rugby Union'') die land besoek het. Die besoekers het twee keer teen [[Auckland]]se provinsiale klubs gespeel, twee keer teen Wellington en eenkeer teen Canterbury, Otago en West Coast, [[Noord-Eiland]], waarvan hulle vier wedstryde gewen en drie verloor het; hulle het nie teen ’n nasionale span gespeel nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=12}}</ref> Twee jaar later het die eerste Nieu-Seelandse span na oorsee getoer. Hulle het teen verskeie spanne uit Nieu-Suid-Wallis te staan gekom en al die wedstryde gewen.<ref name="NSWTour">{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=29}}</ref> Die eerste besoek deur ’n Britse span het in 1888 plaasgevind toe ’n privaat georganiseerde [[Britse en Ierse Leeus|Britse Eilande]]-span Australië en Nieu-Seeland besoek het; geen toetswedstryde is egter gespeel nie. Die spelers was meestal afkomstig uit Engeland en die Scottish Borders, alhoewel daar verteenwoordigers uit al die vier Tuisunies was.<ref>{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=29–30}}</ref> === ’n Internasionale kompetisie begin === [[Lêer:Original allblacks.jpg|duimnael|links|Die 1905-All Blacks, bekend as die ''Originals'']] [[Lêer:Lion rugby.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse katjie oorwen die Engelse leeu (spotprent in ''Punch'')]] [[Lêer:Wales-v-New-Zealand-1905.jpg|duimnael|links|’n Lynstaan tydens die 1905-wedstryd teen Wallis – die enigste wat die All Blacks tydens die toer verloor het]] In 1888 en 1889 het die ''New Zealand Natives'', ’n deur privaatpersone geborgde, nieamptelike en amper slegs uit [[Maori|Māori]] bestaande span, die eerste keurspan uit ’n [[Britse Ryk|Britse kolonie]] geword om in die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]] wedstryde te speel. In 1892 is die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie (NZRFU) gestig wat sewe unies, maar nie Canterbury, Otago en Southland nie, verteenwoordig het. Canterbury, Otago en Southland het beswaar aangeteken teen die vereiste dat NZRFU uitvoerende komiteelede in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] moes bly. Hulle het uiteindelik almal by die NZRFU aangesluit, al is die woonplekreël eers in 1986 verander.<ref>{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=32}}</ref> Die eerste deur die NZRFU goedgekeurde amptelike Nieu-Seelandse span het in Julie 1893 deur Nieu-Suid-Wallis en Queensland getoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1021 |title=1893: in New South Wales and Queensland |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die span se eerste regte internasionale wedstryd was op 15 Augustus 1903 voor ’n skare van 30&nbsp;000 op die [[Sydney-krieketveld]], wat hulle met 22–3 teen die Australiërs gewen het.<ref name="firsttest">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1045 |title=Match Centre – All Blacks vs Australia |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1905 het die eerste amptelike verteenwoordigende Nieu-Seelandse span na [[Groot-Brittanje]], [[Ierland]], [[Frankryk]] en [[Kalifornië]] getoer. Tydens hierdie toer het die bynaam ''All Blacks'' ([[Afrikaans]]: “die geheel en al in swart geklee”) ontstaan, en na dié span is later as ''Original All Blacks'' (“Oorspronklike All Blacks”) verwys. Hulle het 35 wedstryde gespeel, waaronder vyf toetswedstryde. Die ''Originals'' se enigste nederlaag tydens die toer was ’n 0–3 teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] in [[Cardiff]]; in al die ander wedstryde het hulle slegs oorwinnings aangeteken.<ref name="OriginalsTourStats">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=11 |title=Match Centre – in the British Isles, France and North America |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dié wedstryd is as gevolg van die omstredenheid aangaande ’n betwiste drie deur die All Black-speler Bob Deans in die volksgeskiedenis van beide lande opgeneem. Indien die drie nie toegelaat sou wees nie sou die wedstryd in ’n 3–3 gelykopuitslag geëindig het. Met hierdie toer het die Nieu-Seelanders hul posisie as een van die vorste nasionale rugbyspanne bewys. ’n Span wat die Britse Eilande verteenwoordig het, wat as die ''Anglo-Welsh'' bekend gestaan het aangesien dit slegs uit Engelse en Walliese spelers bestaan het, het Nieu-Seeland in 1908 besoek en is met 2–0 deur die All Blacks verslaan, nadat die derde wedstryd in ’n gelykop geëindig het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=56}}</ref> Behalwe vir ’n tweemaandse toer in 1913 na die westelike [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en [[Brits-Columbië]] het die All Blacks tot ná die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] slegs teen Australië en verskeie provinsiale spanne te staan gekom. Tussen 1915 en 1919 het geen toetswedstryde plaasgevind nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=Londen |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=61}}</ref> === Ontstaan van ’n legende === [[Lêer:1924 invincibles all blacks.jpg|duimnael|''The Invincibles'' All Blacks wat in 1924–25 na die Britse Eilande en Frankryk getoer het]] [[Lêer:Allblacks haka 1932.jpg|duimnael|Die All Blacks op die hoogtepunt van hul haka voor ’n toets teen Australië in 1932]] [[Lêer:NoMaorisNoTour.jpg|duimnael|Aankondiging van ’n protesvergadering deur die Nieu-Seelandse “Burgerlike All Blacks Toervereniging” (1959)]] Ná die einde van die oorlog het ’n keurspan van die Nieu-Seelandse Weermag in Engeland aan die King’s-beker deelgeneem. Hulle het die trofee ingepalm en tydens die volgende jare die kerngroep van die All Blacks gevorm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-ruby-world-cup/origins-of-international-rugby |title=Origins of international rugby |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=2 Oktober 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die Suid-Afrikaanse toer na Australasië in 1921 het die wedywering tussen die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] en die Nieu-Seelandse All Blacks wat tot op hede voortduur ’n aanvang geneem. Albei spanne is reeds as die beste spanne wêreldwyd beskou, maar het nog nie een toetswedstryd teen mekaar gespeel nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1 |pages=16}}</ref> Die strawwe toer het helaas gelykop geëindig, nadat die drie wedstryde in ’n oorwinning, ’n gelykop en ’n nederlaag geëindig het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1 |pages=20–21}}</ref><ref name="1921Springboks">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=19 |title=Match Centre – South Africa and New South Wales in New Zealand |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het daarna in 1928 na Suid-Afrika gereis vir ’n reeks wat weereens gelykop geëindig het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1 |pages=234–235}}</ref> Ná ’n onderbreking van amper twintig jaar het die NZRFU in 1924 weer ’n toer na Europa gereël, wat naas 28 wedstryde teen klubs en provinsiale spanne ook vier toetswedstryde ingesluit het. Die 1924-All Black-besoekers aan die [[Verenigde Koninkryk]] is die bynaam ''The Invincibles'' (“die onoorwinlike”) gegee, aangesien hulle al hulle wedstryde gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=22 |title=Match Centre – in Australia, the British Isles, France and Canada |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die span is egter van ’n kans op ’n volle Grand Slam (oorwinnings oor al die vier Britse spanne tydens dieselfde toer) ontneem nadat [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] geweier het om te speel, aangesien die toer deur die [[Engelse Rugbyvoetbalunie]] gereël is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=42}}</ref> Die eerste werklik-verteenwoordigende Britse Eilande-span, saamgestel uit spelers van al die vier Tuisunies (vandag bekend as die [[Britse en Ierse Leeus]]) het Nieu-Seeland in 1930 besoek. Alhoewel die Leeus die eerste toetswedstryd gewen het, het die tuisspan herstel en die toetsreeks met 3–1 gewen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=132–134}}</ref> Nieu-Seeland het die Verenigde Koninkryk vir ’n reeks van 30 wedstryde in 1935–36 weer besoek, waarvan hulle slegs drie wedstryde, insluitend twee toetswedstryde, verloor het.<ref name="1935AllBlackTour">{{en}} {{cite web| url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=33 |title=Match Centre – in the British Isles and Canada |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In een van die nederlae het Prins Alexander Obolensky twee skitterende drieë gedruk om Engeland met 13–0 te laat wen, waarmee hulle hul eerste oorwinning oor die All Blacks aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/suffolk/7813726.stm |title=Statue for rugby's Russian prince |publisher=[[BBC]] |date=9 Januarie 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1937 het Suid-Afrika ’n reeksoorwinning oor die All Blacks in Nieu-Seeland behaal. Die All Blacks het die eerste toetswedstryd gewen, maar die Springbokke het in die twee oorblywende toetswedstryde geseëvier. Vervolgens is die 1937-Springbokke as die beste span beskryf, wat “Nieu-Seeland ooit verlaat het”.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=192}}</ref><ref name="56Springboks">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=152 |title=THE 1956 SPRINGBOK TOUR |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=5 Junie 2012 |archive-url=https://archive.today/20120605005815/http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=152 |archive-date=5 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Naoorlogse tydperk === In 1949 het die Nieu-Seelandse beheerliggaam saam met sy [[Rugby Australia|Australiese]] en [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrikaanse]] eweknieë volle lede geword van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) wat voorheen slegs uit verteenwoordigers van [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]], [[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]], [[Skotse Rugbyunie|Skotland]] en [[Walliese Rugbyunie|Wallis]] bestaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1940s.htm |title=Historical Rugby Milestones 1940s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks sou eers in dieselfde jaar, ná die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]], weer teen Suid-Afrika speel toe hulle die land met Fred Allen as kaptein besoek het. ’n Berugte All Blacks-rekord is tydens dié besoek opgestel — die All Blacks se nederlaag in twee toetswedstryde op een dag. Gelyktydig het die Wallabies ’n toer na Nieu-Seeland onderneem, omdat die Māorispelers as gevolg van die Apartheidpolitik nie vir die wedstryde teen die Springbokke gekies is nie en saam met reserwespelers ’n tweede span gevorm het. Vervolgens het die Springbokke slegs teen ''Pākehā'' (Nieu-Seelanders met ’n Europese afkoms) gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Max Howell |title=Born to Lead: Wallaby Test Captains |publisher=Celebrity Books |location=North Harbour |year=2005 |isbn=1-877252-18-2 |pages=128}}</ref> Die beperking vir nieblanke spelers was tot die 1970-toer in werking, toe vier spelers met ’n Māori- en ’n Samoaanse herkoms as “eerblankes” na Suid-Afrika kon gaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Malcolm Mulholland |title=Beneath the Maori Moon: An Illustrated History of Maori Rugby |publisher=Huia Publishers |location=Wellington |year=2009 |isbn=978-1-86969-305-3 |pages=164–165}}</ref> Op die middag van 3 September (Nieu-Seelandse tyd) is die All Blacks onder kaptein J. B. (Johnny) Smith in Wellington deur Australië met 11–6 verslaan.<ref name=AustLoss>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1362 |title=All Blacks vs Australia |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dieselfde middag in Suid-Afrika (Suid-Afrikaanse tyd) het die All Blacks onder kaptein Ron Elvidge (Allen was beseer) met 3–9 teen die Springbokke in [[Durban]] verloor.<ref name=SALoss>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1363 |title=Match Centre – All Blacks vs South Africa |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks in Nieu-Seeland het ook hulle tweede toets met 16–9 verloor, wat dit vir Australië moontlik gemaak het om die Bledisloebeker vir die eerste keer te wen. Alhoewel elke wedstryd ’n taai stryd was het die All Blacks die reeks met 0–4 verloor het, tot op hede ’n negatiewe rekord vir die All Blacks.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=207}}</ref> Sedertdien staan die jaar 1949 vir die All Blacks as “verskriklike jaar” bekend, aangesien hulle hul ses toetswedstryde dié jaar verloor het. Die NZRFU het vervolgens daarop besluit om hul kragte saam te snoer en voortaan geen tweede span gelyktydig te laat speel nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=Londen |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=217–218}}</ref> Die twee reeksnederlae teen Suid-Afrika het beteken dat die Springbokke se 1956-besoek aan Nieu-Seeland met groot afwagting ingewag is. Die All Blacks se kaptein was Bob Duff en die [[afrigter]] Bob Stuart. Die 3–1-reeksoorwinning was die eerste oor die Springbokke en ook die Springbokke se eerste reeksnederlaag teen enige teenstander.<ref>{{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1 |pages=52–53}}</ref><ref name="1956stats">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=46 |title=Match Centre – South Africa in New Zealand |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref name="1956Springboks">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=152 |title=THE 1956 SPRINGBOK TOUR |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=5 Junie 2012 |archive-url=https://archive.today/20120605005815/http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=152 |archive-date=5 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens dié reeks het die All Blacks Don Clarke en Kevin Skinner vir die laaste twee toetswedstryde benoem om die oorwinning te help verseker.<ref name="1956Springboks" /> Skinner is ingesluit om die Springbokstutte “uit te sorteer” terwyl Don Clark weens sy doelskopvermoeë vervolgens bekend sou staan as “The Boot”.<ref name="SkinnerProfile">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/Profile.asp?ABID=798 |title=Kevin Skinner |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref name="TheBoot">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzhalloffame.co.nz/New-Zealand-Sports-Hall-of-Fame-Inductees/C/Don-Clarke |title=Don Clarke (1933–2002) |publisher=New Zealand Hall of Fame |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks se 3–1 reeksoorwinning oor die Leeus in 1959 het ’n dominante tydperk van All Black-rugby ingelui.<ref>{{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=Londen |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4 |pages=267–272}}</ref> Dit is opgevolg deur ’n 1963–64-toer na die Verenigde Koninkryk, gelei deur Wilson Whineray, wat baie naby aan ’n Grand Slam gekom het maar daarvan ontneem is deur ’n puntelose gelykopuitslag teen Skotland.<ref name="GrandSlamAttempts">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10357266 |title=Beach beckons as All Blacks celebrate history |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=27 November 2005 |accessdate=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930014500/http://www.nzherald.co.nz/event/story.cfm?c_id=1500971&ObjectID=10357266 |archive-date=30 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die enigste nederlaag op die toer was teen Newport RFC wat die All Blacks op 30 Oktober 1963 met 3–0 by Rodney Parade, Newport, geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.historyofnewport.co.uk/games/games.php?id=000018 |title=New Zealand, 30 October 1963 |work=History of Newport |publisher=Newport RFC |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Later sou die 1967-span drie toetswedstryde wen, maar hulle kon nie teen Ierland speel nie as gevolg van ’n [[bek-en-klouseer]]-bedreiging, waarvolgens die All Blacks die Grand Slam nie meer kon aanteken nie.<ref name="GrandSlamAttempts" /> Die toer het deel gevorm van die All Blacks se langste segetog tussen 1965 en 1970 waartydens hulle 17 toetsoorwinnings behaal het;<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=269}}</ref> dié rekord is in 1998 deur die Springbokke geëwenaar en in 2010 deur Litaue verbeter.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10640778 |title=Lithuania sets rugby record |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=25 April 2010 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Alhoewel die 1966-Leeus tydens hulle Nieu-Seelandse toer met 4–0 verslaan is, is die geluk vyf jaar later omgekeer toe die 1971-Leeus, onder die kapteinskap van die Wallieser John Dawes, die All Blacks in ’n toetsreeks met 2–1 (met een gelykop) verslaan het wat tot op hede steeds die Leeus se enigste reeksoorwinning oor Nieu-Seeland is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=65 |title=Match Centre – British Isles in New Zealand |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1972/73 het die All Blacks ’n Europatoer van 32 wedstryde aangepak. Die 1972/3-besoekers aan die Britse Eilande het as gevolg van ’n gelykopuitslag teen Ierland net-net nie daarin geslaag om ’n Grand Slam te behaal nie.<ref name="GrandSlamAttempts" /> Die toer is ook noemenswaardig vir die huistoe stuur van die stut Keith Murdoch wat na bewering tydens feesvieringe ná die oorwinning oor Wallis betrokke was by ’n kroeggeveg in ’n [[Cardiff]]hotel.<ref name="MurdochHome">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/all-blacks/news/article.cfm?c_id=116&objectid=10348988 |title=Disgraced All Black 'heroic' in dignified silence |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Robert Lowe |date=7 Oktober 2005 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1978 het Graham Mourie die All Blacks aangevoer tydens hulle eerste Grand Slam wat met ’n 13–12-oorwinning oor Wallis beklink is. Die wedstryd het tot groot omstredenheid gelei nadat die All Blacks gewen het as gevolg van ’n strafskop laat in die wedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10541667 |title=Rugby's 10 worst refereeing howlers |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Steve Deane |date=7 November 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die slot Andy Haden het in ’n poging om die strafskop te bekom uit die lynstaan geduik; die strafskop wat deur die skeidsregter Roger Quittenton toegeken het was egter teen Wallis se slot Geoff Wheel wat van die skouer van Frank Oliver afgespring het.<ref name="HadenDive">{{en}} {{cite web |url=http://www.tiscali.co.uk/news/newswire.php/news/reuters/2005/11/24/sport/mouriehasmixedemotionsoverhadendive.html |title=Mourie has mixed emotions over Haden dive |publisher=tiscali.co.uk |date=24 November 2005 |author=John Mehaffey |accessdate=12 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012004557/http://tiscali.co.uk/news/newswire.php/news/reuters/2005/11/24/sport/mouriehasmixedemotionsoverhadendive.html |archive-date=12 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks se enigste nederlaag tydens die toer was die berugte 0–12-nederlaag teen die Ierse provinsie [[Munster Rugby|Munster]] op Thomond Park.<ref name="MunsterLoss">{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/observer/osm/story/0,,678170,00.html |title=The 10 greatest shocks in sport's history |publisher=[[The Guardian]] |author=Oliver Irish |date=7 April 2002 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die nederlaag het bekendheid verwerf deur die toneelstuk “Alone it Stands” deur John Breen.<ref name="AsitStands">{{en}} {{cite web |url=http://nbr.co.nz/smythe/2005/04/alone-it-stands-at-court-theatre.html |title=Alone It Stands – at Court Theatre |publisher=nbr.co.nz/smythe |author=John Smythe |date=1 April 2004 |accessdate=17 Augustus 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050817144751/http://nbr.co.nz/smythe/2005/04/alone-it-stands-at-court-theatre.html |archive-date=17 Augustus 2005 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://culturevulture.net/theater/alone-it-stands-john-breen/ |title=Alone It Stands – John Breen |publisher=Culture Vulture |date=6 Junie 2001 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Omstrede toere === [[Lêer:AllblacksItalia1980.jpg|duimnael|Die All Blacks teen Italië in 1980]] [[Lêer:1981-springbok-tour-auckland-entry-to-ground.jpg|duimnael|[[Polisie]] buite [[Edenparkstadion|Edenpark]] voor ’n All Blacks-wedstryd tydens die Springbok-toer in 1981]] [[Lêer:Argentina vs all blacks reid running.jpg|duimnael|Die All Blacks speel teen Argentinië tydens hul 1985-toer]] Uit ’n sportiewe oogpunt was die uit 24 wedstryde bestaande All Blacks se 1976-toer na Suid-Afrika minder suksesvol: Die All Blacks het drie wedstryde teen provinsiale spanne en ook drie van hul vier toetswedstryde teen die Springbokke verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=74 |title=Match Centre – in South Africa |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dié toer na Suid-Afrika het veral tot politieke opslae gelei. Weens die Suid-Afrikaanse apartheidsbeleid het baie Māori geweier om in Suid-Afrika te speel. Vanaf die begin van die 1960’s is met openbare proteste en politieke druk probeer om die NZRFU te oortuig, om óf hoegenaamd geen Māori te keur nie óf toere na Suid-Afrika nie te onderneem nie. Terwyl die eerste minister Norman Kirk in 1973 ’n toer van die All Blacks na Suid-Afrika verbied het, het sy opvolger Robert Muldoon in 1976 egter sy toestemming vir ’n toer van die All Blacks na Suid-Afrika gegee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10392040 |title=It's time to close the final chapter |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=19 Julie 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nadat die span ondanks skerp proteste na Suid-Afrika vertrek het, het ’n aantal Afrikalande die uitsluiting van Nieu-Seeland van die [[Olimpiese Somerspele 1976]] geëis. Die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] het egter nie gereageer nie aangesien rugby destyds nie ’n Olimpiese sportsoort was nie. Vervolgens het 28 oorwegend Afrikalande die Olimpiese Spele in [[Montreal]] geboikot.<ref>{{en}} {{cite book |author=Volker Kluge |title=Olympische Sommerspiele – Die Chronik III |publisher=Sportverlag |location=Berlyn |year=2000 |isbn=3-328-00741-5 |pages=450–451}}</ref> Die All Blacks kon weereens nie daarin slaag om ’n toetsreeks in Suid-Afrika te wen nie en sou dit eers in 1996, ná die einde van [[Apartheid]], reggekry. Die 1976-toer het bygedra tot die Gleneagles-ooreenkoms wat deur die Staatshoofde van die [[Britse Statebond]] in 1977 goedgekeur is en enige sportiewe verbintenis met Suid-Afrika verbied het.<ref name="Gleneagles">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1981-springbok-tour/gleneagles-agreement |title=From Montreal to Gleneagles |work=New Zealand History |publisher=Minister van Kultuur en Erfenis |date=11 April 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die 1981-Springbokrugbytoer na Nieu-Seeland het gelei tot betogings teen Suid-Afrika se apartheidsbeleid<ref name="1981wairarapa">{{en}} {{cite web |url=http://wairarapa.co.nz/times-age/weekly/2001/springboks_tour.html |title=Dark days of thunder – when a free nation confronted apartheid in sport |publisher=wairarapa.co.nz |author=Sharpe Marty |date=25 Augustus 2001 |accessdate=17 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060217223452/http://wairarapa.co.nz/times-age/weekly/2001/springboks_tour.html |archive-date=17 Februarie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> op ’n skaal wat sedert die 1951-waterfrontdispuut nie in Nieu-Seeland gesien is nie.<ref name="CountryDivided">{{en}} {{cite web |url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/springbok-tour |title=A country divided |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |accessdate=24 Oktober 2012 |author=Steve Watters |archive-url=https://www.webcitation.org/6Ber9dKmf?url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/1981-springbok-tour |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die NZRU het die Springbokke na Nieu-Seeland uitgenooi omdat die [[Robert Muldoon|Muldoon]]-regering geweier het om politiek en sport te meng.<ref name="Gleneagles" /> Reeds voor die begin van die toer is dié besluit skerp gekritiseer. Baie het dit as ondersteuning van ’n blanke oorheersing in Suid-Afrika beskou, terwyl ander na die gespanne verhoudings met die Māori tuis verwys het. Vanaf einde Julie tot middel September het die deur die NZRFU uitgenooide Suid-Afrikaners 17 wedstryde in Nieu-Seeland, waaronder drie toetswedstryde teen die All Blacks, gespeel. Alhoewel die All Blacks die toetsreeks gewen het, is twee van die toer se provinsiale wedstryde gekanselleer. Die wedstryde het groot skare gelok, maar die hele toer is gekenmerk deur geweld en betogings. In [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] het 350 betogers die versperrings verwyder, die speelveld ingestorm en ’n kansellasie van die wedstryd afgedwing.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/video/game-cancelled-in-hamilton |title=Game cancelled in Hamilton, 1981 Springbok tour |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=4 Julie 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In [[Timaru]] moes ook ’n wedstryd afgelas word en Wellington het herhaaldelike straatgevegte gesien. Gedurende die laaste wedstryd in [[Auckland]] is uit ’n laag vlieënde vliegtuig meelsakke, pamflette en ’n plakkaat wat [[Steve Biko]] gehuldig het op die speelveld in [[Edenparkstadion|Edenpark]] neergegooi.<ref name="Tour Diary">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1981-springbok-tour/tour-diary |title='A war played out twice a week' |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |author=Steve Watters |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die toer het die land onrus deurgemaak en die toer het ’n beduidende impak op die Nieu-Seelandse samelewing gehad.<ref name="1981wairarapa" /><ref name="Tour Diary" /><ref name="TurningPoint">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10390269 |title=Protests a turning point in the history of New Zealand |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Ruth Hill |date=8 Julie 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1985 het, te midde van ondersteuning en teenkanting in die land, voorbereidings vir ’n beplande All Black-toer na Suid-Afrika plaasgevind. ’n Toerspan is gekies en sou oor vyf dae na Suid-Afrika vertrek toe die hooggeregshof in Nieu-Seeland op 21 Junie 1985 ’n interdik toegestaan het om die toer te stop. Die regters het beslis dat die toer nie in die grondwetlike belang van die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie ten einde van die bevordering van die spel was nie.<ref name="TurningPoint" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.austlii.edu.au/nz/journals/VUWLRev/1999/32.html |title=Fictions in the thought of Sir John Salmond |publisher=Victoria University of Wellington Law Review |date=1999 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland se eerste minister, David Lange, het verklaar dat die span nie as verteenwoordigers van die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] kon toer nie maar dat spelers as “indiwidue” kon gaan. Spelers het ’n private toer gereël, maar dié is ook afgelas en ’n toer na Argentinië is pleks van die toer na Suid-Afrika gereël. Beide in Suid-Afrika en Nieu-Seeland was daar mense wat steeds ’n toer van Nieu-Seeland na Suid-Afrika sou ondersteun het. ’n Toer deur ’n span wat as die Kavaliers bekend gestaan het, het in 1986 plaasgevind deur ’n span wat 28 van die 30 spelers wat vir die 1985-All Blacks-toer gekies is, ingesluit het. Baie spelers, wat nie by die verbod gehou het nie, het in 1986 ’n rebelletoer na Suid-Afrika onderneem wat nie deur die NZRU goedgekeur is nie. Die span, genaamd die Nieu-Seeland Kavaliers, het egter baie van die All Blacks uit die tydperk ingesluit.<ref name="CavaliersABs">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&IDID=289 |title=Bernie Fraser |publisher=New Zealand Rugby Museum |author=Bob Luxford |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BerCy1qE?url=http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=All_Blacks |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="CABlazey">{{en}} {{cite web |url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/default.asp?Find_Quick.asp?PersonEssay=5B31 |title=Blazey, Cecil Albert 1909–1998 |publisher=Dictionary of New Zealand Biography |author=Julia Millen |date=7 April 2006 |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BerF93Rm?url=http://www.teara.govt.nz/en/biographies/5b31/1 |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die spelers wat aan die toer deelgeneem het is deur die NZRU verban ná hulle terugkeer na Nieu-Seeland.<ref name="RugbyTime">{{en}} {{cite web |url=http://www.rfu.com/microsites/museum/index.cfm?fuseaction=faqs.chronology |title=Rugby Chronology |publisher=[[Engelse Rugbyvoetbalunie|Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=7 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807065328/http://www.rfu.com/microsites/museum/index.cfm?fuseaction=faqs.chronology |archive-date=7 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="tour1985">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/cavaliers-rugby-tour-1985 |title=Cavaliers rugby tour, 1986 |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=12 Junie 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die Kavaliers het twaalf wedstryde in Suid-Afrika gespeel, insluitend vier wat as “toetswedstryde” bestempel is. Die Springbokke het die eerste, derde en vierde toetswedstryde gewen en die rebelle kon nie die droom om die Springbokke in Suid-Afrika te klop verwesenlik nie. Die Geel Bladsye het die toer met R2,5 miljoen geborg wat beskryf is as die grootste rugbyborgskap in Suid-Afrika tot op daardie stadium. Gerugte het die rondte gedoen dat die spelers betaal is, op ’n stadium toe rugby nog streng ’n amateursport was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/asp/container_pages/normal_menu/rmArticle.asp?IDID=154 |title=The 1986 Cavaliers Tour |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=26 Augustus 2007}} {{dooie skakel}}</ref> Die hoofinpak van die Kavalierstoer in Nieu-Seeland was ontwrigting van die All Blacks se voorbereiding op die eerste [[rugbywêreldbeker]]toernooi in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]]. Die rebelle is baie lig gestraf en is slegs vir twee toetswedstryde geskors. Lede van die Kavaliers het maklik gemeng met hul tydelike plaasvervangers, die sogenaamde ‘Baby Blacks’. Die Kavaliers se beproewing op die Suid-Afrikaanse Hoëveld het waarskynlik bygedra tot die All Blacks se oorwinning tydens die eerste wêreldbeker. Meer as die helfte van die span wat Frankryk in die eindstryd geklop het, was voormalige Kavaliers.<ref name="nzhistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.nzhistory.net.nz/media/photo/cavaliers-rugby-tour-1985 |title=The 'Cavaliers' and the 1987 rugby world cup |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref name="tour1985" /> Eers in 1992, ná die apartheidsera, het weer toetswedstryde tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika plaasgevind. === Vroeë wêreldbekertoernooie === [[Lêer:Webb Ellis Cup.jpg|duimnael|upright|Die [[Webb Ellis-beker]] is op die spel tydens rugbywêreldbekertoernooie]] Die Nieu-Seelandse en Australiese rugbyunies was toonaangewend by die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi, waarvolgens beide Nieu-Seeland en Australië die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] aangebied het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het aan hul status as algehele gunstelinge voldoen. Ná drie maklike oorwinnings tydens die groepfase oor [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] en [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] het hulle Skotland in die kwarteindstryd en Wallis in die halfeindstryd verslaan. In die eindstryd op [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]] het hulle [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] met 29–9 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het slegs 52 punte afgestaan en 43 drieë aangeteken.<ref name="1987RWC">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/toursbreak.asp?level1=All_Black_Tests&Level2=ABC&IDID=103 |title=World Cup in New Zealand and Australia |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BerL29Xf?url=http://www.rugbymuseum.co.nz/toursbreak.asp?level1=All_Black_Tests |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="ruwc">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/rwc.asp |title=Match Centre – All Blacks at the Rugby World Cup |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks se meerderwaardigheid was ook tydens die 1988-toer na Australië duidelik, toe hulle onoorwonne gebly het (twaalf oorwinnings en een gelykop).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/tourbreak.asp?IDID=107 |title=Match Centre – in Australia |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die jaar 1989 het nog beter verloop, toe die All Blacks al hul 19 wedstryde gewen het (waaronder sewe toetswedstryde). In Augustus 1990 is hulle vir die eerste keer in vier jaar deur die Wallabies verslaan. Voor die [[Rugbywêreldbeker 1991]] was die All Blacks ’n verouderde span wat deur Alex Wyllie en John Hart saam afgerig is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=227}}</ref> Hulle het gesukkel tydens die groepwedstryde teen Engeland, die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|VSA]] en Italië, maar het daarin geslaag om hulle kwarteindstryd teen [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] te wen.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=228}}</ref> Hulle is daarna deur die latere kampioen Australië met 16–6 in die halfeindstryd op Lansdowne Road in Dublin geklop. Hulle het Skotland tydens die klein finale om die derde plek verslaan.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Kort ná die toernooi het baie spelers en die afrigter, Wyllie, wat ’n 86%-wentempo in 29 toetse behaal het, uitgetree.<ref name="Palenski290">{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=290}}</ref> Die aansienlik jonger span het aanvanklik nie op die gewone hoë vlak gespeel nie en in 1994 twee tuiswedstryde agtereenvolgens teen Frankryk verloor. Laurie Mains het Wyllie in 1992 vervang en opdrag gekry om die span op die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika voor te berei. Die All Blacks was weereens die gunstelinge om die toernooi te wen.<ref name="1995Favourites">{{en}} {{cite web |url=http://worldcupweb.com/WCrugby/donews.asp?ID=1634 |title=All set for World Cup semis |publisher=worldcupweb.com |date=14 November 2003 |accessdate=11 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111001951/http://www.worldcupweb.com/WCrugby/donews.asp?ID=1634 |archive-date=11 November 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle status as gunstelinge is bevestig toe hulle Ierland en Wallis tydens die groepfase verslaan het. [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] is met 145–17 verslaan, tot vandag toe hul hoogste oorwinning. Hulle het voortgegaan, toe ’n jong [[Jonah Lomu]] vier drieë teen Engeland gedruk het in die All Blacks se 45–29 halfeindstrydoorwinning.<ref name="Jonah">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&IDID=506 |title=Jonah Tali Lomu |publisher=New Zealand Rugby Museum |author=Lindsay Knight |accessdate=14 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070314224022/http://www.rugbymuseum.co.nz/ABProfilee.asp?level1=All_Blacks&Level2=ABC&IDID=506 |archive-date=14 Maart 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks sou egter op die ou einde in die eindstryd teen die gasheer in hulle eerste wêreldbekertoernooi in ekstra tyd verloor toe die Spingboklosskakel [[Joel Stransky]] die beker met ’n skepskop beklink het.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks is skynbaar deur ’n onheilspellende voedselvergiftiging van die vorige dag geteister. Tot vandag toe bestaan samesweringsteorië, waarvolgens Suid-Afrikaanse Rugbyamptenare of ’n kelnerin genaamd “Suzie” ’n stof in die All Blacks se ete sou gemeng het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/observer/osm/story/0,,1251765,00.html |title=OSM's sporting plaque |publisher=[[The Guardian]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.independent.co.uk/news/rugby-players-food-may-have-been-spiked-1353245.html |title=Rugby players' food may have been spiked |publisher=[[The Independent]] |date=20 November 1996 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2003/08/11/1060588317125.html |title=Suzie never existed |publisher=Rugby Heaven |accessdate=4 Desember 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031204033730/http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2003/08/11/1060588317125.html |archive-date=4 Desember 2003 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="FoodPoisoning">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugby.com.au/news/springboks_poisoned_at_1995_cup:_luyt,12170.html |title=Springboks poisoned at 1995 Cup: Luyt |publisher=[[Rugby Australia]] |date=30 Oktober 2003 |accessdate=27 Augustus 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060827222052/http://rugby.com.au/news/springboks_poisoned_at_1995_cup:_luyt,12170.html |archive-date=27 Augustus 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="StranskyBoot">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/history/2960348.stm |title=1995: Party time for SA |publisher=[[BBC]] |date=24 September 2003 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Begin van die professionele tydperk === [[Lêer:France All Blacks 16-11-2002.jpg|duimnael|Frankryk huisves die All Blacks op die [[Stade de France]], [[Saint-Denis]], 2002]] Om die toenemende oorskakeling van goeie spelers na finansieel gevestigde [[rugby league]]-spanne teen te werk het die Internasionale Rugbyvoetbalraad in Augustus 1995 besluit om van rugby ’n professionele sport te maak. In dieselfde jaar het die beheerliggame van Suid-Afrika, Nieu-Seeland en Australië die konsortium SANZAR gestig om televisie-uitsaairegte vir twee nuwe kompetisies te verkoop, die internasionale kompetisie Super 12 (nou [[Superrugby]]) en die Drienasiesreeks van die nasionale spanne (nou [[Die Rugbykampioenskap]]).<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=7}}</ref> Aangesien die nuwe toernooie min plek vir maandelange oorsese toere gelaat het, het hierdie tradisie uit die amateurtydperk vinnig tot ’n einde gekom (met uitsondering van die vierjaarlikse Leeustoere). Die eerste Drienasiesreeks is in [[1996-Drienasiesreeks|1996]] gehou met die All Blacks wat al vier toetswedstryde gewen het om die trofee in te palm.<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=170}}</ref> Die [[1996-Drienasiesreeks|1996-Drienasieswedstryd]] in Suid-Afrika tussen die All Blacks en die Springbokke was ook die eerste wedstryd in ’n historiese reeks. Onder die nuwe afrigter, John Hart, en hul kaptein Sean Fitzpatrick het die All Blacks vir die eerste keer daarin geslaag om ’n reeksoorwinning in Suid-Afrika te behaal.<ref name="PalenskiSA1996">{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=206}}</ref> Fitzpatrick het die reeksoorwinning hoër geag as Nieu-Seeland se 1987-wêreldbekeroorwinning, waaraan hy ook deelgeneem het.<ref name="PalenskiSA1996" /> Die volgende twee seisoene het gemengde resultate vir die All Blacks gelewer: hulle het tydens die [[1997-Drienasiesreeks]] al hul wedstryde gewen en die titel suksesvol verdedig, maar in [[1998-Drienasiesreeks|1998]] sou hulle al hul vier toetse van die reeks verloor.<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=185}}</ref> Dit sou ook die eerste keer sedert 1949 wees dat hulle vier keer aanmekaar verloor het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=199}}</ref> Op 28 Augustus 1999 het hulle hul ergste toetsnederlaag tot in 2023, toe hulle met 7–28 teen Australië in [[Sydney]] verloor het.<ref name="palenski233">{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=233}}</ref> Die All Blacks het tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]] een maand later herstel en hulle groep gedomineer, deur onder andere Engeland met 30–16 op [[Twickenham-stadion|Twickenham]] te verslaan; hulle het ook [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en Italië heeltemal oorheers. In die kwarteindstryd het hulle Skotland met 30–18 geklop om in die halfeindstryd teen Frankryk op Twickenham te staan te kom. Die All Blacks het teen halftyd met 17–10 voorgeloop,<ref name="palenski233" /> maar in die tweede helfte het Frankryk skitterende rugby gespeel waarvoor die All Blacks geen antwoord gehad het nie en Frankryk het uiteindelik met 43–31 gewen.<ref name="palenski233" /> In die klein finale om die derde plek is die All Blacks deur die Springbokke verslaan.<ref name="ruwc" /><ref name="palenski233" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hart het daarna as afrigter bedank en is deur twee mede-afrigters, Wayne Smith en Tony Gilbert, vervang. Onder Smith en Gilbert het die All Blacks tweede gekom tydens die [[2000-Drienasiesreeks|2000]]- en [[2001-Drienasiesreeks|2001]]-Drienasiestoernooie. Albei afrigters is op 3 Oktober 2001 deur John Mitchell vervang, wat die All Blacks afgerig en gelei het tot Drienasiesoorwinnings in [[2002-Drienasiesreeks|2002]] en [[2003-Drienasiesreeks|2003]] en die behou van die Bledisloebeker (wat sedert 1998 deur Australië gewen is) in 2003. Nadat hulle die 2003-Drienasiesreeks gewen het, het hulle die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië as een van die gunstelinge afgeskop en weereens hulle groep gedomineer met oorwinnings oor Italië, Kanada en Tonga voor hulle een van die strafste wedstryde van die toernooi teen Wallis gewen het.<ref name="WalesNZ2003">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/rugby_world_cup/team_pages/wales/3234965.stm |title=Charvis bowed but proud |publisher=[[BBC]] |date=2 November 2003 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hulle het dié keer ook daarin geslaag om Suid-Afrika in ’n wêreldbekerwedstryd te klop (met 29–9), maar die All Blacks is met 22–10 deur die verdedigende kampioen Australië in die halfeindstryd in Sydney verslaan. Nieu-Seeland het die klein finale om die derde plek teen Frankryk gewen.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Mitchell is daarna deur die NZRU afgedank en met Graham Henry vervang. === Onder Graham Henry === [[Lêer:2005 Tri Nations Series - All Blacks vs Wallabies.jpg|duimnael|[[2005-Drienasiesreeks]] – Die All Blacks teen die Wallabies]] [[Lêer:Match NZ-Tonga.JPG|duimnael|Nieu-Seeland teen Tonga tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:All Blacks parade 2011 RWC (1).jpg|duimnael|Nieu-Seeland nadat hulle in 2011 as die wêreldkampioen gekroon is]] Henry se ampstermyn het begin met ’n dubbele oorwinning oor die wêreldkampioen Engeland in 2004. Die twee wedstryde se gesamentlike totaal was 72–15, met die All Blacks wat Engeland daarvan weerhou het om enige drieë te druk.<ref name="ABGame1102">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=2102 |title=Match Centre – All Blacks vs England |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref name="ABGame1103">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=2103 |publisher=All Blacks |title=All Blacks vs England |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ondanks die positiewe begin van Henry se ampstermyn was die [[2004-Drienasiesreeks]] ’n gemengde sukses met twee oorwinnings en twee nederlae. Die kompetisie was taaier as ooit tevore en die uitslag moes deur bonuspunte beslis word wat die All Blacks laaste geplaas het.<ref>Bonuspunte kon op twee manier verdien word: deur vier of meer drieë in ’n wedstryd te druk en deur met sewe punte of minder te verloor.</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2 |pages=289}}</ref> Die 2004-seisoen het op ’n hoë noot geëindig met die All Blacks wat in Europa gewen het, insluitend ’n 45–6-rekordoorwinning oor Frankryk.<ref name="ABGame1112">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=2112 |title=Match Centre – All Blacks vs France |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2005 was die Britse en Ierse Leeus op toer in Nieu-Seeland. Die All Blacks het die toetsreeks met 3–0 beklink, die [[2005-Drienasiesreeks]] gewen en die eerste Grand Slam sedert 1978 teen die spanne van die Britse Eilande aangeteken. Die All Blacks is deur die Internasionale Rugbyraad as “span van die jaar”, Graham Henry as “afrigter van die jaar” en [[Dan Carter]] as “speler van die jaar” aangewys.<ref name="World Rugby Awards" /> Die All Blacks se wenstreep het in die volgende jaar aangehou: In [[2006-Drienasiesreeks|2006]] het hulle die Drienasiesreeks weer verower deur die eerste vyf wedstryde te wen (drie teen Australië en twee teen Suid-Afrika). Hulle het egter hulle laaste wedstryd in die reeks teen Suid-Afrika verloor. Nieu-Seeland het sy einde-van-die-jaar-toer onoorwonne voltooi met rekordoorwinnings oor Engeland, Frankryk en Wallis. Weens hul uitstekende prestasies is die All Blacks in 2006 weer aangewys as die IRR se “span van die jaar” en die flank [[Richie McCaw]] as “speler van die jaar”.<ref name="World Rugby Awards" /> Daarbenewens is hulle as Laureus se “span van die jaar” en die vleuel [[Jonah Lomu]] as “terugkoms van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2006 |title=Laureus World Sports Awards 2006 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2007 is die All Blacks weer as Laureus se “span van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2007 |title=Laureus World Sports Awards 2007 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks se eerste [[2007-Drienasiesreeks|Drienasiestoets van 2007]] was teen die Springbokke in Durban waar hulle twee drieë in die laaste tien minute gedruk het om die wedstryd met 26–21 te wen. Die volgende week het die Wallabies die All Blacks teen alle verwagtinge op die [[Melbourne-krieketveld]] in [[Melbourne]] verslaan (met 20–15): die All Blacks se eerste nederlaag teen die Wallabies sedert 2004. Australië se nederlaag teen die Springbokke in Suid-Afrika en die All Blacks se 26–12-oorwinning oor Australië in die finale wedstryd in Auckland het egter meegebring dat die All Blacks ook die 2007-Drienasiesreeks en die Bledisloebeker gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2007/07/21/1184560103146.html |title=Kick in the guts for Wallabies |publisher=rugby heaven |accessdate=7 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807124957/http://www.rugbyheaven.smh.com.au/articles/2007/07/21/1184560103146.html |archive-date=7 Augustus 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul oorwinning tydens die 2007-Drienasiesreeks het Nieu-Seeland die [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk weer as gunstelinge betree en die verwagtinge met twee oorwinnings oor Frankryk tydens opwarmingswedstryde bewys. Die All Blacks het die toetse gewen: 42–11 op Edenpark en 61–10 op die [[Westpacstadion]]. In ’n derde wedstryd teen Kanada is die All Blacks effens gevlei deur ’n wentelling van 64–13 wat nie Kanada se aanslag ten volle reflekteer het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.abc.net.au/sport/content/200706/s1953312.htm |title=Slick All Blacks belt Canada |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=16 Junie 2007 |accessdate=17 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070917054254/http://www.abc.net.au/sport/content/200706/s1953312.htm |archive-date=17 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks het ná oorwinnings oor Skotland, Italië, [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] en [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] (elkeen met meer as 40 punte) hul groep gewen. Hulle is egter deur die nominale gasheer Frankryk in die kwarteindstryd in Cardiff met 20–18 geklop, gelykstaande aan hul ergste toernooi-uitslag.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ná die nederlaag teen Frankryk is die afrigter Graham Henry ten spyte van kritiek heraangestel, alhoewel die destydse [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusader]]-afrigter Robbie Deans ’n sterk aanspraakmaker was.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=10480740 |title=Reconditioning a mistake – Henry |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=7 Desember 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die 2008-seisoen het met drie middeljaartoetse teen Ierland en Engeland afgeskop, en Nieu-Seeland het al daardie toetswedstryde gewen.<ref name="2008results">{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/team/match_results.html?id=2008;team=8;type=year |title=Rugby Union {{!}} 2008 {{!}} New Zealand {{!}} Match results |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het in sy eerste [[2008-Drienasiesreeks|Drienasieswedstryd]] Suid-Afrika met 19–8 in Wellington verslaan, maar is een week later op [[Carisbrook]] in Dunedin deur die Springbokke met 28–30 geklop, wat ’n reeks van 30 oorwinnings tuis beëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2008/07/13/sports/13iht-RUGBY.1.14449484.html |title=Springboks end home streak of All Blacks |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Julie 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbydump.com/news/springboks-end-all-black-home-winning-streak-in-dunedin/ |title=Springboks end All Black home winning streak in Dunedin |publisher=Rugby Dump |date=12 Julie 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het sy volgende Drienasieswedstryd op 26 Julie teen Australië in Sydney met 34–19 verloor, maar ’n week later het die All Blacks die Wallabies tuis met 39–10 geklop.<ref name="2008results" /> Hulle het toe Suid-Afrika met 19–0 op [[Nuwelandstadion]] verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2008/aug/17/newzealandrugbyunionteam.southafricarugbyteam |title=All Blacks manage crisis |publisher=[[The Guardian]] |author=Michael Aylwin |date=16 Augustus 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het sy laaste wedstryd op 13 September teen Australië op Suncorpstadion in [[Brisbane]] met 28–24 gewen en dus die Bledisloebeker en die Drienasiesitel behou.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espnscrum.com/tri-nations-2008/rugby/match/25714.html |title=Australia v New Zealand |publisher=ESPNscrum |accessdate=8 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008203415/http://www.espnscrum.com/tri-nations-2008/rugby/match/25714.html |archive-date=8 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks het die 2009-seisoen met ’n 22–27-nederlaag teen Frankryk op Carisbrook afgeskop, maar het een week later wraak geneem en Frankryk in Wellington met 14–10 verslaan. Volgens punteverskil het Frankryk die Dave Gallaher-trofee vir die eerste keer ingepalm. ’n Week later het die All Blacks Italië met 27–6 in [[Christchurch]] verslaan. Hulle het die [[2009-Drienasiesreeks]] agter Suid-Afrika, wat slegs een wedstryd verloor het, as naaswenner geëindig, en die All Blacks het die reeks met ’n 33–6-oorwinning oor Australië in Wellington afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.greenandgoldrugby.com/a-bledisloe-stat-attack/ |title=Statistics and records for Australia Wallabies vs New Zealand All Blacks |publisher=greenandgoldrugby.com |date=15 Julie 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2010 het die All Blacks die [[2010-Drienasiesreeks|Drienasiesreeks]] ná drie agtereenvolgende oorwinnings oor Suid-Afrika vir die tiende keer ingepalm,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/report?gameId=103851&league=244293 |title=Gritty All Blacks are worthy champions |publisher=ESPNscrum |author=Huw Baines |date=21 Augustus 2010 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en hulle het ook die Bledisloebeker ná agtereenvolgende oorwinnings oor Australië gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://edition.cnn.com/2010/SPORT/10/30/rugby.australia.newzealand/index.html |title=Wallabies beat All Blacks with last-minute kick |publisher=[[CNN]] |author=Dean Irvine |date=30 Oktober 2010 |accessdate=23 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823201813/http://edition.cnn.com/2010/SPORT/10/30/rugby.australia.newzealand/index.html |archive-date=23 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ’n Onoorwonne wenstreep, wat in 2009 begin het, het 15 wedstryde bereik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/team/most_consecutive_wins.html?id=1;type=class |title=Rugby Union {{!}} Test matches {{!}} Most consecutive wins |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Gevolglik is die All Blacks in 2011 weer as Laureus se “span van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2011 |title=Laureus World Sports Awards 2011 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ondanks ’n tweede plek tydens die [[2011-Drienasiesreeks]], nadat hulle deur Australië in Brisbane geklop is,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/aug/27/australia-win-tri-nations |title=Australia clinch Tri Nations with victory over New Zealand |publisher=The Guardian |author=Mike Averis |date=27 Augustus 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> het die All Blacks as eerste span op die wêreldranglys die [[Rugbywêreldbeker 2011]] op eie bodem as gunstelinge betree.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/aug/27/rugby-world-cup-preview |title=Rugby World Cup 2011 preview |publisher=[[The Guardian]] |author=Mike Averis |date=27 Augustus 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het die groepfase met Tonga, Japan, Frankryk en Kanada onoorwonne beëindig, en ná oorwinnings oor Argentinië (met 33–10) en toe Australië (met 20–6), het hulle in die eindstryd op 23 Oktober 2011 op Edenpark in Auckland teen Frankryk te staan gekom. Nieu-Seeland het een drie gedruk en een strafdoel aangeteken en sodoende net-net met 8–7 gewen, waardeur die All Blacks hul tweede beker ná 1987 ingepalm het.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/oct/23/rugby-world-cup-richie-mccaw-new-zealand-france?intcmp=239 |title=Richie McCaw's New Zealand beat France in final |publisher=[[The Guardian]] |author=Eddie Butler |date=23 Oktober 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Henry het ná die wêreldbekertoernooi as afrigter bedank en is deur sy adjunk [[Steve Hansen]] opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/newzealand/8960338/New-Zealand-Rugby-Union-appoints-Steve-Hansen-as-new-All-Blacks-coach.html |title=New Zealand Rugby Union appoints Steve Hansen as new All Blacks coach |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Gavin Mairs |date=17 Desember 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarop het nog ’n nominasie as Laureus se “span van die jaar” gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2012 |title=Laureus World Sports Awards 2012 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2012 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Onder Steve Hansen === [[Lêer:Crowds along Lambton Quay watching the 2015 RWC All Blacks victory parade (Codie Taylor, Julian Savea, TJ Perenara).jpg|duimnael|Nieu-Seeland nadat hulle in 2015 as die wêreldkampioen gekroon is]] [[Lêer:British and Irish Lions scrum.jpg|duimnael|Losskrum tussen die Leeus en die All Blacks in 2017]] [[Lêer:New Zealand national rugby 20191101a11.jpg|duimnael|Klein finale om die derde plek tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] tussen die All Blacks en Wallis]] Argentinië het in 2012 by die Drienasiesreeks aangesluit wat tot die Rugbykampioenskap herdoop is. Die All Blacks het in die eerste toernooi al hul ses wedstryde gewen en die titel ingepalm. Hulle het deur die jaar heen onoorwonne gebly en is eers in die laaste wedstryd op Twickenham deur Engeland geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/20534229 |title=England 38-21 New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=1 Desember 2012 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2013 het Nieu-Seeland Frankryk vir ’n reeks van drie wedstryde gehuisves – hul eerste ontmoeting sedert die 2011-eindstryd. Die All Blacks het al drie wedstryde gewen en die [[2013-Rugbykampioenskapreeks]] onoorwonne afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/rugby-union/24412501 |title=New Zealand beat South Africa for title |publisher=[[BBC]] |date=5 Oktober 2013 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In November 2013 het Nieu-Seeland die eerste rugbyland van die professionele tydperk geword wat ’n 100%-wenrekord in ’n kalenderjaar kon behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/25037059 |title=New Zealand deny Ireland to win 24-22 and seal perfect year |publisher=[[BBC]] |date=24 November 2013 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarna is hulle weer as Laureus se “span van die jaar” genomineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2014 |title=Laureus World Sports Awards 2014 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2014-Rugbykampioenskapreeks]] het die All Blacks in hul wegwedstryde gelykop teen Australië gespeel en teen Suid-Afrika verloor, maar hulle het die ander vier wedstryde van die toernooi gewen. Tydens die verkorte [[2015-Rugbykampioenskapreeks]] het die All Blacks teen Australië verloor en as naaswenner geëindig. Hulle het egter ’n beduidende terugvegoorwinning in die tweede Bledisloetoets behaal en toe die trofee behou. Die All Blacks het die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland as verdedigende kampioen betree en tydens die groepfase na oorwinnings oor Argentinië, Namibië, Tonga en Georgië weereens onoorwonne gebly. In die kwarteindstryd het hulle die gevreesde teenstander Frankryk met 62–13 verslaan, tot dusver die hoogste oorwinning tydens die uitklopfase. Die All Blacks het Suid-Afrika naelskraap met 20–18 in die halfeindstryd en Australië met 34–17 in die eindstryd geklop om sodoende die eerste land geword wat die titel verdedig en ook vir ’n derde keer ingepalm het.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2015/oct/31/new-zealand-australia-rugby-world-cup-final-match-report |title=New Zealand retain Rugby World Cup with ruthless display against Australia |publisher=[[The Guardian]] |date=31 Oktober 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Daarna het die losskakel [[Dan Carter]] Laureus se toekenning as “terugkoms van die jaar” gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2016 |title=Laureus World Sports Awards 2016 winners & nominees |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks, onder die nuwe kaptein en nommer 8, Kieran Read, en adjunkkaptein en heelagter Ben Smith, het ook tydens die [[2016-Rugbykampioenskapreeks]] onoorwonne gebly en by elke wedstryd die bonuspunt behaal. Beide Smith en die vleuel Israel Dagg was met vyf drieë elk die beste driedrukkers van dié toernooi, terwyl die eerste vyf-agtste [[Beauden Barrett]] met 81 die meeste punte tydens die toernooi aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/News/30192/all-blacks-2016-year-in-review |title=All Blacks 2016: Year in Review |publisher=All Blacks |accessdate=1 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601204028/https://www.allblacks.com/News/30192/all-blacks-2016-year-in-review |archive-date=1 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[2016 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die All Blacks hul eerste wedstryd in 111 jaar se wedywering teen Ierland verloor en is met 29–40 op [[Soldier Field]] in [[Chicago]] geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/37886601 |title=Autumn internationals: Ireland 40–29 New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=5 November 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het vir dié nederlaag wraak geneem en in die terugspel een week later Ierland in Dublin met 21–9 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/86655461/all-blacks-score-three-tries-to-beat-ireland-219-in-dublin-and-avenge-loss-in-chicago |title=All Blacks shake off Chicago shock to defeat Ireland in Dublin |publisher=Stuff |date=20 November 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2017 het die [[Britse en Ierse Leeus]] vir die tweede keer van die professionele tydperk na Nieu-Seeland getoer. Die reeks het in ’n gelykop geëindig, nadat die All Blacks en die Leeus ’n 1–1–1 aangeteken het. Die All Blacks het die eerste toets met 30–15 gewen, die Leeus die tweede met 24–21, en die laaste toets was ’n 15–15-gelykop. Net soos die 2005-toer was hierdie Leeus-toer met omstredenheid geteister, soos die Leeus se taktiek (onder die Nieu-Seelandse afrigter Warren Gatland),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.standard.co.uk/sport/rugby/it-s-onedimensional-and-boring-for-critics-to-keep-moaning-about-warrenball-a3558391.html |title=It’s one-dimensional and boring for critics to keep moaning about Warrenball |publisher=Evening Standard |date=6 Junie 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> die toon van plaaslike mediadekking,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2016/nov/02/warren-gatland-new-zealand-herald-clown-lions-coach-all-blacks-criticism |title=Warren Gatland mocked as clown by New Zealand media after anti-fan remarks |publisher=[[The Guardian]] |date=2 November 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> die rooikaart teen Sonny Bill Williams in die tweede toets<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/lionstour/british-and-irish-lions-2017-sonny-bill-williams-red-card-tackle-video-defining-moment-rugbys-greatest-series-a7818371.html |title=British and Irish Lions 2017: Sonny Bill Williams' red card a defining moment in 'rugby's greatest series' |publisher=The Independent |author=Jack de Menezes |date=1 Julie 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> asook die speelbeheer van die Franse skeidsregters Romain Poite en Jérôme Garcès<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/08/all-blacks-lions-third-test-auckland-new-zealand-reaction |title=New Zealand media attack referee Romain Poite’s late penalty U-turn |publisher=8 Julie 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> is al debatteerbaar. Die gelykop van die toetsreeks, saam met die nederlaag teen Ierland die vorige jaar het volgens sommige persberigte daarop gedui dat die span swakker word en die [[Noordelike Halfrond]] nader beweeg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.allblacks.com/News/31076/rugby-power-swings-back-to-the-north-woodward |title=Rugby power swings back to the north – Woodward |publisher=All Blacks |accessdate=1 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601205536/http://www.allblacks.com/News/31076/rugby-power-swings-back-to-the-north-woodward |archive-date=1 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Huleadle het egter die [[2017-Rugbykampioenskapreeks]] onoorwonne gewen en ook die Bledisloebeker ingepalm, nadat die All Black Australië twee keer geklop het. In Oktober het Nieu-Seeland in die laaste Bledisloetoets op Suncorpstadion in Brisbane ’n verrassende 23–18-nederlaag teen Australia gely. Tydens die [[2017 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die All Blacks met die [[Britse Barbarians]] 32–21, Frankryk 38–18, Skotland 22–17 en Wallis 33–18 afgereken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/Fixtures/2017 |title=Fixtures 2017 |publisher=All Blacks |accessdate=7 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207093745/https://www.allblacks.com/Fixtures/2017 |archive-date=7 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Met die afskop van die 2018-seisoen het die All Black tydens die Franse toer die reeks 3–0 beklink, en hul eerste wedstryde van die [[2018-Rugbykampioenskapreeks]] teen Australië 38–13 en 40–12 gewen om sodoende die Bledisloebeker te behou. ’n Ander maklike 46–24-oorwinning oor Argentinië het gevolg, maar die All Blacks is vervolgens deur die Springbokke vir die eerste keer sedert 2009 tuis in Wellington in ’n taai wedstryd met 34–36 geklop,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/45532702 |title=Rugby Championship 2018: South Africa earn thrilling 36–34 win over New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=15 September 2018 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> voordat hulle weer met Argentinië 35–17 afgereken het. In die terugwedstryd teen Suid-Afrika in Pretoria het die All Blacks vir die grootste deel van die wedstryd gesukkel, maar laat in die tweede helfte teruggekom om die wedstryd met 32–30 te beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newshub.co.nz/home/sport/2018/10/rugby-championship-all-blacks-survive-springboks-scare.html |title=Rugby Championship: All Blacks survive Springboks scare |publisher=Newshub |date=7 Oktober 2018 |accessdate=30 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630104834/https://www.newshub.co.nz/home/sport/2018/10/rugby-championship-all-blacks-survive-springboks-scare.html |archive-date=30 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle sou later nog ’n verpletterende 37–20-oorwinning oor Australië in [[Jokohama]] aanteken en sodoende ’n suiwer Bledisloereeks verseker.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news.com.au/sport/rugby/live-bledisloe-cup-game-three-australia-vs-new-zealand/news-story/6e6a65540f10db153e5147d41ecbd8b7 |title=New Zealand secures Bledisloe Cup clean sweep against Australia |publisher=NewsComAu |date=27 Oktober 2018 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ’n Ontwikkelingspan het aangebly om [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] met 31–69 te klop, terwyl die eerste span vir die [[2018 eindjaarrugbytoetsreeks]] na Europa getoer het. Dit sou ’n taai reeks vir die All Blacks word, waartydens hulle Engeland net-net met een punt (15–16) in ’n strawwe wedstryd oorwin het,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/nov/10/england-new-zealand-autumn-international-series-report |title=England denied by All Blacks and late decision in Twickenham thriller |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=10 November 2018 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> gevolg deur die tweede nederlaag ooit teen Ierland met 16–9 onder ’n kookpotatmosfeer op [[Aviva-stadion]] in Dublin.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/nov/17/ireland-new-zealand-autumn-international-match-report |title=Jacob Stockdale scores only try as Ireland earn historic win over All Blacks |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=17 November 2018 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die All Blacks het toe 66–3 met Italië afgereken en sodoende hul reeks met een oorwinning beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/Fixtures/2018 |title=Fixtures 2018 |publisher=All Blacks |accessdate=6 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206070742/https://www.allblacks.com/Fixtures/2018 |archive-date=6 Februarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Aan die begin van die 2019-seisoen het die All Blacks slegs die derde plek van die [[2019-Rugbykampioenskapreeks|Rugbykampioenskapreeks]] behaal; die eerste keer sedert dié toernooi van stapel gestuur is – die laaste keer wat Nieu-Seeland die derde plek (en destyds laaste plek) gemaak het, was tydens die [[2004-Drienasiesreeks]]. In die kampioenskap het die All Blacks vir die eerste keer sedert 1994 teen die Springbokke gelykop geëindig, gevolg deur ’n rekordnederlaag teen die Wallabies met 26–47. Ondanks die telling het Nieu-Seeland die Bledisloebeker verdedig, nadat hulle in die terugwedstryd met Australië 36–0 afgereken het. Die All Blacks se eerste wedstryd tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in Japan teen die Springbokke is met spanning verwag en Nieu-Seeland het met 23–13 geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/all-blacks-turn-kicking-pressure-back-on-springboks-for-win/ |title=All Blacks turn kicking pressure back on Springboks for win |publisher=All Blacks |author=Lynn McConnell |date=21 September 2019 |accessdate=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922053708/https://www.allblacks.com/news/all-blacks-turn-kicking-pressure-back-on-springboks-for-win/ |archive-date=22 September 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Aansluitend het Nieu-Seeland Kanada en Namibië verslaan. Hul laaste groepwedstryd teen Italië is net soos twee ander wedstryde weens [[tifoon]] Hagibis se verwoestinge afgelas en as ’n 0–0-gelykop geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12275294 |title=Rugby World Cup clash between All Blacks and Italy cancelled |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=10 Oktober 2019 |accessdate=30 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230023508/https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12275294 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná hul oorwinning tydens die kwarteindstryd teen Ierland is hulle in die halfeindstryd deur Engeland met 19–7 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/rwc-2019-japan/115611398/all-blacks-v-england-new-zealands-threepeat-hopes-over-after-crushing-loss-to-england |title=All Blacks v England: New Zealand's three-peat hopes over after heavy loss to England |publisher=stuff.co.nz |author=Richard Knowler |date=26 Oktober 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hulle het daarmee die kans op ’n titeldriekuns misgeloop en as troosprys in die klein finale om die derde plek teen Wallis te staan gekom. Dit was vir beide die Nieu-Seelandse afrigter [[Steve Hansen]] en die Walliese afrigter [[Warren Gatland]] die laaste wedstryd in hul onderskeidelike poste, en hul spanne wou albei met ’n goeie wedstryd groet. Die All Blacks het daarin geslaag en met 40–17 gewen.<ref name="ruwc" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50232481 |title=Rugby World Cup 2019 bronze match: Wales 17-40 New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=1 November 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/117137284/a-tribute-to-steve-hansen-one-of-the-greatest-coaches-in-rugby-history |title=A tribute to Steve Hansen: One of the greatest coaches in rugby history |publisher=Stuff |date=4 November 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Steve Hansen is in Desember 2019 deur Ian Foster opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/all-blacks/118113331/all-blacks-name-ian-foster-next-head-coach-live |title=Ian Foster named next All Blacks coach – coverage of the announcement and reaction as Scott Robertson loses out |publisher=Stuff |date=11 Desember 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Onder Ian Foster === [[Lêer:2023 Rugby World Cup – France vs New Zealand – 2.jpg|duimnael|Openingswedstryd van die Rugbywêreldbeker 2023 tussen die gasheer Frankryk en Nieu-Seeland]] Die Springbokke het vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] nie aan die [[2020-Drienasiesreeks]] deelgeneem nie en die All Blacks het dié toernooi ná twee oorwinnings en nederlae elk beklink, waaronder die eerste nederlaag teen die Poemas ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2020/nov/14/nz-all-blacks-vs-argentina-live-scores-tri-nations-rugby-union-new-zealand-game-match-sydney-bankwest-stadium-score-kickoff-news-teams-latest |title=New Zealand All Blacks 15–25 Argentina: Rugby Tri-Nations – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Jonathan Howcroft |date=14 November 2020 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In die tweede ontmoeting met Argentinië het Nieu-Seeland wraak geneem en vir die eerste keer enige Argentynse punte verhoed. Tydens die [[2021-Rugbykampioenskapreeks]] het Nieu-Seeland sy titel ná vyf oorwinnings en een nederlaag verdedig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/58689678 |title=Rugby Championship – New Zealand 19–17 South Africa: All Blacks seal title with late penalty |publisher=[[BBC]] |date=25 September 2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die [[2021 eindjaarrugbytoetsreeks]] het vir Nieu-Seeland met oorwinnings oor die Verenigde State, Wallis en Italië begin, maar daarop het nederlae teen Ierland en Frankryk gevolg, waarmee die Franse die Dave Gallaher-trofee vir ’n tweede keer ingepalm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/59363034 |title=France 40–25 New Zealand: Hosts beat All Blacks for first time since 2009 |publisher=[[BBC]] |date=20 November 2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die 2022 midjaarrugbytoetsreeks is Nieu-Seeland vir die eerste keer deur Ierland in ’n tuisreeks met 1–2 verslaan. Dit was ook Ierland se eerste oorwinnings in Nieu-Seeland ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/jul/16/new-zealand-ireland-third-test-rugby-union-match-report |title=Ireland stun All Blacks again to make history with series triumph |publisher=[[The Guardian]] |author=Lee Calvert |date=16 Julie 2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die [[2022-Rugbykampioenskapreeks]] kon die All Blacks slegs met een bonuspunt meer as die Springbokke beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/trc-rd-6-pumas-make-springboks-work-hard-for-victory/ |title=Pumas Make Springboks Work Hard for Victory |publisher=[[Superrugby]] |date=25 September 2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die verkorte [[2023-Rugbykampioenskapreeks]] het die All Blacks ná oorwinnings in al hul drie wedstryde hul algehele 20ste titel in dié toernooi se geskiedenis ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66348302 |title=Australia 7–38 New Zealand: All Blacks hammer Wallabies to win Rugby Championship |publisher=[[BBC]] |date=29 Julie 2023 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In hul laaste opwarmingswedstryd voor die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk het Nieu-Seeland teen hul aartsvyand Suid-Afrika op Twickenham met 7–35 hul destyds ergste nederlaag gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-v-springboks-live-updates-at-twickenham/ISFKUMXIWRD7ZGW4MIS4HCWATU/ |title=All Blacks suffer record defeat to Springboks at Twickenham – as it happened |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=25 Augustus 2023 |accessdate=26 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230826032944/https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-v-springboks-live-updates-at-twickenham/ISFKUMXIWRD7ZGW4MIS4HCWATU/ |archive-date=26 Augustus 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die All Blacks was vir die hooftoernooi tradisioneel een van die gunstelinge op die titel. In die openingswedstryd het die All Blacks teen die medegunsteling en gasheer Frankryk hul grootste nederlaag ooit in ’n toernooi en hul eerste in die groepfase gely (met 13–27). Die All Blacks kon egter herstel en die groepfase met maklike oorwinnings oor Namibië (met 71–3), Italië (met 96–17) en Uruguay (met 73–0) afsluit. In die kwarteindstryd het hulle met Ierland nog ’n gunsteling ontmoet en kon ’n naelskraapse 28–24-oorwinning behaal. In die halfeindstryd het die All Blacks Argentinië met 44–6 oorrompel en die eerste span geword wat vyf eindstryde gehaal het. Hier het hulle die aartsvyand Suid-Afrika ontmoet, waarby een span vir die eerste keer die vierde wêreldbekertitel kon inpalm. In een van die nouste eindstryde ooit het Nieu-Seeland met 11–12 verloor, waartydens die kaptein [[Sam Cane]] die eerste speler geword het wat ’n rooikaart in ’n eindstryd ontvang het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/888879/new-zealand-rugby-world-cup-2023-review |title=New Zealand: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=29 Oktober 2023 |accessdate=31 Oktober 2023}}</ref> === Onder Scott Robertson === Vroeg in 2024 het die voormalige All Black [[Scott Robertson]] as hoofafrigter oorgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzrugby.co.nz/news-and-events/latest-news/scott-robertson-appointed-all-blacks-head-coach-from-2024 |title=Scott Robertson appointed All Blacks Head Coach from 2024 |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=21 Maart 2024 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2024-Rugbykampioenskapreeks]] moes die All Blacks die titel aan die aartsvyand die Springbokke oorhandig nadat die Suid-Afrikaners vir die eerste keer sedert 1949 hul vierde agtereenvolgende oorwinning oor die Nieu-Seelanders kon behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/ce81zgvqqmgo |title=What have we learned from the Rugby Championship? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=29 September 2024 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]] is Nieu-Seeland se ergste nederlaag teen die aartsvyand Suid-Afrika met 10–43 oortref.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-v-south-africa-new-zealand-out-to-regain-freedom-cup-at-wellingtons-sky-stadium/JMY2764YCRGOPAEWVLIAZCRRMI |title=All Blacks v South Africa recap: Springboks hand All Blacks record defeat in Wellington |publisher=[[The New Zealand Herald]] |authors=Benjamin Plummer, Alex Powell, Christopher Reive |date=13 September 2025 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die Springbokke het ook met die toernooititel weggestap.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/c2375g123zgo |title=What did we learn from the Rugby Championship? |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=5 Oktober 2025 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In Januarie 2026 het Robertson as hoofafrigter bedank.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby/all-blacks/all-blacks-coach-scott-robertson-set-to-be-axed-reports/E5C3QKLUDNA7XFK4YMXOE7AW6Q/ |title=All Blacks coach Scott Robertson departs his role |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=15 Januarie 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Twee maande later is die voormalige All Black [[Dave Rennie]] as sy opvolger benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/new-zealand-rugby-appoints-dave-rennie-as-all-blacks-head-coach |title=New Zealand Rugby appoints Dave Rennie as All Blacks Head Coach |publisher=All Blacks |date=4 Maart 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Die bynaam „All Blacks“ == Billy Wallace, die laaste oorblywende speler van die 1905/06-''Original All Blacks'', het in 1955 in ’n onderhoud vertel, dat ’n joernalis van die koerant ''Daily Mail'' na afloop van die wedstryd teen Hartlepool na die Nieu-Seelandse span as „all backs“ verwys het. Dié joernalis het die gewoonlik swaar en groot voorspelers bedoel, wat in teenstelling met hul teenstanders vinnig en rats was en die bal net só goed soos die agterspelers bemeester het, asof hulle almal sou speel soos die agterspan (''as if they were all backs'', “asof almal agterspelers was”). Wallace het verder beweer, dat weens ’n tikfout in ’n artikel voor die komende speel teen Somerset almal na die span slegs as “All Blacks” verwys het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=16–17}}</ref> Wallace se verduideliking word vandag algemeen verwerp, aangesien vir die tydperk van 1905/06 geen Engelse koerant beskikbaar is wat die term “All Backs” gebruik nie. Die term “All Backs” word wel in ’n verslag deur die plaaslike koerant ''Northern Daily Mail'' ná die wedstryd teen Hartlepool gebruik, wat vervolgens deur die ''Daily Mail'' se nasionale uitgawe oorgeneem is. Die outeur van dié artikel is J. A. Buttery, die ''Daily Mail'' se rugbyverslaggewer tydens die Nieu-Seelandse toer, wat met die bynaam na die geheel-en-al swart gekleede span (met uitsondering van die silwervaring) verwys het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbymuseum.co.nz/article-all-blacks-the-name/ |title=“All Blacks” – The Name. |publisher=New Zealand Rugby Museum |accessdate=4 Februarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180204171307/http://rugbymuseum.co.nz/article-all-blacks-the-name/ |archive-date=4 Februarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == All Black-trui == [[Lêer:All Blacks 1905.JPG|duimnael|links|Die 1905-''Originals'' se trui]] [[Lêer:All blacks jersey whitebackg.jpg|duimnael|Die [[Adidas]]-trui tussen Julie 1999 en Augustus 2011]] [[Lêer:NZ All Blacks Mens XV's Shirt.jpg|duimnael|Die 2012-trui, geborg deur AIG]] Die huidige Nieu-Seelandse trui is heeltemal swart (na dié trui word soms as die “swartste” trui ooit verwys), met uitsondering van die borg se kenteken en die NZRU se silwervaring op die embleem. Die 1884-Nieu-Seeland-toer na Australië was die eerste oorsese rugbytoer vir Nieu-Seeland en het heeltemal ander truie as vandag s’n gesien. Destyds het die span ’n donkerblou hemp met ’n goue varing op die linkerkant van die trui aangetrek.<ref>{{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X |pages=28}}</ref><ref name=blue>{{en}} {{cite web |url=http://rugbymuseum.co.nz/a-history-of-nz-rugby-in-four-jerseys/ |title=A history of New Zealand rugby in four jerseys |author=Malcolom Woods |publisher=New Zealand Rugby Museum |date=September 2011 |accessdate=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930025244/http://rugbymuseum.co.nz/a-history-of-nz-rugby-in-four-jerseys/ |archive-date=30 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=early>{{en}} {{cite web |url=https://www.massey.ac.nz/massey/about-massey/news/article.cfm?mnarticle_uuid=1B1C2AFC-A0D1-F2F9-1B0B-EC682E8B332C |title=Early All Blacks jerseys recreated |publisher=Massey Universiteit |accessdate=5 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205045155/http://www.massey.ac.nz/massey/about-massey/news/article.cfm?mnarticle_uuid=1B1C2AFC-A0D1-F2F9-1B0B-EC682E8B332C |archive-date=5 Februarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1893 het die NZRU op hul jaarlikse algemene vergadering bepaal dat die trui uit ’n swart hemp met ’n silwervaring op en wit poefbroeke sal bestaan.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=17}}</ref> Historiese prente toon egter dat wit broeke gedurende die vroeë jare gedra is. Iewers tussen 1897 en 1901 is die trui verander; die span wat in 1901 teen Nieu-Suid-Wallis te staan gekom het, het ’n swart hemp sonder kraag en ’n silwervaring gedra.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/all-blacks/page-3 |title=The “All Black” Uniform |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Sedert 2000 vertoon Nieu-Seeland tydens hul eindjaarrugbytoetsreekse in Frankryk ’n geborduurde herinneringspapawer op hul truimou.<ref>{{en}} {{cite journal |journal=The Press (Christchurch) |title=ABs Remember |date=11 November 2006 |page=F1}}</ref> Die papawer het die ANZAC-soldate wat aan die strande van [[Gallipoli]] gesneuwel het geëer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://media.newzealand.com/en/story-ideas/new-zealand-france-strong-links/ |title=New Zealand & France – strong links |publisher=www.newzealand.com |accessdate=24 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124115200/https://media.newzealand.com/en/story-ideas/new-zealand-france-strong-links/ |archive-date=24 Januarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Kaptein Richie McCaw het gesê “Ons wil die oorsese diens van Nieu-Seelanders gedenk. Dit is ’n belangrike deel van ons geskiedenis as ’n land en as ’n span.”<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.iol.co.za/index.php?sf=117&set_id=6&click_id=18&art_id=qw116167788450S163 |title=All Blacks to honour fallen soldiers |work=[[IOL]] |publisher=[[Sekunjalo Independent Media]] |date=24 Oktober 2006 |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024025916/http://www.iol.co.za/sport/all-blacks-to-honour-fallen-soldiers-1.564093 |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gedurende die Rugbywêreldbeker 2011 het die All Blacks ’n geborduurde Webb Ellis-beker op die mou van hul trui met die jaar “1987” onderaan in herinnering aan hul eerste wêreldtitel vertoon. Elkeen van die vier spanne wat voorheen die toernooi gewen het, het dieselfde detail op hul truie getoon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/News/16938/the-new-all-blacks-jersey-a-tribute-to-history- |title=The new All Blacks jersey – a tribute to history |publisher=All Blacks |date=30 Julie 2011 |accessdate=29 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029130037/https://www.allblacks.com/News/16938/the-new-all-blacks-jersey-a-tribute-to-history- |archive-date=29 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Adidas betaal aan die NZRFU $200&nbsp;miljoen oor nege jaar, met die verwagting dat Nieu-Seeland omtrent 75% van hul wedstryde sal wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.unlimited.co.nz/unlimited.nsf/0/13565E280545E3FACC256DA30017EA5A?OpenDocument&Highlight=2,team,new,zealand,and,teamwork |title=God defend the All Black brand |publisher=Fairfax New Zealand |work=Unlimited Magazine |author=Russell Brown |date=22 September 2003 |accessdate=11 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011212110/http://unlimited.co.nz/unlimited.nsf/0/13565E280545E3FACC256DA30017EA5A?OpenDocument&Highlight=2%2Cteam%2Cnew%2Czealand%2Cand%2Cteamwork |archive-date=11 Oktober 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nike het in 1996 ook aansoek gedoen om die All Blacks te borg, maar het eerder die gholfspeler[[Tiger Woods]] geborg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,1609776,00.html |title=Member of the Club |publisher=[[Time (tydskrif)]] |author=Alice Park |location=Fort Worth |date=12 April 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die wegtrui was tradisioneel wit met swart broeke. Nadat die All Blacks vir ’n aantal jare in ’n alternatiewe uitrusting met ’n grys trui en swart broek uitgedraf het, het die NZRU in Mei 2009 teruggekeer na die tradisionele wit truie met swart broeke. Vir hul wedstryd teen die Springbokke op 30 Julie 2011 in Wellington het die All Blacks se trui ’n wit kraag in eerbetoon vir die span wat die 1987-wêreldbeker gewen het getoon. Net selde speel die All Blacks hul wegwedstryde nie in swart nie, veral as hulle teen spanne te staan kom wat tradisioneel ook in donker kleure speel (byvoorbeeld die Skotte se donkerblou). In 2006 is die wit trui met ’n grys een vervang, maar drie jaar later was dit weer die gewone wit trui. In 2012 het die NZRU ’n omstrede stap geneem en die Amerikaanse versekerings- en finansiëledienstemaatskappy, AIG, toegelaat om hulself op die sentrale bodeel van die All Black-trui te adverteer. In ruil daarvoor sou die NZRU ’n geheime, direkte finansiële borgskap met ’n waarde van sowat $80&nbsp;miljoen oor vyf jaar bekom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/sport/rugby/rugby-all-blacks-aig-deal-worth-80m |title=All Blacks' AIG deal worth $80m |publisher=Otago Daily Times |date=4 November 2012 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nadat AIG besluit het om nie sy borgooreenkoms met die span te verleng nie, is aangekondig dat die Altrad Group vanaf 2022 die All Blacks se nuwe hoofborg sou wees met ’n sesjaarooreenkoms ter waarde van meer as $120&nbsp;miljoen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby-french-billionaire-mohed-altrad-reveals-hidden-detail-in-massive-all-blacks-sponsorship-deal/TN4ZPRCLR7JMQD5T2P5DZAONLM/ |title=Rugby: French billionaire Mohed Altrad reveals hidden detail in massive All Blacks sponsorship deal |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=30 Augustus 2021 |accessdate=28 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928174608/https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby-french-billionaire-mohed-altrad-reveals-hidden-detail-in-massive-all-blacks-sponsorship-deal/TN4ZPRCLR7JMQD5T2P5DZAONLM/ |archive-date=28 September 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Steinlager was die eerste borg wat, tussen 1994 en 1999, op die All Blacks se trui verskyn het, op die linkerbors van die trui (oorkant die silwervaring); voordat Adidas in 1999 as verskaffer oorgeneem het. Adidas tree sedert die [[1999-Drienasiesreeks]] as Nieu-Seeland se truivervaardiger op, nadat hulle by Canterbury oorgeneem het, wat sedert 1924 die truie vervaardig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nz.canterbury.com/canterbury-1924-i46 |title=Canterbury 1924 |publisher=nz.canterbury.com |accessdate=9 Maart 2026 |archive-date=25 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625050132/https://nz.canterbury.com/canterbury-1924-i46 |url-status=dead }}</ref> Ná die vrystelling van ’n spesiale trui vir die komende drie toetse teen die [[Britse en Ierse Leeus]] is in Junie 2017 aangekondig dat die vennootskap tussen die All Blacks en Adidas tot minstens 2023 uitgebrei is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/news/sport/331970/adidas-and-all-blacks-unveil-new-jersey |title=Adidas and All Blacks unveil new jersey |publisher=Radio New Zealand |date=31 Mei 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Tuisstadions == [[Lêer:Eden Park.jpg|duimnael|links|[[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]]]] {{Location map+ |Nieu-Seeland |caption=Kaart van Nieu-Seeland se huidige tuistadions |places= {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Edenparkstadion|Edenpark]] |position=right |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-36 |lat_min=-52 |lat_sec=-30 |lon_deg=174 |lon_min=44 |lon_sec=41 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label={{nowrap|[[North Harbour-stadion|North Harbour]]}} |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-36 |lat_min=-43 |lat_sec=-37 |lon_deg=174 |lon_min=42 |lon_sec=6 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Waikatostadion|Waikato]] |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-37 |lat_min=-46 |lat_sec=-52 |lon_deg=175 |lon_min=16 |lon_sec=6 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Westpacstadion|Westpac]] |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-41 |lat_min=-16 |lat_sec=-23 |lon_deg=174 |lon_min=47 |lon_sec=9 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label={{nowrap|[[Forsyth Barr-stadion|Forsyth Barr]]}} |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-45 |lat_min=-52 |lat_sec=-9 |lon_deg=170 |lon_min=31 |lon_sec=28 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label={{nowrap|[[Rugby League Park]]}} |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-43.5437 |lon_deg=172.6041 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Yarrowstadion|Yarrow]] |position=left |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-39 |lat_min=-4 |lat_sec=-13 |lon_deg=174 |lon_min=3 |lon_sec=54 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[McLeanpark]] |position=bottom |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-39 |lat_min=-30 |lat_sec=-7 |lon_deg=176 |lon_min=54 |lon_sec=46 }} {{Location map~ |Nieu-Seeland |label=[[Trafalgarpark]] |position=top |mark=Red pog.svg |marksize=5 |lat_deg=-41 |lat_min=-16 |lat_sec=-1 |lon_deg=173 |lon_min=16 |lon_sec=59 }} }} Net soos ander vername rugbylande soos Argentinië, Australië, Frankryk en Suid-Afrika beskik Nieu-Seeland oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die All Blacks gebruik vir hul tuiswedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Nieu-Seeland in. Veral [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]], [[Westpacstadion]] in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] und die [[Waikatostadion]] in [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] word gereeld vir toetswedstryde gebruik. Voor die oprigting van die Westpacstadion in 1999 was Wellington se toetsstadion [[Athletic Park]]. Athletic Park het die eerste All Blacks-toets in Nieu-Seeland teen Groot-Brittanje in 1904 gehuisves.<ref name="2ndTest">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=1047 |title=Match Centre – All Blacks vs British & Irish Lions |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hul eerste tuistoets buite die hoofsentra Auckland, Christchurch, Dunedin en Wellington is in 1996 op [[McLeanpark]] in [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]] gespeel.<ref name="296thTest">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/teamsheet.asp?MT_ID=2004 |title=Match Centre – All Blacks vs Samoa |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Edenpark het albei eindstryde van die rugbywêreldbekertoernooie in 1987 en 2011 aangebied. Beide Edenpark en [[Lancasterpark]] is met die oog op die Rugbywêreldbeker 2011 opgeknap en hulle kapasiteite is verhoog. Die Nieu-Seelandse regering het alternatiewelik vir die uitbreiding van Edenpark die oprigting van ’n nasionale stadion by die ou hawe van Auckland voorgestel. Dié voorstel het is egter deur die owerhede in Auckland en die streek verwerp en is einde November 2006 laat vaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10412665 |title=It's Eden Park says disappointed Mallard |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=27 November 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Destyds het die NZRU Carisbrook nie langer as ’n geskikte toetsstadion beskou nie, en ’n [[Forsyth Barr-stadion|bedekte sportstadion]] is as vervanging voorgestel.<ref name="CarisbrookReplacement">{{en}} {{cite web |url=http://tvnz.co.nz/view/page/411317/811408 |title=Proposed stadium a NZ first |publisher=TVNZ |date=10 Augustus 2006 |accessdate=14 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914055955/http://tvnz.co.nz/view/page/411317/811408 |archive-date=14 September 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die stad [[Dunedin]] het die nuwe stadion in Maart 2008 goedgekeur,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://tvnz.co.nz/view/page/1320238/1642915 |title=Dunedin council to help fund stadium |publisher=TVNZ |date=17 Maart 2008 |accessdate=24 Oktober 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BeuvOBVD?url=http://tvnz.co.nz/view/page/1320238/1642915 |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> die verkryging van grond het van Augustus tot Oktober daardie jaar plaasgevind,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/news/dunedin/council-starts-buying-stadium-land |title=Council starts buying stadium land |publisher=Otago Daily Times |author=David Loughrey |date=29 Augustus 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en die nuwe stadion is in Augustus 2011 ingewy, net betyds vir die Rugbywêreldbeker. Lancasterpark is tydens die Christchurch-aardbewing in Februarie 2011 ernstig beskadig, met krake in sommige staanplekke en die speeloppervlak is deur oorvloedig erg beskadig, maar ook die infrastruktuur en strate rondom dié stadion. As gevolg van die groot skade is al die wedstryde, wat in Christchurch beplan was, na ander plekke verskuif. Toetsrugby het in 2012 na Christchurch se [[Rugby League Park]] teruggekeer. Alhoewel die staanplekke op daardie stadion ernstig beskadig is, sodat hulle afgebreek moes word, was die skade aan die infrastruktuur heelwat minder as by Lancasterpark, en die speeloppervlak het die aardbewing relatief onbeskadig oorleef. Die stadion is herbou met ’n permanente sitplekkapasiteit van 17&nbsp;000, met tydelike sitplekke vir ’n bykomende 9&nbsp;000 toeskouers. === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 1987|Rugbywêreldbeker 2011}} [[Lêer:Rugby World Cup 2011 New Zealand.jpg|duimnael|Speelstede in Nieu-Seeland tydens die Rugbywêreldbeker 2011]] Die eerste Rugbywêreldbeker 1987 is saam deur Australië en Nieu-Seeland aangebied. Van die wedstryde was soos volg opgedeel: Vyf wedstryde van Groep 2, asook al die wedstryde van beide Groep 3 (wat die All Blacks ingesluit het) en Groep 4 is dwarsdeur Nieu-Seeland aangebied. Daarbenewens is een kwarteindstryd elk in Auckland en Christchurch, asook die klein finale om die derde plek in Rotorua en die eindstryd tussen die All Blacks en Frankryk in Auckland aangebied. Nieu-Seeland het altesaam 21 wedstryde gehuisves, met die oorblywende elf wedstryde wat in Australië gespeel is. Van Nieu-Seeland se ander stadions tydens dié toernooi was: Athletic Park in Wellington, Lancasterpark in Christchurch, [[Carisbrook]] in [[Dunedin]], [[McLeanpark]] in [[Napier]], [[Waikatostadion]] in [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], [[Rugby Park-stadion|Rugby Park]] in [[Invercargill]] en [[Arena Manawatu|Showgrounds-ovaal]] in [[Palmerston North]]. Die [[Rugbywêreldbeker 2003]] sou oorspronklik oor deur beide Australië en Nieu-Seeland aangebied word, maar ná ’n dispuut tussen die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] en die IRR is Australië as alleenlike gasheer aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/1861398.stm |title=New Zealand loses Cup status |publisher=[[BBC]] |date=8 Maart 2002 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland sou oorspronklik 23 van die 48 wedstryde huisves, maar is van hul gasheerregte ontneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/1937084.stm |title=NZ loses Rugby World Cup |publisher=[[BBC]] |date=18 April 2002 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die Rugbywêreldbeker 2011 is dwarsdeur Nieu-Seeland aangebied. Die 48 wedstryde is in 13 stadions gehuisves, met [[Edenparkstadion|Edenpark]] in Auckland wat die openingswedstryd, die halfeindrondte, die klein finale om die derde plek en die eindstryd tussen die All Blacks en Frankryk aangebied het. Van Nieu-Seeland se ander stadions tydens dié toernooi was: [[Westpacstadion|Westpac]] in Wellington, [[Forsyth Barr-stadion|Otago]] in [[Dunedin]], [[North Harbour-stadion|North Harbour]] in Auckland, Waikatostadion in Hamilton, [[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua Int’l Stadion]] in [[Rotorua]], [[Yarrowstadion]] in [[Nieu-Plymouth]], [[Trafalgarpark]] in [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]], Rugby Park in Invercargill, [[Okarapark]] in [[Whangarei]], McLeanpark in Napier en Showgrounds-ovaal in Palmerston North. == Haka == {{Hoofartikel|Haka}} [[Lêer:New Zealand Haka vs Portugal 15-09-2007.jpg|duimnael|links|Haka voor ’n wedstryd teen Portugal in Lyon, Frankryk, tydens die Rugbywêreldbeker 2007]] [[Lêer:New zealand haka 1917.jpg|duimnael|’n Haka in 1917, Parys]] [[Lêer:Maori allblacks paris.jpg|duimnael|Die Maori-All Blacks se haka in 1926, Parys]] [[Lêer:haka 2006.jpg|duimnael|Die All Blacks besig om die Haka uit te voer voor ’n wedstryd teen Frankryk in 2006]] [[Lêer:Haka.jpg|duimnael|’n 2009-haka]] [[Lêer:Ka mate.jpg|duimnael|Frankryk beantwoord die haka tydens die 2007-kwarteindstryd met ’n nabystaan – en sal die wedstryd later wen]] [[Lêer:2015 Rugby World Cup New Zealand vs Argentina (21391939030).jpg|duimnael|Haka tydens die Rugbywêreldbeker 2015 teen Argentinië]] Die All Blacks voer ’n haka (’n [[Maori|Māori]]-oorlogsdans) voor elke toetswedstryd uit wat as ’n motivering vir hulleself en ’n intimidasie van hul teenstanders dien. Die haka word soms as ’n uitnodiging vir ’n geveg beskryf. Die haka word met Nieu-Seeland geassosieer sedert ’n toer van Nieu-Suid-Wallis in 1888/89.<ref>{{en}} {{cite book |author=Malcolm Mulholland |title=Beneath the Maori Moon: An Illustrated History of Maori Rugby |publisher=Huia Publishers |location=Wellington |year=2009 |isbn=978-1-86969-305-3 |pages=17}}</ref> Die Nieu-Seelandse “Native”-span (die span wat in Brittanje, Australië en Nieu-Seeland getoer het in 1888 en 1889) het die ''Ake Ake Kia Kaha'' gebruik en die 1903-span in Australië het ’n spottende haka, ''Tupoto koe, Kangaru!'' gebruik. Die 1905-All Blacks het die tradisie begin om die ''Ka Mate'' te gebruik en teen 1914 was dit goed gevestig in Nieu-Seelandse rugby. Die 1924-All Blacks het ’n spesiaal gekomponeerde haka, ''Kia Whaka-ngawari'', gebruik, maar later het die All Blacks weer teruggeval op die ''Ka Mate''.<ref>{{en}} {{cite book |author=Malcolm Mulholland |title=Beneath the Maori Moon: An Illustrated History of Maori Rugby |publisher=Huia Publishers |location=Wellington |year=2009 |isbn=978-1-86969-305-3 |pages=24}}</ref><ref name="1924Haka">{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/1966/haka/page-3 |title=All Blacks' Haka |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die haka is tot in 1986 veral buite Nieu-Seeland opgevoer, maar sedert die [[Rugbywêreldbeker 1987]] ook op eie bodem. Dit moes egter geoefen word om 'n ritmiese akkuraatheid en intensiteit wat voorheen ontbreek het, te bereik. Die spelers Wayne Shelford en Hika Reid het hierin ’n sleutelrol gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/the-haka/ |title=The Haka |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In Augustus 2005, voor die Drienasiestoets tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika op Carisbrook in [[Dunedin]], het die All Blacks ’n ander haka, ''Kapa o Pango'', uitgevoer. ''Kapa o Pango'' was ’n haka wat spesiaal deur Derek Lardelli ontwikkel is en “...ontwerp is om die multi-kulturele aard van kontemporêre Nieu-Seeland te reflekteer — in besonder die invloed van [[Polinesië|Polinesiese]] kulture”.<ref name="KapaoPango">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10342926 |title=New haka the cutting edge of sport |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Jon Stokes |date=29 Augustus 2005 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ''Kapa o Pango'' is bedoel om gebruik te word by spesiale geleenthede en nie om die ''Ka Mate'' te vervang nie.<ref name="NotReplaceHaka">{{en}} {{cite web |url=http://xtramsn.co.nz/rugby/0,,12428-4704719,00.html |title=ABs Reveal New Haka |publisher=xtramsn.co.nz |author=Marc Hinton |date=27 Augustus 2005 |accessdate=29 Junie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629234113/http://xtramsn.co.nz/rugby/0,,12428-4704719,00.html |archive-date=29 Junie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ''Kapa o Pango'' eindig met ’n “keel-afsny”-aksie wat ’n bron van omstredenheid was en gelei het tot aantygings dat ''Kapa o Pango'' geweld aanmoedig wat die verkeerde boodskap aan All Blacks-ondersteuners sou stuur.<ref name="HakaControvery">{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/newzealand/2364899/Cut-throat-haka-does-All-Blacks-no-favours.html |title=Cut-throat haka does All Blacks no favours |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Mick Cleary |date=5 September 2005 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref name=two>{{en}} {{cite web |url=https://www.theage.com.au/sport/haka-furore-adds-spice-to-bledisloe-duel-20060728-gdo27b.html |title=Haka furore adds spice to Bledisloe duel |publisher=theage.com.au |date=28 Julie 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Volgens die “Kapo o Pango”-komponis, Derek Lardelli, stel die gebaar die “trek van lewenskragtige energie in die longe en hart in” voor.<ref name="GestureMeaning">{{en}} {{cite web |url=http://www.planet-rugby.com/News/story_52333.shtml |title=Kapa O Pango gets green light |publisher=Planet Rugby |date=8 Julie 2006 |accessdate=7 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607091559/http://www.planet-rugby.com/News/story_52333.shtml |archive-date=7 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Indien die All Blacks in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] speel, word uit respek teenoor Te Rauparaha altyd die Ka Mate uitgevoer. By ander speelplekke besluit die kaptein en die haka se leier gedurende die dae voor die wedstryd op die haka wat wat die beste pas by die bui van die spel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espn.com/espn/feature/story/_/id/27583628/understanding-all-blacks-supreme-success |title=Understanding the All Blacks' supreme success |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In November 2006, by die [[Millennium-stadion]] in [[Cardiff]], het die All Blacks die haka in hulle kleedkamers voor die wedstryd uitgevoer, in plaas van net voor die afskop. Die Walliese Rugbyunie wou gehad het dat die Walliese volkslied gesing moes word ná die uitvoering van die haka. Die All Blacks wou nie instem tot die versoek nie en het daarom die haka in hulle kleedkamers uitgevoer.<ref name="NoHaka">{{en}} {{cite web |url=http://icwales.icnetwork.co.uk/0500rugbyunion/0200news/tm_method=full%26objectid=18166940%26siteid=50082-name_page.html |title=So just who is to blame for no Millennium haka? |publisher=icwales.co.uk |date=27 November 2006 |accessdate=18 Desember 2006}}</ref> Ander nasionale spanne uit [[Eilandstaat|eilandstate]] in die [[Stille Oseaan]]-gebied voer soortgelyke oorlogsdanse voor internasionale wedstryde uit; dit sluit in [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] se weergawe van die haka, Tonga se ''Sipi Tau'' en Fidji se ''cibi''. Suid-Afrika se Springbokke het ook al oorweg om ’n [[Zoeloes|Zoeloe]]-oorlogsdans as deel van die voorwedstrydverrigtinge in te voer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6902661.stm |title=Springboks aim to unveil own haka |publisher=[[BBC]] |date=17 Julie 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die “Ka Mate”-haka begin algemeen met ’n stel van vyf voorbereidingsinstruksies wat deur die leier geskree word, voordat die hele span by hom aansluit:<ref>{{en}} {{cite web |url=http://haka.co.nz/haka/ |title=Haka |date=30 November 2015 |accessdate=22 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022020138/http://haka.co.nz/haka/ |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |title=Haka! The Dance of a Noble People |date=17 Junie 1993 |publisher=Raupo Publishing (NZ) Ltd}}</ref> {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="2" style="margin-left:3em" |+'''"Ka Mate"''' |- |'''Leier''': |''Taringa whakarongo!'' | |Ore op! |- | |''Kia rite! Kia rite! Kia mau! '' | |Maak reg...! Staan in een ry...! Staan vas! |- |'''Span''': |''Hī!'' | |Ja! |- |'''Leier''': |''Ringa ringa pakia!'' | | Klap die hande teen die dye! |- | |''Waewae takahia kia kino nei hoki!'' | |Stamp met die voete so hard as wat jy kan! |- |'''Span''': |''Kia kino nei hoki!'' | |So hard as wat ons kan! |- |'''Leier''': |''Ka mate, ka mate'' | |Ek sterf! Ek sterf! |- |'''Span''': |''Ka ora' Ka ora' | |Ek lewe! Ek lewe! |- |'''Leier''': |''Ka mate, ka mate'' | |Ek sterf! Ek sterf! |- |'''Span''': |''Ka ora' Ka ora' | |Ek lewe! Ek lewe! |- |'''Almal''': |''Tēnei te tangata pūhuruhuru'' | |Hier staan die harige man... |- | | ''Nāna ne I tiki mai whakawhiti te rā'' | |...wat die son roep en dit op ons laat skyn! |- | |''A Upane! Ka Upane!'' | |Ry nou! Ry nou! |- | |''A Upane Kaupane" | |Neem die eerste stap! |- | |''Whiti te rā,!'' | |Laat die sonskyn in! |- | |''Hī!'' | |Maak klaar! |} == Toetswedstryde == [[Lêer:New Zealand IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Nieu-Seeland se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Die All Blacks het teen elke teenstander ’n positiewe wenrekord. Nieu-Seeland het 505 van sy 657 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 76,86%. Daarmee is die All Blacks die suksesvolste nasionale rugbyspan wêreldwyd. Drie nasionale spanne, wat deur Wêreldrugby as ’n vlak-een-span geag word, het nog nooit teen die All Blacks ’n oorwinning aangeteken nie ([[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] en [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]]). Die slegste wenrekord het die All Blacks teen die Suid-Afrikaanse Springbokke (58,18%). Sedert die bekendstelling van Wêreldrugby se ranglys in Oktober 2003 was Nieu-Seeland oorwegend in die eerste plek. Nieu-Seeland se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen Oktober 2025):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=team;team=8;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – New Zealand |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/ |title=Match Centre – All Blacks test match Record since first test match |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Opponent ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ARGru}} || 41 || 36 || 4 || 1 || 87,80 |- | {{AUSru}} || 181 || 128 || 45 || 8 || 70,72 |- | {{BILru}} || 41 || 30 || 7 || 4 || 73,17 |- | {{ENGru}} || 46 || 36 || 8 || 2 || 78,26 |- | {{FIJru}} || 8 || 8 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{FRAru}} || 67 || 51 || 15 || 1 || 76,12 |- | {{GEOru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{IRLru}} || 38 || 32 || 5 || 1 || 84,21 |- | {{ITAru}} || 17 || 17 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{JPNru}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CANru}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NAMru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{PORru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ROMru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SAMru}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SCOru}} || 32 || 30 || 0 || 2 || 93,75 |- | {{RSAru}} || 110 || 64 || 42 || 4 || 58,18 |- | {{TGAru}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{URUru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAru}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{WALru}} || 37 || 34 || 3 || 0 || 91,89 |- class="sortbottom" ! Algeheel || 657 !! 505 !! 129 !! 23 !! 76,86 |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur [[Nieu-Seeland Rugby]] nieerkende wedstryde teen die Nieu-Suid-Walliese Waratahs (1920–1928) is nie in die lys nie. Wedstryde teen die [[Britse Barbarians]] word deur Nieu-Seeland Rugby ook nie as sulks erken nie. == Wedywering met ander nasionale spanne == === Noordelike Halfrond === Net soos die ander rugbylande van die Suidelike Halfrond handhaaf Nieu-Seeland ’n wedywering met die nasionale spanne van die Noordelike Halfrond. Net só het Nieu-Seeland tydens twee van sy eindstrydverskynings teen Frankryk te staan gekom (in 1987 en 2011), wat hulle albei kon wen. Sedert 2000 ding Nieu-Seeland en Frankryk mee om die [[Dave Gallaher-trofee]] en sedert 2008 ding Nieu-Seeland en Engeland mee om die [[Hillary-skild]].<ref name="Part One">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part One |publisher=ESPNscrum |date=29 Oktober 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190107/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="Part Two">{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part Two |publisher=ESPNscrum |date=5 November 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2005 en 2017 was teen die Britse en Ierse Leeus die New Zealand Lions Series-trofee op die spel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/15380001/lions-trophy-unveiled |title=Lions trophy unveiled |publisher=ESPNscrum |date=29 Mei 2005 |accessdate=2 Augustus 2025}}</ref> Dié trofee is in 2021 met die Lions Series-trofee vervang, wat aan die wenner van elke vierjaarlikse Leeus-reeks oorhandig word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionsrugby.com/en/news/lions-and-springboks-to-play-for-new-tour-trophy-created-by-thomas-lyte |title=Lions and Springboks to play for new Tour trophy created by Thomas Lyte |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |date=4 Mei 2021 |accessdate=2 Augustus 2025}}</ref> === Suid-Afrika === [[Lêer:1981-springbok-tour-auckland-1.jpg|duimnael|Die All Blacks se 1981-toetswedstryd teen die Springbokke in Auckland moes agter doringdraad plaasvind en is deur betogings begelei]] Sedert die eerste ontmoeting in 1921 op Nieu-Seelandse bodem handhaaf die Springbokke en die All Blacks, wat albei as die beste nasionale rugbyspanne wêreldwyd beskou word, ’n intensiewe wedywering. Reeds destyds is albei spanne as die bestes beskou, wat deur die gelykopuitslag van die eerste toetsreeks bevestig is. Die tweede toetsreeks tydens die teenbesoek van 1928 in Suid-Afrika het ook in ’n gelykopuitslag geëindig. In 1937 het die Springbokke daarin geslaag om in Nieu-Seeland ’n toetsreeks teen die All Blacks te wen. In 1949 het die Springbokke die tuisreeks teen die All Blacks met ’n negatiewe rekord vir die Nieu-Seelanders, wat vandag nog bestaan, gewen. In 1956 het die All Blacks egter die tuisreeks teen die Springbokke gewen. In 1960 was die Springbokke weer tydens die tuisreeks teen die All Blacks suksesvol; dié toer word egter vir politieke rusies as vir sportiewe suksesse onthou. Daarna is die wedersydse toetsreekse veral deur die Suid-Afrikaanse apartheidsbeleid en die gepaardgaande twis oor die All Blacks se Māorispelers gekenmerk. Tot in die 1980’s is onderlinge toere onderneem, maar hulle het veral politieke weerstand van anti-apartheidsaktiviste ontlok en is vervolgens deur proteste van ander lande begelei. Die Nieu-Seelandse regering se vashou aan die 1976-toer na Suid-Afrika en die Internasionale Olimpiese Komitee se weiering (rugby was destyds nie ’n Olimpiese sportsoort nie) om Nieu-Seeland ná proteste deur Afrikalande van die [[Olimpiese Somerspele 1976]] te skors het tot die boikot van dié Olimpiese Spele deur 30 oorwegend Afrikalande gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/sports/olympics-summer/african-nations-boycott-costly-montreal-games-1.770807 |title=African nations boycott costly Montreal Games |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=7 Augustus 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Eers ná die einde van die apartheidsbewind in Suid-Afrika het die onderlinge wedywering genormaliseer. Tot vandag toe het die Springbokke slegs teen die All Blacks ’n negatiewe wenrekord.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.investec.com/en_za/sponsorships/rugby/all-blacks-vs-springboks-the-greatest-sports-rivalry.html |title=Springboks vs the All Blacks – The Great Rivalry |publisher=Investec |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/a-rivalry-in-numbers-all-blacks-vs-south-africa |title=A Rivalry in Numbers: All Blacks vs South Africa |publisher=All Blacks |date=23 Julie 2019 |accessdate=4 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004192056/https://www.allblacks.com/news/a-rivalry-in-numbers-all-blacks-vs-south-africa |archive-date=4 Oktober 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die wedywering sluit intussen ook die rugbywêreldbekertoernooie in, aangesien die Springbokke die Webb Ellis-beker reeds vier keer omhoog kon hou en die All Blacks drie keer. In 2023 het die Springbokke die eerste span geword wat die toernooi vir ’n vierde keer kon wen (by altesaam tien rugbywêreldbekertoernooie). Albei spanne het tot dusver tydens ses rugbywêreldbekertoernooie ontmoet, waarvan die All Blacks en die Springbokke drie wedstryde elk kon wen. Die Springbokke se belangrikste oorwinnings was die 1995-eindstryd, toe hulle met 15–12 in ekstra tyd gewen het, en die 2023-eindstryd, wat hulle met 12–11 kon wen. Sedert 1996 ontmoet albei spanne tydens die jaarlikse Drienasiesreeks, sedert 2012 die Rugbykampioenskap. Tydens die [[2017-Rugbykampioenskapreeks]] moes die Springbokke hul (tot dusver) ergste nederlaag verduur: 0–57 teen die All Blacks.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/rampant-all-blacks-blow-springboks-away/ |title=Rampant All Blacks blow Springboks away |publisher=Super Rugby |date=17 Augustus 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]] het die Springbokke op hul beurt die All Blacks hul ergste nederlaag ooit toegedien: 10–43. As gevolg van die Springbokke se geskiedenis as ’n suiwer “wit” span het baie Suid-Afrikaners, wat destyds onder die rassistiese diskriminasie gely het, die All Blacks pleks van die Springbokke ondersteun, ook oor generasies heen. Dit het sy oorsprong in apartheid, toe anti-apartheidsaktiviste by elke geleentheid die teenstaander van die Springbokke as ’n soort weerstand teen apartheid en sy simbole ondersteun het. Ná die einde van apartheid is hierdie gedrag deur ander Suid-Afrikaners egter as “onpatrioties” en “verraaiend” bestempel. Sedert die oorwinnings van ’n span toenemend saamgestel uit “swart”, “wit” en “bruin” spelers (sedert die Rugbywêreldbeker 1995), asook herstrukturering in die bestuurspan kon al hoe meer Suid-Afrikaners van alle etniese agtergronde hulself met die nasionale rugbyspan identifiseer, en om hierdie rede het die ondersteuning vir die All Blacks of ander spanne gekwyn.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theconversation.com/cape-crusaders-why-some-south-africans-still-support-the-kiwis-not-the-springboks-87207 |title=Cape Crusaders: why some South Africans (still) support the Kiwis, not the Springboks |publisher=The Conversation |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Australië === [[Lêer:Australia nz first 1903.jpg|duimnael|Die eerste toetswedstryd tussen Australië en Nieu-Seeland op 15 Augustus 1903 in Sydney]] Soos in ander sportsoorte (veral [[krieket]], [[rugby league]], [[netbal]] en op die [[Statebondspele]]) handhaaf Nieu-Seeland tradisioneel goeie wedywering met sy buurland Australië,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/more-sports/mad-tuesday-11-things-you-never-wanted-to-know-about-the-trans-tasman-sporting-rivalry/news-story/ae6dd16e7f4cec90ec146c176f497ebf |title=Mad Tuesday: 11 things you never wanted to know about the Trans Tasman sporting rivalry |publisher=Fox Sports |author=Trevor Marshallsea |date=3 Mei 2016 |accessdate=15 November 2021}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/oct/29/the-encounters-that-have-underpinned-trans-tasman-sporting-rivalry |title=The encounters that have underpinned trans-Tasman sporting rivalry |publisher=[[The Guardian]] |author=Russell Jackson |date=28 Oktober 2015 |accessdate=15 November 2021}}</ref> waarna dikwels as “wedywering onder sibbes” (''sibling rivalry'') verwys word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/australia-vs-new-zealand-an-intense-sibling-rivalry-where-nothing-else-matters-than-win-502235 |title=Australia vs New Zealand, an intense sibling rivalry where nothing else matters than 'win' |publisher=Cricket Country |author=Suvajit Mustafi |date=28 Maart 2015 |accessdate=15 November 2021}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/67529059/top-ten-nzaustralia-clashes |title=Top ten NZ/Australia clashes |publisher=Stuff |author=Rosanna Price, Henry Cooke |date=27 Maart 2015 |accessdate=15 November 2021}}</ref> Die eerste toetswedstryd tussen albei spanne is tydens die Nieu-Seelandse besoek aan Australië in 1903 gespeel. Sedert 1932 ding albei spanne mee om die Bledisloebeker, een van die oudste trofeë in internasionale rugby. Van die 181 toetswedstryde tot dusver het Nieu-Seeland 128 gewen, Australië 45, met agt gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver vier keer ontmoet (in 1991, 2003, 2011 en 2015), waarvan albei spanne twee wedstryde elk gewen het. Albei lande het al belangrike rugbytoernooie soos die [[Rugbywêreldbeker 1987]] saam aangebied. Die [[Rugbywêreldbeker 2003]] is oorspronklik ook aan albei rugbylande toegewys, maar ná ’n kontraktuele dispuut oor grondtekenregte tussen die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] en die IRR is Australië as alleenlike gasheer aangewys. Daarbenewens het hulle in die eindstryd van die Rugbywêreldbeker 2015 ontmoet, wat die All Blacks gewen het. == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:Richie McCaw and the Webb Ellis cup after the Rugby World Cup final 2011.jpg|duimnael|upright|Nieu-Seeland het in 1987, 2011 en 2015 die [[Webb Ellis-beker]] omhoog gehou]] Alhoewel die All Blacks altyd een van die groot gunstelinge is om die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi te wen, het hulle die [[Webb Ellis-beker]] slegs drie keer ingepalm: tydens die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] in Nieu-Seeland en Australië, tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] tuis en tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland. Daarmee het die All Blacks die eerste nasionale rugbyspan geword wat die titel verdedig het. In [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] het hulle die halfeindstryd teen die Wallabies verloor en in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] die eindstryd teen die Springbokke. Hul tweede ergste uitslag was in [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] die vierde plek. In [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] het hulle weereens die halfeindstryd teen Australië verloor. Hul ergste toernooiverloop was tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], toe hulle reeds in die kwarteindstryd deur Frankryk uitgeskakel is. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || '''Kampioen''' |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Derde plek |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Tweede plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Vierde plek |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Derde plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Kwarteindrondte |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || '''Kampioen''' |- style="background:#F7F6A8;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || '''Kampioen''' |- style="background:#FFDAB9;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Derde plek |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Tweede plek |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Drienasies/Rugbykampioenskap === [[Lêer:Bledisloe Cup on display in Sydney 2014.jpg|duimnael|upright|Tydens die Rugbykampioenskap ding onder andere Australië en Nieu-Seeland om die [[Bledisloebeker]] mee]] Nieu-Seeland se enigste jaarlikse toernooi is die Rugbykampioenskap (voorheen die Drienasies), waar hulle teen drie ander lande van die Suidelike Halfrond speel: Australië en Suid-Afrika sedert 1996; Argentinië het in 2012 by dié toernooi aangesluit. Nieu-Seeland se rekord van 20 toernooikampioenskappe (1996, 1997, 1999, 2002, 2003, 2005–2008, 2010, 2012–2014, 2016–2018 en 2020–2023) en 99 wedstrydoorwinnings is verreweg meer as die rekords van die ander spanne. As deel van die Rugbykampioenskap ding die All Blacks ook met die Wallabies om die [[Bledisloebeker]] (sedert 1932) en met die Springbokke om die [[Vryheidsbeker]] (sedert 2004) mee.<ref name="Part Two" /> {{Drie-Nasiesrekord}} {{Die Rugbykampioenskap-rekord}} <small>Punte word soos volg toegeken: 4 punte vir ’n oorwinning, 2 punte vir ’n gelykopuitslag, 0 punte vir ’n nederlaag (saam met moontlike bonuspunte), 1 bonuspunt vir ten minste drie drieë meer as die opponent, 1 bonuspunt vir ’n nederlaag met minder as sewe punte.</small> === Ander toetswedstryde === Gedurende die amateurtydperk het die All Blacks maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Nieu-Seeland getoer. Die All Blacks het al vier keer ’n Grand Slam behaal, d.w.s. ’n oorwinning oor die vier Tuisnasies Engeland, Ierland, Skotland en Wallis tydens dieselfde toer (die Grand Slam-toere was in 1978, 2005, 2008 en 2010). Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Noordelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Europese spanne na Nieu-Seeland en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] reis die All Blacks na Europa. Een van die mees tradisionele trofee in internasionale rugby is die Bledisloebeker. Australië en Nieu-Seeland ding sedert 1932 om dié beker mee, sedert 1996 tydens die Drienasiesreeks en sedert 2012 as deel van die Rugbykampioenskap. Tydens dié toernooi ding Nieu-Seeland sedert 2004 ook met Suid-Afrika om die [[Vryheidsbeker]] mee. Sedert 2000 ding Nieu-Seeland en Frankryk mee om die [[Dave Gallaher-trofee]] (genoem na [[David Gallaher|David „Dave“ Gallaher]], die kaptein van die ''Original All Blacks'' van 1905/06, wie tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] in Frankryk gesneuwel het) en hulle moes dié trofee in 2009 en 2021 oorhandig. Sedert 2008 ding Nieu-Seeland en Engeland mee om die [[Hillary-skild]] (genoem na die in 2008 oorlede [[Edmund Hillary]]) wat die All Blacks slegs in 2012 moes oorhandig.<ref name="Part One" /><ref name="Part Two" /> In 2005 en 2017 het die All Blacks teen die Britse en Ierse Leeus om die New Zealand Lions Series-trofee meegeding, wat in 2021 met die Lions Series-trofee vervang is. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die All Blacks-span gevorm tydens die [[2025-Rugbykampioenskapreeks]]:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/all-blacks-squad-for-the-lipovitan-d-rugby-championship |title=All Blacks Squad for the Lipovitan-D Rugby Championship |publisher=[[Nieu-Seeland Rugby]] |date=4 Augustus 2025 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub / Provinsie !! Toetswedstryde |- | [[Noah Hotham]] || [[Skrumskakel]] || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Tasman || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Cortez Ratima]] || Skrumskakel || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}14 |- | [[Cam Roigard]] || Skrumskakel || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Counties Manukau || style="text-align:center" | {{0}}12 |- | [[Beauden Barrett]] || [[Losskakel]] || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Taranaki || style="text-align:center" | 136 |- | [[Damian McKenzie]] || Losskakel || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}64 |- | [[Jordie Barrett]] || [[Senter]] || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Taranaki || style="text-align:center" | {{0}}71 |- | [[Anton Lienert-Brown]] || Senter || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}85 |- | [[Billy Proctor]] || Senter || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0|00}}4 |- | [[Timoci Tavatavanawai]] || Senter || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] / Tasman || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Quinn Tupaea]] || Senter || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}16 |- | [[Caleb Clarke]] || [[Vleuel]] || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | {{0}}29 |- | [[Rieko Ioane]] || Vleuel || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | {{0}}83 |- | [[Emoni Narawa]] || Vleuel || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Bay of Plenty || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Sevu Reece]] || Vleuel || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Bay of Plenty || style="text-align:center" | {{0}}34 |- | [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] || [[Heelagter]] || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Tasman || style="text-align:center" | {{0}}44 |- | [[Ruben Love]] || Heelagter || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |} | | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub / Provinsie !! Toetswedstryde |- | [[Brodie McAlister]] || [[Haker]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0|00}}1 |- | [[Codie Taylor]] || Haker || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}98 |- | [[Samisoni Taukeiʻaho]] || Haker || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}33 |- | [[Ethan de Groot]] || [[Stut]] || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] / Southland || style="text-align:center" | {{0}}32 |- | [[Tyrel Lomax]] || Stut || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Tasman || style="text-align:center" | {{0}}45 |- | [[Fletcher Newell]] || Stut || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}25 |- | [[Ollie Norris]] || Stut || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Pasilio Tosi]] || Stut || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Bay of Plenty || style="text-align:center" | {{0|00}}9 |- | [[Tamaiti Williams]] || Stut || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}18 |- | [[Scott Barrett]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] / Taranaki || style="text-align:center" | {{0}}81 |- | [[Fabian Holland]] || Slot || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] / Otago || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Patrick Tuipulotu]] || Slot || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | {{0}}53 |- | [[Tupou Vaaʻi]] || Slot || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Taranaki || style="text-align:center" | {{0}}40 |- | [[Samipeni Finau]] || [[Losvoorspeler]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}11 |- | [[Luke Jacobson]] || Losvoorspeler || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}24 |- | [[Du’Plessis Kirifi]] || Losvoorspeler || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Peter Lakai]] || Losvoorspeler || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Simon Parker]] || Losvoorspeler || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / Northland || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Ardie Savea]] || Losvoorspeler || [[Moana Pasifika]] / Wellington || style="text-align:center" | {{0}}97 |- | [[Wallace Sititi]] || Losvoorspeler || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] / North Harbour || style="text-align:center" | {{0}}10 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Dave Gallaher 1905c.jpg|duimnael|upright|Dave Gallaher (1905)]] [[Lêer:Colin Meads.jpg|duimnael|upright|Colin Meads (1956)]] [[Lêer:Jonah Lomu (cropped).jpg|duimnael|upright|Jonah Lomu (2004)]] 20 voormalige Nieu-Seelandse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Fred Allen (rugbyspeler)|Fred Allen]] || [[Losskakel]] || 2014 |- | [[Dan Carter]] || [[Losskakel]], [[Senter]] || 2023 |- | [[Don Clarke]] || [[Heelagter]] || 2014 |- | [[Grant Fox]] || [[Losskakel]] || 2014 |- | [[Sean Fitzpatrick]] || [[Haker]] || 2014 |- | [[David Gallaher]] || [[Losvoorspeler]] || 2010 |- | [[Michael Jones (rugbyspeler)|Michael Jones]] || [[Losvoorspeler]], [[Agsteman]] || 2014 |- | [[David Kirk]] || [[Skrumskakel]] || 2011 |- | [[Ian Kirkpatrick (Nieu-Seelandse rugbyspeler)|Ian Kirkpatrick]] || [[Losvoorspeler]] || 2014 |- | [[John Kirwan]] || [[Vleuel]] || 2014 |- | [[Chris Laidlaw]] || [[Skrumskakel]] || 2024 |- | [[Brian Lochore]] || [[Agsteman]], [[Slot (rugby)|Slot]] || 2011 |- | [[Jonah Lomu]] || [[Vleuel]] || 2011 |- | [[Richie McCaw]] || [[Losvoorspeler]] || 2019 |- | [[Colin Meads]] || [[Slot (rugby)|Slot]], [[Agsteman]] || 2014 |- | [[Graham Mourie]] || [[Losvoorspeler]] || 2014 |- | [[George Nepia]] || [[Heelagter]] || 2014 |- | [[Joe Warbrick]] || [[Heelagter]] || 2008 |- | [[Wilson Whineray]] || [[Stut]] || 2007 |- | [[Bryan Williams]] || [[Vleuel]], [[Senter]], [[Heelagter]] || 2018 |} Daarbenewens is die wêreldkampioenafrigter [[Graham Henry]] en die span ''New Zealand Natives'' ingeskryf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees/706696 |title=Graham Henry – World Rugby – Hall of Fame |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees/59180 |title=1888 New Zealand Team – World Rugby – Hall of Fame |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> 14 spelers is tweeledige wêreldkampioene: [[Dan Carter]], [[Ben Franks]], [[Owen Franks]], [[Jerome Kaino]], [[Richie McCaw]], [[Keven Mealamu]], [[Ma’a Nonu]], [[Kieran Read]], [[Colin Slade]], [[Conrad Smith]], [[Victor Vito (rugbyspeler)|Victor Vito]], [[Sam Whitelock]], [[Sonny Bill Williams]] en [[Tony Woodcock (rugbyspeler)|Tony Woodcock]] (almal in 2011 en in 2015). [[Wêreldrugby]] het vyf spelers as speler van die jaar benoem: [[Dan Carter]] (in 2005, 2012 en 2015), [[Richie McCaw]] (in 2006, 2009 en 2010), [[Kieran Read]] (in 2013), [[Brodie Retallick]] (in 2014), [[Beauden Barrett]] (in 2016 en 2017) en [[Ardie Savea]] (in 2023).<ref name="World Rugby Awards">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/ |title=World Rugby Awards Past Winners |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Spelerstatistieke === [[Lêer:Kieran Read 2011.jpg|duimnael|upright|Kieran Read (2011)]] [[Lêer:Richie McCaw ONZ (cropped).jpg|duimnael|upright|Richie McCaw (2016)]] [[Lêer:Dan Carter ONZM (cropped).jpg|duimnael|upright|Dan Carter (2019)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van die All Blacks se spelers.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/statlist.asp |title=All Blacks se statistieke |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. Die verskil tussen die aantal wedstryde en die aantal toetswedstryde is ’n gevolg van die All Blacks se groot aantal wedstryde teen plaaslike spanne en keurspanne tydens oorsese toere in die amateurtydperk. <small>(Korrek teen Oktober 2025)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref name="Most tests" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=8;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Sam Whitelock]] || 2010–2023 || 153 |- | {{0}}2 || [[Richie McCaw]] || 2001–2015 || 148 |- | {{0}}3 || [[Beauden Barrett]] * || 2012–2025 || 141 |- | {{0}}4 || [[Keven Mealamu]] || 2002–2015 || 132 |- | {{0}}5 || [[Kieran Read]] || 2008–2019 || 127 |- | {{0}}6 || [[Aaron Smith]] || 2012–2023 || 125 |- | {{0}}7 || [[Tony Woodcock]] || 2002–2015 || 118 |- | {{0}}8 || [[Dan Carter]] || 2003–2015 || 112 |- | {{0}}9 || [[Brodie Retallick]] || 2012–2023 || 109 |- | 10 || [[Owen Franks]] || 2009–2019 || 108 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste wedstryde<ref name="Most matches">{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/mostgames.ASP?stats_ID=11 |title=All Blacks that have played 75 or more matches. |publisher=All Blacks |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Wedstryde |- | {{0}}1 || [[Sam Whitelock]] || 2010–2023 || 153 |- | {{0}}2 || [[Richie McCaw]] || 2001–2015 || 149 |- | {{0}}3 || [[Beauden Barrett]] * || 2012–2025 || 142 |- |rowspan="2"| {{0}}4 || [[Colin Meads]] || 1957–1971 |rowspan="2"| 133 |- | [[Keven Mealamu]] || 2002–2015 |- |rowspan="2"| {{0}}6 || [[Sean Fitzpatrick]] || 1986–1997 |rowspan="2"| 128 |- | [[Kieran Read]] || 2008–2019 |- | {{0}}8 || [[Aaron Smith]] || 2012–2023 || 125 |- | {{0}}9 || [[Tony Woodcock]] || 2002–2015 || 118 |- | 10 || [[Andy Haden]] || 1972–1985 || 117 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref name="Most test points" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=8;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Dan Carter]] || 2003–2015 || 1598 |- | {{0}}2 || [[Andrew Mehrtens]] || 1995–2004 || {{0}}967 |- | {{0}}3 || [[Beauden Barrett]] * || 2012–2025 || {{0}}813 |- | {{0}}4 || [[Grant Fox]] || 1985–1993 || {{0}}645 |- | {{0}}5 || [[Richie Mo’unga]] || 2017–2023 || {{0}}466 |- | {{0}}6 || [[Damian McKenzie]] * || 2016–2025 || {{0}}353 |- | {{0}}7 || [[Aaron Cruden]] || 2010–2017 || {{0}}322 |- | {{0}}8 || [[Jordie Barrett]] * || 2017–2025 || {{0}}306 |- | {{0}}9 || [[Carlos Spencer]] || 1997–2004 || {{0}}291 |- | 10 || [[Doug Howlett]] || 2000–2007 || {{0}}245 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref name="Most test tries" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=8;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Doug Howlett]] || 2000–2007 || 49 |- |rowspan="3"| {{0}}2 || [[Julian Savea]] || 2012–2017 |rowspan="3"| 46 |- | [[Christian Cullen]] || 1996–2002 |- | [[Joe Rokocoko]] || 2003–2010 |- | {{0}}5 || [[Beauden Barrett]] * || 2012–2025 || 45 |- | {{0}}6 || [[Jeff Wilson]] || 1993–2001 || 44 |- | {{0}}7 || [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] * || 2020–2025 || 43 |- | {{0}}8 || [[Ben Smith]] || 2012–2019 || 39 |- | {{0}}9 || [[Rieko Ioane]] * || 2016–2025 || 38 |- | 10 || [[Jonah Lomu]] || 1995–2002 || 37 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Wayne Smith CNZM (cropped).jpg|duimnael|upright|Wayne Smith (2012)]] [[Lêer:Graham Henry knight 2012.jpg|duimnael|upright|Graham Henry (2012)]] [[Lêer:Steve Hansen 2012.jpg|duimnael|upright|Steve Hansen (2020)]] Aangesien die definisie en rol van afrigters tot die Suid-Afrikaanse toer in 1949 baie uiteenlopend was, bevat die volgende tabel slegs afrigters wat sedertdien benoem is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8 |pages=290}}</ref> Sedert die begin af was al die All Blacks se afrigters Nieu-Seelanders. {| class="wikitable" ! Naam ! Tydperk ! Wedstryde ! Oorwinnings ! Gelykop ! Nederlae ! % Gewen |- | Alex McDonald | 1949 | 4 | 0 | 0 | 4 | 0 |- | Tom Morrison | 1950, 1955–56 | 12 | 8 | 1 | 3 | 66,7 |- | Len Clode | 1951 | 3 | 3 | 0 | 0 | 100 |- | Arthur Marslin | 1953–1954 | 5 | 3 | 0 | 2 | 60 |- | Dick Everest | 1957 | 2 | 2 | 0 | 0 | 100 |- | Jack Sullivan | 1958–1960 | 11 | 6 | 1 | 4 | 54,5 |- | Neil McPhail | 1961–1965 | 20 | 16 | 2 | 2 | 80 |- | Ron Bush | 1962 | 2 | 2 | 0 | 0 | 100 |- | Fred Allen | 1966–1968 | 14 | 14 | 0 | 0 | 100 |- | Ivan Vodanovich | 1969–1971 | 10 | 4 | 1 | 5 | 40 |- | Bob Duff | 1972–1973 | 8 | 6 | 1 | 1 | 75 |- | John Stewart | 1974–1976 | 11 | 6 | 1 | 4 | 54,5 |- | Jack Gleeson | 1977–1978 | 13 | 10 | 0 | 3 | 76,9 |- | Eric Watson | 1979–1980 | 9 | 5 | 0 | 4 | 55,5 |- | Peter Burke | 1981–1982 | 11 | 9 | 0 | 2 | 81,8 |- | Bryce Rope | 1983–1984 | 12 | 9 | 1 | 2 | 75 |- | Sir Brian Lochore | 1985–1987 | 18 | 14 | 1 | 3 | 77,7 |- | Alex Wyllie | 1988–1991 | 29 | 25 | 1 | 3 | 86,2 |- | Laurie Mains | 1992–1995 | 34 | 23 | 1 | 10 | 67,6 |- | John Hart | 1996–1999 | 41 | 31 | 1 | 9 | 75,6 |- | Wayne Smith | 2000–2001 | 17 | 12 | 0 | 5 | 70,5 |- | John Mitchell | 2002–2003 | 28 | 23 | 1 | 4 | 82,1 |- | Graham Henry | 2004–2011 | 103 | 88 | 0 | 15 | 85,4 |- | Steve Hansen | 2012–2019 | 107 | 93 | 4 | 10 | 86,9 |- | Ian Foster | 2020–2023 | 46 | 32 | 2 | 12 | 69,5 |- | Scott Robertson | 2024–2026 | 27 | 20 | 0 | 7 | 74,1 |- | Dave Rennie | sedert 2026 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |} == Toekennings == Die Italiaanse sporttydskrif ''Gazzetta dello Sport'' het die All Blacks in 2005 as “wêreldspan van die jaar” aangewys. Die Internasionale Rugbyraad, sedert 2014 Wêreldrugby, het die All Blacks elf keer as “span van die jaar” benoem (in 2005, 2006, 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015 en 2016).<ref name="World Rugby Awards" /> Die All Blacks het ook die Laureus Wêreldsporttoekennings as “span van die jaar” ontvang (in 2016).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.laureus.com/world-sports-awards/2016 |title=Laureus World Sports Awards 2016 |publisher=Laureus Wêreldsporttoekennings |date=2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan]] * [[Black Ferns]], Nieu-Seeland se nasionale vrouerugbyspan == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Winston McCarthy |title=Haka! The All Blacks Story |publisher=Pelham Books |location=London |year=1968 |isbn=978-0-7207-0206-4}} * {{de}} {{cite book |author=James Kerr |title=Das Geheimnis der All Blacks |publisher=Copress Verlag |location=Grünwald |year=2021 |isbn=978-3-7679-1230-4}} * {{en}} {{cite book |author=Terry McLean |title=New Zealand Rugby Legends |publisher=MOA Publications |location=Auckland |year=1987 |isbn=0-908570-15-5}} * {{en}} {{cite book |author=Greg Ryan |title=Forerunners of the All Blacks |publisher=Canterbury University Press |location=Christchurch |year=1993 |isbn=0-908812-30-2}} * {{en}} {{cite book |author=Grant Harding, David Williams |title=The Toughest of Them All: New Zealand and South Africa, the Struggle for Rugby Supremacy |publisher=Penguin Books |location=Auckland/New York |year=2000 |isbn=0-14-029577-1}} * {{en}} {{cite book |author=Ron Palenski |title=Century in Black: 100 Years of All Black Test Rugby |publisher=Hodder Moa Beckett Publishers |location=Auckland |year=2003 |isbn=1-86958-937-8}} * {{en}} {{cite book |author=Phil Gifford |title=The Passion: The Stories Behind 125 years of Canterbury Rugby |publisher=Wilson Scott Publishing |location=Christchurch |year=2004 |isbn=0-9582535-1-X}} * {{en}} {{cite book |author=Bob Howitt |title=SANZAR Saga: Ten Years of Super 12 and Tri-Nations Rugby |publisher=HarperCollins Publishers |location=New York |year=2005 |isbn=1-86950-566-2}} * {{en}} {{cite book |author=Max Howell |title=Born to Lead: Wallaby Test Captains |publisher=Celebrity Books |location=North Harbour |year=2005 |isbn=1-877252-18-2}} * {{fr}} {{cite book |author=Ian Borthwick |title=France/All Blacks: 100 ans de rencontres |publisher=Au vent des îles |location=Papeete |year=2006 |isbn=2-915654-07-7}} * {{en}} {{cite book |author=Malcolm Mulholland |title=Beneath the Maori Moon: An Illustrated History of Maori Rugby |publisher=Huia Publishers |location=Wellington |year=2009 |isbn=978-1-86969-305-3}} * {{en}} {{cite book |author=Sean Fagan |title=The First Lions of Rugby |publisher=Slattery Media Group |location=Richmond |year=2013 |isbn=978-0-9875002-7-4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New Zealand national rugby union team|All Blacks}} * {{en}} [http://www.allblacks.com/ Amptelike webwerf van die All Blacks] * {{en}} [https://www.nzrugby.co.nz/ Amptelike webwerf van Nieu-Seeland Rugby] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/new-zealand Nieu-Seeland by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/new-zealand/ Nieu-Seeland op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Die Rugbykampioenskap}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nieu-Seelandse rugbyspanne]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Oseanië]] 2xbyb9w899tw4ousjumuw7etyk0yh60 0 24836 2902379 2848659 2026-05-08T13:14:56Z Aliwal2012 39067 2902379 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Neil Armstrong | bynaam = | beeld = Neil Armstrong pose.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Neil Armstrong in Julie 1969 | geboortenaam = Neil Alden Armstrong | geboortedatum = {{Geboortedatum|1930|8|5}} | geboorteplek = [[Wapakoneta]], [[Ohio]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1930|8|5|2012|8|25}} | sterfteplek = [[Cincinnati]], Ohio | ouers = Stephen Koenig Armstrong<br />Viola Louise Engel | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = ruimtevaarder, vegvlieënier | bekend = eerste man wat op die [[maan]] geloop het | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Janet Shearon | kinders = 2 | webblad = | handtekening = Neil Armstrong Signature.svg }} '''Neil Armstrong''' ([[5 Augustus]] [[1930]] – [[25 Augustus]] [[2012]]) was 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[ruimtevaarder]], wat op [[20 Julie]] [[1969]] om 22:56 (VS Oostelike Dagligtyd) die eerste mens geword het wat op die [[maan]] geloop het.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Vier dae vroeër, op [[16 Julie]] [[1969]], het Armstrong, [[Buzz Aldrin|Edwin Aldrin]] en [[Michael Collins]] in die [[Apollo 11]] van die aarde opgestyg onderweg na die maan. Die beveltuig, geloods deur Collins, het in 'n lae wentelbaan om die maan gebly terwyl Armstrong en Aldrin die moedertuig in die "Eagle"-[[Apollo-maanmodule|maanlandingstuig]] verlaat het. Hulle het op 'n stowwerige vlakte naby die "See van Kalmte" (''[[Mare Tranquillitatis|Mare Tranquillitates]]'') geland, en Armstrong was die eerste wat op die maan uitgestap het met die historiese woorde "''That's one small step for man, one giant leap for mankind''" (hy moes natuurlik gesê het "''That's one small step for a man...''", maar in die opgewondenheid van die oomblik het hy hom verspreek – ook maar net mens). Armstrong en Aldrin het 2 uur 36 minute op die oppervlak van die maan deurgebring, foto's geneem, die Amerikaanse vlag geplant, wetenskaplike instrumentasie opgestel, 23&nbsp;kg monsters van die oppervlakmateriaal versamel en 'n gedenkplaat onthul met die woorde: "''Here Men From Planet Earth First Set Foot Upon the Moon. July 1969 AD. We Came In Peace For All Mankind''" (Hier het mense van planeet Aarde vir die eerste keer hul voete op die maan geplaas. Julie 1969 n.C. Ons kom in vrede vir die ganse mensdom). Op 21 Julie 1969 het hulle 'n rendezvous met die beveltuig gehad en ná 8 dae, 3 uur en 18 minute in die ruimte op 24 Julie in die [[Stille Oseaan]] neergeplons, waar hulle opgepik is. Die drie Apollo 11-ruimtevaarders is met hul terugkeer na die aarde as helde ontvang. Armstrong het die Medalje van Vryheid, die hoogste toekenning aan 'n Amerikaanse burgerlike, ontvang. Hy het ook die [[NASA]] Medalje vir Voortreflike Diens, die NASA Medalje vir Uitsonderlike Diens, sewentien medaljes van ander lande en die Kongres-ereruimtemedalje ontvang. == Lewensgeskiedenis == [[Lêer:Neil Armstrong 1958 portrait.jpg|duimnael|links|upright|Neil Armstrong in 1956]] [[Lêer:Neil Armstrong in Gemini G-2C training suit.jpg|duimnael|links|upright|Neil Amstrong in 'n Gemini opleidingspak]] Neil Armstrong is op [[5 Augustus]] [[1930]] op sy grootouers se plaas naby Wapakoneta, [[Ohio]], gebore as seun van Stephen en Viola Armstrong. As tweejarige kleuter het hy saam met sy pa die Nasionale Lugwedvlugte bygewoon. Sy geboeidheid met vliegtuie en vlieg het toegeneem en na hy sy eerste vlug in 'n Tin Goose vier jaar later, op die ouderdom van ses jaar, ervaar het, was hy vasbeslote om 'n [[vlieënier]] te word. As tiener het hy 'n verskeidenheid werke verrig om geld te verdien vir vlieglesse en op sy sestiende verjaardag het hy sy leerlingvlieglisensie verwerf. Armstrong het in 1947 van Blume Hoërskool in Wapakoneta gegradueer en kon danksy 'n vlootbeurs by Purdue Universiteit inskryf om vliegtuigboukunde te studeer. In 1949 is hy deur die [[Amerikaanse Vloot|Vloot]] opgeroep en word hy 'n vlieënier. In 1950 is hy na [[Korea-oorlog|Korea]] gestuur waar hy agt-en-sewentig vegmissies gevlieg het. Armstrong het na sy studies teruggekeer en in 1955 'n [[Baccalaureus scientiae]] in vliegtuigboukunde aan Purdue Universiteit behaal. In 1962 het hy 'n Magister Scientiae in ruimtevaartkunde van die Universiteit van Suid-Kalifornië ontvang en in jaar 1970 is 'n eredoktorsgraad in ingenieurswese (honoris causa) deur Purdue Universiteit aan hom toegeken – een van verskeie eredoktorate wat hy ontvang het. Na voltooiing van sy studies by Purdue het Armstrong in 1955 by die National Advisory Committee for Aeronautics (NACA) se Lewis Vlugaandryflaboratorium aangesluit. Later die jaar het hy verskuif na die NACA Hoëspoed-vlugstasie by Edwards Lugmagbasis in [[Kalifornië]] as 'n ruimtevaartnavorsingswetenskaplike en daarna as loods, 'n pos wat hy beklee het tot 1962 toe hy 'n ruimtevaarder geword het. By NACA, die voorganger van NASA, was hy betrokke by die [[North American X-15]] projek en het hy in verskeie vuurpyle, [[helikopter]]s en sweeftuie toetsvlugte onderneem. Hy is gekies om die Dyna-Soar, 'n eksperimentele tuig wat die atmosfeer kon verlaat, om die aarde wentel, weer die atmosfeer binnekom en soos 'n konvensionele vliegtuig kon land, te loods. Toe hy egter besef dat die projek nooit tot uitvoer sou kom nie, het hy aansoek gedoen om 'n [[ruimtevaarder]] te word en is hy in 1962 as een van NASA se eerste twee burgerlike ruimtevaarders gekies. By El Lago, [[Texas]], naby [[Houston]] se Bemanderuimtetuigsentrum, het hy vir vier jaar ruimtevaartopleiding ontvang. Op 16 Maart 1966 het Armstrong in sy eerste ruimtesending as bevelvoerende loods van [[Gemini 8|Gemini VIII]] met [[David Scott]] gevlieg. In 1969 maak hy sy historiese maanlanding. Armstrong het in 1971 by NASA bedank om 'n professor in vliegtuigboukunde aan die Universiteit van Cincinnati te word. Sedert 1979 het hy as voorsitter van die direksie van Cardwell International Corporation, Computing Technologies for Aviation Inc. (CTA) en AIL Systems gedien. Hy was ook 'n direkteur van verskeie belangrike maatskappye. Armstrong is in 1956 met Janet Shearon getroud. Hulle het twee oorlewende kinders. Op 25 Augustus 2012 sterf hy ná 'n operasie vroeër in Augustus, op die ouderdom van 82 in [[Cincinnati]], Ohio, aan komplikasies weens verstopping van sy hartvate. == Sien ook == * [[Mense wat op die maan geloop het]] * [[Ruimtevaardergroep 2]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * {{en}} {{Imdb naam|0035842}} {{Mense wat op die maan geloop het}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Armstrong, Neil}} [[Kategorie:Amerikaanse militariste]] [[Kategorie:Amerikaanse ruimtevaarders]] [[Kategorie:Amerikaanse vlieëniers]] [[Kategorie:Luitenante]] [[Kategorie:Mense wat op die maan geloop het]] [[Kategorie:Gemini-program]] [[Kategorie:Geboortes in 1930]] [[Kategorie:Sterftes in 2012]] 415xvv6zs24hlpr3toyyswajlucm7fs 0 26252 2902586 2866120 2026-05-09T07:21:06Z Aliwal2012 39067 /* Frankryk */ spel Prins-Edward-eiland (klein e) 2902586 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US states by date of statehood RWB dates.svg|duimnael|400px|Territoriale uitbreiding van die Verenigde State volgens toetreding van sy deelstate (1776–1959): {{columns-list|3| {{sleutel|#FF0000|1776–1790}} {{sleutel|#FF6666|1791–1799}} {{sleutel|#FF9999|1800–1819}} {{sleutel|#FFCCCC|1820–1839}} {{sleutel|#CCCCCC|1840–1859}} {{sleutel|#CCCCFF|1860–1879}} {{sleutel|#9999FF|1880–1899}} {{sleutel|#6666FF|1900–1950}} {{sleutel|#0000FF|1950–1959}}}}]] Die [[Verenigde State van Amerika]] is op die vasteland van [[Noord-Amerika]] geleë. Voordat [[Christopher Columbus]] in Amerika geland het, was die vasteland deur verskillende Eerste Nasies ([[Indiane]]) bewoon. Gedurende die groot ontdekkingstydperk het [[Spanje]], [[Frankryk]], [[Engeland]], [[Nederland]] en [[Rusland]] kolonies op die vasteland gevestig. Uiteindelik het die VSA egter onafhanklikheid verkry. 'n Honderd jaar later het daar 'n burgeroorlog tussen die noordelike en suidelike deelstate uitgebreek. Emigrante van baie verskillende lande het deurentyd na die VSA getrek en aan die begin van die [[20ste eeu]] was die VSA een van die wêreldmagte, wat dan ook na die [[Tweede Wêreldoorlog]] deel van die [[Koue Oorlog]] was. == Die Prekolumbiaanse tydperk == {{Hoofartikel|Indiane}} [[Lêer:Taospueblo002.jpg|duimnael|links|Taos Pueblo in Nieu-Meksiko, omstreeks 1920]] [[Lêer:Inuit Woman 1907 Crisco edit.jpg|duimnael|Inoeïet-vrou in Alaska (1907)]] Die geskiedenis van die Indiaanse kolonisasie van die Amerikaanse vasteland bly nog steeds die onderwerp van navorsing. Aangesien daar geen oorblyfsels van hoogs ontwikkelde mensape gevind is nie en die Eerste Nasies (Indiane) tipiese mongoloïede kenmerke het, woord daar vermoed dat die eerste menslike bewoners vanuit Asië gekom en vir hulle immigrasie 'n landbrug gebruik het, wat in die Ystydperke met hulle laer seespieël tussen die Asiatiese en Amerikaanse vastelande bestaan het. Die etnoloë verdeel die verskillende volke van die Eerste Nasies in twee hoofgroepe: Die vroegste immigrante wys kenmerkende lang skedels op en is later opgevolg deur 'n tweede groep met ronde skedels. Die langskedelgroep is na die westelike en oostelike randgebiede van die vasteland teruggedring, terwyl die rondskedelgroep, die sogenaamde Pueblo-Andiede groep, die sentrale gebiede bewoon het. Die Inoeïet of Eskimo's het as die derde en laaste groep na Amerika gekom. Die stamme van die oostelike beskawings was hoofsaaklik jagters en versamelaars, maar was gedeeltelik ook akkerboere, wat bone, mielies, pampoene en meloene verbou het. Hulle het in klein gemeenskappe van tussen vyfrig en tweehonderd mense saamgewoon en word vanweë die sakrale aardhope, wat hulle gebou het, in Engels ook ''mound builders'' genoem. Die noordwestelike beskawings was eweneens akkerboere en word vanweë hulle kookgereedskap, wat uit versierde korfskottels bestaan het, ook korfmakers (Engels: ''basket makers'') genoem. Daarnaas het hulle vir kookdoeleindes ook stene verhit en in water geplaas, sodat hulle die tweede bynaam steenkokers (''stone boilers''). Die noordelike stamme se [[stapelvoedsel]] was [[salm]], terwyl die suidelike Indiane veral eikels geëet het. Die belangrikste groep Indiane was die suidwestelike beskawings, wat in 'n aantal groepe verdeel word en onder meer Hopi, Sjosjone, Yuma, Navajo en Apaches behels. Die sogenaamde Pueblo-akkerboere was die mees ontwikkelde Indiaanse beskawing met 'n georganiseerde landboustelsel as hulle ekonomiese basis. Die Rancheria-beskawing het ook op landbou gesteun en eenvoudige damme in die oorstromingsvlaktes van die groot riviere soos Colorado opgerig, maar daarnaas ook plante in die riviervalleie en op die [[mesa]]-plato's versamel. Die Navajo en sommige Apache-stamme was net gedeeltelik akkerboere, terwyl die oostelike Apaches en Ute heeltemaal versamelaars was. Die behuisings van die jagters verskil volgens die diere, wat hulle oorwegend geëet het. Die visserstamme het eenvoudige hutte van bas gebou, die buffeljagters het huide en velle gebruik wat saamgenaai is. Hulle gereedskappe en voorwerpe was oorwegend van hout, huide, steen en erdewerk gemaak. Net 'n klein aantal stamme het metale soos [[koper]] gebruik. Die Cherokee in die huidige deelstate [[Georgia]] en [[Noord-Carolina]] het al boomstamme as boumateriaal vir hulle hutte gebruik. Die Pueblo-Indiane het selfs 'n soort stedelike kultuur met kubusvormige huise ontwikkel. Die huise het oor meer as twee verdiepings beskik en was slegs deur middel van [[leer (toestel)|lere]] en vanuit die dakke toeganklik. Hierdie stamme het onder sterk kulturele invloede vanuit Meksiko gekom, van waar hulle ook die katoenvervaardiging aangeleer het. Kalkoene en honde was hulle enigste huisdiere, mielies, maniok, pampoene, tamaties, kakao, coca, sisal en tabak hulle belangrikste landbouprodukte. Die Pueblo-Indiane was bekwame pottebakkers en staan ook bekend vir hulle rituele, waarin gemaskeerde dansers, wat hulle gode versinnebeeld, 'n groot rol speel. Die noorde en noordooste van die huidige VSA is deur die Algonkin-groep van stamme (waaronder onder meer die Delaware, Mohikaners, Illinois, Ottawa en ander), die Irokese (waaronder onder meer die Seneca en Mohawk) en die Dakota of Sioux (met onder meer die Winnebago, [[Iowa]], Omaha en Kansas) bewoon. Die belangrikste stamme in die suidooste was die Cherokee en die Seminoles van Florida. == Europese nedersettings == === Spanje === {{Hoofartikel|Nieu-Spanje}} [[Lêer:MissionCarmelSEGL.jpg|duimnael|Die Spaanse sendingstasie in die huidige Carmel (Kalifornië) met sy kenmerkende [[campanile]] (kloktoring)]] [[Spanje]] was die eerste Europese groot moondheid wat die Noord-Amerikaanse vasteland vanuit die suide begin verken het. Die groot dryfkragte agter die Spaanse ekspedisies was van ekonomiese en godsdienstige aard: Hulle was enersyds op soek na goud en silwer, en andersyds het hulle weens hulle sendingbewussyn daarin belang gestel om die inheemse bevolking te kersten. Die goewerneur van die eiland [[Puerto Rico]], Juan Ponce de León, het op Paassondag van die jaar 1513 naby die huidige stad St. Augustine voet aan wal gesit en die gebied ''Pascua florida'' genoem, waarvan later ook die naam van die deelstaat Florida afgelei is. By sy terugkeer agt jaar later is Ponce de León deur Indiane aangeval en dodelik gewond. Die eerste Spaanse nedersetting, Fort St. Augustine, is eers in 1565 opgerig en het later die beginpunt van 'n Spaanse sendingpad geword, wat na [[Pensacola]] aan die Golfkus en verder weswaarts tot by [[San Diego]] aan die weskus geloop het. Ander ekspedisies is in die 1530's en 1540's vanuit Meksiko uitgestuur en het moontlik gebiede tot by die huidige Kansas in die noorde verken, maar alle kragte is tevergeefs ingespan – in teenstelling met hulle Suid-Amerikaanse kolonies het die [[Spanjaarde]] in die noorde geen [[edelmetaal|edelmetale]] ontdek nie. Die grotendeels woestynagtige terrein en Indiaanse aanvalle het verdere ekspedisies verhoed, en die Spanjaarde het liewer by die meer gevorderde Pueblo-Indiaanse beskawings in die suidweste met hulle sendingwerk begin. 'n Aantal huidige Amerikaanse stede is as Spaanse sendingstasies, handelsposte en administratiewe setels gestig: Villa Real de la Santa Fé de San Francisco (later verkort tot [[Santa Fe, Nieu-Meksiko|Santa Fé]]) in Nieu-Meksiko (1609), Fort San Carlos (die voorloper van die stad Pensacola in Florida, 1698) en die ''presidios'' (versterkte sendingstasies) in die omgewing van [[El Paso]] en [[San Antonio]] in Texas. In die uitgestrekte gebied het die Spanjaarde met hulle klein aantal nedersettings voorlopig net 'n swak posisie ingeneem. Eers toe die Britte en [[Franse]] hulle Noord-Amerikaanse besittings in die 18de eeu begin uitbrei het, het ook Spanje se aktiwiteite veral in Kalifornië versterk. Die Spanjaarde het op hierdie gebied aanspraak gemaak as deel van Columbus se ontdekkings, en hulle was verontrus toe die Deense seevaarder Vitus Bering die Noord-Pasifiese kusgebiede in 1741 in Russiese opdrag begin verken het. In 1763 is die Spaanse nedersetting San Diego aan die Pasifiese kus gestig. Die sterk noordoostelike passaatwinde in die gebied het egter die seevervoer van goedere uit Acapulco (Meksiko) na San Diego erg belemmer, en dit het skepe dikwels vyftig dae geneem om die relatief klein seereis te onderneem. Gevolglik is goedere vanuit Laredo op die skiereiland Baja California (Neder-Kalifornië) op paaie vervoer. Die Spanjaarde het strategies geleë plekke gekies om 'n aantal verdere Kaliforniese sendingstasies te stig, en in die tydperk tussen 1769 en 1823 het 25 stasies langs die sogenaamde ''Camino Real'' (Engels: ''Mission Trail'') tussen San Diego en San Francisco ontstaan. In teenstelling met die Pueblo-Indiane van Nieu-Meksiko was die Kaliforniese Eerste Nasies jagters, vissers en versamelaars en was dus nie in staat om die Spaanse stasies met landbouprodukte te voorsien nie. Die stasies was genoodsaak om selfversorgend te wees en het tot klein landbousentrums ontwikkel, wat naas veeteelt op die verbouing van inheemse wynsoorte, olywe, graan, groente en vrugte toegespits het. Droogtes en watertekorte het besproeiing van groente- en vrugtetuine steeds moeilik gemaak, en 'n aantal stasies is selfs na meer geskikte plekke verskuif. Die nomadiese Indiane van die gebied het hulle nouliks in die stasies gevestig, en daar was ook geen noemenswaardige immigrasie van Spaanse setlaars nie. Die stasies was deur half-feodale strukture gekenmerk, en min Indiane het op 'n vrywillige basis vir die Spanjaarde gewerk. Siektes en mishandelings het duisende menselewens geëis, en slegs die helfte van die oorspronklike 600&nbsp;000 inheemse bewoners het die Spaanse heerskappy oorleef. Nadat Meksiko ná die [[Meksikaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] van Spanje onafhanklik geword het, het die stasies minder belangrik geword, en hulle is in 1836 volkome gesekulariseer. As gevolg van die [[Meksikaans-Amerikaanse Oorlog]] het Meksiko sy gebiede noord van die skiereiland [[Baja California]] en die Rio Grande in Texas in 1848 aan die Verenigde State afgestaan. In hierdie periode het met die goudstormloop van Kalifornië die Amerikaanse kolonisasie van die gebied begin. === Frankryk === {{Hoofartikel|Nieu-Frankryk}} [[Lêer:New Orleans - French Quarter - balcon.JPG|duimnael|'n Balkon in die Franse buurt van [[New Orleans]]]] Frankryk se koloniale aktiwiteite is steeds deur sy politieke betrokkenhede op die Europese vasteland belemmer, en die godsdienstige verdeeldheid in die 16de eeuse Frankryk is weerspieël deur die stigting van afsonderlike Protestantse en Rooms-Katolieke nedersettings in Noord-Amerika. Die [[Italië|Italiaanse]] seevaarder Giovanni da Verrazano het in 1524 in Franse opdrag onder meer die skiereiland Manhattan verken, terwyl [[Jacques Cartier]] in 1534 die huidige Quebec bereik het. Die erste Franse nedersettings het egter eers in die tydperk tussen 1562 en 1564 ontstaan, toe [[Hugenote]] 'n kolonie noord van die skiereiland Florida gestig het. Hierdie nedersetting is deur die Spanjaarde as 'n bedreiging vir hulle eie gebiede beskou en gevolglik vernietig. Die eerste permanente nedersettings is dus in die noorde gestig: Port Royal aan die suidoewer van die Fundybaai in die jaar 1605, en drie jaar later [[Quebecstad]]. Vanuit [[Nieu-Brunswick]], [[Nova Scotia]], [[Prins-Edward-eiland]] en die [[Sint-Laurensrivier]]gebied het die Franse 'n baie groot gebied in Noord-Amerika verken. Pelshandelaars het tot by die Groot Mere getrek en die sogenaamde ''portages'' ontdek – smal strepe land tussen twee rivierlope, waar bote maklik na die ander rivier gedra kon word. Die Franse het vinnig die boloop van die Mississippirivier bereik, en in 1682 het Sieur de la Salle danksy hierdie groot waterweg tot by die Mississippi-rivierdelta gevaar en die gebied ter ere van koning Lodewyk [[Louisiana]] genoem. Louisiana het die belangrikste Franse kolonie op die gebied van die huidige Verenigde State geword, en met [[New Orleans]] het die Franse hier ook 'n belangrike seehawe gestig. Die res van die kolonie was egter byna onbevolk, en in die volgende dekades het slegs klein ekspedisies vanaf New Orleans vertrek om nedersettings langs die Mississippi tot by die huidige deelstate Illinois en Wisconsin te stig. In die laasgenoemde gebiede is [[lood]] ontgin. Toe Frankryk sy kolonie Louisiana aan die Verenigde State verkoop het, was daar talle parogieë waar Frans as omgangs- en kerktaal gebesig is. In die laaste tweehonderd jaar het die gebruik van Frans egter sterk afgeneem. Maar stede soos Mobile en New Orleans pronk nog steeds met 'n ryk argitektoniese erfenis uit die Franse tydperk, veral in die ''Vieux carré'' of Franse kwartier. === Engeland === {{Hoofartikel|Nieu-Engeland}} [[Lêer:Philadelphia City Hall-zoom.JPG|duimnael|'n Bronsstandbeeld van William Penn op die Raadsaal van Philadelphia (Pennsilvanië)]] Engeland het tot die mees suksesvolle koloniale [[groot moondheid]] ontwikkel, aangesien sy beleid van ''splendid isolation'', sy posisie as leidende seemag sedert die tydperk van koningin Elizabeth I en die politieke en godsdienstige woelinge, wat die Noord-Amerikaanse kolonies van 'n bestendige stroom Britse immigrante verseker het. Seevaarders op soek na die Noordwestelike Deurvaart soos Martin Frobisher en Henry Hudson was die eerstes, wat die Noord-Amerikaanse vasteland teen die laat 16de en vroeë 17de eeu begin verken het. Sir Walter Raleigh se pogings om 'n Engelse nedersetting in die huidige deelstaat Virginië te stig, het in die 1580's misluk. Die Londense Kompanjie, wat 'n oktrooi vir die gebiede tussen die 34ste en 38ste noordelike breedtegraad ontvang het, was in 1607 meer suksesvol en het onder die leiding van kaptein John Smith 'n fort in die Chesapeakebaai van Virginië laat oprig. Die klein aantal oorspronklike koloniste is deur hongersnood, malaria en aanvalle van Indiane geteister, en alhoewel nuwe setlaars hulle in 1607 en 1608 in die kolonie gevestig het, het van die geskatte bevolking van sewehonderd mense minder as tien persent oorleef. Die oorblywende koloniste was in 1610 reeds van plan om die kolonisasie van die gebied vir goed te staak. Dit het die vasberadenheid, moed en uithouvermoë van 'n leier soos Lord Delaware geverg, wat teen hierdie tydperk met 'n nuwe groep immigrante voet aan wal gesit het, om met die kolonisering voort te gaan. Aanvanklik is Jamestown as nuwe hoofstad van die kolonie gestig en in 1699 deur Williamsburg vervang. Die bekendste landing van setlaars was egter dié van die Puriteinse Pelgrimvaders, wat in 1620 op hulle skip ''[[Mayflower]]'' Bostonbaai in die huidige Massachusetts bereik het – 'n gebied, wat aan die destydse Plymouth-Kompanjie behoort het. Die eerste nedersetting, [[Plymouth, Massachusetts|New Plymouth]], was suid van die huidige [[Boston]] geleë en die beginpunt van 'n grootskaalse volksplanting in die gebied. In die volgende twintig jaar het die kolonies sowat 25&nbsp;000 [[Engelse]] immigrante gelok, en weens die godsdienstige en politieke verdeeldheid van die setlaars het voortdurend nuwe kolonies ontstaan. In die tyd van die Amerikaanse Rewolusie was daar reeds dertien kolonies. Die meeste van hulle was kroonkolonies, wat deur 'n koninklike goewerneur bestuur is. 'n Aantal kolonies het op die basis van 'n oktrooi ontstaan, en hierdie groep het naas Massachusetts ook Rhode Island en Connecticut ingesluit. 'n Derde groep was privaatbesittings, met Maryland, wat aan [[Lord Baltimore]] geskenk is, as 'n Rooms-Katolieke nedersetting, en Pennsilvanië, wat aan die Quaker-leier William Penn geskenk is. Naas die Quakers het ook ander godsdienstige groepe soos die Morawiërs en Mennoniete (of Pennsilvanië-Duitsers) kolonies in Pennsilvanië gestig. Laasgenoemde het in 1683 Germantown, 'n voorstad van Philadelphia, gestig. Weens die groot aantal Duitse setlaars het Duits selfs 'n mededinger van Engels as omgangstaal in die streek geword. === Nederland === {{Hoofartikel|Nieu-Nederland}} [[Lêer:Nieuw Nederland.png|duimnael|Deur die [[Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie]] opgeëiste kuslyn en die belangrikste plekke van [[Nieu-Nederland]]]] Nederland was aanvanklik 'n groot mededinger vir Engeland, wat reeds in 1609 in Noord-Amerika geland het, en sy handelsmaatskappye – waaronder die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]], die [[Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie]] en die Nieuw Nederland Compagnie het belang gestel in die pelshandel en die Noordwestelike Deurvaart. Die Wes-Indiese Kompanjie onder die leiding van die Duitse boorling Peter Minnewitt het in 1626 die skiereiland Manhattan van die plaaslike Indiane gekoop en 'n fort gestig, waaruit later die stad Nieu-Amsterdam en uiteindelik New York Stad voortgespruit het. Danksy Nederland se finansiële steun het ook [[Swede]] in die gebied van die Delaware- en Schuylkillriviere 'n nedersetting gestig, maar weens sy Europese politieke betrokkenhede is hierdie kolonie in 1655 aan die Nederlanders afgestaan. Nadat ook die Nederlandse kolonie min aftrek van Hollandse burgers gekry het, is dit eweneens in 1664 aan die Britte oorhandig, en ter ere van die hertog van York is Nieu-Amsterdam se naam onmiddellik gewysig na New York. === Rusland === [[Lêer:1860-russian-america.jpg|duimnael|links|'n Kaart van Russies-Amerika (omtrent 1860)]] Rusland het veral belang gestel in die jag op sabeldiere, en jagters het dwarsdeur [[Siberië]] tot by die grense van Asië getrek. Die Deense seevaarder Vitus Bering het in Russiese opdrag die seegebied tussen Siberië en Alaska verken en sodoende die bewys opgelewer dat daar geen landverbinding tussen die Asiatiese en Amerikaanse vastelande bestaan nie. In 1741 het Bering vir die eerste keer in Amerika voet aan wal gesit. Jagters het weens die groot getalle otters en seekoeie na die gebied gekom om die huide op die Chinese mark winsgewend te verkoop, en seekoeie was as gevolg van die genadelose jag al in 1768 uitgeroei. Die pelshandel is deur die Russies-Amerikaanse Pelshandelkompanjie beheer, wat in 1799 met sy hoofkwartier in [[Sitka]] gestig is. Dit was veral offisiere wat die kompanjie bestuur het en die kompanjie het ook as politieke administrasie van Russies-Amerika gedien. Die Russe het hulle gebied tot by Kalifornië uitgebrei en in 1811 Fort Rossija (later Fort Ross) sowat 120 kilometer noord van die huidige San Francisco opgerig. Die Russiese tsaar het in 1823 gepoog om die Russiese aanspraak op die Stille Oseaan-gebied langs die Amerikaanse weskus met 'n ukas te bevestig, wat oorspronklik in 1821 uitgereik is. Sy beleid het egter skerp Amerikaanse reaksies uitgelok, en een jaar later is die sogenaamde Monroe-doktrine gepropageer, wat nie-Amerikaanse inmenging op die Amerikaanse vasteland afgekeur het. Rusland het sy gebiedsaansprake in 1824 beperk tot Alaska. Ná die [[Krimoorlog]] was Rusland in politieke en militêre opsig verswak en het Alaska uiteindelik in 1867 aan die VSA verkoop. == Die Britse koloniale tydperk == {{Hoofartikel|Dertien kolonies}} [[Lêer:George-Henry-Boughton-Pilgrims-Going-To-Church.jpg|duimnael|Pelgrimvaders op pad kerk toe. Skildery deur George Henry Boughton (1867)]] Die ekonomiese basis van die Britse kolonies in Noord-Amerika was landbou. Alhoewel baie graangewasse in Nieu-Engeland verbou is, het [[mielie]]s geleidelik tot die streek se stapelvoedsel ontwikkel. Die meeste plase was relatief klein. Die sentrale en suidelike kolonies was oorwegend deur 'n soort [[feodalisme]] gekenmerk, met kleiner plase en net 'n beperkte aantal groter landgoede, wat onder meer [[koring]] as hulle belangrikste graangewas verbou het. Die sentrale gebiede was daarnaas gekenmerk deur die vinnige ontwikkeling van groot dorpe soos [[Philadelphia]] en [[New York Stad]]. Teen die laat 17de eeu is klein plase in die suidelike kusgebiede toenemend verdring deur groot plantasies, wat danksy die invoer van negerslawe vinnig gegroei en hulle oorwegend op die verbouing van tabak, rys en later ook die kleurstof indigo toegespits het. Aanvanklik het ook pelshandel en houtproduksie 'n belangrike rol gespeel. Die suide was in die koloniale tydperk die mees landelike streek in Amerika, en net 'n klein aantal groter dorpe het hier ontwikkel. Die kolonies het ook in godsdienstige opsig sterk van mekaar verskil. Terwyl [[Massachusetts]] nog deur 'n soort [[teokrasie]] gekenmerk was, wat deur die plaaslike Puriteinse oligargie beheer is, het die oorwegend Baptistiese [[Rhode Island]] net soos [[New Jersey]] en [[Suid-Carolina]] vir godsdiensvryheid voorsien. Ook [[Maryland]], wat oorspronklik as 'n Rooms-Katolieke kolonie gestig is, en [[Pennsilvanië]], waar groot getalle Quakers hulle gevestig het, was gekenmerk deur godsdienstige verdraagsaamheid en het binne enkele dekades talle Anglikaanse immigrante gelok. Anglikaners en Skots-Ierse Presbiterianers het hulle ook in die suidelike kolonies gevestig. In politieke opsig het die kolonies hul eie verteenwoordigende instelings ontwikkel, waaronder die koloniale vergaderings. Nogtans was deelname van die politieke lewe min of meer gekoppel aan 'n burger se rykdom. Veral in die kolonies, wat as persoonlike besittings gestig is, het setlaars in opstand teen die uitvoerende gesag gekom. Die belangrikste griewe was die ongelyke verdeling van land – die meeste landgoedere was die eiendom van 'n klein aantal welvarendes, wat oor die algemeen in Engeland woonagtig was-, en militêre en religieuse vraagstukke. Dikwels was die verskillende Christelike denominasies in 'n magstryd teen mekaar gewikkel, waarin kwessies soos oorheersing en konformiteit 'n groot rol gespeel het. Hierdie vraagstukke het naas Engeland se strewe om Frankryk se koloniale ambisies deur militêre paraatheid te bejeën en die Amerikaanse kolonies se ekonomieë te beheer daartoe gelei dat van korporatiewe en persoonlike kolonies nou eerder koninklike besittings gemaak is. Koninklike beheer is vereenselwig met 'n ordentlike bestuurstelsel en religieuse verdraagsaamheid, maar tegelykertyd is die setlaars se griewe nou op die Engelse moederland gefokuseer, en daar is nou dikwels kwaai teenstand teen die Engelse goewerneurs se beleid gebied. Belasting, wat die finansiële basis vir die koninklike bestuur gevorm het, was die grootste twispunt, en die koloniale vergaderings het finansiële en belastingvraagstukke gebruik om hul eie gesag en invloed te vergroot. Die Britse handelsregulasies, wat veral op die bevordering van die koloniale landbousektor gemik was, het die groei van die kolonies se handel en nywerhede in die 18de eeu beperk. Nogtans was daar ekonomiese en maatskaplike vooruitgang, wat geleidelik 'n soort nasionale bewussyn laat ontstaan het. Daarnaas het die Verligting en die vroeë tersiêre instellings – waaronder universiteite soos Harvard en King's College (tans die Columbia-universiteit) 'n groot invloed op die intellektuele lewe van die kolonies uitgeoefen. == Uniewording == {{Hoofartikel|Amerikaanse Rewolusie|Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog}} [[Lêer:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|duimnael|Die ontwerpskomitee lê die teks van die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring aan die Tweede Kontinentale Kongres in Philadelphia voor. Skildery deur John Trumbull, 1817/19]] [[Lêer:US states by date of statehood3.gif|duimnael|Die deelstate se toelating tot die Unie en bekragtiging van die Amerikaanse Grondwet]] [[Lêer:United States Declaration of Independence.jpg|duimnael|Die Onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde State van Amerika]] Ná die oorwinning van Groot-Brittanje in die Franse en Indiaanse Oorlog (1754 tot 1760), waarin Britse en koloniale troepe saam geveg het om die Franse uit Kanada en die gebied van die Groot Mere te verdryf, het die meeste setlaars die aanwesigheid van Britse troepe as oorbodig begin beskou. Maar dit was duidelik dat die kolonies vir hulle militêre beskerming moes betaal, en die Britse beleid wat nou in Amerika toegepas is was daarop gemik om die oorlogskoste tenminste gedeeltelik deur heffing van belastinggelde te herwin. Die nuwe belastings is deur die setlaars as ongewilde en selfs onwettige maatreëls ervaar, veral met die oog op die feit dat hulle oor geen verkose verteenwoordiging in die Britse parlement beskik het nie. Betogings in Boston is met militêre geweld uitmekaar gejaag, en die Amerikaanse setlaars het begin om hulle burgermag te mobiliseer. In die jaar 1775 het die eerste Brits-Amerikaanse gevegte uitgebreek. Alhoewel sowat 'n sesde of vyfde van die koloniale bevolking nog steeds lojaal teenoor die Britse koningshuis was, het die Amerikaanse Patriotte gedurende die Rewolusionêre Oorlog steeds sowat 90 persent van die Amerikaanse gebied beheer, terwyl die Britse magsgebied tot 'n klein aantal nedersettings langs die Atlantiese kus beperk was. In 1776 het verteenwoordigers van die dertien kolonies ten gunste van die Onafhanklikheidsverklaring gestem en sodoende die Verenigde State van Amerika gestig. Danksy 'n politieke en militêre verbond met Frankryk, wat in 1778 gesluit is, het die VSA uiteindelik hulle militêre slaankrag aansienlik verhoog. Groot Amerikaanse oorwinnings soos in die slae van [[Slag van Saratoga|Saratoga]] (1777) en Yorktown (1781), waarin twee groot Britse leërs gevange geneem is, het Groot-Brittanje gedwing om in 1783 die Vrede van Parys te onderteken, waardeur hulle die VSA amptelik as 'n onafhanklike staat erken het. Dit was Groot-Brittanje se eerste nederlaag sedert die [[Honderdjarige Oorlog]] met Frankryk wat tegelykertyd ook die ondergang van Groot-Brittanje se Atlantiese ryk bestempel het. Die Amerikaanse kolonies se samesluiting is deur inflasionêre tendense, ekonomiese moeilikhede en grensoorloë met Indiane-stamme bevorder, maar nogtans was daar aanvanklik groot verskille ten opsigte van die nuwe politieke bedeling. Alle deelstate het hul oorspronklike koloniale statute met grondwette vervang, tog was daar geen konsensus oor die nasionale regeringstelsel. Politici soos [[Alexander Hamilton]], [[John Adams]] en [[George Washington]] (die sogenaamde ''Federalists'') was ten gunste van federale eenheidsstaat, terwyl die federalistiese [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeine]] (en latere [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokrate]]) onder leiding van [[Thomas Jefferson]] vir 'n losse konfederasie gepleit het. Danksy die bemiddeling van [[Benjamin Franklin]] en [[James Madison]] het die dertien deelstate se 55 verteenwoordigers tydens hulle vergadering in Philadelphia in 1787 die kompromis van 'n presidiale bondsrepubliek bereik. Die nuwe grondwet is slegs geleidelik deur alle deelstate goedgekeur, maar in 1789 uiteindelik bekragtig. Met die Amerikaanse Grondwet van 17 September 1787 is die eerste demokratiese staat van die moderne tydperk geskep wat voorsiening gemaak het vir volksoewereiniteit op die basis van demokratiese menseregte in Thomas Jefferson se ''Virginia Bill of Rights'' (1776), die skeiding van staat en kerk (''Virginia Statute of Religious Liberty'' uit die jaar 1785), die verdeling van mag tussen die wetgewende, uitvoerende en regsprekende gesag, 'n balans van mag en gesag tussen die federale regering en die deelstate (met dubbele burgerskap vir alle inwoners) en tussen die federale politieke instellings. Tydens die ampstermyn van president George Washington (1789–1797) het Alexander Hamilton (1757–1804) se program vir die ontwikkeling van nywerhede, handel en finansies 'n groot invloed op die Amerikaanse ekonomiese beleid uitgeoefen. Dit het nie net die stabiliteit van die jong staat verseker nie, maar was ook die basis van die Amerikaanse kapitalisme. Onder president John Adams (1797–1801) het [[Washington, DC|Washington]] in 1800 die setel van die Amerikaanse president en Kongres geword. Die federale regering se ''Alien and Sedition Acts'' – wetgewing aangaande die inburgering van vreemdelinge – het die aanleiding tot die eerste konflik met die suidelike state, veral Kentucky, gegee. Adams se opvolger Thomas Jefferson (1801–1809) se beleid was gevolglik daarop gemik om die invloed van die staat en regering op die burgers se lewe so ver moontlik te beperk. == Uitbreiding na die weste == [[Lêer:U.S. Territorial Acquisitions.png|duimnael|Die VSA se territoriale oornames – gedeeltes van elke gebied het sedert die 18de eeu deelstate geword]] [[Lêer:Warof1812.jpg|duimnael|Britse troepe verower Washington. Gravure uit die jaar 1814]] Die Verenigde State se binnelandse beleid het vervolgens op die weswaartse uitbreiding van die stadsgebied gekonsentreer wat deur binnelandse migrasie en immigrasie uit Wes-, Sentraal- en Noord-Europa bewerkstellig is. Die bevolking het in die twee dekades tussen 1790 en 1810 van 3,9 tot 7,2 miljoen gestyg, en die eerste setlaars het die Appalagge-bergreeks oorgesteek om die binneland te bereik. Grond is uiteindelik teen die amptelike minimumprys van 1,25 VSA-dollar per akker aan individuele setlaars en maatskappye verkoop. Die Eerste Nasies, wat tenminste teoreties dieselfde aanspraak op hierdie grond kon maak, is teruggedring en het dikwels met geweld teen setlaars in hul stamgebiede opgetre. In die Noordwes- en Mississippi-gebiede, waar setlaars hulle vanaf 1787 begin vestig het, is nuwe deelstate gestig: [[Kentucky]] (1792), [[Tennessee]] (1796), [[Ohio]] (1803), [[Louisiana]] (1812), [[Indiana]] (1816), [[Illinois]] (1818) en [[Alabama]] (1819). Die Franse keiser [[Napoleon]] se verkoop van Louisiana aan die Verenigde State word dikwels as die belangrikste handelstransaksie in die Amerikaanse geskiedenis beskryf. Die uitbreiding na die weste is nou ook bevorder deur die toegang tot die Mississippirivier. Die binnelandse uitbreiding het gepaard gegaan met die beleid van isolasionisme – die neiging van Amerikaanse regerings om hulle in politieke opsig eerder tot die Amerikaanse vasteland te beperk. Nieteenstaande die militêre en politieke ooreenkomste met hul bondgenoot Frankryk (1778) het die Verenigde State hulself reeds in 1793 tot 'n neutrale staat verklaar. President George Washington het in sy laaste amptelike toespraak in 1796, die sogenaamde ''Farewell Address'', gewaarsku teen permanente ooreenkomste met Europese moondhede. Die politieke spanninge tussen die Verenigde State en Groot-Brittanje, wat oorspronklik rondom gebiedseise ontstaan het, het tot die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812|Tweede Onafhanklikheidsoorlog]] (1812–1814) gelei. President [[James Madison]] (1809–1817) se poging om Brits-Noord-Amerika (Kanada) te verower, was egter tevergeefs en is deur die Britte met aanvalle op Amerikaanse kusgebiede en die hoofstad Washington vergeld. Vanweë sy betrokkenheid in Europa het Groot-Brittanje en die VSA in 1814 uiteindelik in die "Ewige Vrede" van [[Gent]] ooreengekom om die vorige status quo te herstel en die gebied van die Groot Mere tot 'n neutrale sone te verklaar. In 1819 het die VSA [[Florida]] van Spanje gekoop, en in 1823 het president [[James Monroe]] met sy sogenaamde Monroe-doktrine Europese inmenging in die binnelandse aangeleenthede van Noord- en Suid-Amerika summier verbied. Met die toelating van [[Texas]] tot die Unie in 1845 en die inlywing van die Meksikaanse gebiede noord van die Rio Grande volgens die [[Verdrag van Guadalupe Hidalgo]] in 1848 ontwikkel die Verenigde State tot 'n Pasifiese moondheid. Die Amerikaanse bevolking het in die tydperk tussen 1820 en 1860 van 9,6 tot 31,3 miljoen mense gegroei, en naas Britte het ook steeds meer [[Iere]] en [[Duitsers]] 'n nuwe heenkome in Amerika gevind. Die weswaartse migrasie word deur die goudstormloop in [[Kalifornië]] (1848–1849) versterk; die tekort aan mannekrag het die ontwikkeling van landboumasjiene bevorder, en met die bou van paaie en spoorweglyne word die groot afstande tussen die wes- en ooskusgebiede oorbrug. Die eerste Pasifiese spoorweglyn het tussen 1862 en 1869 ontstaan. Die weswaartse verskuiwing van die bewoonde gebiede se grense, die ''frontiers'', die Amerikaanse mite van 'n "land van onbeperkte moontlikhede" vir almal en 'n smeltkroes (''melting pot'') vir alle immigrante oefen 'n sterk invloed op die lewensbeskouing, kultuur en selfbeeld van die Amerikaanse bevolking uit. == Die Amerikaanse Burgeroorlog (1861–1865) == {{Hoofartikel|Amerikaanse Burgeroorlog|Gekonfedereerde State van Amerika}} [[Lêer:US Secession map 1865.svg|duimnael|Amerikaanse grense in 1864/65: {{sleutel|#204A87|Deelstate van die noordelike Unie}} {{sleutel|#729FCF|Gebiede van die Unie}} {{sleutel|#D3D7CF|[[Kansas]] wat by die Unie aangesluit het}} {{sleutel|#EDD400|Noordelike grensstate wat slawerny toegestaan het}} {{sleutel|#CE5C00|Die Gekonfedereerde State}} {{sleutel|#E9B96E|Gebiede waarop die Gekonfedereerde State aanspraak gemaak het}}]] [[Lêer:Thure de Thulstrup - L. Prang and Co. - Battle of Gettysburg - Restoration by Adam Cuerden.jpg|duimnael|Die Slag van Gettysburg, Pennsilvanië, tydens die Amerikaanse Burgeroorlog]] In die 19de eeu het die politieke, ekonomiese en sosiale spanninge tussen die demokraties gesinde noordelike deelstate, waarvan die bewoners in die omgangstaal ''Yankees'' genoem is, en die suidelike deelstate met hulle aristokraties gesinde landeienaars steeds toegeneem. Die laasgenoemde was ten gunste van vryehandel en slawerny, terwyl die Yankees vir invoertariewe en die afskaffing van die slawerny op die plantasies van die suide gepleit het. In die konflik tussen [[Kansas]] en [[Nebraska]] het die teenstanders van die [[slawerny]] in 1854 die Republikeinse Party gestig. Die Republikeinse oorwinning in die volgende verkiesing het tot die afstigting van Suid-Carolina en tien ander suidelike deelstate in 1861 gelei. Hulle het die [[Gekonfedereerde State van Amerika]] onder president [[Jefferson Davis]] (1808–1889) gevorm en [[Richmond, Virginië|Richmond]] as hulle hoofstad gekies. Die nuwe staat is deur [[Engeland]] en Frankryk erken, terwyl [[Rusland]] die noordelike deelstate gesteun het. Davis se teenstander in die noorde was [[Abraham Lincoln]], 'n voormalige houtkapper, wat later advokaat, verteenwoordiger van [[Illinois]] en uiteindelik in 1861 die 16de [[President van die Verenigde State van Amerika|president van die Verenigde State]] geword het. Hy was vasbeslote om die eenheid van die land te herstel. In die volgende burgeroorlog is aanvanklik vrywilligers en moderne wapentuig ingespan, terwyl Lincoln die Gekonfedereerde State se oorsese handel en veral die invoer van wapens deur 'n seeblokkade afgesny het. Ten spyte van hulle swak industriële en finansiële basis het die Gekonfedereerde State vasbeslote voortgegaan met hulle militêre weerstand. Danksy die stretegiese vernuf van generaal [[Robert E. Lee]] het die Konfederasie aanvanklik selfs oorwinnings in die [[Slag van Bull Run|slae van Bull Run]] (1861–1862), Fredericksburg (1862) en Chancellorsville (1863) behaal. Uiteindelik het hulle egter tevergeefs teen die oormag van die noordelike Unie geveg, en met die gekonfedereerde nederlaag in die [[Slag van Gettysburg]] (1863) het die burgeroorlog 'n beslissende wending geneem. In 1863 het president Lincoln die vrylating van alle slawe geproklameer, terwyl 'n noordelike leër onder generaal Sherman die deelstate Carolina en Georgia verwoes en anargie en hongersnode veroorsaak het. In 1865 het generaal Lee by Appomatox Court House [[gekapituleer]], en 'n kort tyd later het 'n fanatieke gekonfedereerde president Lincoln in Washington se Ford-teater vermoor. Die eenheid van die Unie was bewaar, maar die verlies aan menselewens (meer as 600&nbsp;000 soldate het as gevolg van epidemieë gesterf of op die slagvelde gesneuwel) en koste van die oorlog (meer as agt miljard VSA-$) was ontsaglik. Die suidelike deelstate was bankrot nadat sy politieke en ekonomiese invloed veral as gevolg van katoeninvoere uit Egipte afgeneem het, maar onder die leiding van die noorde het die VSA tot 'n beduidende nywerheidsland begin ontwikkel. Die slawerny was oorkom, alhoewel dit nou deur 'n raskwessie vervang is. == Heropbou ("''Reconstruction''") ná 1865 == [[Lêer:Carl-Schurz.jpg|duimnael|upright|Carl Schurz (1829–1906)]] President [[Andrew Johnson]] (1865–1869) het die kontinuïteit van Lincoln se gematigde beleid verseker, maar nadat radikale Republikeine hom tot 'n magstryd gedwing het, is hy selfs van hoogverraad aangekla. [[Afro-Amerikaners]] het in 1868 burger- en in 1870 stemreg gekry. Tydens die presidentskap van [[Ulysses S. Grant]] (1869–1877) is oorlogsveterane dikwels onregmatig bevoordeel, en korrupsie het in hierdie tydperk ongekende vlakke bereik. Onder die beskerming van 'n militêre bewind in die suide (wat tot by 1877 bestaan het) het sogenaamde ''carpetbaggers'' – politici en ander immigrante uit die noordelike deelstate – voordeel uit die moeilike situasie in die Suidstate probeer trek. Inheemse Swartes is teen plaaslike blankes opgehits en belastinggelde verkwis. Die planters, wat onder hoë belastingtariewe en skuldlaste gebuk gegaan het, het die reg in eie hand geneem en geheime organisasies soos die Ku-Klux-Klan gestig om die anargie teen te werk. Die wette, wat op die gelykberegtiging van Swartmense gemik was, is deur klousules omseil – die stemreg was byvoorbeeld aan intelligensietoetse gekoppel, en in die openbare lewe is 'n verpligte rasseskeiding ingevoer wat van Swartes weer 'n onderdrukte minderheid gemaak het. Die Liberale Republikeinse Party, wat van die moederparty afgestig is en onder meer deur die Duitsgebore politikus Carl Schurz (1829–1906) bekendheid verwerf het, het hom teen die vermenging van sake en politiek uitgespreek, maar die sogenaamde "prooistelsel" in die Amerikaanse suide is ook onder die presidente [[Rutherford B. Hayes|Hayes]], [[James Garfield|Garfield]], [[Chester A. Arthur|Arthur]] en [[Grover Cleveland|Cleveland]] (1877–1889) slegs geleidelik bestry. As gevolg van die ''Civil Service Act'' van 1883 is vir die eerste keer bekwaamheidstoetse vir amptenare in die staatsdiens ingevoer. == Ontwikkeling tot 'n ekonomiese groot moondheid == [[Lêer:J.P. Morgan striking photographer with cane LCCN99400614.jpg|duimnael|[[J.P. Morgan]] (1837–1913) is deur baie mense as die verpersoonliking van 'n tipiese ''robber baron'' ("roofbaron") beskou]] Die federale regering se beleid om die ekonomiese ontwikkeling nie regstreeks deur staatsintervensies te beïnvloed nie, het sedert die tweede helfte van die 19de eeu die vrye ondernemingsgees tot 'n steunpilaar van die Amerikaanse maatskappy gemaak, alhoewel dit aanvanklik ook met negatiewe gevolge soos die uitbreiding van georganiseerde misdaad en blatante winsbejag gepaard gegaan het. Ten spyte van die ekonomiese krisisse in die jare 1873 en 1907 het die land binne enkele dekades tot 'n ekonomiese grootmoondheid ontwikkel. In die periode tussen 1860 en 1914 het die bevolking danksy die natuurlike groei en die 21 miljoen immigrante van 31,3 tot 91,9 miljoen mense gestyg. Die aantal werkers het met 700 persent, die nywerheidsproduksie met 2000 en die totale beleggingskapitaal met 4000 persent gestyg.<ref name=kinder117>{{de}} Kinder, Hermann en Werner Hilgemann: ''dtv-Atlas zur Weltgeschichte. Karten und chronologischer Abriss. Boekdeel 2: Von der Französischen Revolution bis zur Gegenwart''. München: Deutscher Taschenbuch Verlag 1980, bl. 117</ref> Die Verenigde State het die belangrikste produsent van yster, steenkool, ruolie, koper en silwer geword. Stoomkrag is vinnig deur elektrisiteit vervang, terwyl proteksionistiese wetgewing die ontstaan van groot monopolies bevorder het. Klein ondernemings het sodoende onder die leiding van nywerheidsmagnate soos Astor (pelshandel), [[John D. Rockefeller]] (ruolie, ''Standard Oil''), [[Andrew Carnegie]] (yster en staal, ''Steel Corporation''), [[J.P. Morgan]], Cornelius Vanderbilt (spoorvervoer) en ander tot reusemaatskappye en -kartelle gegroei. In 1913 het twee persent van die Amerikaanse bevolking sestig persent van die nasionale inkomste verdien, terwyl Morgan en Rockefeller met hul 341 groot maatskappye en bates van VS$ 22 miljard oor twintig persent van die nasionale kapitaal beskik het.<ref name="kinder117" /> Ondanks die groot sosiale vraagstukke soos rassediskriminasie in die suidelike deelstate en die konsentrasie van nywerhede en kapitaal in die noorde is die demokratisering van die land deur die ekonomiese groei bevorder. [[Massaproduksie]] het verbruikersgoedere vir die grootste deel van die Amerikaanse bevolking bekostigbaar gemaak en die algemene lewenstandaard verhoog, terwyl die nywerheidsmagnate groot skenkings vir die stigting van universiteite, wetenskaplike instellings, musea, welsyns- en ander openbare instellings gemaak het. Werkers het by nasionale vakbonde soos die ''American Federation of Labor'' (A.F.L., 1886) en die ''Industrial Workers of the World'' (I.W.W., 1905) begin aansluit. Die vakbande het die misbruik van ekonomiese mag en uitbuiting met jaarliks sowat 1&nbsp;000 stakings teengewerk, terwyl die federale regering ook begin het om uitbuiting en monopolie met wetgewing te beperk. President [[Theodore Roosevelt]] (1901–1909) het met die hervorming van die administrasie en spoorwegtariewe begin; president [[William Howard Taft]] (1909–1913) het wette teen ekonomiese monopolieë ingestel; en president Woodrow Wilson het met sy politieke agenda van "Nuwe Vryheid" beskermende maatreëls opgehef, progressiewe belastingtariewe ingevoer en die invloed van kartelle verder beperk. == Toetrede tot die wêreldpolitiek == [[Lêer:1888 canal panama.JPG|duimnael|Die bou van die [[Panamakanaal]]]] Die Amerikaanse buitelandse beleid is sedert die middel van die 19de eeu dikwels sterk deur ekonomiese en finansiële krisisse beïnvloed. Die internasionale optrede as 'n nuwe grootmoondheid is vanweë die negatiewe gesindheid van die openbare mening as 'n morele verpligting teenoor ander nasies omskryf en was dikwels op ekonomiese invloed en druk gebaseer. Dit het gevolglik ook as "dollar-imperialisme" bekend gestaan.<ref name="kinder117" /> Gedurende die Kubaanse opstand teen die Spaanse koloniale bewind, wat deur talle Amerikaanse vrywilligers ondersteun is, het die Amerikaanse Pulitzer- en Hearst-pers die openbare mening suksesvol begin beïnvloed. Die sogenaamde "Maine-insident" – die ontploffing van 'n Amerikaanse oorlogskip in die hawe van die Kubaanse hoofstad Habana – is as 'n voorwendsel gebruik om Amerika se toetrede tot die konflik aan te wakker. Die Verenigde State het in 1898 [[Spaans-Amerikaanse Oorlog|oorlog teen Spanje]] verklaar en [[Kuba]] beset. In die vredesooreenkoms van Parys het Spanje Puerto Rico en Guam aan die Verenigde State afgestaan. Die geskil tussen Amerikaanse imperialiste en hul teenstanders – onder wie die Duits-gebore Carl Schurz – het verskerp toe die Amerikaanse buitelandse beleid op die [[Filippyne]] en Hawaii begin fokus het. President [[William McKinley|McKinley]] het aanvanklik geskroom om hierdie gebiede te annekseer, maar uiteindelik ingestem nadat [[Japan]], Rusland en die [[Duitse Keiserryk]] daarvan beskuldig is dat hulle soortgelyke planne sou hê.<ref name="kinder117" /> In teenstelling met McKinsey was sy opvolgers Theodore Roosevelt, Taft en [[Woodrow Wilson]] voorstanders van 'n imperiale buitelandse beleid. Die Amerikaanse beleid teenoor Sentraal- en Suid-Amerika was vervolgens daarop gemik om Amerikaanse beleggings te beskerm. Sakebelange in hierdie gebiede is geleidelik tot finansiële protektorate uitgebou om veral Europese mededingers uit te skakel ("Big-stick-beleid"). Die VSA het steeds met ingryping gedreig wanneer hul invloed bevraagteken of bedreig is, en die Panamerikaanse Konferensies, wat sedert 1889 gehou is, was eweneens daarop gemik om die VSA se oorheersende invloed in [[Latyns-Amerika]] te verseker. In 1910 is die Panamerikaanse Unie gestig. As gevolg van die geskil oor die Pasifiese eilandgroep Samoa in 1889 het die oorspronklik goeie betrekkinge, wat met die Duitse Ryk bestaan het, begin verswak. Samoa is in 1899 in 'n Duitse en 'n Amerikaanse kolonie verdeel. Duitsers en Amerikaners was daarnaas ook strawwe mededingers op die wêreldmark. Die betrekkinge met Rusland het verswak nadat die Verenigde State hul invloed in [[Oos-Asië]] begin verstewig het. Die Amerikaanse betrekkinge met Groot-Brittanje het daarenteen verbeter. Die Britte het in 1901 ingestem om die omstrede bou van die [[Panamakanaal]] aan die Amerikaners oor te dra en in 1903 'n oplossing vir die Alaskaanse grensgeskil tussen die VSA en Kanada onderteken. In 1910 het die VSA 'n rewolusie in [[Panama]] aangewakker om die land se onafhanklikheid van [[Colombia]] te bevorder. Vier jaar later is die Panamakanaal ingewy. == Die Eerste Wêreldoorlog == {{Hoofartikel|Eerste Wêreldoorlog}} [[Lêer:President Woodrow Wilson portrait December 2 1912.jpg|duimnael|upright|Woodrow Wilson, Amerikaanse president in die periode tussen 1913 en 1921]] Die bewaring van die wêreldvrede het 'n sentrale rol in die Amerikaanse buitelandse beleid gespeel, soos byvoorbeeld uit die land se deelname aan die Haagse Konferensies geblyk het. Toe die Eerste Wêreldoorlog in Europa uitgebreek het, het president [[Woodrow Wilson]] (1913–1921) aanvanklik sy neutrale houding volgehou en sy herverkiesing in 1916 met 'n politieke program verseker waarin sy vredesbeleid bevestig is. In die praktyk was die Amerikaners nogtans simpatiek teenoor die geallieerde magte, veral die Verenigde Koninkryk en Frankryk, en alhoewel die Britte net soos die Duitse Ryk die Amerikaanse neutraliteit op see nie eerbiedig het nie, is aanvalle deur Duitse [[duikboot|duikbote]] as 'n ernstiger bedreiging beskou. In reaksie op die Duitse aankondiging van 'n "totale duikbootoorlog" het die VSA in Februarie 1917 hul diplomatieke bande met Berlyn verbreek. Die politieke spanning tussen die twee lande het verder toegeneem nadat die Britse regering 'n Duitse telegram van 19 Januarie 1917 gepubliseer het waarin Berlyn probeer het om Meksiko tot 'n toetreding tot die oorlog te oorreed. Op 6 April 1917 het die VSA openlik die geallieerdes se kant gekies en tot die oorlog toegetree. Hierdie besluit het danksy die VSA se groot mannekrag en sy vermoë om vir enorme hoeveelhede oorlogsmateriaal te sorg 'n beslissende wending in die oorlog veroorsaak. Met sy beroemde Veertien Punte, 'n visie van vreedsame naasbestaan en demokrasie in Europa (daar was selfs sprake van 'n "demokratiese wêreldrewolusie" as Amerika se hoofoorlogsdoelwit), het president Wilson 'n belangrike bydrae gelewer om 'n wapenstilstand met die Duitse Ryk te bereik. Maar uiteindelik is die verwagtings, wat hy in Europa gewek het, nie vervul nie, en gedurende die Paryse Vredeskonferensie, wat ná die oorlog gehou is, het die Europese geallieerdes Frankryk en Engeland alle pogings om Wilson se voorstelle ten volle te implementeer gedwarsboom: Die Europese ''Entente'' se oorlogsdoelwitte was al vooraf in geheime ooreenkomste vasgelê.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 133</ref> In die VSA het isolasionistiese neigings toegeneem. Die Amerikaanse deelname aan die Volkebond, 'n integrale deel van die [[Verdrag van Versailles]], is deur senatore soos William E. Borah en ander "onversoenbares" ernstig bevraagteken. Die meerderheid van Republikeinse senatore onder leiding van Henry Cabot Lodge het op wysigings aangedring wat die soewereiniteit van die VSA sou bekragtig, en uiteindelik is Wilson se voorstelle verwerp. Die VSA se besluit om nie 'n lidstaat van die Volkebond te word nie, het die organisasie van die begin af verswak. Die Verenigde State het wél 'n beduidende rol by die konferensies oor ontwapening op see en die totstandkoming van die Kellogg-Briand-ooreenkoms gespeel wat oorlogvoering verdoem het, maar oor die algemeen het isolasionistiese gevoelens die buitelandse beleid oorheers. Die land het min belang gestel in internasionale belange, 'n neiging wat in sy nasionalistiese ekonomiese beleid – soos die geforseerde terugbetaling van oorlogskuldlaste deur Europese lande en wetgewing ten gunste van diskriminerende invoertariewe soos dié van Hawley-Smoot – weerspieël is. == Die periode tussen 1919 en 1929: ''Red Scare'' en ''Big Business'' == [[Lêer:5 Prohibition Disposal(9).jpg|duimnael|links|Prohibisie-agente, besig om vate met alkohol te vernietig (Chicago 1921)]] [[Lêer:Come unto me, ye opprest.jpg|duimnael|''Red Scare: Come unto me, ye opprest...'' 'n Europese anargis is besig om die Vryheidstandbeeld in New York in die lug te blaas. Spotprent uit die jaar 1919]] Die beleid van die Republikeinse presidente [[Warren G. Harding]] (1921–1923) en [[Calvin Coolidge]] (1923–1929) was veral 'n reaksie op die Demokratiese bewind van Wilson en sy moralistiese hervormingsbeweging ("''Progressive Movement''") wat deur die Republikeinse Party verwerp is en daarnaas ook gekenmerk deur isolasionisme ten opsigte van die buitelandse beleid (die VSA-regering was teleurgesteld oor die uitkoms van die Vredesverdrag van Versailles) en 'n maatskaplike konflik tussen die plattelandse, merendeels Angelsaksies-Protestantse bevolking en die moderne industrieel-stedelike bevolking met intellektueles, tegnici en wetenskaplikes as sy vernaamste verteenwoordigers.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 145</ref> Grootskaalse stakings, bomaanvalle en politieke geweldpleging het daarnaas net soos die rewolusionêre gebeure in Europese lande soos Rusland 'n algemene vrees vir 'n radikale omwenteling in die VSA ("''Red scare''") aangewakker en tot deursoekings, aanhoudings en deportasies van verdagte elemente gelei. Op ekonomiese gebied was die Republikeinse presidente geneig om so min moontlik by sake in te gryp, alhoewel korrupsieskandale nou 'n brandende kwessie geword het. Die ekonomiese en politieke ontwikkeling is sodoende oorheers deur die sogenaamde ''Big Business'', met die miljoenêr Andrew W. Mellon, wat tussen 1921 en 1932 die amp van Minister van Finansies beklee het, as sy hoofverteenwoordiger. Mellon het die regering se ekonomiese aktiwiteite beperk en met sy belastingbeleid veral welvarendes bevoordeel. Die stroom immigrante is in 1921 en 1924 drasties beperk met wetgewing, wat onder die invloed van "Nordiese" rasteorieë geformuleer is. In 1920 is 'n algemene verbod op alkohol geplaas wat eers op 5 Desember 1933 opgehef is. Die Amerikaanse bevolking was oor hierdie wetgewing verdeeld in twee kampe, die "droës" en die "nattes", terwyl die verbod smokkelary, die ontstaan van kriminele bendes en wetteloosheid bevorder het. Die geheimbond Ku-Klux-Klan, wat in 1915 gestig is, het in 1924 met 'n nasionale ledetal van sowat vyf miljoen mense tot 'n invloedryke beweging ontwikkel wat veral tussen 1924 en 1926 onder die vaandel van "morele waardes" openlik opgetree het teen Swart burgers, Rooms-Katolieke, [[Jode]], intellektueles en teenstanders van die prohibisie-wetgewing, die sogenaamde "nattes". Die tradisionele Republikeinse proteksionisme het sy uitdrukking in die doeanewette van die jare 1921, 1922 en 1930 gevind. Terwyl die Amerikaanse boere min politieke aandag gekry het, en as gevolg van landbou-oorproduksie en grootskaalse erosie op die [[Groot Vlaktes]] ("''Dust bowl''") onder 'n skuldlas gebuk gegaan het, het die industriële sektor 'n groot opswaai beleef. Die produksie is danksy nuwe werkprosesse en tegnologieë soos die lopende monteerband aansienlik vergroot tot massavervaardiging. Die Amerikaanse nywerheidsektor het sy produksie van onder meer verbruiksgoedere, boumateriale en motors sodoende tussen 1921 en 1929 verdubbel – die aantal motors in 'n jaar vervaardig het tussen 1913 en 1929 van 15 tot 29 miljoen gestyg. Die ekonomiese opbloei het met 'n groot konsentrasie gepaardgaan, en veral sektore soos motors, banke, verbruiksgoedere en kleinhandel is deur 'n klein aantal maatskappye oorheers. Die ekonomiese ontwikkeling het ook die tradisionele rol van vroue in die maatskappy ingrypend verander. Danksy die nuwe beginsel van gelyke regte vir mans en vroue is vrouestemreg reeds in 1920 ingevoer. Vroue het daarnaas 'n steeds belangriker rol op die arbeidsmark begin speel waar die aantal aktiewe vroue tussen 1914 en 1930 van twee tot tien miljoen aangegroei het. == Die Groot Depressie tussen 1929 en 1932 == [[Lêer:American union bank.gif|duimnael|Die vroeë stadium van die Groot Depressie was onder meer deur 'n krisis in die banksektor gekenmerk: Klante staan tou voor New York se ''American Union Bank''-gebou]] In die periode tussen 1929 en 1933 het die Republikein [[Herbert Hoover|Herbert C. Hoover]] (1874–1964) die presidentsamp beklee, maar nog in sy eerste ampsjaar het 'n wanbalans op die Amerikaanse kredietmark tot die grootste finansiële krisis van die 20ste eeu gelei. Die ineenstorting van die New Yorkse effektebeurs tussen 23 en 29 Oktober 1929 (25 Oktober het later as die "Swart Vrydag" bekend gestaan) het aan die begin van die Groot Depressie gestaan. Nywerheidseffekte het tussen 1929 en 1932 van 452 tot slegs 58 punte gedaal, terwyl die nywerheidsproduksie in dieselfde periode met 54 persent gekrimp het. Die sakewêreld het min belang in Hoover se politieke en ekonomiese maatreëls gestel. Die landbousektor was deur groeiende voorrade katoen en graan gekenmerk, terwyl die landbouoppervlakte gekrimp het. Die regering het invoertariewe verhoog en die ''Reconstruction Finance Corporation (RFC)'' as teengewig teen die bankesektor se deflasionistiese beleid gestig. Uiteindelik is die RFC nogtans net misbruik om groot bankmaatskappye te konsolideer. Die ekonomiese krisis is sodoende nie doeltreffend hanteer nie en was ook nie meer tot die VSA beperk nie: ook in Europa het die internasionale betalingsverkeer ineengestort. In die VSA het die aantal werkloses tot vyftien miljoen toegeneem – in 'n tydperk toe daar nog geen noemenswaardige werkloosheidsuitkerings beskikbaar was nie. Belangrike prestasies van Hoover se buitelandse beleid was die Vlootkonferensie, wat tussen Januarie en Februarie 1930 met die VSA, die Verenigde Koninkryk, Japan, Frankryk en Italië as deelnemers in Londen gehou is en die aantal nuwe duikbote beperk en die bou van nuwe oorlogskepe tot in die jaar 1936 uitgestel het. Op 20 Junie 1931 het die Amerikaanse regering die sogenaamde Hoover-moratorium op Europese regerings se oorlogskuldlaste in die VSA afgekondig. == Die Roosevelt-era (1933–1945) == [[Lêer:WPAAdultEducation.gif|duimnael|links|upright|Sommige van die ''WPA'' se programme het ook die opleiding van volwassenes behels]] [[Lêer:Roosevelt signing TVA Act (1933).jpg|duimnael|President Roosevelt onderteken die wet oor die ''Tennessee Valley Authority (TVA)'' (1933)]] [[Lêer:USS Arizona sinking 2a.jpg|duimnael|Die Amerikaanse oorlogskip ''USS Arizona'' sink ná die Japannese lugaanval op die vlootbasis [[Pearl Harbor]] (deelstaat Hawaii) in Desember 1941]] President [[Franklin D. Roosevelt]] (1882–1945) het as gevolg van die ekonomiese krisis 'n nasionale noodtoestand verklaar en met omvangryke hervormings begin. Die maatreëls van sy ''New Deal'' (letterlik "herverdeling van speelkaarte") is deur 'n span wetenskaplike medewerkers (die sogenaamde ''brain trust'') beplan, tog is die beginsels van 'n vryemarkekonomie nie aangetas nie. Die eerste "Honderd Dae" van die ''New Deal'' tussen 9 Maart en 16 Junie 1933 was daarop gemik om die ergste nood te verlig en ekonomiese herstel te bevorder. Handelsbanke is gesluit, en slegs finansiële instellings wat by die ''Federal Reserve System'' aangesluit het (75 persent van alle banke) en as ekonomies gesond geag is, is toestemming verleen om te heropen. Die regering het die uitvoer van en bevoorrading met buitelandse valuta en goud summier verbied, terwyl die Amerikaanse dollar met tot 50 persent gedevalueer is. Nuwe wette is afgekondig om die enorme skuldlas van boere en huiseienaars te verlig. Die kernpunte van die ''New Deal''-beleid was: * die hervorming van die landboubedryf volgens die'' Agricultural Adjustment Act (AAA)'' – boere kon premies verdien sodra hulle die produksie van hooflandbougoedere soos katoen en tabak verminder het; * die ''Tennessee Valley Authority (TVA)'' onder leiding van David E. Lilienthal met sy ambisieuse streekplan wat die bou van waterkragsentrales en nywerheidskomplekse, die wysiging van rivierlope en bou van besproeiingskanale en die bestryding van erosie deur middel van bosaanplanting behels het; en * die heropbou van die nywerheidsektor volgens die ''National Industrial Recovery Act (NIRA)'' waarby die regering die belange van sowel werkgewers (soos byvoorbeeld beperkings op produksie) asook werknemers (bepaling van maksimum-werkure en minimumlone) behartig het (hierdie maatreëls is in 1935 as onversoenbaar met die Amerikaanse grondwet verklaar en nie meer verleng nie). Daarnaas is 'n vrywillige arbeidsdiens (''Civilian Conservation Corps, CCC'') daargestel. Die tweede fase van die ''New Deal'' het in 1935 begin en was veral daarop gemik om die posisie van werkers en boere te versterk, maar ook om teenstanders van die beleid uit te skakel (waarvan sommige vir meer radikale maatreëls gepleit het). Grootskaalse openbare bouprojekte van die ''Works Progress Administration (WPA)'' onder leiding van H.L. Hopkins (1890–1946) het die werkloosheidsyfer aansienlik verminder. Die betrekkinge tussen werkgewers en werknemers is deur die ''National Labor Relations Act'' gereël. Volgens die nuwe wetgewing is 'n administrasie in die lewe geroep wat oor dié betrekkinge toesig gehou en geskille besleg het. Werkers het die reg gehad om hul eie organisasies te stig, onderhandelinge met werkgewers te voer en om te staak. Met die ''Social Security Act'' is staatsfondse vir werkloses, invalides, afgetrede persone en weduwees en weeskinders in die lewe geroep, terwyl ander wette die bou van wonings bevorder asook veilige en gesonde werksomstandighede vir werknemers verseker het. Met sy eerste herverkiesing as president in November 1936 het Roosevelt die hervorming van die Hoogste Federale Geregshof in die ''Judiciary Reorganization Bill'' probeer aanpak en ook pogings onderneem om opponente in sy eie Demokratiese Party uit te skakel. As gevolg van hierdie beleid en die ekonomiese resessie wat die VSA vanaf Augustus 1937 geleef het, het die Republikeinse Party in die tussenverkiesings van November 1938 80 addisionele setels in die Huis van Verteenwoordigers en sewe in die Senaat gewen. Alhoewel president Roosevelt baie teenkanting van isolasioniste ontvang het (wat wél die VSA se toetrede tot die Internasionale Arbeidsorganisasie in 1934 gesteun, maar in die volgende jaar die Amerikaanse lidmaatskap in die Internasionale Geregshof teengestaan het), was sy buitelandse beleid op internasionale samewerking gebaseer. In reaksie op Japan se ekspansionistiese beleid in Oos-Asië is diplomatieke betrekkinge met die Sowjetunie in 1934 herstel. In plaas van regstreekse ingryping in Latyns-Amerika is Sentraal- en Suid-Amerikaanse state nou as goeie bure beskou. Die VSA het nie meer aanspraak op hulle voorregte in Kuba en hulle protektoraat oor [[Haïti]] gemaak nie. Tydens die VIIIste Panamerikaanse Konferensie in Lima in 1938 is die Amerikaanse solidariteit bevestig. Aan die Filippyne is nasionale onafhanklikheid binne 'n tydperk van tien jaar toegestaan. Die ''Neutrality Act'' van 1935 het die VSA se neutraliteit verder beklemtoon en die verkoop en lewering van wapens aan oorlogvoerende lande verbied, tog het nuwe wetgewing in 1937 die verkoop van wapentuig teen kontant ook aan state moontlik gemaak wat by militêre konflikte betrokke was. Roosevelt het daarop gewys dat die demokratiese wêreld in 'n bestaanstryd met diktatoriese state gewikkel sou wees. Diktature sou die wêreld volgens hom met 'n "bewind van terreur en regteloosheid" bedreig. In sy sogenaamde "Kwarantyn-toespraak" in Chicago op 5 Oktober 1937 het Roosevelt beklemtoon dat neutraliteit teen die "epidemie van regteloosheid" nie meer moontlik sou wees nie. Sedert die München-ooreenkoms van 1938 tussen [[Nazi-Duitsland]] en Westerse moondhede het die VSA hul bewapening versnel en sy neutraliteitswetgewing ten gunste van nouer samewerking met die Verenigde Koninkryk en sy geallieerdes aangepas. Roosevelt het ná sy tweede herverkiesing in 1940 die Nasionale Verdedigingsraad gevorm en in Januarie 1941 die sogenaamde "Vier Vryhede" verkondig – vryheid van spraak en mening, geloofsvryheid en vryheid van nood en vrees. Met die ''Land en Lease Act'' van Maart 1941 is wapenverkope ook aan geallieerde magte sonder betaling gemagtig. Ná die Japannese aanval op [[Pearl Harbor]] op 7 Desember 1941 was 'n meerderheid van die Amerikaanse bevolking ten gunste van 'n Amerikaanse toetrede tot die Tweede Wêreldoorlog. Die Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan op 8 Desember is deur Nazi-Duitsland en Italië op 12 Desember met 'n oorlogsverklaring teen die VSA beantwoord. [[Amerikaanse Gewapende Magte|Amerikaanse weermaggetalle]] is van net twee tot twaalf miljoen in 1946 aangevul, en die land het tussen 1940 en 1946 altesaam VS$ 370 miljard aan sy oorlogvoering bestee.<ref>{{de}} Kinder/Hilgemann (1980), bl. 187</ref> Die Amerikaanse oorwinning was te danke aan deeglike beplanning, bestuur en koördinasie van produksie, verbruik en navorsing asook die uitbreiding van landbouaktiwiteite. President Roosevelt is in November 1944 vir nog 'n vierde ampstermyn verkies, maar hy is op 12 April 1945 oorlede. == Die Tweede Wêreldoorlog == {{Hoofartikel|Tweede Wêreldoorlog}} [[Lêer:Approaching Omaha.jpg|duimnael|Die Geallieerde landings in Normandië, Junie 1944]] [[Lêer:L to R, British Prime Minister Winston Churchill, President Harry S. Truman, and Soviet leader Josef Stalin in the... - NARA - 198958.jpg|duimnael|Die "Groot Drie" tydens die konferensie in die Cecilienhof-kasteel te [[Potsdam]], [[Duitsland]], in Julie 1945: v.l.n.r. die Britse eerste minister [[Winston Churchill]], president [[Harry S. Truman]] en generaal [[Josef Stalin]]]] Die moeilike internasionale politiek het grootliks bygedra tot Roosevelt se herverkiesing as president. In die laat 1930's was dit duidelik dat die sogenaamde Spilmoondhede (Duitsland en Italië in Europa, Japan in Oos-Asië) 'n steeds groter bedreiging vir die wêreldvrede sou vorm. Toe die [[Tweede Chinees-Japannese Oorlog|oorloë in China]] en [[Ethiopië]] en die [[Spaanse Burgeroorlog|burgeroorlog in Spanje]] uitgebreek het, was die Amerikaanse beleid nog daarop gemik om die land se neutraliteit volgens die ''Neutrality Act''-wetgewing te handhaaf. Selfs toe die aggressiewe beleid van die Spilmoondhede teenoor sy buurlande in September 1939 tot oorlog in Europa gelei het, het die Verenigde State – ondanks hul simpatie vir die geallieerde saak – alles in hul vermoë gedoen om nie hierby betrokke te raak nie. Eers met die val van Frankryk in Junie 1940 het die prentjie begin verander, en die Amerikaanse regering het toe begin om openlik bystand aan die beleërde Verenigde Koninkryk te verleen. Vanaf Maart 1941 is dringend benodigde militêre goedere op leen- en huurbasis aan die Britte en vanaf November van daardie jaar ook aan die Russiese regering verskaf. Vanweë die militêre bedreiging het Amerika destyds reeds tot selektiewe diensplig oorgegaan om sy gewapende magte te versterk. Met die ''Atlantic Charter'' is nouer bande met die Verenigde Koninkryk gesmee. In Asië het die Roosevelt-regering sterk teen Japan se aggressiewe beleid van verowering en die skepping van 'n sogenaamde "Groot Oos-Asiatiese Welstandsfeer" te velde getrek. Ná die Japannese verowering van Frans-Indo-China in Julie 1941, wat 'n militêre bedreiging vir die Filippyne ingehou het, het die VSA-regering alle Japannese bates in die land bevries. Ondanks die gespanne betrekkinge tussen Tokio en Washington was diplomatieke onderhandelinge nog aan die gang toe Japan op 7 Desember 1941 'n blitsaanval op die [[Amerikaanse Vloot]]basis [[Pearl Harbor]] op Hawaii geloods het. Die Amerikaanse regering het onmiddellik oorlog teen Japan verklaar. Vier dae later het Duitsland en Italië oorlog teen die VSA verklaar. Die Verenigde State het sy groot hulpbronne met sukses begin mobiliseer en 'n groot aantal nywerhede in fabrieke vir wapentuig omskep, terwyl sy menslike hulpbronne – miljoene jong mans en vroue – die vorming van 'n groot weermag moontlik gemaak het. Die stigting van talle regeringsagentskappe, wat die vervaardiging en vervoer van militêre goedere en die beheer oor die land se gewapende magte gekoördineer het, het 'n ongekende vlak van regeringsinmenging in Amerika se alledaagse lewe saamgebring. Om inflasie en ander versteurings in die nasionale ekonomie te keer, is rantsoenering, prysbeheer en ander maatreëls toegepas. Die oorlog het die belangrikheid van Amerika se hulpbronne en sy status as 'n grootmoondheid op wêreldvlak bevestig. Saam met die leiers van die Verenigde Koninkryk en die Sowjetunie, [[Winston Churchill]] en [[Josef Stalin]], het Roosevelt in 'n reeks spitsberade in [[Moskou]], [[Casablanca]], [[Kaïro]], [[Teheran]] en Jalta die geallieerde oorlogsbeleid en programme vir die tyd ná die oorwining oor die Spilmoondhede vasgelê. Die Amerikaanse president was daarnaas een van die sleutelfigure by die beplanning van die Verenigde Nasies as die nuwe wêreldorganisasie. Ná Roosevelt se skielike afsterwe in April 1945 het [[Harry S. Truman]] hom opgevolg. Net een maand later het die oorlog in Europa met Duitsland se kapitulasie op 7 Mei 1945 tot 'n einde gekom. Truman het na [[Potsdam]] in Duitsland gereis waar tydens 'n konferensie in Julie en Augustus voorlopige reëlings vir die administrasie van Europa getref is. Voor die kapitulasie van Japan het die VSA met die lugaanvalle op Nagasaki en Hiroshima die vernietigende krag van kernwapens gedemonstreer. Japan het op 14 Augustus 1945 oorgegee. Met die amptelike ondertekening van sy kapitulasie op 2 September het die oorlog finaal tot 'n einde gekom. == Tydvak ná die oorlog: 1945–1960 == {{Hoofartikel|Koue Oorlog|Korea-oorlog}} [[Lêer:Is this tomorrow.jpg|duimnael|links|Hierdie strokiesverhaalalbum, wat in 1947 deur die ''Catechetical Guild Educational Society'' gepubliseer is, waarsku teen die gevare van 'n kommunistiese magsoorname in Amerika]] [[Lêer:Marshall Plan poster.JPG|duimnael|'n Advertensieplakkaat van 'n VSA-agentskap bevorder bewustheid van die Marshall-plan]] [[Lêer:Little Rock integration protest.jpg|duimnael|Wit mense betoog in 1959 teen die integrasie van [[Afro-Amerikaners]] by die ''Little Rock Central High School'' en bestempel rasvermenging as "[[Kommunisme]]"]] Ná die einde van die oorlog was die Verenigde State 'n ekonomiese supermoondheid wat 50 persent tot die wêreld se brutoproduk bygedra het.<ref>{{de}} bpb: ''Informationen zur politischen Bildung 268. USA – Geschichte, Wirtschaft, Gesellschaft''. Hersiene uitgawe 2013. Bonn: Bundeszentrale fr politische Bildung 2013, bl. 29</ref> Miljoene van oorlogsveterane het voordeel getrek uit 'n nuwe wet wat hulle toegang tot 'n tersiêre kollege-opleiding verleen het. Belastingverlagings, hoë korporatiewe winste en omvangryke beleggings het die basis gevorm vir die ontstaan van 'n welvarende samelewing. Vir die meeste waarnemers – en die breë publiek – het hierdie ''affluent society'' regstreeks voortgespruit uit die Amerikaanse model van 'n kapitalistiese ekonomie waarin vrye burgers hul lot selfs kan bepaal. Amerika se ekonomiese suksesverhaal is in die openbare debatvoering daarnaas ook as bewys vir die superioriteit van 'n vrye markekonomie bo die Sowjetunie se sentraal beplande stelsel aangehaal. Die aanvanklike monopolie op kernwapens het van die Verenigde State ook 'n eersterangse militêre supermoondheid gemaak. Die Amerikaanse buitelandse beleid was nou daarop gemik om 'n nuwe wêreldorde met die Verenigde Nasies (VN) se Atlantiese Verdrag as grondbeginsel in te lui. Tegelykertyd het die vreedsame samewerking met die Sowjetunie tot 'n einde gekom – vanweë die toenemende geskille met Moskou het die VSA-regering hom daarop toegespits om die kommunistiese invloed in die wêreld te beperk. Met die Truman-doktrine van 1947 het die VSA aan alle lande, wat op militêre of ekonomiese gebied deur ander moondhede bedreig sou word, Amerikaanse steun toegesê – 'n bewuste wegkeer van die voor-oorlogse Amerikaanse isolasionisme en die 19de eeuse Monroe-doktrine. So het die besluit om Amerikaanse hulp aan lande soos Griekeland en Turkye te verleen net soos die Marshall-plan vir die heropbou van Europa, die [[Berlynse Lugbrug]], die stigting van 'n Nasionale Veiligheidsraad en die Noord-Amerikaanse Verdragsorganisasie (NAVO) uit hierdie nuwe buitelandse beleid voortgespruit. Om die kommunistiese invloed in Asië te beperk, is in 1946 onafhanklikheid aan die Filippyne verleen en in 1949 'n ekonomiese program vir die stabilisering van Japan in werking gestel. Ná sy verkiesing het president Truman met sy sogenaamde Punt-vier-program die VSA se wêreldwye verantwoordelikheid aanvaar. So het die VSA 'n leidende rol gespeel by die VN se militêre optrede teen Noord-Korea tydens die Korea-krisis (1950–1953), alhoewel Washington sy politieke en militêre doelwitte in Korea in die "Agt-punt-program" van 1950 doelbewus beperk het. In 'n radiotoespraak het generaal Eisenhower daarop gewys dat die VSA besig was om 'n "kruistog vir vryheid" te voer. Op militêre gebied het Washington 'n "nasionale noodtoestand" afgekondig, siende dat die Amerikaanse ontwapening ná die oorlog in teenspraak met die nuwe beleid was. Die VSA-strydmagte is heropgebou en uitgebrei om te verseker dat hulle 'n doelmatige militêre opsie sou kon uitoefen, indien nodig. Die militêre ANZUS-verdrag met [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] en die vredesooreenkoms met Japan in 1951 het die VSA se leidende rol in Asië bevestig. Die terugdrywing van kommunisme was steeds een van die hoofbeginsels van die Amerikaanse buitelandse beleid in die regeringstyd van president [[Dwight D. Eisenhower]] (1953–1961). Die ministers van buitelandse sake, [[John Foster Dulles]] (1888–1859) en Chris Herter (1895–1966), het hierdie doelwit met militêre ooreenkomste en finansiële hulp probeer bereik. Dulles het die Sowjetunie se voorgestelde beleid van vreedsame naasbestaan tussen Moskou en die VSA aanvaar, maar bilaterale verhoudinge met Kuba het nietemin versleg. Die binnelandse beleid is deur politieke optrede teen vakbonde en linkse intellektueles oorheers. Met die Taft-Hartley-wet van 1947, wat deur die president geveto is, is 'n verbod op verpligte lidmaatskap in vakbonde geplaas (ondernemings, waarin alle personeel by 'n bepaalde vakbond moes aansluit, het as ''closed shops'' bekend gestaan). Vakbonde is daarnaas die reg ontneem om politieke partye te ondersteun, terwyl die president die reg gekry het om 'n moratorium (of sogenaamde "afkoelperiode") op enige staking te plaas. Ondanks die felle kritiek van konserwatiewe Republikeine en Demokrate uit die suidelike deelstate het president Truman in 1949 met die sogenaamde ''Fair Deal'' 'n suksesvolle poging onderneem om die ekonomiese vordering binne die ''New Deal''-program te kon voortsit en die belang van die sosiale komponent van die Amerikaanse ekonomiese stelsel te benadruk. Met die val van Nasionale China en die Sowjetunie se vordering tot kernwapenmoondheid het die besorgdheid oor die uitbreiding van kommunisme in die VSA histeriese afmetings aangeneem. Hofsake teen die leierskap van die Amerikaanse Kommunistiese Party en bekende linkse intellektueles, spioenasie-onthullings en senator Joseph McCarthy se veldtog teen beweerde anti-Amerikaanse aktiwiteite het 'n klimaat van vrees geskep. Die kwessie van gelyke regte vir die swart bevolking van veral die suidelike deelstate was in die vroeë 1950's steeds onopgelos. Dit was duidelik dat die beleid van rasseskeiding wat in die onderwys- en openbare vervoerstelsel van die suide toegepas is, onaanvaarbaar was – veral met die oog op die goeie ervaringe van Amerikaanse strydmagte met gemengde eenhede in die [[Korea-oorlog]]. Die eenparige besluit van die Hoogste Federale Geregshof dat segregasie onwetlik was, is aanvanklik deur owerhede in die suidelike deelstate geïgnoreer. Weens die uitbreek van rasonluste in suidelike stede – onder meer in 1957 in Little Rock in Arkansas – het die regering federale troepe ontplooi. In 1957 het Amerikaanse Senaat met 72 teen 18 stemme die "Wet vir die beskerming van die kiesreg van Swartes" (''Civil Bill of Rights'') aanvaar. == Die stryd om burgerregte en internasionale krisisse: 1961–1965 == {{Hoofartikel|Rassisme in die Verenigde State}} [[Lêer:President Kennedy addresses nation on Civil Rights, 11 June 1963.jpg|duimnael|links|In sy toespraak op 11 Junie 1963 het president John F. Kennedy burgerregte vir alle Amerikaners bepleit]] [[Lêer:Martin Luther King - March on Washington.jpg|duimnael|[[Martin Luther King jr.]] tydens 'n Burgerregte-optog in Washington, D.C., in 1963]] Met die oorwinning van die Demokratiese presidentskapskandidaat John F. Kennedy, wat in 1960 met 50,1 persent van die uitgebragte stemme tot president verkies is, is in die volgende jaar 'n nuwe politieke styl in die [[Withuis]] ingebring – die ''Executive Office'' is tot 'n soort beplanningskantoor omgeskep waar presidensiële raadgewers onder president Kennedy se voorsitterskap belangrike politieke besluite geneem het. Opvallend was die benoeming van ervare deskundiges soos wetenskaplikes as raadgewers. In die Kennedy-administrasie se begroting is heelwat groter bedrae aan ontwikkelingshulp, ruimtevaartprogramme en verdediging bestee, terwyl industriële groei ter finansiering van hierdie programme deur politieke maatreëls bevorder is. So het die president self voorstelle gemaak oor hoe die Amerikaanse ekonomie se mededingendheid op internasionale vlak verbeter sou kon word. Daarnaas is invoertariewe vir goedere uit die destydse Europese Ekonomiese Gemeenskap verlaag, stakings en staalprysverhogings voorkom en die ekonomiese situasie van Amerikaanse boere verbeter. Tydens die presidentskap van [[John F. Kennedy]] het die [[Koue Oorlog]] sy warmste oomblikke tydens die Kubaanse krisis beleef waarin 'n [[atoomoorlog]] rakelings vermy is toe die Sowjetunie onder swaar druk offensiewe kernmissiele uit Kuba teruggetrek het. == Viëtnamoorlog en studenteproteste == {{Hoofartikel|Viëtnamoorlog}} [[Lêer:My Lai massacre.jpg|duimnael|Slagogffers van die opspraakwekkende [[My Lai-menseslagting]] in 1968]] [[Lêer:A Man on the Moon, AS11-40-5903 (cropped).jpg|duimnael|[[Buzz Aldrin]] poseer op die maan op 21 Julie 1969]] President Johnson was net soos sy voorgangers daarvan oortuig dat die uitbreiding van die kommunistiese ideologie slegs deur militêre druk ingedam kon word. Toe in Augustus 1967 twee Amerikaanse oorlogskepe deur Noord-Viëtnamese torpedobote aangeval is (die presiese omstandighede van dié voorval is tot vandag toe onbekend), het Johnson die bevel gegee om Noord-Viëtnamese vlootbasisse te bombardeer. Met die sogenaamde Golf van Tonkin-resolusie het die Amerikaanse Kongres kort daarna 'n blanko-tjek vir enige militêre optrede teen Noord-Viëtnam aan Johnson oorhandig. Dié besluit, wat as hoogtepunt van die sogenaamde imperiale presidentskap met onbeperkte bevoegdhede vir die staatshoof beskou word, het fatale gevolge vir die Amerikaanse beleid teenoor Viëtnam ingehou. Johnson het nou self oor die Verenigde State se militêre optrede besluit en min belang daarin gestel om die publiek oor die skaal van oorlogvoering in te lig. Die aantal Amerikaanse soldate in Viëtnam is van slegs 23&nbsp;000 in 1964 verhoog tot 475&nbsp;000 in laat 1967. Maar nòg grootskaalse offensiewe operasies nòg die mees gevorderde wapentegnologie kon die Noord-Viëtnamese weerstand verbreek, ongeag alle optimistiese verslaggewing van Amerikaanse militêre bevelhebbers. Parallel met die burgerregtebeweging het Amerikaanse studente vanaf die vroeë 1960's protes aangeteken teen die heersende politieke klimaat wat deur die Koue Oorlog met die Sowjetunie, die oorlogvoering in Viëtnam en modernisties-tegnokratiese strominge oorheers is. Hierdie protesbeweging het sy voorbeeld in die strategie van burgerlike ongehoorsaamheid gevind wat deur Gandhi en Martin Luther King gevolg is. Nadat in 1967 besluit is om studente nie langer van nasionale diensplig vry te stel nie, het die veldtog in Oktober van dié jaar 'n eerste groot hoogtepunt bereik toe meer as 100&nbsp;000 mense voor die Pentagon betoog het.<ref>{{de}} Peter Lösche en Anja Ostermann (reds.): ''Länderbericht USA. Geschichte • Politik • Wirtschaft • Gesellschaft • Kultur''. Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung 2008, bl. 81</ref> Die grootste studente-organisasie binne die breë protesbeweging was die ''Students for a Democratic Society (SDS)'' met 'n ledetal van meer as 100&nbsp;000 in die laat sestigerjare. Hul politieke aksies, soos die openbare verbranding van oproepe tot diensplig en die organisasie van betogings ten gunste van Noord-Viëtnam en Derde Wêreldlande se politieke doelwitte, is deur televisie-kanale gebeeldsaai en het die aandag van miljoene Amerikaners getrek, net soos daaglikse verslae oor die stygende aantal gesneuweldes wie se liggame terug na die VSA vervoer is. Tot en met 1969 het omstreeks 23&nbsp;000 Amerikaanse soldate in Viëtnam gesneuwel. Terwyl president Johnson die publiek verseker het dat 'n militêre oorwinning oor die korttermyn behaal sou kon word, het die werklike gebeure sy geloofwaardigheid ondermyn. Gedurende hul sogenaamde Tet-offensief het kommunistiese magte op 30 Januarie 1968 die Suid-Viëtnamese hoofstad Saigon binnegedring en net voor die Amerikaanse ambassade te staan gekom. Die Amerikaanse regering het vervolgens ingestem om in Parys regstreeks met Noord-Viëtnam te onderhandel. In Maart 1968 het president Johnson aangekondig dat Amerikaanse lugaanvalle op Noord-Viëtnamese teikens gestaak sou word en dat hy nie vir 'n verdere ampstermyn kandidaat sou staan nie. == Maatskaplike en ekonomiese krisis in die 1970's == [[Lêer:Mao Zedong, Zhang Yufeng et Richard Nixon.jpg|duimnael|[[Richard Nixon]] ontmoet [[Mao Zedong]] in 1972]] In die sewentigerjare het die VSA gebuk gegaan onder moeilike ekonomiese omstandighede wat deur 'n ongewone kombinasie van ekonomiese stilstand en versnelde inflasie, 'n verskynsel waarna as "stagflasie" verwys is. Openbare vertroue in politiek is in 1974 deur die [[Watergate-skandaal]] en die bedanking van president [[Richard Nixon]] geknou – die eerste – en tot nou toe enigste – ampsneerlegging van 'n president in die geskiedenis van die Verenigde State, terwyl die internasionale politieke toneel deur die opkoms van internasionale terrorisme oorheers is. Nixon se opvolger [[Gerald Ford]] kon geen naam vir homself maak nie en in 1976 word Jimmy Carter tot president verkies. Die VSA het 'n toenemede gebrek aan selfvertroue ervaar tydens die Ford en Carter jare en die ''Misery-indeks'', 'n aanduier van die ekonomiese toestand, het dié indruk beklemtoon. Kritici van die VSA het hierdie tydperk gesien as 'n teken dat die VSA tanend was, met haar belange en ideale verlore. In 1980 word daar 'n oud-[[Hollywood]]akteur en Goewerneur van [[Kalifornië]], [[Ronald Reagan]] tot president verkies. == Rol as supermoondheid, 1980–1988 == [[Lêer:President Reagan and Prime Minister Margaret Thatcher at Camp David 1986.jpg|duimnael|[[Margaret Thatcher]] en [[Ronald Reagan]] in 1986]] President Reagan het aan die Amerikaanse volk sy selfvertroue terugbesorg. Die president, deur sy teenstanders as 'n ''Cowboy'' voorgehou, het oor 'n ongetemperde [[optimisme]] en vertroue in die VSA beskik, wat hy as 'n helderskynende stad op 'n heuweltop voorgehou het. Na 'n stadige begin het die ekonomie sterk herstel danksy Reagan se belastingmaatreëls. Aan die negatiewe kant van sy beleid was wel die begrotingstekort wat tot rekordhoogtes gestyg het. In die buitelandse politiek was Reagan kragdadig en, volgens sy kritici, roekeloos. Hy was 'n stoere anti-kommunis en het nie teruggedeins om harde taal teenoor die Sowjetunie te gebruik nie. Ook het hy die wapenwedloop versnel om sodoende die Sowjetunie finansieel uit te put. Saam met sy geesgenoot en goeie vriendin [[Margaret Thatcher]], die premier van die [[Verenigde Koninkryk]], het hy in gesprek getree met die Sowjetleier [[Michail Gorbatsjof]], wat in 1985 aan bewind gekom het. Toe die Sowjetunie uiteindelik val en die Oosblok bevry word, groei die welvaart van die Verenigde State tot ongekende hoogtes, net soos sy skuldlas en internasionale verpligtinge. Sosiale veranderinge volg hierop, alhoewel langsamer as in die sestigerjare, terwyl die ''baby boomers'' die rewolusie voltooi. == Geskiedenis sedert 1988 == [[Lêer:F-117 Night hawk.jpg|duimnael|'n [[Lockheed F-117 Nighthawk]] van die [[Amerikaanse Lugmag]], soortgelyk aan dié tydens die Eerste Golf-oorlog ontplooi]] Ná die verbrokkeling van die Sowjetunie se magsgreep was die Verenigde State van hul grootste vyand ontslae. Die nuwe tydperk wat aangebreek het, kan as 'n nuwe hoogtepunt in die Pax Americana gesien word. Reagan se opvolger, [[George H. W. Bush]], word gekonfronteer met 'n inval in [[Koeweit]] deur [[Saddam Hussein]] uit Irak; die begin van die Golfoorlog van 1990–1991. In 1991 vind die Amerikaansgeleide ''Operasie Desert Storm'' plaas, wat Irak uit Koeweit verdryf. In 1992 het die Demokratiese presidentskandidaat [[Bill Clinton]] die verkiesing gewen. Met sy leuse ''It's the economy, stupid'' slaag hy, met die histories laagste stempersentasie vir 'n wenkandidaat, naamlik 43%, om president van die Verenigde State te word. Onder sy bewind sit die VSA-ekononomie die hoë groei voort wat in die Reagan-era begin het. Ook die Europese ekonomie doen mee in hierdie groei. Irak hou Clinton dikwels besig, en die konflikte in die Balkan en [[Somalië]] vereis die ontplooiing van Amerikaanse troepe. Die betrokkenheid in die Balkan word veral buite die [[Verenigde Nasies]] gereël, by name deur [[NAVO]]. Die ''Dayton-vredesooreenkoms'' bring 'n einde aan die konflik in [[Bosnië-Herzegowina]], maar spoedig is die VSA en NAVO in 'n konflik gewikkel teen [[Serwië]] oor [[Kosowo]]. In 1996 wen Clinton weer die verkiesing. Sy leiersposisie het morele terugslae ondervind weens verskeie skandale wat sy bewind geteister het. In 1999 word Clinton die tweede president ooit om aan 'n afsettingsprosedure (''verdagmaking'') onderhewig te wees, nadat hy meineed sou gepleeg het in 'n saak betreffende seksuele kontak met [[Monica Lewinsky]], 'n leerlingpersoneellid in die [[Withuis]]. Clinton het egter 'n skuldigbevinding in die Senaat vrygespring. == Terreuraanvalle op 11 September 2001 == {{Hoofartikel|Aanvalle op 11 September 2001}} [[Lêer:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|duimnael|links|Die 11 September-aanval]] In 2000 wen [[George W. Bush]] die presidentskap met 'n klein kiesersmeerderheid. Vroeg in sy eerste termyn is die Verenigde State die skrik op die lyf gejaag deur die 11 September-terreuraanvalle, die ernstigste sedert die Japannese aanval op [[Pearl Harbor]] in 1941. Die twee torings van die [[Wêreldhandelsentrum]] in [[New York Stad]], asook 'n deel van die [[Pentagon]] naby Washington, is verwoes deur [[Islam]]itiese terroriste in gekaapte passasierstralers. 'n Vierde straler verongeluk in [[Pennsilvanië]] kort nadat passasiers die kapers oorweldig. Die gevolg van hierdie aanval was Bush se sogenaamde "Oorlog teen terrorisme". Teen einde 2001 het die Amerikaanse leër die [[Taliban]]regering van [[Afghanistan]] met breë internasionale steun omvêrgewerp. In 2003 val die VSA Irak binne tydens die Irakoorlog. Hy is hierin gesteun deur meer as 30 lande. Die rede vir hierdie kleiner steun was die feit dat die Verenigde Nasies nie eenstemmigheid gehad het oor die inval in Irak nie, sodat baie lande onbetrokke gebly het. Na vinnige welslae deur die Amerikaanse troepe, was [[Bagdad]] onder Amerikaanse beheer. In Desember 2003 kon Amerikaanse troepe ook Saddam Hussein gevange neem. Daar breek dan in Irak 'n groeiende teenstand uit wat baie lewens geëis het. Intussen het fel internasionale kritiek oor die Amerikaanse optrede ontstaan. Nadat Irak in 2005 weer formeel aan die Irakkese oorhandig is, blyk rustigheid vir 'n wyle te heers. 'n Onderneming is gegee dat die Amerikaanse troepe in 2006 sou begin met 'n algehele onttrekking. Dit is later weer uitgestel, veral as gevolg van voorslepende sektariese geweld. In 2007 word president Bush se greep op die Iraksituasie bedreig deur die sogenaamde ''surge''. Die aantal Amerikaanse troepe in Irak is vinnig uitgebrei om sodoende die land groter stabiliteit te besorg, wat dan grotendeels verwesentlik is. == Ekonomiese krisis == [[Lêer:US President Barack Obama taking his Oath of Office - 2009Jan20.jpg|duimnael|links|[[Barack Obama]] lê die ampseed af, beheer deur Hoofregter John G. Roberts Jr by die Capitol, 20 Januarie 2009]] [[Lêer:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|duimnael|Hoofsetel van Lehman Brothers]] Aan die einde van die Bush-era beleef die wêreldekonomie 'n skerp insinking, en diep resessie word 'n realiteit. In die Verenigde State is rekordhoeveelhede geld gespandeer om die ekonomie te stimuleer. In 2008, tydens hierdie ekonomies woelige tyd, word in die presidentsverkiesing vir die eerste maal 'n Afro-Amerikaner as president verkies, senator [[Barack Obama]]. By hierdie verkiesing behaal sy partygenote van die Demokratiese Party ook oorwinnings in die Kongres en in plaaslike verkiesings. Aanvanklik geniet Obama breë steun in beide die binne- as buiteland. Gaandeweg neem sy populariteit in 2009 egter radikaal af, deels weens die aanneem van 'n wet in die Kongres wat die Amerikaanse sorgstelsel hervorm, asook die steeds gedyende rekorduitgawes en nasionale skuldlas. Hierdie tanende gewildheid is onderstreep deur enkele verkiesingsnederlae van die Demokrate in distrikte waar hulle gewoonlik 'n groot meerderheid sou behaal. Daar ontstaan 'n konserwatiewe protesstroming wat as die ''tee-party beweging'' bekend geword het. Ook onder onafhanklike kiesers het sy populariteit afgeneem. Obama se presidentskap is internasionaal gekenmerk deur 'n meer gematigde beleid jeens tradisioneel onvriendskaplike lande soos [[Rusland]] en [[Iran]], benewens 'n toenadering tot Islamitiese lande en groepe, terwyl daar egter 'n ongenaakbare houding teenoor bondgenote gehandhaaf word. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|History of the United States}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika| ]] 981qtzh1yqms535su45x3h5mmvrq531 0 27191 2902581 2869864 2026-05-09T07:10:07Z Aliwal2012 39067 spel Prins-Edward-eiland (klein e) 2902581 wikitext text/x-wiki {{Provinsie of gebied van Kanada | Franse naam=Nouveau-Brunswick | Plaaslike naam= New Brunswick| Afrikaanse naam=Nieu-Brunswyk | image_drapeau=Flag of New Brunswick.svg | image_blason=Stemma del New Brunswick.jpg | leuse=Spem Reduxit | beeld=Lêer:New Brunswick, Canada.svg{{!}}300px| hoofstad=[[Fredericton]] | koördinate van hoofstad= {{Koördinate|45|57|N|66|38|W}} | grootste stad=[[Moncton]] | goewerneur-generaal=Louise Imbeault | Eerste Minister=Susan Holt | Party_van_die_Eerste_Minister=Liberale Party | oppervlakte_totaal=72 908 | oppervlakte_land=71 450 | oppervlakte_water=1 458 | persentasie_water=2,0 | bevolking_jaar=2007 | bevolking_totaal=750 851 | digtheid=10,3 | datum_toelating=[[1 Julie]] [[1867]] | rangorde_toelating=1 | setels_parlement=10 | setels_senaat=10 | posafkorting=NB | voorsetsel by poskode=E | tydsone=-4 | internet_domein= .nb.ca| notes= }} '''Nieu-Brunswyk''' ([[Engels]]: '''New Brunswick''', [[Frans]]: '''Nouveau-Brunswick''') is een van [[Kanada]] se drie Maritieme of Atlantiese provinsies en die enigste in die land wat volgens sy grondwet Engels sowel as [[Frans]] as ampstale erken en gebruik. In teenstelling met die konflikte in ander Kanadese provinsies streef die twee taalgroepe in Nieu-Brunswyk die beginsel van vreedsame naasbestaan na. [[Lêer:Fundy NP New Brunswick 1.jpg|duimnael|links|'n Landskapstoneel in die Nasionale Fundy-park]] Volgens 'n skatting van ''Statistics Canada/Statistique Canada'' was die bevolking op [[1 Oktober]] [[2007]] 750&nbsp;851, van wie 35 persent Franssprekendes wat merendeels van Akadiese afkoms is en veral in die Akadiese kusgebied aan die [[Sint-Laurensrivier]] tussen die stede Shediac en Caraquet woon. Die provinsiale hoofstad is [[Fredericton]] wat net soos [[Saint John, Nieu-Brunswyk|Saint John]] (Saint-Jean) sterk deur die Britse tradisies van sy oorspronklike Lojaliste-bevolking beïnvloed is. Die provinsie se naam is afgelei van die Engelse benaming vir die Noord-Duitse stad [[Braunschweig]], van waar die voorouers van die Engelse koning George III en die koninklike Huis Hannover oorspronklik gekom het. Alhoewel Nieu-Brunswyk nie tot die belangrikste bestemmings vir buitelandse toeriste in Kanada behoort nie, pronk die provinsie met 'n natuurskoon wat 'n kuslyn van 2&nbsp;300 kilometer, die bekende Fundy-baai met sy groot getyverskil van sowat vyftien meter en die warmste watertemperature noord van [[Florida]] aan sy noordelike strande. Die binneland word deur heuwelagtige gebiede met uitgestrekte bladwisselende loofbosse, wat gedurende die najaar met hul [[herfskleure]] spog, en die riviergebiede van die Saint-Jean (Saint John) en Miramichi oorheers. Die Miramichirivier is 'n gewilde bestemming vir salmhengelaars. == Geografie == === Fisiese geografie === [[Lêer:Restigouche River.JPG|duimnael|links|Restigoucherivier naby Campbellton]] Nieu-Brunswyk word in die noorde deur [[Quebec]] se Gaspé-skiereiland en die Baie des Chaleurs en in die ooste deur die [[Golf van Sint-Laurens]] en die Northumberland-seestraat begrens. In die suide verbind die Chignecto-landengte Nouveau-Brunswick met die skiereiland van die provinsie [[Nova Scotia]], wat grotendeels deur die Fundy-baai van die vasteland geskei word. In die weste grens Nieu-Brunswyk aan die [[Verenigde State|Amerikaanse]] deelstaat [[Maine]]; naas [[Alberta]] is Nieu-Brunswyk die enigste provinsie aan Kanada wat net aan een VSA-deelstaat grens. Die grensgebied is gedurende die "Aroostook-oorlog" van die jare [[1838]] en [[1839]] gekoloniseer. Alhoewel Nieu-Brunswyk by Kanada se Maritieme Provinsies gereken word, verskil die provinsie in etnies-kulturele en fisiografiese opsig duidelik van sy buurprovinsies. Sowel Nova Scotia asook die [[Prins-Edward-eiland]] word heeltemal of byna heeltemal omring deur die waters van die [[Atlantiese Oseaan]] wat sodoende sy stempel op hulle klimaat, ekonomie en kultuur afgedruk. Daarenteen word Nouveau-Brunswick ondanks sy lang kuslyn deur 'n beskermde ligging gekenmerk wat sy landskap in 'n mindere aan die Atlantiese Oseaan se invloede blootstel – dit geld veral vir sy uitgestrekte binneland. Die provinsie word dus eerder deur sy riviere as die oseaan oorheers. Die belangrikste rivierstelsels in die provinsie sluit die Saint-Jeanrivier (St. Johnrivier), Petitcodiacrivier, Miramichirivier, St. Croixrivier en Restigoucherivier in. Die Saint-Jeanrivier word as die tweede langste rivier aan die Noord-Amerikaanse ooskus tussen die Sint-Laurensrivier en die Mississippirivier beskou. Nieu-Brunswyk is heeltemal in die [[Appalache|Appalaggegebergte]] geleë – 'n baie ou bergreeks wat al lank aan erosie blootgestel was en nou deur riviervalleie en heuwellande oorheers word wat oor groot dele van die provinsie strek. Die oostelike en sentrale gedeelte van Nieu-Brunswyk behels die Laagland van Nieu-Brunswyk, terwyl die Caledonia- en St. Croix-Hooglande langs die kuslyn van Fundybaai loop en hier hoogtes van sowat 300 meter bo seevlak bereik. Die noordwestelike gedeelte van die provinsie behels die afgeleë en ongerepte Miramichi- en Chaleur-Hooglande en die Notre Dame-berge met Mount Carleton (820 meter) as hulle hoogste bergspits. === Riviere === [[Lêer:KitchibougouacRiver23.jpg|duimnael|links|Die Kouchibouguac-rivier in die Nasionale Kouchibouguacpark]] Die grootste gedeelte van die westelike Nieu-Brunswyk word deur die Saint-Jean-rivierstelsel gedreineer. Die Saint-Jean, wat in Noord-Maine ontspring, mond in Saint John in die Fundybaai uit. Sy belangrikste takriviere in die provinsie sluit die Madawaska, Tobique, Meduxnekeag, Nashwaak, Oromocto en Kennebecasis in. Ander waters in die Saint-Jean-rivierstelsel is die Grand Lake (waarin die Salmonrivier uitmond), Washademoak-meer (waarin die Canaanrivier uitmond) en Belleisle-baai. As gevolg van Fundybaai se hoë [[getye]] vloei die waters van die Saint-Jean dikwels stroomop – 'n natuurverskynsel wat veral by die Reversing Falls-watervalle in Saint John optree. Die Petitcodiac-rivier mond naby die top van Fundybaai in die Chignectobaai uit. Ook hier veroorsaak die Fundybaai se getye dat die rivierwater stroomop vloei – 'n fenomeen wat as getygolf bekend staan. Die bou van 'n straatweg oor die rivier naby [[Moncton]], sowat 50 kilometer stroomop, het die getygolf se effek verswak en die rivier se ekostelsel verander. Ander riviere, wat in die Fundybaai uitmond, sluit die St. Croix, Digdeguash, Magaguadavic, Musquash en Big Salmon in. Die Miramichirivier mond naby die stad Miramichi in die Miramichibaai uit, en sy rivierstelsel dreineer 'n groot gedeelte van Nouveau-Brunswick se hartland. Daar is twee groot takriviere, die Suidwes- en die Noordwes-Miramichi, en 'n aantal kleiner takke soos Dungarvon, Renous, Bartholomew en Cains. Die Miramichi-rivierstelsel staan bekend vir sy forelvywers en parke. 'n Groot gedeelte van Noordwes- en Noord-Sentraal-Nieu-Brunswyk word deur die Restigouche-rivierstelsel gedreineer. Die rivier mond naby Dalhousie in die Baie des Chaleurs (Chaleurs-baai) uit en lok net soos die Miramichi talle salmhengelaars. Belangrike takriviere sluit die Kedgwick, Patapedia en Upsalquitch in. Die Nepisiguit is 'n ander belangrike rivier wat in die Baie des Chaleurs uitmond, naas kleiner riviere soos die Caraquet, Tetagouche en Jacquet. Die Kouchibouguac, Kouchibouguacis, Richibucto, Bouctouche, Cocagne en Shediac mond in die Northumberland-seestraat uit, terwyl die Tabusintac, Big Tracadie en Pokemouche in die Golf van Sint-Laurens uitmond. === Eilande === [[Lêer:Lighthouse on Campobello Island.jpg|duimnael|regs|250px|Die vuurtoring op Campobello-eiland]] Daar is twee groot eilandgroepe in Nieu-Brunswyk: Die Fundy-eilande is by die ingang tot die Fundybaai geleë. Die drie hoofeilande is Campobello, Deer en Grand Manan. White Head voor die suidooskus van Grand Manan is die enigste ander bewoonde eiland in Fundybaai. Sowel Kanada asook die Verenigde State maak aanspraak op Machias Seal Island in die weste. Partridge Island by die ingang tot Saint John-hawe het 'n belangrike rol in die geskiedenis gespeel aangesien hier in die 19de en vroeë 20ste eeu 'n kwarantynkamp vir nuwe immigrante geleë was. 'n Ander eilandgroep lê in die Golf van Sint-Laurens voor die kus van die Akadiese Skiereiland in die noordoostelike hoek van die provinsie. Die twee grootste eilande is Lamèque-eiland en Miscou-eiland, terwyl 'n ander bewoonde eiland, Pokesudie, in die weste aan die ander kant van Shippaganbaai geleë is. Min groot eilande is in die Northumberland-seestraat of Chaleurs-baai geleë. Verskeie binnelandse eilande lê in die Saint-Johnrivier, alhoewel geeneen van hulle bewoon is nie. Baie van hierdie eilande is tydens die bou van die Mactaquac-dam in die 1960's oorstroom. Twee eilande in die Kennebecasis-rivier – Kennebecasis-eiland en Darlings-eiland – is permanent bewoon. == Klimaat == Die noorde van Nieu-Brunswyk word deur 'n kontinentale klimaat met warm somers en koue winters gekenmerk, terwyl maritieme invloede in die suide 'n meer gematigde klimaat met relatief milde winters en effens koeler somers tot gevolg het. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur wissel van 2,8&nbsp;°C in die noorde tot 5&nbsp;°C in die suide. Die uiterste temperature, wat ooit in die provinsie aangeteken is, was -47,2&nbsp;°C in 1955 by die Sisson-dam in Noordwes-Nieu-Brunswyk en 39,4&nbsp;°C in 1935 in Nepisiguit Falls in die noordooste. Gemiddelde jaarlikse neerslae wissel van 889 millimeter in die noorde tot 1&nbsp;143 millimeter in die suide en is min of meer oor die hele jaar versprei. Langs die kuslyn van Fundybaai is mis ' gedurende die lente en vroeë somer 'n algemene verskynsel. {{Navigasie indeling Kanada}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nieu-Brunswyk| ]] tsq5hltpkj215qdkmsxjrscwakb44bt 0 30375 2902361 2828807 2026-05-08T12:23:00Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902361 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ballooning Away in Maasai Mara.jpg|duimnael|links|320px|'n Warmlugballon safari in Maasai Mara]] Die '''warmlugballon''' is die eerste suksesvolle passasiersdraende lugvaarttegnologie wat ontwikkel is en dateer terug tot die uitvinding daarvan deur die [[Montgolfier broers]] in [[Annonay]], [[Frankryk]] in 1783. Die eerste vlug wat mense saamgedra het is op 21 November 1783 in Parys deur [[Jean-François Pilâtre de Rozier]] en [[François Laurent d'Arlandes]] onderneem. Warmlugballonne wat deur die lug aangedryf kan word eerder as om bloot deur die wind rondgestoot te word, staan bekend as 'n [[lugskip]] en meer spesifiek 'n [[termiese lugskip]]. 'n Warmlugballon bestaan uit 'n sak wat die vermoë het om die verhitte lug binne te hou. Daaronder word 'n gondola of mandjie gehang (in sommige ballonne wat baie hoog vlieg word 'n lugdigte kapsule daaronder gehang) wat die passasiers en die hittebron/-opwekker dra. Die verhitte lig in die ballon maak dat die lug dryf aangesien dit 'n laer [[digtheid]] het as die relatief kouer lug buite die ballon. Anders as gasballonne hoef dit nie onder geseël te word nie aangesien die stygende warm lug slegs druk op die boonste deel van die ballon uitoefen. Vandag se sportballonne word oor die algemeen uit [[Nylon]] vervaardig en die mond van die ballon (naby aan die brander) word van 'n brandbestande materiaal soos NOMEX ('n Produk van DuPont) vervaardig. Onlangs het mense begin om ballonne in allerhande buitengewone vorme te vervaardig, soos worsbroodjies, [[vuurpyl]]e of die vorm van kommersiële produkte. [[Lêer:2006 Ojiya balloon festival 011.jpg|duimnael|regs|'n Warmlugballon in vlug]] == Geskiedenis == === Voormoderne tyd === [[Lêer:SkyLanternRichy01.jpg|duimnael|'n [[Kongming lantern]], die oudste soort warmlugballon.]] Onbemande warmlugballonne was nog altyd gewild in [[China|Chinese]] geskiedenis. Zhuge Liang van die Shu Han koninkryk in die tydperk van die drie koninkryke, het warmluglanterns vir militêre seindoeleindes aangewend. Hierdie lanterns staan bekend as Kongming lanterns.<ref>[http://books.google.com/books?id=ssO_19TRQ9AC&pg=PA113&ots=vDEuq_hKqc&dq=Kongming+balloon&sig=c3NT-uzoBYhzq203Qofw6XR9MH0 http://books.google.com/books?id=ssO_19TRQ9AC&pg=PA113&ots=vDEuq_hKqc&dq=Kongming+balloon&sig=c3NT-uzoBYhzq203Qofw6XR9MH0 Ancient Chinese Inventions]</ref><ref>{{Cite web |url=http://library.thinkquest.org/23062/balloon.html |title= The Ten Thousand Infallible Arts of the Prince of Huai-Nan |access-date= 8 April 2008 |archive-date=28 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728105935/http://library.thinkquest.org/23062/balloon.html |url-status=dead }}</ref> Daar word ook gegis dat warmlugballonne sowat 1500 jaar gelede deur die Nazca-[[Indiane]] van [[Peru]] gebruik is as 'n hulpmiddel vir die ontwerp van reuse tekeninge op die Nazca vlakte.<ref>{{Cite web |url=http://www.nott.com/Pages/projects.php |title=The Extraordinary Nazca Prehistoric Balloon |access-date= 8 April 2008 |archive-date=14 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714201319/http://www.nott.com/Pages/projects.php |url-status=dead }}</ref> 'n Metode om voorwerpe op hul eie in die lug te laat dryf met behulp van warm lug is bespreek deur die 11de eeuse Joodse geleerde Rashi in sy kommentaar op die Bybel.<ref>Rashi [[Eksodus]] 16:14</ref> === Die eerste aangetekende bemande ballonvlug === [[Lêer:Aeronautics2.jpg|duimnael|Hierdie 1818 tegniese tekening wys hoe vroeë ballonne ontwerp is.]] Die eerste aangetekende gevalle van ballonne wat die vermoë gehad het om passasiers te dra deur van die dryfvermoë van warmlug gebruik te maak is deur die broers Joseph-Michel en Jacques-Etienne Montgolfier in Annonay, Frankryk gebou. Hierdie broers was afkomstig uit 'n familie wat betrokke was by die vervaardiging van papier en hulle inspirasie het gekom toe hulle gesien het hoe die as in vuur na bo styg. Nadat hulle met onbemande ballonne geëksperimenteer het en met ballonne wat diere gedra het, het die eerste ballonvaart met mense aan boord op 19 Oktober 1783 plaasgevind met die wetenskaplike [[Jean-François Pilâtre de Rozier]], Jean-Baptiste Réveillon en Giroud de Villette aan boord by die ''Folie Titon'' in Parys (Hierdie ballon was egter steeds met 'n tou aan die grond vasgeanker). Die amptelike vrye vlug het eers 'n maand later plaasgevind op 21 November 1783.<ref>http://www.start-flying.com/Montgolfier.htm, Start-Flying: history of balloon flying, 2007-12-28</ref><ref>http://www.chm.bris.ac.uk/webprojects2003/hetherington/final/montgolfier_bros.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201106232920/http://www.chm.bris.ac.uk/webprojects2003/hetherington/final/montgolfier_bros.html |date= 6 November 2020 }}, Lighter than air: The Montgolfier Brothers, 2007-12-28</ref><ref>http://www.nasm.si.edu/exhibitions/gal109/NEWHTF/ITM300.HTM {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406191335/http://www.nasm.si.edu/exhibitions/GAL109/NEWHTF/ITM300.HTM |date= 6 April 2008 }}, National Air and Space Museum: Pioneers of Flight gallery, nagegaan op 2007-12-28</ref> Die eerste warmlugballonne was basies materiaalsakke (soms met papier uitgevoer) met 'n rokende vuur op 'n rooster onderaan. === Hedendaags === Vandag word warmlugballonne hoofsaaklik vir ontspanning gebruik. In Suid-Afrika is [[Ballon en Lugskip Federasie van Suid-Afrika|BAFSA]], 'n afdeling van die Aeroklub van Suid-Afrika, die beheerliggaam ten opsigte van die administrasie van ballonsport en -ontspanning. BAFSA reël ook die jaarlikse Suid-Afrikaanse warmlugballonkampioenskappe.<ref>http://www.bafsa.co.za/ BAFSA se amptelike webwerf</ref> Een van die groot gebeurtenisse op die internasionale warmlugballonkalender is die Warmlugballon Fiesta te [[Albuquerque, Nieu-Meksiko|Albuquerque]] in die VSA. Warmlugballonne kan uiters hoë hoogtes bereik. Op 25 November 2005 het Vijapat Singhania die wêreldhoogterekord vir warmlugballonne opgestel deur 21 290&nbsp;m hoog te vlieg.<ref>http://in.news.yahoo.com/051126/137/618bs.html Nuusberig oor Vijaypat Singhania se rekord</ref> Soos met alle ander gelisensieërde vliegtuie moet suurstof verskaf word vir enige vlug wat 3 810&nbsp;m oorskry. Op 15 Januarie 1991 het die ''Virgin Pacific Flyer'' ballon die langste vlug in 'n warmlugballon voltooi toe Per Lindstrand en [[Richard Branson]] van die Verenigde Koninkryk vanaf [[Japan]] na [[Kanada|Noord-Kanada]] gevlieg het. Hierdie ballon met sy 74 duisend [[kubieke meter]], was die grootste wat nog ooit gebou is. Dié ballon was ontwerp om in die transoseaniese straalstrome te vlieg en het ook die vinnigste grondsnelheid vir 'n bemande ballon aangeteken van 394&nbsp;km/h. Die warmballonvlug wat die langste geduur het, was deur Michio Kanda en Hirosuke Tekezawa van Japan op 2 Januarie 1997 tydens 'n vlug wat 50 uur en 38 minute geduur het.<ref>http://records.fai.org/balloons/current.asp?id1=ax&id3=3&id2=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415224316/http://records.fai.org/balloons/current.asp?id1=ax&id3=3&id2=1 |date=15 April 2008 }} Wêreldrekords met Ballonne aangeteken</ref> == Konstruksie == 'n Warmlugballon vir bemande vlugte gebruik 'n enkellaagmateriaalsak met 'n opening aan die onderkant. Onderaan die sak hang 'n mandjie of gondola om passasiers te dra. Die mandjie word gewoonlik van riet of rottang vervaardig, maar kan ook uit [[aluminium]] vervaardig word. Bo aan die mandjie en presies in die middel onder die opening word 'n brander gemonteer wat die vlam in die sak inspuit sodat die lug daarbinne verhit kan word. Die brander word met [[propaan]], 'n [[Vloeibare aardgas|vloeibare petroleumgas]] (VPG) gevoer wat in hoëdruksilinders gestoor word. === Ballonsak === Moderne warmlugballonne word gewoonlik vervaardig uit ligte sterk sintetiese materiale soos ripstop nylon of dacron ('n soort poliëster).<ref name="eballoon">http://www.eballoon.org/balloon/envelope.html, eballoon.org, 2006-12-21</ref> [[Lêer:yellow.balloon.inflation.arp.jpg|duimnael|regs|'n Warmlugballon word gedeeltelik opgeblaas met koue lug vanaf 'n petrolaangedrewe waaier voordat die propaanbranders ingespan word om dit volledig op te blaas.]] Tydens die vervaardigingsproses word die materiaal in panele gesny en aanmekaar gestik saam met die strukturele seilband (webbing) wat die gewig van die gondola of mandjie moet dra. Die warmlugballon kan saamgestel word uit so min as 4 of soveel as 24 of selfs meer panele.<ref name="Head">http://home.att.net/~headballoons/second.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070110095942/http://home.att.net/~headballoons/second.htm |date=10 Januarie 2007 }}, Head Balloons, 2007-01-12</ref> Die ballonsak word dikwels van 'n kroonring aan die bokant voorsien. Hierdie ring is 'n gladde metaalhoepel, gewoonlik aluminium en is ongeveer 300&nbsp;mm in deursnee en die seilbande word daaraan vasgebind. ==== Materiaalbekledings ==== Die materiaal (of 'n gedeelte daarvan, soos die boonste ⅓ daarvan) kan bedek word met 'n seëlaar, soos silikoon of poli-uretaan om dit ondeurlaatbaar vir lug (lugdig) te maak.<ref name="Cameron">http://www.cameronballoons.com/hyperlast.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213021454/http://www.cameronballoons.com/hyperlast.html |date=13 Februarie 2007 }}, Cameron Balloons Hyperlast, 2006-12-21</ref> Dit is dikwels hierdie agteruitgang van die bekleding en die daarmee gepaardgaande verhoogde deurlaatbaarheid vir lug wat die ballonsak nie meer lugwaardig maak nie en nie die verswakking van die materiaal self nie. Hitte, vog en die meganiese slytasie tydens die opstel en verpakking van die ballonsak is die primêre oorsake van die agteruitgang daarvan. Daar bestaan wel produkte vir die herbekleding van die materiaal.<ref name="MidAtlantic">http://www.hotairrepair.com/recoating/, Mid-Atlantic Balloon Repair: Balloon Envelope Fabric Recoating, 2007-03-07</ref> ==== Sakgroottes ==== Ballonsakke is gewoonlik in verskeie groottes beskikbaar. Die kleinste eenpersoon mandjielose ballonne (Hoppers genoem) het minder as 1 000&nbsp;m³ sakvolume (vir 'n perfekte sfeer sou dié volume ooreenstem met 13.3 meter. Aan die anderkant van die skaal is die ballonne wat deur kommersiële besigtigingstoermaatskappye gebruik word en meer as twee dosyn mense kan dra met volumes van soveel as 15 000&nbsp;m³. Die meeste ballonne kan gewoonlik so 3 tot 4 mense dra en het 'n volume van 2 500&nbsp;m³ ==== Uitlate ==== [[Lêer:Hot air balloon interior.jpg|duimnael|regs|Die valskermuitlaat aan die bokant van die ballonsak, soos gesien van onder deur die mond.]] Die bokant van die ballon word gewoonlik met die een of ander soort uitlaat voorsien. Die mees algemene soort uitlaat is 'n ronde flap of ''valskermuitlaat''. Die materiaal word aan sy rante voorsien met 'n stel ventilasielyne wat in die middel bymekaarkom. Die ventilasielyne word op hul beurt aan 'n beheertou verbind wat tot in die mandjie loop. 'n Valskermuitlaat word oopgemaak deur aan die beheertou te trek. As die beheertou losgelaat word, word die uitlaatflap deur die warm lug terug in sy plek gedruk. 'n Valskermuitlaat kan vir 'n kort tydperk oopgemaak word tydens vlug indien dit nodig sou wees om vinnig te daal. Gewoonlik word stadiger dalings bewerkstellig deur die lug in die ballon toe te laat om natuurlik af te koel. Die uitlaat word heeltemal oopgetrek na landing om die ballon heeltemal af te blaas. 'n Ouer, minder gebruikte soort uitlaat is die "[[Velcro]]" tipe uitlaat. Dit bestaan ook uit 'n ronde materiaaldak aan die bokant van die ballon. In plaas van 'n stel ventilasielyne wat die uitlaat gereeld oop en toe kan maak word hierdie soort uitlaat deur "haak en lus" hegters vasgeheg (soos Velcro) en word slegs aan die einde van die vlug oopgemaak. Ballonne met hierdie soort uitlaat word gewoonlik van 'n tweede maneuveruitlaat voorsien aan die kant in plaas van bo-op die ballon. Sommige warmlugballonne het draai-uitlate wat kantuitlate is wat oopgemaak kan word om die ballon in die ronde te laat draai. Sulke uitlate is baie nuttig vir ballonne met reghoekige mandjies om te verseker dat die breër kant dwars teenoor die landingsrigting opgelyn word en ook in die geval van besigtigingstoere om passasiers 'n uitsig aan alle kante te gee. === Brander === [[Lêer:Balloon fuel.jpg|duimnael|regs|'n Brander wat vuur in die ballonsak instuur.]] Die brandereenheid vergas die vloeibare propaan, meng dit met lug, ontsteek die mengsel en stuur die vlamme en uitlaatgasse in die mond van die ballonsak in. Die eenheid kan bestaan uit een of meer indiwiduele branders waarvan die loods een of meer op 'n slag kan gebruik om die verlangde hoeveelheid warmte op te wek. Elke brander word gekenmerk deur 'n metaalspoel va propaanbuise waardeur die vlamme opskiet om die propaan brandstofvoer te voorverhit. Die brandereenheid kan onder die mond van die ballonsak gehang word of op 'n stellasie bo op die mandjie gemonteer word. Die brander kan ook op 'n kompasbeuel (ook soms 'n kardan- of dryfas genoem) gemonteer word om die loods in staat te stel om die vlam in die mondopening in te mik en sodoende te verhoed dat die materiaal van die opening oorverhit word. Die loods aktiveer die brander deur die propaanklep oop te draai. Die klep word soms vooraf belas deur 'n veer sodat dit outomaties kan toemaak of andersins kan dit oop bly totdat die loods dit toemaak. Die brander word van 'n loodsvlam voorsien om die propaan-en-lug mengsel te ontseek. Die loodsvlam kan aangesteek word deur van 'n flint of 'n aansteker gebruik te maak of deur 'n ingeboude [[piëso-elektrisiteit|piëso-elektriese]] vonk.<ref name="LindstrandFuel">http://lindstrand.com/?id=14, Lindstrand Fuel System: Burners & Tanks, 2007-03-05</ref> Sommige branders word toegerus met 'n sekondêre brander wat minder raas wanneer dit brand vir wanneer daar oor wild of lewende hawe gevlieg word. Branders kan tipies soveel as 31,7 MJ se warmte opwek.<ref name="Sundance">http://www.sundanceballoons.com/faqs.cfm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509174230/http://www.sundanceballoons.com/faqs.cfm |date= 9 Mei 2008 }}, Sundance Balloons Frequently Asked Questions, nagegaan op 2007-03-05</ref> Die druk benodig om brandstof deur die voerbuis by die brander uit te kry kan deur die [[dampdruk]] van die propaan self verskaf word indien dit warm genoeg is of deur die inspuit van 'n inerte gas soos [[stikstof]].<ref name="LindstrandFuel" /> Die silinders kan ook voorverhit word deur van elektriese verhittingsband gebruik te maak om die dampdruk hoog genoeg te kry vir vlieg in koue weersomstandighede.<ref name="BalloonLife">http://www.balloonlife.com/publications/balloon_life/9612/nitrogen.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011202602/http://www.balloonlife.com/publications/balloon_life/9612/nitrogen.htm |date=11 Oktober 2007 }}, Stikstof teenoor Verhittingsband, nagegaan op 2007-11-13</ref> Verhitte silinders word gewoonlik in 'n isolasiekombers toegedraai om die hitte te behou tydens die opstelling en die vlug. === Instrumentasie === 'n Ballon kan met 'n verskeidenheid instrumente toegerus word om die loods by te staan. Tipies sluit dit 'n [[hoogtemeter]], 'n stygspoedmeter en termometers om die lugtemperatuur binne en buite die ballonsak te bepaal.<ref name="lindstrand">http://www.lindstrand.com/instruments.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321023058/http://www.lindstrand.com/instruments.php |date=21 Maart 2012 }}, FLYTEC 3040 DIGITAL WIRELESS INSTRUMENT PACKAGE, 2006-12-26</ref> 'n [[Globale posisioneringstelsel|GPS-ontvanger]] kan ook nuttig wees om die grondspoed aan te dui (tradisionele pitotbuisspoedmeters in vliegtuie sal nie werk nie, aangesien die ballon saam met die wind beweeg) en om rigting te bepaal. === Gekombineerde massa === Die gekombineerde massa van 'n gemiddelde stelsel is tipies: * die ballonsak: 113&nbsp;kg * mandjie: 63,5&nbsp;kg * brander: 22.7&nbsp;kg * 3 brandstoftenks met brandstof: 184&nbsp;kg * 5 passasiers: 340&nbsp;kg * die lug binne-in die ballonsak – volume 2&nbsp;832&nbsp;m³ en teen 120&nbsp;°C is die digtheid van droë lug 0,898&nbsp;kg/m³ wat 'n massa van 2 551&nbsp;kg gee. Die totale massa van so 'n stelsel is dus sowat 3,2 ton.<ref name="Cameron" /> == Teorie van werking == [[Lêer:Cloudhoppers.jpg|regs|duimnael|'n Paar van die sogenaamde Hopper ballonne.]] Deur die lugtemperatuur binne die ballonsak te verhoog word dit ligter as die omliggende lug. Die ballon dryf na bo as gevolg van die stukrag wat daarop uitgeoefen word. Hierdie krag is dieselfde soort krag wat voorwerp op water laat dryf soos beskryf deur [[Archimedes se wet]]. Die hoeveelheid stukrag wat deur warmlugballon verskaf word hang hoofsaaklik af van die verskil in die temperatuur van die lug binne en buite die ballonsak. Die meeste ballonsakke word van nylon vervaardig en die maksimum temperatuur binne die ballonsak word beperk tot ongeveer 120&nbsp;°C. Die smeltpunt van nylon is beduidend hoër as hierdie temperatuur (ongeveer 230 °C). Die laer temperature word egter gebruik omdat die meganiese sterkte van nylon mettertyd verminder. Met 'n 120 °C maksimum temperatuur kan sowat 400 tot 500 ure se vlug afgelê word voordat die materiaal vervang moet word. Baie loodse bedryf hulle ballonsakke teen temperature ver onder hierdie maksimum temperature om hulle ballonne se lewensduur so lank as moontlik te maak. Teen gewone atmosferiese toestande vereis 'n ballon ongeveer 3&nbsp;m³ sakvolume om 'n kilogram te dra. Die presiese hoeveelheid stukrag hang nie alleen van die temperatuur binne-in nie maar ook die buitenste temperatuur, die hoogte bo seespieël en die voggehalte van die omliggende lug. Hoe warmer die buitelugtemperatuur, hoe minder stukrag sal verkry kan word. In die onderste laag van die atmosfeer sal die stukrag met ongeveer 3% verminder vir elke 1 000 meter wat dit styg.<ref>http://www.overflite.com/thermo.html Hoe om die massa van lug en die stukrag van 'n warmlugballon te bepaal, nagegaan op 2008-01-01</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == * Le Roux, Francette: Op maat van die wind. In: Suid-Afrikaanse Panorama. Jaargang 37, nr. 1, Januarie/Februarie 1992. ISSN 0491-4783 * Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China'' Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2, Mechanical Engineering. Taipei: Caves Books Ltd. == Eksterne skakels == {{Commons|Hot air balloon|Hot air balloon}} === Konstruksietegnieke === * http://www.xlta.org/ XLTA.org – 'n Webwerf wat fokus op hoe om jou eie ballon te bou. * http://www.madehow.com/Volume-3/Hot-Air-Balloon.html Warmlugballonnaslaanwerk – agtergrond, geskiedenis, roumateriale en die vervaardigingsproses. === Geskiedenis === * http://www.nott.com/Pages/projects.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714201319/http://www.nott.com/Pages/projects.php |date=14 Julie 2011 }} Gissinge oor die moontlike bestaan van die prehistoriese Nazca warmlugballon * http://www.ballooning-rides.co.uk/hot-air-balloon-history.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090621002756/http://www.ballooning-rides.co.uk/hot-air-balloon-history.html |date=21 Junie 2009 }} Meer inligting oor die geskiedenis van warmlugballonne. * http://ahmerhussain.googlepages.com/chemistry-hotairballonhistory.pdf 'n Student se verhandeling oor warmlugballonne. === Ander === * http://www.balloonsimulator.com Warmlugballon-simulator – leer meer oor die dinamika van 'n warmlugballon op hierdie internetgebaseerde simulator * http://www.ferraraballoonsfestival.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202191238/http://ferraraballoonsfestival.com/ |date= 2 Desember 2021 }} Die grootste Italiaanste Ballonfees in Ferrara * http://www.hotairballooning.com Webwerf oor warmlugballonne * http://www.skygod.com/quotes/balloons.html Aanhalings oor ballonne * http://www.canadaballoons.com/BestPhotos.php Fotos van warmlugballonne * http://www.kissesoffire.com/picturedatabase.html Ballonfoto's op 'n databasis * http://www.balloonsworld.com Warmlugballonnuusbrief * http://www.youtube.com/watch?v=8bFj2AA2O9o Video van die verstommende sneespapierwarmlugballon {{Normdata}} [[Kategorie:Lugvaart]] r4z2ep2k5pavwl77ljn7hw1p591mckp 0 31808 2902542 2847889 2026-05-08T22:32:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902542 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = '''Аҧсны Аҳәынҭқарра'''<br /> '''Aphsny Axwynthkharra''' <small>([[Abchasies]])</small><br />'''აფხაზეთი'''<br />'''Apkhazeti''' <small>([[Georgies]])</small><br />'''Респу́блика Абха́зия'''<br />'''Respublika Abkhaziya''' <small>([[Russies]])</small> |volle_naam = '''Republiek Abchasië''' |algemene_naam = Abchasië |beeld_vlag = Flag of the Republic of Abkhazia.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Abkhazia.svg |simbool_tipe = Embleem |beeld_kaart = Abkhaziaorthographicprojection.svg |leuse = |volkslied = [[Aiaaira|Аиааира]]<br /><small>([[Transliterasie|tr.]]: ''Aiaaira'')</small><br /><small>''(Abchasies vir: "Oorwinning")''</small><br /><center>[[Lêer:National anthem of Abkhazia – Aiaaira (Аиааира) (orchestral vocal version).ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Abchasies]] en [[Russies]]{{smallsup|a}} |hoofstad = [[Soechoemi]] {{Koördinate|43|00|N|40|59|O}} |latd = 43 |latm = 00 |latNS = N |longd = 40 |longm = 59 |longEW = O |grootste_stad = [[Soechoemi]] |regeringsvorm = Unitêre semi-presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Aslan Bzhania]]<br />[[Alexander Ankwab]] |oppervlak_rang = |oppervlak_grootte = |oppervlak = 8&nbsp;640<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Abkhazia |title=Abkhazia |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=7 September 2022}}</ref> |oppervlakmi² = 3&nbsp;336 |persent_water = feitlik geen |bevolking_skatting = 244&nbsp;926<ref name="ugrsa">{{ab}} {{cite web |url=https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=386 |title=Государственный комитет Республики Абхазия по статистике |publisher=Abchasiese Statistieke Kantoor |accessdate=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606105925/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=386 |archive-date=6 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2020 |bevolking_rang = – |bevolking_sensus = 240&nbsp;705<ref name="ugrsa" /> |bevolking_sensus_jaar = 2011 |bevolkingsdigtheid = 28,3 |bevolkingsdigtheidmi² = 73,3 |bevolkingsdigtheidrang = |BBP_PPP = $500&nbsp;miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.georgiatimes.info/en/news/37913.html |title=Abkhazia calculated GDP – News |publisher=GeorgiaTimes.info |date=7 Julie 2010 |accessdate=14 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141622/http://www.georgiatimes.info/en/news/37913.html |archive-date=2 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |BBP_PPP_rang = |BBP_PPP_jaar = 2010 |BBP_PPP_per_kapita = $2&nbsp;039 |BBP_PPP_per_kapita_rang = |BBP = |BBP_rang = |BBP_jaar = |BBP_per_kapita = |BBP_per_kapita_rang = |onafhanklikheidstipe = Gedeeltelik erkende staat |onafhanklikheidsgebeure = • Georgiese nietigverklaring<br />van alle Sowjetse<br />wette en verdrae<br />• Verklaring van soewereiniteit{{smallsup|b}}<br />• Georgiese<br />onafhanklikheidsverklaring<br />• Ontbinding van<br />die [[Sowjetunie]]<br />• Abchasiese<br />onafhanklikheidsverklaring<br />• Huidige grondwet<br />• Grondwetlike referendum<br />• Onafhanklikheidswet{{smallsup|c}}<br />• Eerste internasionale<br />erkenning{{smallsup|d}} |onafhanklikheidsdatums = <br />van [[Georgië]]<ref>{{ru}} {{cite web |author=Site programming: Denis Merkushev |url=http://www.abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/independence.php |title=Акт о государственной независимости Республики Абхазия |publisher=Abkhaziagov.org |accessdate=9 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128084236/http://www.abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/independence.php |archive-date=28 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{ru}} {{cite web |url=http://www.apsnypress.info/news2008/September/22.htm |title=Апсныпресс – государственное информационное агенство Республики Абхазия |publisher=Apsnypress.info |accessdate=14 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528185616/http://www.apsnypress.info/news2008/September/22.htm |archive-date=28 Mei 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://unpo.org/content/view/713/236/ |title=Abkhazia: Review of Events for the Year 1996 |publisher=UNPO |date=31 Januarie 1997 |accessdate=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712065237/https://unpo.org/content/view/713/236/ |archive-date=12 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /><br /><br />[[20 Junie]] [[1990]]<br />[[25 Augustus]] [[1990]]<br /><br />[[9 April]] [[1991]]<br /><br />[[26 Desember]] [[1991]]<br /><br />[[23 Julie]] [[1992]]<br />[[26 November]] [[1994]]<br />[[3 Oktober]] [[1999]]<br />[[12 Oktober]] [[1999]]<br /><br />[[26 Augustus]] [[2008]] |MOI = |MOI_rang = |MOI_jaar = |MOI_kategorie = |Gini = |Gini_rang = |Gini_jaar = |Gini_kategorie = |geldeenheid = [[Abchasiese apsar|Apsar]]<br />[[Roebel|Russiese roebel]]{{smallsup|e}} |geldeenheid_kode = RUB |land_kode = GE-AB |tydsone = GET |utc_afwyking = [[UTC+04:00|+4]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+04:00|+4]] |internet_domein = – |skakelkode = 7 840 / 940 en +995 44<ref>{{en}} {{cite web |title=Abkhazia remains available by Georgian phone codes |url=http://www.today.az/print/news/georgia/58953.html |date=6 Januarie 2010 |accessdate=27 April 2020 |publisher=today.az |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220030035/http://www.today.az/print/news/georgia/58953.html |archive-date=20 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} [http://www.wtng.info/wtng-995-ge.html 2011 – national renumbering for Georgia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220025759/http://www.wtng.info/wtng-995-ge.html |date=20 Desember 2013 }}</ref> |voetskrif = a. Die Russiese taal word as staatstaal erken (Artikel 6 van die Grondwet) en word ook wyd in ander instellings gebruik.<br />b. Nietig verklaar deur Georgië onmiddellik daarna.<br />c. Te stig, met terugwerkende effek, ''[[de jure]]'' onafhanklikheid sedert die oorlog van 1992–1993.<br />d. Deur Rusland. Sedertdien het 'n bykomende vier VN-lidlande Abchasië se onafhanklikheid erken.<br />e. ''[[De facto]]'' geldeenheid. Verskeie Abchasiese apsar-herdenkingsmunte is uitgereik. Die apsar het 'n vaste wisselkoers, gekoppel aan die Russiese roebel (1 roebel = 0,10 apsar). }} '''Abchasië''' ([[Abchasies]]: Аҧсны́, ''Apsny'', [apʰsˈnɨ]; [[Georgies]]: აფხაზეთი, ''Apkhazeti'', [ɑpʰxɑzɛtʰi]; [[Russies]]: Абха́зия, ''Abkhа́ziya'', [ɐpˈxazʲɪjə]), amptelik die '''Republiek Abchasië''' (Abchasies: Аҧсны Аҳәынҭқарра, ''Aphsny Axwynthkharra''; Russies: Респу́блика Абха́зия, ''Respublika Abkhaziya''), is volgens [[internasionale reg]] 'n deel van [[Georgië]], maar vorm ''[[de facto]]'' 'n onafhanklike<ref>{{en}} {{cite book|author=Olga Oliker, Thomas S. Szayna|title=Faultlines of Conflict in Central Asia and the South Caucasus: Implications for the U.S. Army.|publisher=[[RAND Korporasie|Rand Corporation]]|year=2003|isbn=0-8330-3260-7}}</ref><ref>{{en}} [http://www.c-r.org/resources/occasional-papers/abkhazia-ten-years-on.php Abkhazia: ten years on.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205052756/http://www.c-r.org/resources/occasional-papers/abkhazia-ten-years-on.php |date= 5 Februarie 2012 }} By Rachel Clogg, Conciliation Resources, 2001</ref><ref>{{en}} Medianews.ge. [http://www.medianews.ge/Politics/841.html Training of military operations underway in Abkhazia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928005305/http://www.medianews.ge/Politics/841.html |date=28 September 2007 }}, 21 Augustus 2007</ref><ref>{{en}} Emmanuel Karagiannis. Energy and Security in the Caucasus. Routledge, 2002. {{ISBN|0-7007-1481-2}}</ref> republiek,<ref>{{en}} GuardianUnlimited. [http://www.guardian.co.uk/russia/article/0,,2143104,00.html Georgia up in arms over Olympic cash]</ref><ref>{{en}} International Relations and Security Network. [http://www.isn.ethz.ch/news/sw/details.cfm?id=15265 Kosovo wishes in Caucasus]. By Simon Saradzhyan</ref> sonder algemene internasionale erkenning. [[Lêer:Abkh-satellite.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Abchasië]] [[Lêer:Georgia high detail map.png|duimnael|links|’n Kaart van [[Georgië]] wat die gebiede Abchasië (groen) en [[Suid-Ossetië]] (pers) aandui, wat albei de facto onafhanklik is]] [[Lêer:Ridge view from pitsunda cape.jpg|duimnael|links|Die [[Kaukasus]]berge, soos gesien vanaf die Pitsoenda-kaap in Abchasië]] Alhoewel Georgië nie beheer oor Abchasië uitoefen nie, beskou die Georgiese regering, die [[Verenigde Nasies]] en die meerderheid van die wêreld se regerings Abchasië as deel van Georgië, wie se grondwet na dié gebied as die '''Outonome Republiek Abchasië''' verwys. Abchasië is in die Suid-[[Kaukasus]] langs die [[Swartsee]]kus geleë. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Soechoemi]]. Abchasië beslaan 'n oppervlakte van 8&nbsp;640&nbsp;km² en het 'n bevolking van 244&nbsp;926 in 2020 gehad. Abchasië grens in die noorde aan die [[Rusland|Russiese]] deelgebiede [[Karatsjai-Tsjerkessië]] en [[Krasnodar-krai]]. Soms word na Abchasië, [[Suid-Ossetië]] en [[Transnistrië]] as post-Sowjetse "bevrore konfliksones" verwys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2006/05/mil-060523-rferl01.htm |title=OSCE: De Gucht Discusses Montenegro Referendum, Frozen Conflicts |accessdate=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130080608/https://www.globalsecurity.org/military/library/news/2006/05/mil-060523-rferl01.htm |archive-date=30 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.iasps.org/eng_editor/socor_show.php?lang=&main=&type=6&article_id=356 |title=Frozen Conflicts in the Black Sea-South Caucasus Region |accessdate=26 Maart 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605100210/http://www.iasps.org/eng_editor/socor_show.php?lang=&main=&type=6&article_id=356 |archivedate=5 Junie 2013}}, IASPS Policy Briefings, 1 Maart 2004</ref> Almal is lidlande van die Gemeenskap vir Demokrasie en Regte van Nasies. == Politiek == === Internasionale erkenning === [[Lêer:Abkhazia and South Ossetia international recognition.svg|duimnael|links|Internasionale erkenning van Abchasië en Suid-Ossetië: {{sleutel|#ff0000|Abchasië en Suid-Ossetië}} {{sleutel|#008800|VN-lidlande wat Abchasië en Suid-Ossetië se onafhanklikheid erken}} {{sleutel|#ff8c00|''De facto'' lande wat Abchasië en Suid-Ossetië se onafhanklikheid erken}} {{sleutel|#e6ea40|''De facto'' lande wat Suid-Ossetië se onafhanklikheid erken}} {{sleutel|#c0c0c0|Lande wat die onafhanklikheid van Abchasië en Suid-Ossetië nie erken nie}}]] ; VN-lidlande * {{vlagland|Rusland}} erken Abchasië sedert 26 Augustus 2008 ná die Suid-Ossetië-oorlog van 2008.<ref name="chinadaily.com.cn">{{en}} {{cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/world/2008-09/06/content_7005202.htm |title=Russia welcomes Nicaragua's recognition of South Ossetia, Abkhazia |work=China Daily |date=6 September 2008 |accessdate=9 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200118230558/http://www.chinadaily.com.cn/world/2008-09/06/content_7005202.htm |archive-date=18 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * {{vlagland|Nicaragua}} erken Abchasië op 5 September 2008.<ref name="ncrg_recognition">{{es}} {{cite web|url=http://www.cancilleria.gob.ni/publicaciones/r_abjasia.pdf|title=DECRETO No. 47-2008|last=Ortega|first=Daniel|author2=Manuel Coronel Kautz|date=3 September 2009|publisher=Gobierno de Reconciliación y Unidad Nacional|accessdate=9 Mei 2015|archive-date= 9 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080909232312/http://www.cancilleria.gob.ni/publicaciones/r_abjasia.pdf|url-status=dead}}</ref> * {{vlagland|Venezuela}} erken Abchasië op 10 September 2009.<ref>{{ru}} [http://www.interfax.ru/news.asp?id=99801 "Венесуэла признает независимость Абхазии и Южной Осетии"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217221644/http://www.interfax.ru/news.asp?id=99801 |date=17 Desember 2013 }}</ref> * {{vlagland|Nauru}} erken Abchasië op 15 Desember 2009.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://en.rian.ru/exsoviet/20091215/157242695.html |title=Pacific island recognizes Abkhazia's independence |publisher=RIA Novosti |accessdate=9 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508215546/http://en.rian.ru/exsoviet/20091215/157242695.html |archive-date=8 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * {{vlagland|Sirië}} erken Abchasië op 29 Mei 2018.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.rferl.org/a/georgia-syria-establishes-diplomatic-relations-with-abkhazia-south-ossetia/29257063.html |title=Georgia Severs Relations With Syria For Recognizing Abkhazia, South Ossetia |work=rferl.org |date=29 Mei 2018 |accessdate=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407200611/https://www.rferl.org/a/georgia-syria-establishes-diplomatic-relations-with-abkhazia-south-ossetia/29257063.html |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ; Gedeeltelik erkende en nie-erkende gebiede * {{vlagland|Suid-Ossetië}} erken Abchasië op 17 November 2006.<ref name="Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же">{{ru}} {{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html |title=Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же |publisher=Newsru |date=17 November 2006 |accessdate=14 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203203941/https://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html |archive-date=3 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * {{vlagland|Transnistrië}} erken Abchasië op 17 November 2006.<ref name="Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же" /> ; Voormalige erkenning * {{vlagland|Vanuatu}} erken Abchasië op 23 Mei 2011,<ref name="vanuatu">{{en}} {{cite web|url=http://www.governmentofvanuatu.gov.vu/index.php?option=com_content&view=article&id=127:vanuatus-recognition-to-the-republic-of-abkhazia&catid=70:archived-news&Itemid=1|title=Vanuatu’s recognition to the Republic of Abkhazia|date=2011-10-07|accessdate=9 Mei 2015|publisher=Government of Vanuatu|archive-date=18 Desember 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218140303/http://www.governmentofvanuatu.gov.vu/index.php?option=com_content&view=article&id=127:vanuatus-recognition-to-the-republic-of-abkhazia&catid=70:archived-news&Itemid=1|url-status=dead}}</ref> maar neem die erkenning op 20 Mei 2013 terug.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/130520/vanuatu-scraps-recognition-georgia-breakaway-region#1 |title=Vanuatu scraps recognition of Georgia breakaway region |date=20 Mei 2013 |accessdate=9 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160626053111/http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/130520/vanuatu-scraps-recognition-georgia-breakaway-region |archive-date=26 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bloomberg.com/news/2013-05-20/georgia-says-vanuatu-has-withdrawn-recognition-of-abkhazia.html |title=Georgia Says Vanuatu Has Withdrawn Recognition of Abkhazia |date=20 Mei 2013 |publisher=Bloomberg |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006203722/http://www.bloomberg.com/news/2013-05-20/georgia-says-vanuatu-has-withdrawn-recognition-of-abkhazia.html |archive-date=6 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * {{vlagland|Tuvalu}} erken Abchasië op 18 September 2011,<ref>{{en}} {{cite news |url=https://sputniknews.com/world/20110923167060636/ |title=Tuvalu becomes sixth state to recognize Abkhazia |publisher=RIAN |accessdate=14 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110924/https://sputniknews.com/world/20110923167060636/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> maar neem die erkenning op 31 Maart 2014 terug.<ref>{{en}} [http://www.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=59&info_id=17401 mfa.gov.ge: ''Statement of the Georgian Foreign Ministry regarding the establishment of diplomatic and consular relations''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331144318/http://mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=59&info_id=17401 |date=31 Maart 2014 }}</ref> == Etniese samestelling == [[Lêer:Caucasus-ethnic en.svg|duimnael|links|Etniese kaart van die Kaukasus-streek]] [[Abchasiërs]] vorm met 124&nbsp;115 inwoners 'n stewige meerderheid van die bevolking (51,0 persent).<ref name="sensus">{{en}} [http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic2015.htm Ethnic composition of Abkhazia 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211122080001/http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic2015.htm |date=22 November 2021 }}</ref> {| class="wikitable" width="40%" ! colspan=4 | Etniese samestelling van Abchasië (2015)<ref name="sensus" /> |- ! Etniese groep !! Aantal !! % |- | '''[[Abchasiërs]]''' || '''124&nbsp;115''' || '''51,0''' |- | [[Georgiërs]] || 43&nbsp;496 || 17,9 |- | [[Armene]] || 41&nbsp;925 || 17,2 |- | [[Russe]] || 22&nbsp;301 || 9,2 |- | Mingreliërs || 3&nbsp;244 || 1,3 |- | [[Oekraïners]] || 1&nbsp;758 || 0,7 |- | [[Grieke]] || 1&nbsp;350 || 0,6 |- | [[Turke]] || 723 || 0,3 |- | [[Ossetiërs]] || 596 || 0,2 |- | [[Tartare]] || 355 || 0,1 |- | [[Estlanders]] || 354 || 0,1 |- | [[Roma]] || 276 || 0,1 |- | [[Belarusse]] || 265 || 0,1 |- | Ander || 2&nbsp;448 || 1,0 |- ! Totaal !! 243&nbsp;206 !! 100 |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Abkhazia|Abchasië}} * {{en}} {{Wikivoyage|Abkhazia|Abchasië}} * {{ka}} [http://abkhazia.gov.ge/ Amptelike webwerf van die Outonome Republiek Abchasië] * {{ru}} [http://www.abjasia.org/ Amptelike webwerf van die Republiek Abchasië] {{Lande van Asië}} {{Lande van Europa}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Abchasie}} [[Kategorie:Abchasië| ]] [[Kategorie:Omstrede gebiede]] soxmlq30yuqi6n0wta7w7hvr8s0xr8w 0 33114 2902416 2859366 2026-05-08T18:00:49Z SpesBona 2720 + skakel 2902416 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbywêreldbeker | kenteken = Rugbywêreldbeker 2011.svg | kentekengrootte = | gasheer = {{vlagland|Nieu-Seeland}} | datums = 9 September – 23 Oktober | nasies = 20 (92 kwalifiseer) | kampioen = {{NZLru}} | naaswenner = {{FRAru}} | derdeplek = {{AUSru}} | wedstryde = 48 | bywoning = 1477294 | drieë = 262 | toppuntebehaler = {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Morné Steyn]] (62)<ref name="Most_Points">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/stats/players?metric=points&event=1023 |title=Rugby World Cup 2011: Player Stats |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> | meeste drieë = {{vlagikoon|Engeland}} [[Chris Ashton]]<br />{{vlagikoon|Frankryk}} [[Vincent Clerc]] (6 drieë elk)<ref name="Most_Tries">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/stats/players?metric=tries&event=1023 |title=Rugby World Cup 2011: Player Stats |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> | vorige = [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] | volgende = [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] }} Die '''Rugbywêreldbeker 2011''' ([[Engels]]: ''2011 Rugby World Cup''; [[Maori (taal)|Maori]]: ''Ipu o te Ao Whutupōro 2011'') is van 9 September tot 23 Oktober 2011 in [[Nieu-Seeland]] beslis. Dit was die sewende [[rugbywêreldbeker]]toernooi van die vierjaarlikse rugbywêreldkampioenskap wat deur die [[Wêreldrugby|Internasionale Rugbyraad]] (IRR; nou Wêreldrugby) aangebied word en die vierde in die [[Suidelike Halfrond]]. Nieu-Seeland het saam met [[Australië]] die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] gehuisves. Nieu-Seeland se bod om die toernooi aan te bied is in 2005 bo Japan en Suid-Afrika s’n verkies. [[Lêer:Rugby World Cup Trophy.JPG|duimnael|links|upright|Die [[Webb Ellis-beker]] waarom meegeding is]] Die toernooi se formaat van 2003 en 2007 het onveranderd gebly en 20 nasionale [[rugby]]spanne het aan die Rugbywêreldbeker 2011 deelgeneem: die twaalf regstreekse kwalifiseerders van die 2007-toernooi ([[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]], [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[All Blacks|Nieu-Seeland]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]], [[Springbokke|Suid-Afrika]], [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]]), saam met die agt beste spanne van die kwalifisering ([[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]], [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]], [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]], [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]], [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]], [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]], [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] en die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]]). Tydens die Rugbywêreldbeker 2011 is 48 wedstryde gespeel, waaronder 40 tydens die groepfase en agt tydens die uitklopfase, insluitende die eindstryd. Die spanne is in vier groepe van vyf elk verdeel, waarvan elke span een keer teen al die ander spanne in die groep gespeel het. Die twee beste spanne van elke groep het hierna vir die kwarteindrondte gekwalifiseer, terwyl die drie beste spanne van elke groep – altesaam twaalf spanne – regstreeks vir die volgende [[Rugbywêreldbeker 2015]] in [[Engeland]] en [[Wallis]] gekwalifiseer het. Voor die afskop van die Rugbywêreldbeker 2011 is Nieu-Seeland, Australië, Suid-Afrika, Engeland en Frankryk as gunstelinge op die titel beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://bleacherreport.com/articles/814304-2011-rugby-world-cup-predictions |title=2011 Rugby World Cup Predictions |publisher=[[Bleacher Report]] |author=Aidan Mackie |date=22 Augustus 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/nov/05/contenders-2011-rugby-world-cup |title=How are the contenders shaping up for the 2011 Rugby World Cup? |publisher=[[The Guardian]] |author=Shaun Edwards |date=5 November 2010 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die gasheer Nieu-Seeland het die eindstryd op [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]] teen Frankryk met 8–7 gewen en sodoende sy tweede wêreldtitel ná [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] ingepalm. Dit is die derde keer wat die gasheer die rugbywêreldbekertoernooi kon wen, ná Nieu-Seeland in 1987 en Suid-Afrika in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]]. Daarbenewens het Nieu-Seeland die eerste rugbyland geword wat die rugbywêreldbekertitel vir beide mans en vroue op dieselfde tydstip gehou het, nadat die vrouespan die 2010-wêreldbekertoernooi kon wen. Edenpark het die eerste rugbystadion geword wat die rugbywêreldbekereindwedstryd vir meer as een keer – ná die 1987-toernooi – gehuisves het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/newzealand/rugby/ground/16155.html |title=Eden Park |publisher=ESPNscrum |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Australië het in die derde en Wallis in die vierde plek geëindig. Interessant genoeg het in die laaste vier wedstryde – die bronseindstryd en die eindstryd – dieselfde vier lande verskyn as tydens die erste Rugbywêreldbeker 1987, wat ook in Nieu-Seeland beslis is. Die verdedigende kampioen Suid-Afrika is in die kwarteindrondte deur Australië met 11–9 uitgeskakel. [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] is ná vier nederlae reeds in die groepfase uitgeskakel. Die [[Russiese nasionale rugbyspan]] het vir die eerste keer aan ’n rugbywêreldbekertoernooi deelgeneem. Die toernooi was die grootste sportgebeurtenis wat ooit in Nieu-Seeland aangebied is,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/business/christchurch-loses-all-rwc-games/PQN7SI6ZWP5R6MER436HDVXVPA/?c_id=3&objectid=10712838 |title=Christchurch loses all RWC games |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=16 Maart 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> groter as die Rugbywêreldbeker 1987, [[Statebondspele]] 1990, [[Krieketwêreldbeker 1992]], [[America's Cup]] 2003 en die toer van die [[Britse en Ierse Leeus]] na Nieu-Seeland in 2005.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mfat.govt.nz/RWC2011/index.php |title=Rugby World Cup 2011 |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |date=26 September 2011 |accessdate=10 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210062455/http://www.mfat.govt.nz/RWC2011/index.php |archive-date=10 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die organiseerders het 95&nbsp;000 oorsese besoekers verwag wat na Nieu-Seeland vir die aangeleentheid sou reis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/business/here-come-the-cup-fans/PIVME272J2DLE3AXK4VEUWPJSM/?c_id=3&objectid=10746238 |title=Here come the Cup fans |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Owen Hembry |date=19 Augustus 2011 |accessdate=26 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926135334/https://www.nzherald.co.nz/business/here-come-the-cup-fans/PIVME272J2DLE3AXK4VEUWPJSM/?c_id=3&objectid=10746238 |archive-date=26 September 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rbnz.govt.nz/-/media/e6d0ae877fef48a582ecdd3821c51099.ashx?sc_lang=en |title=No.1 The macroeconomic impact of the Rugby World Cup |publisher=Reserwebank van Nieu-Seeland |author=Adam Richardson |date=Augustus 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Ná die toernooi is beraam dat sowat 133&nbsp;200 toeriste Nieu-Seeland ten einde van die 2011-toernooi besoek het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.mbie.govt.nz/dmsdocument/2757-rugby-world-cup-2011-a-tourism-perspective-pdf |title=New Zealand’s 2011 Rugby World Cup: A Tourism Perspective |publisher=Nieu-Seelandse Ministerie van Sake, Innovasie en Indiensneming |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Met sowat 3,9 miljard televisiekykers wêreldwyd was die Rugbywêreldbeker 2011 een van die mees gesiene rugbywêreldbekertoernooi tot dusver. Altesaam is daar amper 1,5 miljoen kaartjies vir die 48 wedstryde verkoop, waarmee elke wedstryd gemiddeld 30&nbsp;777 toeskouers gelok het;<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/rugby-world-cup/history/rwc-2011/ |title=2011 Rugby World Cup in Review |publisher=Rugby Pass |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> die wedstryde het ’n bywoning van 87% gehad.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/260185025_Rugby_World_Cup_2011_Sport_Mega-events_between_the_Global_and_the_Local |title=Rugby World Cup 2011: Sport Mega-events between the Global and the Local |publisher=researchgate |author=Steve J Jackson |date=September 2013 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die wedstryde het op 9 September 2011 begin en is oor sewe weke geskeduleer. Die eindstryd het op Sondag, 23 Oktober 2011 op Edenpark in Auckland plaasgevind. Dié dag is gekies omdat dit op ’n lang naweek in Nieu-Seeland geval het (24 Oktober is [[werkersdag]] in Nieu-Seeland).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.allblacks.co.nz/index.cfm?layout=displayNews&newsArticle=6419 |title=Final date for RWC 2011 revealed |publisher=[[All Blacks]] |date=24 Julie 2007 |accessdate=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930005939/http://www.allblacks.co.nz/index.cfm?layout=displayNews&newsArticle=6419 |archive-date=30 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is ’n 10-ure verskil in tyd tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika, gevolglik is al die wedstryde vroegoggend in Suid-Afrika gebeeldsend. Die Rugbywêreldbeker 2011 is tot dusver die toernooi met die minste geelkaarte sedert die instelling van die 10-minuut-tydstraf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby365.com/countries/argentina/cards-like-christmas-world-cups-red-and-yellow-records/ |title=Cards like Christmas: World Cup’s red and yellow records |publisher=Rugby365 |author=Antoinette Muller |date=14 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> == Toewysing == [[Lêer:Rwc11 submission of interest.png|duimnael|400px|Kaart van die kandidaatlande vir die Rugbywêreldbeker 2011]] [[Lêer:NZ Rugby World Cup.jpg|duimnael|Vlae in die strate van Nieu-Seeland tydens die Rugbywêreldbeker 2011. Van links na regs: Die [[vlag van Skotland]], ’n swart vlag met die [[silwervaring]] (kenteken van die [[All Blacks|Nieu-Seelandse nasionale span]]), die [[vlag van Australië]] en die vlag van die [[Ierse nasionale rugbyspan]]]] Die wêreldbeheerliggaam Internasionale Rugbyraad het tot op 31 Januarie 2005 vir botte van belangstellende lande wat die Rugbywêreldbeker 2011 wou aanbied tyd gegee. Tot op hierdie datum was slegs ’n formele verklaring sonder gedetailleerde planne voldoende. Die tenderdokument vir die 2005-aansoekproses moes teen 13 Mei 2005 ingedien word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4225249.stm |title=Trio target 2011 Rugby World Cup |publisher=[[BBC]] |date=1 Februarie 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Drie lande het aangebied om die Rugbywêreldbeker 2011 te huisves: Nieu-Seeland, Japan en Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_union/international/4535303.stm |title=Three bids for 2011 World Cup |publisher=[[BBC]] |date=13 Mei 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Nieu-Seeland het saam met Australië die eerste Rugbywêreldbeker 1987 aangebied en is oorspronklik saam met Australië as medegasheer van die [[Rugbywêreldbeker 2003]] aangewys, maar ’n kontraktuele dispuut oor grondtekenregte tussen die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] en die IRR het tot gevolg gehad dat Nieu-Seeland van sy gasheerregte ontneem en Australië as alleenlike gasheer aangewys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/1861398.stm |title=New Zealand loses Cup status |publisher=[[BBC]] |date=8 Maart 2002 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Nieu-Seeland sou oorspronklik 23 van die 48 wedstryde huisves, maar Nieu-Seeland se aandringing op die wysiging van die bepalings rakende stadionadvertensies was onaanvaarbaar vir die IRR.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/1937084.stm |title=NZ loses Rugby World Cup |publisher=[[BBC]] |date=18 April 2002 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie het die bod in 2005 saam met die Nieu-Seelandse regering ingedien en onder andere beklemtoon dat Nieu-Seeland een van die min lande wêreldwyd is waar rugby die hoofsport is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.beehive.govt.nz/release/new-zealand-launches-bid-rugby-world-cup-2011 |title=New Zealand launches bid for rugby world cup 2011 |publisher=Nieu-Seelandse regering |author=Trevor Mallard |date=12 Mei 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Nieu-Seeland se bod vir 2011 het planne ingesluit om Edenpark en ander stadions uit te brei en sodoende die kommersiële lewensvatbaarheid van die toernooi te verhoog. Vir Edenpark se opknapping is ook fasiliteite beplan vir ’n moontlike toekomstige [[Statebondspele]]bod deur Auckland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/world-cup-bid-hinges-on-eden-park-upgrade/NGWDOEVMXZCLFCYVMHPB5VBCBA/ |title=World Cup bid hinges on Eden Park upgrade |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Helen Tunnah |date=11 Mei 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Japan wou die eerste Asiatiese land en daarmee buite die “tradisionele tuiste” van rugby word om ’n rugbywêreldbekertoernooi aan te bied. Al die vorige rugbywêreldbekertoernooie is afwisselend in lande van óf die destydse [[Die Rugbykampioenskap|Drienasiesreeks]] (nou die Rugbykampioenskap) of die [[Sesnasies-toernooi|Sesnasiestoernooi]] gehou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishexaminer.com/sport/rugby/arid-10037767.html |title=Japan bid to host 2011 World Cup |publisher=Irish Examiner |author=Andrew Baldock |date=23 September 2004 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Japan het al oor die nodige [[infrastruktuur]] beskik, nadat dié land saam met [[Suid-Korea]] as gashere van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] opgetree het. In sy bod het die [[Japannese Rugbyvoetbalunie]] ook op Japan se ervaring as gasheer van groot toernooie soos die [[Olimpiese Somerspele 1964]], [[Olimpiese Winterspele 1972]] en [[Olimpiese Winterspele 1998]] verwys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/japan-launches-world-cup-bid/W6GF5WUKUAAGRSGDOQYYO6MVZA/ |title=Japan launches World Cup bid |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=David Llewellyn |date=17 Oktober 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die Internasionale Rugbyraad was egter van mening dat Japan nie volle stadions sou kon waarborg nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4447330.stm |title=Japan frustrated by 2011 decision |publisher=[[BBC]] |date=17 November 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Japan het later wel die [[Rugbywêreldbeker 2019]] aangebied en kon met ’n 99% bywoning spog, die hoogste in die rugbywêreldbekergeskiedenis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/572269/rwc-2019-delivers-record-economic-social-and-sporting-outcomes-for-japan |title=RWC 2019 delivers record economic, social and sporting outcomes for Japan |publisher=rugbyworldcup.com |date=24 Junie 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Suid-Afrika het die [[Rugbywêreldbeker 1995]] gehuisves en voor sy bodindiening die [[Krieketwêreldbeker 2003]] aangebied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2003-04-18/south-africa-confirm-bid-for-2011-world-cup/1838514 |title=South Africa confirm bid for 2011 World Cup |publisher=[[ABC]] |date=18 April 2003 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die Suid-Afrikaanse bod vir 2011, gelei deur die voormalige Springbokkaptein [[Francois Pienaar]], het ’n sterk ondersteuning deur die nasionale regering geniet.<ref>{{cite web |url=https://mg.co.za/article/2004-06-18-dumb-dutchman-to-lead-sas-rugby-world-cup-bid/ |title=‘Dumb Dutchman’ to lead SA’s Rugby World Cup bid |publisher=[[Mail & Guardian]] |author=Andrew Hollely |date=18 Junie 2004 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Intussen is die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] aan Suid-Afrika toegewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/3722015.stm |title=South Africa eyes Cup bid |publisher=[[BBC]] |date=17 Mei 2004 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Tydens ’n parlementêre komitee op 19 Januarie 2005 het die [[South African Rugby Union]] hul voorneme aangekondig om stadions van die sokktertoernooi ook tydens die rugbytoernooi een jaar later te gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://pmg.org.za/committee-meeting/4750/ |title=SARFU on 2011 World Cup Bid: briefing |publisher=Parlementêre Moniteringsgroep |date=19 Januarie 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Tydens die IRR-raadsvergadering op 17 November 2005 in [[Dublin]] is die Rugbywêreldbeker 2011 ná die IRR-inspeksies van elke gasheerland van die botte gedurende Junie en Julie 2005 aan Nieu-Seeland toegeken, bo Japan en Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4433818.stm |title=New Zealand handed 2011 World Cup |publisher=[[BBC]] |date=17 November 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/an-anatomy-of-the-world-cup-vote/OGKFMRJZ55KSHWTJAL2GPWNUFU/ |title=An anatomy of the World Cup vote |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Gregor Paul |date=19 November 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Daarmee het dit ná die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika en die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië die derde rugbywêreldbekertoernooi geword wat geheel en al in een land aangebied is. Daarbenewens het Nieu-Seeland in terme van bevolking die kleinste land ooit geword om ’n rugbywêreldbekertoernooi aan te bied. Die koste vir die aanbieding van die toernooi het sowat 310 miljoen [[Nieu-Seelandse dollar|NZD]] beloop. Die inkomste is op sowat 280 miljoen NZD beraam, met die Nieu-Seelandse regering en die Nieu-Seelandse rugbybeheerliggaam wat die tekort vergoed het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10459608 |title=World Cup 2011 tickets won't come cheap |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=24 Augustus 2007 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> == Deelnemers == === Kwalifisering === Die IRR het dit aanvanklik oorweeg om die aantal spanne op 16 nasionale spanne (en daarmee 32 wedstryde) te reduseer, soos dit in 1995 laas die geval was. Die hoofrede was om ’n wanverhouding tussen die spanne met professionele en amateurspelers, waarvan party nie hul spelers kon betaal nie, te vermy. Die wêreldbeheerliggaam wou ná die [[Rugbywêreldbeker 2007]] oor dié kwessie vergader en het ’n deeglike hersiening van die toernooi aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2007/mar/07/rugbyunion.sixnations20071 |title=World Cup may be cut to 16 teams to avoid mismatches |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=7 Maart 2007 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> In November 2008 is eindelik op 20 deelnemende spanne besluit. Die IRR se verteenwoordigers het agtergekom, dat baie van die spanne wat tydens die 2007-toernooi aanvanklik as “aanvullers” beskou is, die grootste entoesiasme onder die toeskouers ontketen het en dat baie wedstryde nie so eensydig was as wat dit eers gevrees is nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/home/news/newsid=2021307.html |title=Twenty teams to compete at Rugby World 2011 |publisher=rugbyworldcup.com |date=1 Desember 2008 |accessdate=26 Julie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726075822/http://www.rugbyworldcup.com/home/news/newsid=2021307.html |archive-date=26 Julie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die drie beste spanne in elke groep van die Rugbywêreldbeker 2007 – Argentinië, Australië, Engeland, Fidji, Frankryk, Ierland, Italië, Nieu-Seeland, Skotland, Suid-Afrika, Tonga en Wallis – het almal regstreeks gekwalifiseer terwyl die res van die spanne moes kwalifiseer tydens ’n reeks kompetisies wat regoor die wêreld gehou is. Sewe van die twintig posisies wat in die toernooi beskikbaar was, is gevul deur streekskwalifiseerders, terwyl die oorblywende posisie deur heruitdunning gevul is. Die kwalifiseringstoernooi is in vyf streeksgroepe verdeel: [[Rugby Afrika|Afrika]], [[Rugby Amerikas Noord|Noord-Amerika]] saam met [[Suid-Amerika Rugby|Suid-Amerika]], [[Asië Rugby|Asië]], [[Rugby Europa|Europa]] en [[Oseanië Rugby|Oseanië]]. Twee plekke elk is vir die nasionale spanne van die Amerikas en Europa gereserveer en een elk vir Afrika, Asië en Oseanië. Die oorblywende plek is tydens ’n interkontinentale kwalifiseringsrondte beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6644163.stm |title=Qualifying changes for 2011 RWC |publisher=[[BBC]] |date=10 Mei 2007 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> As die regstreekse klassifiseerders getel word, het 92 spanne in aanmerking gekom vir kwalifisering vir die finale toernooi in Nieu-Seeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rwc2011.irb.com/qualifying/news/newsid=2041183.html#the+road+rugby+world+cup+2011 |title=The road to Rugby World Cup 2011 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=31 Desember 2010 |accessdate=30 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830160335/http://www.rwc2011.irb.com/qualifying/news/newsid=2041183.html#the+road+rugby+world+cup+2011 |archive-date=30 Augustus 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Julie 2009 het [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] as Amerikas 1 gekwalifiseer toe hulle die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] met ’n algehele telling van 47–30 verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.eurosport.com/rugby/canada-qualify-for-rwc_sto1999965/story.shtml |title=Canada qualify for RWC |publisher=Eurosport |date=12 Julie 2009 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Een week later is [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] bevestig as kwalifiseerder van Oseanië as Oseanië 1.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/samoa-put-100-points-on-png |title=Samoa put 100 points on PNG |publisher=Planet Rugby |date=12 Julie 2009 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Amerikas 2 is in November gevul toe die Verenigde State [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] met ’n algehele telling van 54–28 geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/8372808.stm |title=Eagles claim 2011 World Cup berth |publisher=[[BBC]] |date=22 November 2009 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> In dieselfde maand het [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] vir sy vierde agtereenvolgende rugbyêreldbekertoernooi gekwalifiseer toe die span [[Tunisiese nasionale rugbyspan|Tunisië]] oor twee seksies geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2008%2F09 |title=2008–09 Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> In Maart 2010 het [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] as Europa 1 gekwalifiseer en [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] as Europa 2.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/7?Stagione=2008%2F10 |title=European Nations Cup 2008/10 – Division 1 |publisher=rugbyarchive.net |date=2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Twee maande later het [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] die enigste Asiatiese toekenning gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/3728239/Japan-seals-2011-Rugby-World-Cup-spot |title=Japan seals 2011 Rugby World Cup spot |publisher=Stuff |date=22 Mei 2010 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] het deur heruitdunning gekwalifiseer nadat die span Uruguay met ’n algehele telling van 60–33 geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/176?Stagione=2011 |title=Rugby World Cup – Qualifiers repechage |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> === Kwalifiserende spanne === Die volgende 20 spanne het vir die finale toernooi gekwalifiseer. Rusland, wat [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] vervang het, is die enigste verandering in die 20-span-lys van die Rugbywêreldbeker 2007. [[Lêer:World Map 2011 RWC qualif.png|duimnael|400px|Spanne wat aan die kwalifiseringstoernooi deelgeneem en die wat regstreeks gekwalifiseer het; altesaam 92 spanne het deelgeneem. {{columns-list|2| {{sleutel|#FF8C00|[[Rugby Afrika|Afrika]]}} {{sleutel|#00FF00|[[Rugby Amerikas Noord|Noord-]] en [[Suid-Amerika Rugby|Suid-Amerika]]}} {{sleutel|#FF00FF|[[Asië Rugby|Asië]]}} {{sleutel|#0000FF|[[Rugby Europa|Europa]]}} {{sleutel|#FFFF00|[[Oseanië Rugby|Oseanië]]}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}}}]] [[Lêer:2011 Rugby World Cup (men) participating nations.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering: {{sleutel|#f00|Gasheer}} {{sleutel|#07f|Twaalf beste spanne van die 2007-toernooi}} {{sleutel|#0d0|Wenner van die plaaslike kwalifisering}} {{sleutel|#ff0|Versuim om te kwalifiseer}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}]] {| class="wikitable sortable" !Span !Kwalifiseringmetode !Verskynings by eindstryde !Laaste verskyning !Vorige beste prestasie !Groep |- |{{NZLru}} |'''Gasheer''' |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]])</small> |A |- |{{ARGru}} |rowspan="11"|'''Regstreeks''' |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Derde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |B |- |{{AUSru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]])</small> |C |- |{{ENGru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 2003|2003]])</small> |B |- |{{FIJru}} |Sesde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |D |- |{{FRAru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Naaswenner <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]])</small> |A |- |{{IRLru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]])</small> |C |- |{{ITAru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |C |- |{{SCOru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Vierde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]])</small> |B |- |{{RSAru}} |Vyfde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |D |- |{{TGAru}} |Sesde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |A |- |{{WALru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Derde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]])</small> |D |- |{{GEOru}} |Europa 1 |Derde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |B |- |{{JPNru}} |Asië 1 |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |A |- |{{CANru}} |Amerikas 1 |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]])</small> |A |- |{{NAMru}} |Afrika 1 |Vierde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |D |- |{{ROMru}} |Uitspeelwenner |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |B |- |{{RUSru}} |Europa 2 |Eerste | – |Debuut |C |- |{{SAMru}} |Oseanië 1 |Sesde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]])</small> |D |- |{{USAru}} |Amerikas 2 |Sesde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |C |} == Stadions == [[Lêer:Lancaster Park aerial July 2011.jpg|duimnael|’n Lugfoto van Lancasterpark in Christchurch ná die 2011-aardbewing]] Die 13 stadions vir die Rugbywêreldbeker 2011 is op 12 Maart 2009 bevestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/mediazone/news/newsid=2029942.html |title=RWC 2011 fixtures and pool venues announced |publisher=rugbyworldcup.com |date=12 Maart 2009 |accessdate=13 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313092218/http://www.rugbyworldcup.com/mediazone/news/newsid=2029942.html |archive-date=13 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Van die stadions is met die oog op dié toernooi ten einde van meer kapasiteit opgeknap. Die regering het dit oorweeg om ’n wet goed te keur om die toestemmingsproses te omseil om toe te laat dat van die stadions se herontwikkeling betyds voltooi sou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/deadline-fears-for-stadium/X4P5YEK3L2PEQ7JFJTZSJ3AUIA/?c_id=1&objectid=10547881&pnum=0 |title=Deadline fears for stadium |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Patrick Gower |date=12 Desember 2008 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Agt wedstryde is in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] aangebied, vier elk in [[Dunedin]] en [[North Shore City]], drie elk in [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], [[Invercargill]], [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]], [[Nieu-Plymouth]] en [[Rotorua]], asook twee elk in [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]], [[Palmerston North]] en [[Whangarei]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/countries/england-countries/world-cup-changes-confirmed-9816 |title=World Cup changes confirmed |publisher=Rugby World |author=Lesleigh Mudaly |date=30 Maart 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> As gevolg van skade aan die [[Rugby League Park|Christchurchstadion]] en die ander fasiliteite in [[Christchurch]], die land se tweede grootste stad, ná die aardbewings in Februarie 2011, het die verantwoordelike minister Murray McCully op 16 Maart die wedstryde se verskuiwing aangekondig. Die twee kwarteindwedstryde is na Auckland verskuif, terwyl die vyf groepwedstryde na ander stede verskuif is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://tvnz.co.nz/rugby-world-cup/rwc-press-release-christchurch-matches-4066086 |title=RWC press release on Christchurch matches |publisher=Television New Zealand |date=16 Maart 2011 |accessdate=19 Maart 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110319203134/https://www.tvnz.co.nz/rugby-world-cup/rwc-press-release-christchurch-matches-4066086 |archive-date=19 Maart 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 10 November 2006 het die Nieu-Seelandse regering planne vir die “Stadion Nieu-Seeland” in Auckland bekend gemaak. Volgens dié voorstel sou die nuwe stadion met 60&nbsp;000 sitplekke aan die waterfront gebou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/700m-waterfront-stadium-is-governments-first-choice-audio/KU5NANZ2FFPTRXQW67ZKSHG4GM/ |title=$700m waterfront stadium is Government's first choice &#91;+audio&#93; |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Bernard Orsman |date=3 November 2006 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Ná protes deur die bevolking en ’n gebrek aan ondersteuning deur die Aucklandse Streekraad is die voorstel ten gunste van [[Edenparkstadion|Edenpark]] se opknapping geskrap. Die herontwikkeling van Edenpark se suidelike en suidwestelike pawiljoens was gedurende 2010 klaar. Edenpark met ’n kapasiteit van 60&nbsp;000 het die eindstryd, die bronseindstryd die twee halfeindstryde, twee kwarteindstryde en vyf groepwedstryde gehuisves.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/its-eden-park-says-disappointed-mallard/ATKNMCKBPWSRLRIYCFUB2IWYZQ/?c_id=1&objectid=10412665 |title=It's Eden Park says disappointed Mallard |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=27 November 2006 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die bouwerk aan Dunedin se [[Forsyth Barr-stadion]] (tydens die toernooi bekend as Otagostadion) was 'n bron van kommer aangesien dié projek in ’n nou tydraamwerk beplan is. Volgens ’n vorderingsverslag in April 2010 sou die projek betyds klaar wees voor die rugbywêreldbekertoernooi, hoewel daar ’n gemiddelde risiko was met sekere belangrike en potensieel skadelike bekommernisse.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.dunedin.govt.nz/__data/assets/minutes_agenda/0006/110886/ma_fsc_r_stakeholders_2010_04_26.pdf |title=STADIUM STAKEHOLDERS GROUP REPORT", Athol Stephens, Dunedin City Council, Acting Chief Executive |publisher=Dunedin Stadsraad |date=26 April 2010 |accessdate=15 Mei 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515033626/http://www.dunedin.govt.nz/__data/assets/minutes_agenda/0006/110886/ma_fsc_r_stakeholders_2010_04_26.pdf |archive-date=15 Mei 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> As die projek nie betyds voltooi sou gewees het nie, sou organiseerders op Carisbrook as die rugsteunopsie teruggekeer het. Op 6 Augustus 2011 is die Forsyth Barr-stadion amptelik geopen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/news/dunedin/stadium-opened-amid-celebrations |title=Stadium opened amid celebrations |publisher=Otago Daily Times Online |author=David Loughrey |date=6 Augustus 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Vervolgens is Dunedin se nuwe Forsyth Barr-stadion in Augustus 2011 voltooi en pleks van Carisbrook gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/news/dunedin/carisbrook-track-cup-games |title=Carisbrook 'on track' for cup games |publisher=Otago Daily Times |author=Mark Price |date=4 Maart 2009 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! [[Auckland]], [[Noordeiland]] ! [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]], [[Noordeiland]] ! [[Dunedin]], [[Suideiland]] ! [[Auckland]], Noordeiland |- | [[Edenparkstadion|Edenpark]] | [[Westpacstadion|Westpac]] | [[Forsyth Barr-stadion|Otago]] (voorheen [[Carisbrook]]) | [[North Harbour-stadion|North Harbour]] |- | <small>{{Koördinate|36|52|30|S|174|44|41|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Edenparkstadion}}</small> | <small>{{Koördinate|41|16|23|S|174|47|9|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Westpacstadion}}</small> | <small>{{Koördinate|45|52|9|S|170|31|28|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Otagostadion}}</small> | <small>{{Koördinate|36|43|37|S|174|42|6|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=North Harbour-stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''60&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''40&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''30&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''30&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Eden Park cropped.jpg|150px]] | [[Lêer:Westpac Trust stadium viewed from Wadestown.jpg|150px]] | [[Lêer:Dunedin Forsyth Barr Stadium.JPG|150px]] | [[Lêer:North Harbour Stadium East Side.jpg|150px]] |- ! [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], Noordeiland ! rowspan=10 colspan=2| {{Location map+ |Nieu-Seeland |float=center |width=400 |caption= |places= {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-35.732222 |long=174.328889 |label=[[Okarapark]] | position=right}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-36.726944 |long=174.701667 |label=[[North Harbour-stadion|North Harbour]]|position=left}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-36.875 |long=174.744722 |label=[[Edenparkstadion|Edenpark]]|position=right}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-37.781111 |long=175.268333 |label=[[Waikatostadion|Waikato]]|position=left}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-38.155833 |long=176.224167 |label=[[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua]]|position=right}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-39.070278 |long=174.065 |label=[[Yarrowstadion|Yarrow]] |position=left}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-39.501944 |long=176.912778 |label=[[McLeanpark]] |position=bottom}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-40.356667 |long=175.601111 |label=[[Arena Manawatu]]}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-41.273056 |long=174.785833 |label=[[Westpacstadion|Westpac]] |position=right}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-41.266944 |long=173.283056 |label=[[Trafalgarpark]] |position=bottom}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-45.869914 |long=170.525042 |label=[[Forsyth Barr-stadion|Otago]] |position=bottom}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-46.416944 |long=168.362778 |label=[[Rugby Park-stadion|Rugby Park]] |position=top}} }} ! [[Rotorua]], Noordeiland |- | [[Waikatostadion]] | [[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua Int’l Stadion]] |- | <small>{{Koördinate|37|46|52|S|175|16|6|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Waikatostadion}}</small> | <small>{{Koördinate|38|9|21|S|176|13|27|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Rotorua Int’l Stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''30&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''26&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Hamilton 03.jpg|150px]] | [[Lêer:Rotorua looking south from Mt Ngongotaha.JPG|150px]] |- ! [[Nieu-Plymouth]], Noordeiland ! [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]], Suideiland |- | [[Yarrowstadion]] | [[Trafalgarpark]] |- | <small>{{Koördinate|39|4|13|S|174|3|54|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Yarrowstadion}}</small> | <small>{{Koördinate|41|16|1|S|173|16|59|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Trafalgarpark}}</small> |- | Kapasiteit: '''26&nbsp;000''' | Uitgebrei na '''18&nbsp;000''' |- | [[Lêer:YarrowStadium20101002.jpg|150px]] | [[Lêer:Trafalgar Park.jpg|150px]] |- ! [[Invercargill]], Suideiland ! [[Whangarei]], Noordeiland ! [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]], Noordeiland ! [[Palmerston North]], Noordeiland |- | [[Rugby Park-stadion|Rugby Park]] | [[Okarapark]] | [[McLeanpark]] | [[Arena Manawatu]] |- | <small>{{Koördinate|46|25|1|S|168|21|46|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Rugby Park-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|35|43|56|S|174|19|44|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Okarapark}}</small> | <small>{{Koördinate|39|30|7|S|176|54|46|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=McLeanpark}}</small> | <small>{{Koördinate|40|21|24|S|175|36|4|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Arena Manawatu}}</small> |- | Kapasiteit: '''17&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''18&nbsp;000''' | Uitgebrei na '''15&nbsp;000''' | Uitgebrei na '''15&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Rugby Park Invercargill.jpg|150px]] | [[Lêer:Whangarei view from parahki.JPG|150px]] | [[Lêer:Napier and bay.jpg|150px]] | [[Lêer:Fmgstadium.JPG|150px]] |}</center> == Formaat == [[Lêer:Waka Coming Into The Viaduct Basin.jpg|duimnael|’n Tradisionele [[Maori's|Māori]]-''waka'' word as deel van die vieringe rondom die Rugbywêreldbeker 2011 in die [[Auckland]]se Viaduct-hawe geroei]] Die Rugbywêreldbeker 2011 is oor 44 dae tussen 20 verskillende spanne oor 48 wedstryde beslis. Dit het op 9 September 2011 afgeskop op Edenpark met die openingswedstryd tussen die gasheer Nieu-Seeland en Tonga. Die toernooi het geëindig by dieselfde stadion op 23 Oktober met die eindstryd tussen Nieu-Seeland en Frankryk, waartydens die All Blacks die Webb Ellis-beker ingepalm het. === Kalender === Die volgende tabel dui die Rugbywêreldbeker 2011 se daaglikse program aan. ’n Rooi blokkie dui op beide die openings- en sluitingseremonie, ’n pers blokkie op wedstryde tydens die groepfase, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase, ’n blou blokkie op die bronseindstryd en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Groepfase<br />September/Oktober ! scope=col |Vr<br />9 ! scope=col |Sa<br />10 ! scope=col |So<br />11 ! scope=col |Ma<br />12 ! scope=col |Di<br />13 ! scope=col |Wo<br />14 ! scope=col |Do<br />15 ! scope=col |Vr<br />16 ! scope=col |Sa<br />17 ! scope=col |So<br />18 ! scope=col |Ma<br />19 ! scope=col |Di<br />20 ! scope=col |Wo<br />21 ! scope=col |Do<br />22 ! scope=col |Vr<br />23 ! scope=col |Sa<br />24 ! scope=col |So<br />25 ! scope=col |Ma<br />26 ! scope=col |Di<br />27 ! scope=col |Wo<br />28 ! scope=col |Do<br />29 ! scope=col |Vr<br />30 ! scope=col |Sa<br />1 ! scope=col |So<br />2 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 9 -->| bgcolor=#d6325b | '''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| |- align=center | align=left|Groep A <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep B <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep C <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep D <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- ! scope=col |Uitklopfase<br />Oktober ! scope=col |Ma<br />3 ! scope=col |Di<br />4 ! scope=col |Wo<br />5 ! scope=col |Do<br />6 ! scope=col |Vr<br />7 ! scope=col |Sa<br />8 ! scope=col |So<br />9 ! scope=col |Ma<br />10 ! scope=col |Di<br />11 ! scope=col |Wo<br />12 ! scope=col |Do<br />13 ! scope=col |Vr<br />14 ! scope=col |Sa<br />15 ! scope=col |So<br />16 ! scope=col |Ma<br />17 ! scope=col |Di<br />18 ! scope=col |Wo<br />19 ! scope=col |Do<br />20 ! scope=col |Vr<br />21 ! scope=col |Sa<br />22 ! scope=col |So<br />23 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#d6325b| '''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 9 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 16 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#3399ff| '''1''' <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto;" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepfase}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#3399ff|Bronseindstryd}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepe === [[Lêer:Tower Bridge from Shad Thames.jpg|duimnael|Die loting vir die Rugbywêreldbeker 2011 het op 1 Desember 2008 by die [[Londen]]se Tower Bridge plaasgevind]] [[Lêer:Rugby World Cup 2011 New Zealand.jpg|duimnael|Stede in Nieu-Seeland waar wedstryde plaasvind het]] Die eerste rondte, of die groepfase, het 20 lande wat in vier groepe van vyf spanne gedeel is met dieselfde formaat as wat in 2003 en 2007 gebruik is. Die regstreekse kwalifiseerders se plasing was vir die eerste keer gebaseer op hul posisie op die IRR-ranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/newsmedia/mediazone/pressrelease/newsid=2022353.html |title=IRB World Rankings used for RWC 2011 draw |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=22 Februarie 2008 |accessdate=25 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225140834/http://www.irb.com/newsmedia/mediazone/pressrelease/newsid=2022353.html |archive-date=25 Februarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Aan die vier beste spanne van die Rugbywêreldbeker 2007 (Suid-Afrika, Engeland, Argentinië en Frankryk) is dus nie topgroepplekke toegeken nie, maar “die ranglys is nou baie goed gevestig en gee ons ’n geloofwaardige en bondige manier om spanne vir die trekking van die Rugbywêreldbekergroep te plaas”, het die destydse Rugbywêreldbeker Bpk-voorsitter Syd Millar gemeen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/7258823.stm |title=Rankings to determine RWC pools |publisher=[[BBC]] |date=22 Februarie 2008 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die loting is op 1 Desember 2008, gedurende die kwalifisering, by die [[Londen]]se Tower Bridge gehou en was gebaseer op die IRR-ranglys op dié dag,<ref name="rank">{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/rankings/archive/date=2008-12-01/histranking.html |title=IRB World Rankings at 1 December 2008 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=1 Desember 2008 |accessdate=25 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125093200/http://www.irb.com/rankings/archive/date=2008-12-01/histranking.html |archive-date=25 November 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ná die [[Noordelike Halfrond]] se [[2008 eindjaarrugbytoetsreeks]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/newsmedia/mediazone/pressrelease/newsid=2022353.html |title=IRB World Rankings used for RWC 2011 draw |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=22 Februarie 2008 |accessdate=26 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226082701/http://www.irb.com/newsmedia/mediazone/pressrelease/newsid%3D2022353.html |archive-date=26 Februarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die lootstelsel van vorige rugbywêreldbekertoernooie is behou met die twaalf regstreekse kwalifiseerders uit 2007 wat op die lotingsdag aan hul onderskeie groepe toegewys is, gebaseer op hul plek op die IRR-ranglys op 1 Desember 2008:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/2008/12/01/rugby-world-cup-draw-live/ |title=Rugby World Cup Draw Live |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=1 Desember 2008 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * '''Groep 1:''' Die vier beste gekeurde spanne * '''Groep 2:''' Die vier naasbeste gekeurde spanne * '''Groep 3:''' Die vier laagste regstreekse kwalifiseerders Die twee oorblywende groepe bestaan uit die agt bykomende spanne, met die toewysing in elke groep gebaseer op die vorige Rugbywêreldbekertoernooi: * '''Groep 4:''' Amerikas 1, Europa 1, Europa 2, Oseanië 1 * '''Groep 5:''' Afrika 1, Amerikas 2, Asië 1 en uitspeelwedstrydwenner Die groepe is soos volg (in hakies is die ranglysplasing vóór die loting):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/mediazone/news/newsid=2027905.html |title=Top three RWC Draw bands confirmed |publisher=rugbyworldcup.com |date=30 November 2008 |accessdate=1 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201171533/http://www.rugbyworldcup.com/mediazone/news/newsid=2027905.html |archive-date=1 Desember 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {| |- style="text-align:left" !style="width:10em"|Groep 1 !style="width:10em"|Groep 2 !style="width:10em"|Groep 3 !style="width:14em"|Groep 4 !style="width:12em"|Groep 5 |- style="vertical-align:top" |{{plainlist| * {{NZLru}} <small>(1)</small> * {{RSAru}} <small>(2)</small> * {{AUSru}} <small>(3)</small> * {{ARGru}} <small>(4)</small> }} |{{plainlist| * {{WALru}} <small>(5)</small> * {{ENGru}} <small>(6)</small> * {{FRAru}} <small>(7)</small> * {{IRLru}} <small>(8)</small> }} |{{plainlist| * {{SCOru}} <small>(9)</small> * {{FIJru}} <small>(10)</small> * {{ITAru}} <small>(11)</small> * {{TGAru}} <small>(12)</small> }} |{{plainlist| * Amerikas 1 ({{CANru}}) * Europa 1 ({{GEOru}}) * Europa 2 ({{RUSru}}) * Oseanië 1 ({{SAMru}}) }} |{{plainlist| * Afrika 1 ({{NAMru}}) * Amerikas 2 ({{USAru}}) * Asië 1 ({{JPNru}}) * Uitspeelwedstrydwenner ({{ROMru}}) }} |} Die volledige groepe en plekke vir die toernooi is op 12 Maart 2009 aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/home/pools/index.html |title=RWC 2011 pools and match schedule |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Maart 2009 |accessdate=16 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316024344/http://www.rugbyworldcup.com/home/pools/index.html |archive-date=16 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná die loting op 1 Desember 2008 lyk die groepe soos volg:<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/mediazone/news/newsid=2027914.html |title=Rugby World Cup 2011 pools announced |publisher=rugbyworldcup.com |date=1 Desember 2008 |accessdate=4 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204105801/http://www.rugbyworldcup.com/mediazone/news/newsid=2027914.html |archive-date=4 Desember 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable" style="width:98%;" !width=25%|[[#Groep A|Groep A]] !width=25%|[[#Groep B|Groep B]] !width=25%|[[#Groep C|Groep C]] !width=25%|[[#Groep D|Groep D]] |- | {{NZLru}}<ref group="n" name="auto">Regstreekse kwalifiseerder (drie beste spanne van elke groep in [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]]).</ref><ref group="n">Benewens regstreekse kwalifisering as gevolg van sy prestasie in 2007 is Nieu-Seeland die gasheer en sou die land op grond daarvan gekwalifiseer het.</ref><br /> {{FRAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{TGAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{CANru}}<br /> {{JPNru}}<br /> | {{ARGru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{ENGru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{SCOru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{GEOru}}<br /> {{ROMru}}<br /> | {{AUSru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{IRLru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{ITAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{RUSru}}<br /> {{USAru}}<br /> | {{RSAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{WALru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{FIJru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{SAMru}}<br /> {{NAMru}}<br /> |} === Groepfase === [[Lêer:Ballon cdm.JPG|duimnael|''Virtuo'', die amptelike rugbybal van die Rugbywêreldbeker 2011]] [[Lêer:Maori trumpeter 2011 RWC.jpg|duimnael|upright|[[Maori's|Maori]]danser voor die wedstryd tussen Suid-Afrika en Fidji]] Soos in die rugbywêreldbekertoernooie van 2003 en 2007 is die 20 spanne wat vir die Rugbywêreldbeker 2011 gekwalifiseer het in vier groepe verdeel. Die groepe is verdeel van Groep A tot Groep D en elke groep het bestaan uit vyf spanne. Elke groep het drie regstreekse kwalifiseerders van die Rugbywêreldbeker 2007 bevat, met die ander twee plekke wat deur die kwalifiseringstelsel gevul is. Elke land het een keer teen elke ander span in sy groep gespeel: elke land het dus vier wedstryde tydens die groepfase gespeel. Klassifisering binne elke groep was gegrond op die volgende puntestelsel: * vier wedstrydpunte vir ’n oorwinning; * twee vir ’n gelykopuitslag; * geen vir ’n nederlaag; * Een bonuspunt vir die druk van vier of meer [[Drie (sport)|drieë]], of ’n nederlaag met sewe punte of minder.<ref name=rules>{{en}} {{cite web |url=http://www.rwc2011.irb.com/home/tournamentrules/index.html |title=Tournament Rules |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009050731/http://www.rwc2011.irb.com/home/tournamentrules/index.html |archive-date=9 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Bonuspunte wat bydra tot spanne se versamelde wedstrydpuntetelling is toegeken in elkeen van die volgende omstandighede (een wedstrydpunt vir elke geval): * ’n span druk vier of meer drieë (ongeag van die wedstryduitslag); * ’n span verloor met sewe punte (’n verdoelde drie) of minder.<ref name="rules" /> Aan die einde van die groepfase is die spanne gerangskik van die eerste na die vyfde posisie, gegrond op versamelde wedstrydpunte, met die twee beste spanne wat na die kwarteindrondte deurgedring het. As twee of meer spanne ewe veel punte behaal het, is ’n kriteriastelsel gebruik om te bepaal watter span ’n hoër rang gehad het. Die kriteriastelsel het berus op ’n gedetailleerde analise van die wedstryde waaraan die spanne deelgeneem het. As geen uitslag met die stelsel bereik kon word nie, is die span wat die hoër rang op die amptelike ranglys van die IRR gehad het (soos gepubliseer op 3 Oktober 2011) die hoër rang toegeken.<ref name="rules" /> === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af het die toernooi ’n uitklopformaat aangeneem wat uit agt wedstryde bestaan het: vier kwarteindstryde, twee halfeindstryde, ’n derdeplekwedstryd en die eindstryd. Die wenner en naaswenner van elk van die groepe het na die uitklopfase deurgedring. Groepwenners het teen naaswenners in ander groepe in die kwarteindstryde gespeel, byvoorbeeld: die wenner van Groep A het teen die naaswenner van Groep B en die wenner van Groep B teen die naaswenner van Groep A gespeel. Spanne van dieselfde groep sou dus eers in óf die klein finale óf die eindstryd kon herontmoet het. Elke wedstryd in die uitklopfase moes met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná tagtig minute van gewone spel ’n gelykopuitslag was, is daar verder gespeel om te bepaal wie die wenner is. Aanvanklik is daar twee periodes van [[ekstra tyd]] gespeel, tien minute in elke rigting: as daar dan steeds geen wenner was nie, is daar vir tien minute gespeel in ’n uitklopformaat, waar die eerste span wat daarin geslaag het om punte aan te teken, gewen het. As daar steeds nie ’n wenner was ná 110 minute nie is die wenner bepaal deur ’n stelskopkompetisie.<ref name="rules" /> === 2011-effek op 2015-kwalifisering === Soos tydens die Rugbywêreldbeker 2007 het die drie beste spanne in elke groep regstreeks vir die volgende Rugbywêreldbeker 2015 in Engeland en Wallis gekwalifiseer. Hulle was Argentinië, Australië, Engeland, Frankryk, Ierland, Italië, Nieu-Seeland, Samoa, Skotland, Suid-Afrika, Tonga en Wallis. == Kaartjies en borgskappe == [[Lêer:Auckland 21.jpg|duimnael|Amptelike 2011 Rugbywêreldbeker-winkel in Auckland]] [[Lêer:Airbus A380 (Emirates) (6109360891).jpg|duimnael|’n [[Emirates]] [[Airbus A380|A380-800]] adverteer vir die Rugbywêreldbeker 2011]] Kaartjies vir die Rugbywêreldbeker 2011 is in drie fases verdeel. Die eerste-fase-kaartjies is in April 2010 vrygestel toe die wêreldwye publiek die geleentheid gebied is om verskeie kaartjiepakkette vir die groepfase, kwarteindrondte en die bronseindstryd aan te skaf. Aan die einde van 2010 is individuelle kaartjies vir alle wedstryde behalwe die halfeindrondte en die eindstryd vrygestel. Die oorblywende kaartjies is tydens die derde fase vrygestel: dié kaartjies was individuele kaartjies na die halfeindrondte en die eindstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://static.stuff.co.nz/files/rugby-world-cup-ticket-prices.pdf |title=Rugby World Cup 2011 Ticket Prices Information Pack |publisher=Stuff |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Aan die begin van Julie 2011 is daar aangekondig dat daar reeds 900&nbsp;000 van die 1,35 miljoen kaartjies verkoop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/countries/new-zealand-countries/rwc-2011-ticket-sales-hit-nz200m-mark-13369 |title=RWC 2011 ticket sales hit £100m mark |publisher=Rugby World |date=1 Julie 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Altesaam is daar 1,6 miljoen kaartjies verkoop, minder as die 2007-toernooi se 2,25 miljoen en die 2015-toernooi se 2,42 miljoen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/business-34578804 |title=Rugby World Cup 2015 hailed as commercial success |publisher=[[BBC]] |date=21 Oktober 2015 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die wêreldwye vennote van die toernooi was [[Emirates]], [[Mastercard]] en [[Heineken]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com:80/partners/index.html |title=Worldwide Partners |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=29 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090629081109/http://www.rugbyworldcup.com:80/partners/index.html |archive-date=29 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[William Gilbert (rugby)|Gilbert]] het die rugbyballe vir die toernooi verskaf en die ''Virtuo''-wedstrydbal is deurgaans in die toernooi gebruik. Dit sit Gilbert se betrokkenheid by rugbywêreldbekertoernooie voort nadat die maatskappy die ''Barbarian''- (1995), ''Revolution''- (1999), ''Xact''- (2003) en ''Synergie''-balle (2007) vir vorige toernooie verskaf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gilbertrugby.com/pages/rugbymemories |title=Gilbert Rugby Memories |publisher=Gilbert |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Saam met Gilbert was die amptelike verskaffers [[Russell McVeagh]], [[Canterbury of New Zealand|Canterbury]], [[KPMG]], [[Coca-Cola]], [[Dole Bpk|Dole]] en [[TAG Heuer]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rwc2011.irb.com/suppliers/index.html |title=Tournament Suppliers |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=23 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023171836/http://www.rwc2011.irb.com/suppliers/index.html |archive-date=23 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Betrokkenes == === Wedstrydbeamptes === ’n Paneel van tien skeidsregters en elf lynregters is vir die groepfase ingespan. Vir die uitkloprondte het die tien skeidsregters as skeidsregters, lynregters en televisieskeidsregters opgetree.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/mm/document/training/matchofficialpnl/02/04/22/99/2042299_pdf.pdf |title=RWC 2011 Selection |publisher=[[Wêreldrugby]] |format=PDF |date=8 April 2011 |accessdate=1 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101113956/http://www.irb.com/mm/document/training/matchofficialpnl/02/04/22/99/2042299_pdf.pdf |archive-date=1 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {{col-begin}} {{col-2}} ; Skeidsregters * {{vlagikoon|Engeland}} [[Wayne Barnes]] <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Dave Pearson <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} Romain Poite <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} George Clancy <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} Alain Rolland <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Craig Joubert]] <small>([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Jonathan Kaplan]] <small>([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Bryce Lawrence <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Australië}} Steve Walsh <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Wallis}} Nigel Owens <small>([[Walliese Rugbyunie|Wallis]])</small> {{col-2}} ; Lynregters * {{vlagikoon|Australië}} Matt Goddard <small>([[Rugby Australia|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Graham Hughes <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Stuart Terheege <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} Jérôme Garcès <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} Simon McDowell <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Italië}} Carlo Damasco <small>([[Italiaanse Rugbyfederasie|Italië]])</small> * {{vlagikoon|Italië}} Giulio De Santis <small>([[Italiaanse Rugbyfederasie|Italië]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Chris Pollock <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Vinny Munro <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Shaun Veldsman]] <small>([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Wallis}} Tim Hayes <small>([[Walliese Rugbyunie|Wallis]])</small> {{col-end}} === Spanne === Elke land kon 30 spelers vir die toernooi kies. Die spanne moes teen 22 Augustus 2011 aan die Internasionale Rugbyraad voorgelê word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://jrfu.org/index.php?option=com_content&view=article&id=520:initial-rwc-squad-named&catid=1:latest-news |title=Initial RWC squad named |publisher=[[Japannese Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=19 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719162249/http://jrfu.org/index.php?option=com_content&view=article&id=520:initial-rwc-squad-named&catid=1:latest-news |archive-date=19 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nadat die span voorgelê is, kon ’n beseerde speler vervang word, maar so ’n speler is nie toegelaat om weer by die span aan te sluit nie. == Wedstryde == {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die kwarteindrondte én regstreeks vir die [[Rugbywêreldbeker 2015]]. |- | style="background:#ffc;"|Uit die toernooi geskakel, maar kwalifiseer regstreeks vir die Rugbywêreldbeker 2015. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel én loop regstreekse kwalifisering vir die Rugbywêreldbeker 2015 mis. |} Die wedstryde is in twee fases opgedeel, naamlik die groep- en die uitklopfase. === Groepfase === 20 spanne het aan die groepfase deelgeneem. Die twee beste spanne in elke groep het na die uitklopfase deurgedring, terwyl die drie beste spanne regstreeks vir die volgende toernooi gekwalifiseer het. ==== Groep A ==== [[Lêer:New Zealand vs Canada 2011 RWC (1).jpg|duimnael|Wedstryd van 2 Oktober, Nieu-Seeland verslaan Kanada met 79–15]] [[Lêer:South Africa vs Fiji 2011 RWC (4).jpg|duimnael|Wedstryd van 17 September, Suid-Afrika verslaan Fidji met 49–3]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{NZLru}} |4||4||0||0||240||49||+191||34||4||'''20''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{FRAru}} |4||2||0||2||124||96||+28||12||3||'''11''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{TGAru}} |4||2||0||2||80||98||–18||7||1||'''9''' |- |style="text-align:left;"|{{CANru}} |4||1||1||2||82||168||–86||9||0||'''6''' |- |style="text-align:left;"|{{JPNru}} |4||0||1||3||69||184||–115||8||0||'''2''' |} {{rugbywedstryd | datum = 9 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 41–10 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93458.html Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Israel Dagg]] (2), [[Richard Kahui]] (2), [[Jerome Kaino]], [[Ma’a Nonu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Carter]] (3), [[Colin Slade]]<br />'''Strafdoel:''' [[Dan Carter]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Sona Taumalolo]]<br />'''Doelskop:''' [[Kurt Morath]]<br />'''Strafdoel:''' [[Kurt Morath]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 60&nbsp;214 | skeidsregter = George Clancy ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Richard Kahui]] (NZL) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2011 | tyd = 18:00 (NZDT) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 47–21 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93461.html Verslag] | weg = {{JPNru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Julien Pierre]], [[François Trinh-Duc]], [[Vincent Clerc]], [[Lionel Nallet]], [[Pascal Papé]], [[Morgan Parra]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dimitri Yachvili]] (4)<br />'''Strafdoele:''' [[Dimitri Yachvili]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[James Arlidge]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[James Arlidge]]<br />'''Strafdoele:''' [[James Arlidge]] (3) | stadion = [[North Harbour-stadion|North Harbour]], [[Auckland]] | bywoning = 28&nbsp;569 | skeidsregter = Steve Walsh ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[James Arlidge]] (JPN) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 14 September 2011 | tyd = 17:00 (NZDT) | tuis = {{TGAru-r}} | telling = 20–25 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93467.html Verslag] | weg = {{CANru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Siale Piutau]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Kurt Morath]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Kurt Morath]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Jebb Sinclair]], [[Aaron Carpenter]], [[Phil Mackenzie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[James Pritchard]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[James Pritchard]] (2) | stadion = [[Okarapark]], [[Whangarei]] | bywoning = 17&nbsp;174 | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Adam Kleeberger]] (Kan) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 16 September 2011 | tyd = 20:00 (NZDT) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 83–7 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93470.html Verslag] | weg = {{JPNru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Conrad Smith]], [[Richard Kahui]] (2), [[Jerome Kaino]], [[Keven Mealamu]], [[Andrew Ellis]], [[Colin Slade]], [[Sonny Bill Williams]] (2), [[Isaia Toeava]], [[Andrew Hore]], [[Ma’a Nonu]], [[Adam Thomson]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Colin Slade]] (9) | wegpunte = '''Drie:''' [[Hirotoki Onozawa]]<br />'''Doelskop:''' [[Murray Williams]] | stadion = [[Waikatostadion|Waikato]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | bywoning = 30&nbsp;484 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Ma’a Nonu]] (NZL) | notas = <span style="color:red">Japan is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 18 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 46–19 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93476.html Verslag] | weg = {{CANru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Vincent Clerc]] (3)<br />'''Doelskoppe:''' [[Morgan Parra]] (4)<br />'''Strafdoele:''' [[Morgan Parra]] (5)<br />'''Skepdoel:''' [[François Trinh-Duc]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Ryan Smith]]<br />'''Doelskop:''' [[James Pritchard]]<br />'''Strafdoele:''' [[James Pritchard]] (2)<br />'''Skepdoele:''' [[Ander Monro]] (2) | stadion = [[McLeanpark]], [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]] | bywoning = 14&nbsp;200 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Louis Picamoles]] (Fra) | notas = [[Vincent Clerc]] (Fra) teken ’n driekuns aan.<ref name="Driekuns">{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=date;template=results;triesmin1=3;triesval1=tries;trophy=17;type=player;view=match |title=Statsguru / Test matches / Player records / Rugby World Cup / Tries scored: greater than or equal to 3 |publisher=ESPNscrum |accessdate=3 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181103210211/http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=date;template=results;triesmin1=3;triesval1=tries;trophy=17;type=player;view=match |archive-date=3 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 21 September 2011 | tyd = 19:30 (NZDT) | tuis = {{TGAru-r}} | telling = 31–18 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93478.html Verslag] | weg = {{JPNru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Viliami Ma’afu]], [[Tukulua Lokotui]], [[Fetu’u Vainikolo]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Kurt Morath]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Kurt Morath]] (4)<br />'''Kaarte:''' [[Halani Aulika]] {{Geelkaart|61|71}}, [[Tukulua Lokotui]] {{Geelkaart|79|80+}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Kensuke Hatakeyama]], [[Michael Leitch]], [[Alisi Tupuailai]]<br />'''Strafdoel:''' [[Shaun Webb]]<br />'''Kaart:''' [[James Arlidge]] {{Geelkaart|31|41}} | stadion = [[Okarapark]], [[Whangarei]] | bywoning = 17&nbsp;364 | skeidsregter = Dave Pearson ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Michael Leitch]] (JPN) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 24 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 37–17 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93482.html Verslag] | weg = {{FRAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Adam Thomson]], [[Cory Jane]], [[Israel Dagg]] (2), [[Sonny Bill Williams]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Carter]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Dan Carter]]<br />'''Skepdoel:''' [[Dan Carter]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Maxime Mermoz]], [[François Trinh-Duc]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dimitri Yachvili]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Dimitri Yachvili]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 60&nbsp;856 | skeidsregter = Alain Rolland ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Israel Dagg]] (NZL) | notas = Die Nieu-Seelandse kaptein [[Richie McCaw]] word die eerste [[All Blacks|All Black]] wat in sy 100ste toetswedstryd speel.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/all-blacks-richie-grabs-100th-test-cap-and-thanks-mum/F3QYM6M75EOPRYKNF2ROWLSGSE/ |title=All Blacks: Richie grabs 100th test cap and thanks mum |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Nicholas Jones |date=25 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Nieu-Seeland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 27 September 2011 | tyd = 17:00 (NZST) | tuis = {{CANru-r}} | telling = 23–23 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93487.html Verslag] | weg = {{JPNru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[D.T.H. van der Merwe]], [[Phil Mackenzie]], [[Ander Monro]]<br />'''Doelskop:''' [[James Pritchard]]<br />'''Strafdoele:''' [[Ander Monro]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Shota Horie]], [[Kosuke Endo]]<br />'''Doelskoppe:''' [[James Arlidge]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[James Arlidge]] (3) | stadion = [[McLeanpark]], [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]] | bywoning = 14&nbsp;335 | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Sione Vatuvei]] (JPN) | notas = Dit is die derde rugbywêreldbekerwedstryd wat gelykop geëindig het en ná die 2007-toernooi die tweede tussen dié twee spanne.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14829809 |title=Rugby World Cup 2011 Pool A: Canada 23–23 Japan |publisher=[[BBC]] |date=27 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Oktober 2011 | tyd = 18:00 (NZST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 14–19 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93492.html Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Vincent Clerc]]<br />'''Strafdoele:''' [[Dimitri Yachvili]] (3)<br />'''Kaart:''' [[Fabrice Estebanez]] {{Geelkaart|65|75}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Sukanaivalu Hufanga]]<br />'''Doelskop:''' [[Kurt Morath]]<br />'''Strafdoele:''' [[Kurt Morath]] (4)<br />'''Kaart:''' [[Suka Hufanga]] {{Geelkaart|39|49}} | stadion = [[McLeanpark]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 32&nbsp;763 | skeidsregter = Steve Walsh ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Sione Kalamafoni]] (TGA) | notas = Tonga sorg vir die tweede verrassing deur Frankryk met ’n telling van 19–14 te klop.''<ref name="FRAvTGA">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14830039 |title=Rugby World Cup 2011 Pool A: France 14–19 Tonga |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=1 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Met hierdie nederlaag word Frankryk die eerste span wat ondanks twee nederlae die uitklopfase kon haal.''<ref name="FRAvTGA" /> * <span style="color:green">''Frankryk vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref name="FRAvTGA" /> * <span style="color:red">''Tonga en Kanada is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref name="FRAvTGA" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 2 Oktober 2011 | tyd = 15:30 (NZST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 79–15 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93495.html Verslag] | weg = {{CANru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Zac Guildford]] (4), [[Victor Vito]] (2), [[Israel Dagg]], [[Mils Muliaina]], [[Jimmy Cowan]], [[Jerome Kaino]] (2), [[Sonny Bill Williams]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Colin Slade]] (4), [[Piri Weepu]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Colin Slade]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Conor Trainor]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[Ander Monro]]<br />'''Strafdoel:''' [[Ander Monro]] | stadion = [[Westpacstadion|Westpac]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 37&nbsp;665 | skeidsregter = Romain Poite ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Jerome Kaino]] (NZL) | notas = [[Zac Guildford]] (NZL) teken ’n driekuns aan en druk vier drieë.<ref name="Driekuns" /> }} ==== Groep B ==== [[Lêer:Argentina vs England 2011 RWC (1).jpg|duimnael|Wedstryd van 10 September, Engeland verslaan Argentinië met 13–9]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{ENGru}} |4||4||0||0||137||34||+103||18||2||'''18''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{ARGru}} |4||3||0||1||90||40||+50||10||2||'''14''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;" |{{SCOru}} |4||2||0||2||73||59||+14||4||3||'''11''' |- |style="text-align:left;" |{{GEOru}} |4||1||0||3||48||90||–42||3||0||'''4''' |- |style="text-align:left;" |{{ROMru}} |4||0||0||4||44||169||–125||3||0||'''0''' |} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2011 | tyd = 13:00 (NZDT) | tuis = {{SCOru-r}} | telling = 34–24 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93459.html Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Mike Blair]], [[Joe Ansbro]], [[Simon Danielli]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[Chris Paterson]]<br />'''Strafdoele:''' [[Chris Paterson]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Mihaita Lazăr]], [[Daniel Carpo]]<br />'''Doelskop:''' [[Ionuţ Dimofte]]<br />'''Strafdoele:''' [[Dănuţ Dumbravă]] (2), [[Ionuţ Dimofte]] (2) | stadion = [[Rugby Park-stadion|Rugby Park]], [[Invercargill]] | bywoning = 12&nbsp;592 | skeidsregter = Dave Pearson ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Marius Tincu]] (Rom) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 9–13 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93462.html Verslag] | weg = {{ENGru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Felipe Contepomi]], [[Martín Rodríguez]] (2) | wegpunte = '''Drie:''' [[Ben Youngs]]<br />'''Doelskop:''' [[Jonny Wilkinson]]<br />'''Strafdoele:''' [[Jonny Wilkinson]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Dan Cole]] {{Geelkaart|35|45}} | stadion = [[Forsyth Barr-stadion|Forsyth Barr]], [[Dunedin]] | bywoning = 30&nbsp;700 | skeidsregter = Bryce Lawrence ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Juan Martín Fernández Lobbe]] (Arg) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 14 September 2011 | tyd = 19:30 (NZDT) | tuis = {{SCOru-r}} | telling = 15–6 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93468.html Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Dan Parks]] (4)<br />'''Skepdoel:''' [[Dan Parks]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Merab Kwirikasjwili]] (2) | stadion = [[Rugby Park-stadion|Rugby Park]], [[Invercargill]] | bywoning = 10&nbsp;267 | skeidsregter = George Clancy ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Kelly Brown]] (Sko) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2011 | tyd = 15:30 (NZDT) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 43–8 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93471.html Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Santiago Fernández]], [[Juan Manuel Leguizamón]], [[Juan Figallo]], [[Lucas González Amorosino]], [[Juan José Imhoff]], [[Genaro Fessia]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Martín Rodríguez]] (5)<br />'''Strafdoel:''' [[Martín Rodríguez]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Ionel Cazan]]<br />'''Strafdoel:''' [[Ionuţ Dimofte]]<br />'''Kaart:''' [[Mihai Lazăr]] {{Geelkaart|54|64}} | stadion = [[Rugby Park-stadion|Rugby Park]], [[Invercargill]] | bywoning = 12&nbsp;605 | skeidsregter = Steve Walsh ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Lucas González Amorosino]] (Arg) | notas = <span style="color:red">Roemenië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 18 September 2011 | tyd = 18:00 (NZDT) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 41–10 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93475.html Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Shontayne Hape]] (2), [[Delon Armitage]], [[Manu Tuilagi]], [[Chris Ashton]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Toby Flood]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Toby Flood]]<br />'''Kaart:''' [[Dylan Hartley]] {{Geelkaart|40|50}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Dimitri Basilaia]]<br />'''Doelskop:''' [[Merab Kwirikasjwili]]<br />'''Strafdoel:''' [[Merab Kwirikasjwili]] | stadion = [[Forsyth Barr-stadion|Forsyth Barr]], [[Dunedin]] | bywoning = 20&nbsp;117 | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Mamoeka Gorgodse]] (Geo) | notas = [[Joe Simpson]] (Eng) het sy toetsdebuut gemaak.'' * <span style="color:red">''Georgië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 24 September 2011 | tyd = 18:00 (NZDT) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 67–3 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93481.html Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Mark Cueto]] (3), [[Chris Ashton]] (3), [[Ben Youngs]], [[Ben Foden]], [[Manu Tuilagi]], [[Tom Croft]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Jonny Wilkinson]] (3), [[Toby Flood]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Jonny Wilkinson]] | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Dănuţ Dumbravă]] | stadion = [[Forsyth Barr-stadion|Forsyth Barr]], [[Dunedin]] | bywoning = 25&nbsp;687 | skeidsregter = Romain Poite ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Mark Cueto]] (Eng) | notas = Beide [[Mark Cueto]] en [[Chris Ashton]] (albei Eng) teken ’n driekuns aan.<ref name="Driekuns" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 25 September 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 13–12 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93485.html Verslag] | weg = {{SCOru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Lucas Gonzalez Amorosino]]<br />'''Doelskop:''' [[Felipe Contepomi]]<br />'''Strafdoele:''' [[Felipe Contepomi]] (2) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Chris Paterson]], [[Ruaridh Jackson]]<br />'''Skepdoele:''' [[Ruaridh Jackson]], [[Dan Parks]] | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 26&nbsp;937 | skeidsregter = Wayne Barnes ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Ruaridh Jackson]] (Sko) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 28 September 2011 | tyd = 19:30 (NZST) | tuis = {{GEOru-r}} | telling = 25–9 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93489.html Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Mamoeka Gorgodse]]<br />'''Doelskop:''' [[Merab Kwirikasjwili]]<br />'''Strafdoele:''' [[Merab Kwirikasjwili]] (5), [[Malkhas Oerjoekasjwili]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Dănuț Dumbravă]] (2), [[Florin Vlaicu]] | stadion = [[Arena Manawatu]], [[Palmerston North]] | bywoning = 13&nbsp;228 | skeidsregter = Dave Pearson ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Mamoeka Gorgodse]] (Geo) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Oktober 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 16–12 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93493.html Verslag] | weg = {{SCOru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Chris Ashton]]<br />'''Doelskop:''' [[Toby Flood]]<br />'''Strafdoele:''' [[Jonny Wilkinson]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Jonny Wilkinson]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Chris Paterson]] (2), [[Dan Parks]]<br />'''Skepdoel:''' [[Dan Parks]] | stadion = [[Edenparkstadion]], [[Auckland]] | bywoning = 58&nbsp;213 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Dan Parks]] (Sko) | notas = <span style="color:green">Engeland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/15124512 |title=Rugby World Cup 2011: England 16–12 Scotland |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=1 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 2 Oktober 2011 | tyd = 13:00 (NZST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 25–7 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93494.html Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Juan José Imhoff]], [[Felipe Contepomi]], [[Agustin Gosio]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Felipe Contepomi]], [[Marcelo Bosch]]<br />'''Strafdoele:''' [[Felipe Contepomi]] (2) | wegpunte = '''Drie:''' [[Lasja Khmaladse]]<br />'''Doelskop:''' [[Malkhas Oerjoekasjwili]] | stadion = [[Arena Manawatu]], [[Palmerston North]] | bywoning = 13&nbsp;754 | skeidsregter = Alain Rolland ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Juan Manuel Leguizamón]] (Arg) | notas = [[Agustin Gosio]] en [[Tomas Vallejos Cinalli]] (albei Arg) het hul toetsdebuut gemaak.'' * <span style="color:green">''Argentinië vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref name="ARGvSCO">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/15086286 |title=Rugby World Cup 2011: Argentina 25–7 Georgia |publisher=[[BBC]] |date=2 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Skotland versuim vir die eerste keer in sy geskiedenis om die uitklopfase van ’n rugbywêreldbekertoernooi te haal.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby-world-cup-2019/2011/1002/285448-rwc_argentina_georgia/ |title=Argentina 25–7 Georgia |publisher=[[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]] |date=2 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Skotland is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref name="ARGvSCO" /> }} ==== Groep C ==== [[Lêer:Australia vs USA 2011 RWC (2).jpg|duimnael|Wedstryd van 23 September, Australië verslaan die Verenigde State met 67–5]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{IRLru}} |4||4||0||0||135||34||+101||15||1||'''17''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{AUSru}} |4||3||0||1||173||48||+125||25||3||'''15''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;" |{{ITAru}} |4||2||0||2||92||95||–3||13||2||'''10''' |- |style="text-align:left;" |{{USAru}} |4||1||0||3||38||122||–84||4||0||'''4''' |- |style="text-align:left;" |{{RUSru}} |4||0||0||4||57||196||–139||8||1||'''1''' |} {{rugbywedstryd | datum = 11 September 2011 | tyd = 15:30 (NZDT) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 32–6 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93463.html Verslag] | weg = {{ITAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Ben Alexander]], [[Adam Ashley-Cooper]], [[James O’Connor]], [[Digby Ioane]]<br />'''Doelskoppe:''' [[James O’Connor]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Quade Cooper]] (2) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Mirco Bergamasco]] (2) | stadion = [[North Harbour-stadion|North Harbour]], [[Auckland]] | bywoning = 25&nbsp;731 | skeidsregter = Alain Rolland ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[James Horwill]] (Aus) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 11 September 2011 | tyd = 18:00 (NZDT) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 22–10 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93464.html Verslag] | weg = {{USAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Tommy Bowe]] (2), [[Rory Best]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Jonathan Sexton]], [[Ronan O’Gara]]<br />'''Strafdoel:''' [[Jonathan Sexton]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Paul Emerick]]<br />'''Doelskop:''' [[Valenese Malifa]]<br />'''Strafdoel:''' [[James Paterson]] | stadion = [[Yarrowstadion]], [[Nieu-Plymouth]] | bywoning = 20&nbsp;823 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Paul O’Connell]] (Irl) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 15 September 2011 | tyd = 19:30 (NZDT) | tuis = {{RUSru-r}} | telling = 6–13 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93469.html Verslag] | weg = {{USAru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Joeri Koesjnarew]], [[Konstantin Rachkof]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Mike Petri]]<br />'''Doelskop:''' [[Chris Wyles]]<br />'''Strafdoele:''' [[Chris Wyles]] (2) | stadion = [[Yarrowstadion]], [[Nieu-Plymouth]] | bywoning = 13&nbsp;931 | skeidsregter = Dave Pearson ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Mike MacDonald]] (VSA) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.'' * ''Dit was ook Rusland se eerste rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/sep/15/russia-usa-rugby-world-cup |title=USA survive brave challenge from Russia in Rugby World Cup |publisher=[[The Guardian]] |author=Eddie Butler |date=15 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Adam Byrnes]] (Rus) het sy toetsdebuut gemaak. }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 6–15 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93473.html Verslag] | weg = {{IRLru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[James O’Connor]] (2) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Jonathan Sexton]] (2), [[Ronan O’Gara]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Jonathan Sexton]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 58&nbsp;678 | skeidsregter = Bryce Lawrence ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Cian Healy]] (Irl) | notas = Ierland sorg vir die eerste verrassing deur Australië met ’n telling van 15–6 te klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14811966 |title=Rugby World Cup 2011: Australia 6–15 Ireland |publisher=[[BBC]] |date=17 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 20 September 2011 | tyd = 19:30 (NZDT) | tuis = {{ITAru-r}} | telling = 53–17 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93477.html Verslag] | weg = {{RUSru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Sergio Parisse]], [[Giulio Toniolatti]] (2), [[Tommaso Benvenuti]] (2), [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Edoardo Gori]], [[Luke McLean]], [[Alessandro Zanni]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Riccardo Bocchino]] (4)<br />'''Kaart:''' [[Fabio Ongaro]] {{Geelkaart|33|43}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Aleksander Janjoesjkin]], [[Wladimir Ostroesjko]], [[Aleksej Makowetski]]<br />'''Doelskop:''' [[Konstantin Rachkof]] | stadion = [[Trafalgarpark]], [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] | bywoning = 12&nbsp;415 | skeidsregter = Wayne Barnes ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Wiktor Gresef]] (Rus) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.'' * <span style="color:red">''Rusland is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 23 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 67–5 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93480.html Verslag] | weg = {{USAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Rob Horne]], [[Rocky Elsom]], [[Kurtley Beale]], [[Anthony Fainga’a]] (2), [[Drew Mitchell]], [[Pat McCabe]], [[Adam Ashley-Cooper]] (3), [[Radike Samo]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Quade Cooper]] (2), [[Berrick Barnes]] (4) | wegpunte = '''Drie:''' [[JJ Gagiano]]<br />'''Kaart:''' [[Blaine Scully]] {{Geelkaart|75|80+}} | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 33&nbsp;824 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Adam Ashley-Cooper]] (Aus) | notas = [[Adam Ashley-Cooper]] (Aus) teken ’n driekuns aan.''<ref name="Driekuns" /> * <span style="color:red">''Die Verenigde State is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 25 September 2011 | tyd = 18:00 (NZST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 62–12 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93484.html Verslag] | weg = {{RUSru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Fergus McFadden]], [[Sean O’Brien]], [[Isaac Boss]], [[Keith Earls]] (2), [[Andrew Trimble]], [[Rob Kearney]], [[Shane Jennings]], [[Tony Buckley]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ronan O’Gara]] (6), [[Jonathan Sexton]]<br />'''Strafdoel:''' [[Ronan O’Gara]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Wasilij Artemjef]], [[Denis Simplikewitsj]]<br />'''Doelskop:''' [[Konstantin Rachkof]]<br />'''Kaart:''' [[Konstantin Rachkof]] {{Geelkaart|8|18}} | stadion = [[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua Int’l Stadion]], [[Rotorua]] | bywoning = 25&nbsp;661 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Ronan O’Gara]] (Irl) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.'' * ''[[Denis Simplikewitsj]] (Rus) het sy toetsdebuut gemaak.'' * <span style="color:green">''Ierland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 27 September 2011 | tyd = 19:30 (NZST) | tuis = {{ITAru-r}} | telling = 27–10 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93488.html Verslag] | weg = {{USAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Sergio Parisse]], [[Luciano Orquera]], [[Martin Castrogiovanni]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Mirco Bergamasco]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Mirco Bergamasco]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Chris Wyles]]<br />'''Doelskop:''' [[Chris Wyles]]<br />'''Strafdoel:''' [[Chris Wyles]]<br />'''Kaart:''' [[Louis Stanfill]] {{Geelkaart|59|69}} | stadion = [[Trafalgarpark]], [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] | bywoning = 14&nbsp;997 | skeidsregter = George Clancy ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Martin Castrogiovanni]] (Ita) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Oktober 2011 | tyd = 15:30 (NZST) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 68–22 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93491.html Verslag] | weg = {{RUSru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Berrick Barnes]] (2), [[Drew Mitchell]] (2), [[Ben McCalman]], [[David Pocock]] (2), [[Stephen Moore]], [[Adam Ashley-Cooper]], [[Salesi Ma’afu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[James O’Connor]] (9) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Wladimir Ostroesjko]], [[Denis Simplikewitsj]], [[Konstantin Rachkof]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Konstantin Rachkof]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Konstantin Rachkof]] | stadion = [[Trafalgarpark]], [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] | bywoning = 16&nbsp;307 | skeidsregter = Bryce Lawrence ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Wiktor Gresef]] (Rus) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.'' * <span style="color:green">''Australië vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 2 Oktober 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 36–6 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93497.html Verslag] | weg = {{ITAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Brian O’Driscoll]], [[Keith Earls]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Ronan O’Gara]] (2), [[Jonathan Sexton]]<br />'''Strafdoele:''' [[Ronan O’Gara]] (4), [[Jonathan Sexton]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Mirco Bergamasco]] (2) | stadion = [[Forsyth Barr-stadion|Forsyth Barr]], [[Dunedin]] | bywoning = 28&nbsp;027 | skeidsregter = Jonathan Kaplan ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Sean O’Brien]] (Irl) | notas = <span style="color:red">Italië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} ==== Groep D ==== [[Lêer:South Africa vs Samoa 2011 RWC (4).jpg|duimnael|Wedstryd van 30 September, Suid-Afrika verslaan Samoa met 13–5]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{RSAru}} |4||4||0||0||166||24||+142||21||2||'''18''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{WALru}} |4||3||0||1||180||34||+146||23||3||'''15''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;" |{{SAMru}} |4||2||0||2||91||49||+42||10||2||'''10''' |- |style="text-align:left;" |{{FIJru}} |4||1||0||3||59||167||–108||7||1||'''5''' |- |style="text-align:left;" |{{NAMru}} |4||0||0||4||44||266||–222||5||0||'''0''' |} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2011 | tyd = 15:30 (NZDT) | tuis = {{FIJru-r}} | telling = 49–25 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93460.html Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Vereniki Goneva]] (4), [[Leone Nakarawa]], [[Napolioni Nalaga]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Seremaia Bai]] (5)<br />'''Strafdoele:''' [[Seremaia Bai]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Heinz Koll]], [[Chrysander Botha]]<br />'''Strafdoele:''' [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]] (2)<br />'''Skepdoele:''' [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]] (3) | stadion = [[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua Int’l Stadion]], [[Rotorua]] | bywoning = 10&nbsp;100 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Vereniki Goneva]] (Fij) | notas = [[Danie Dames]] en [[Raoul Larson]] (albei Nam) het hul toetsdebuut gemaak.'' * ''[[Vereniki Goneva]] (Fij) teken ’n driekuns aan en druk vier drieë.''<ref name="Driekuns" /> * ''Dit is Namibië se destyds meeste punte in ’n rugbywêreldbekerwedstryd – later oortref tydens die 2023-toernooi teen Uruguay.'' * ''[[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]] (Nam) teken ná [[Jannie de Beer]] (RSA) se vyf skepdoele teen Engeland tydens die 1999-toernooi die naasmeeste skepdoele (3) deur ’n enkele speler in ’n rugbywêreldbekerwedstryd aan en sluit daarmee by [[Jonny Wilkinson]] (Eng) teen Frankryk tydens die 2003-toernooi en [[Juan Martín Hernández]] (Arg) teen Ierland tydens die 2007-toernooi aan – later geëwenaar deur [[George Ford]] (Eng) tydens die 2023-toernooi teen Argentinië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/player/most_drop_goals_match.html?id=17;type=trophy |title=Statsguru / Test matches / Player records / Rugby World Cup / Most individual drop goals in a match |publisher=ESPNscrum |accessdate=4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130753/http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/player/most_drop_goals_match.html?id=17;type=trophy |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/watch-george-ford-rockets-over-three-drop-goals-in-world-cup-opener |title=WATCH: George Ford rockets over THREE drop goals in World Cup opener |publisher=Planet Rugby |author=Jared Wright |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 11 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 17–16 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93465.html Verslag] | weg = {{WALru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[François Steyn]], [[Francois Hougaard]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Morné Steyn]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Taulupe Faletau]]<br />'''Doelskop:''' [[James Hook]]<br />'''Strafdoele:''' [[James Hook]] (3) | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 28&nbsp;498 | skeidsregter = Wayne Barnes ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Sam Warburton]] (Wal) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 14 September 2011 | tyd = 14:30 (NZDT) | tuis = {{SAMru-r}} | telling = 49–12 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93466.html Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Kahn Fotuali’i]], [[Alesana Tuilagi]] (3), [[Paul Williams]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tusi Pisi]] (2), [[Paul Williams]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Tusi Pisi]] (2), [[Paul Williams]]<br />'''Kaart:''' [[Paul Williams]] {{Geelkaart|40|50}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Danie van Wyk]], [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]]<br />'''Doelskop:''' [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]]<br />'''Kaart:''' [[Rohan Kitshoff]] {{Geelkaart|66|76}} | stadion = [[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua Int’l Stadion]], [[Rotorua]] | bywoning = 12&nbsp;752 | skeidsregter = Romain Poite ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[George Stowers]] (Sam) | notas = [[Henk Franken]] (Nam) het sy toetsdebuut gemaak.'' * ''[[Alesana Tuilagi]] (Sam) teken ’n driekuns aan.<ref name="Driekuns" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2011 | tyd = 18:00 (NZDT) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 49–3 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93472.html Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Gurthrö Steenkamp]], [[Jaque Fourie]], [[François Steyn]], [[Morné Steyn]], [[Tendai Mtawarira]], [[Danie Rossouw]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (5)<br />'''Strafdoele:''' [[François Steyn]], [[Morné Steyn]] (2) | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Seremaia Bai]] | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 33&nbsp;262 | skeidsregter = Romain Poite ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Danie Rossouw]] (RSA) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 18 September 2011 | tyd = 15:30 (NZDT) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 17–10 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93474.html Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Shane Williams]]<br />'''Strafdoele:''' [[James Hook]] (2), [[Rhys Priestland]] (2) | wegpunte = '''Drie:''' [[Anthony Perenise]]<br />'''Doelskop:''' [[Paul Williams]]<br />'''Strafdoel:''' [[Paul Williams]] | stadion = [[Waikatostadion|Waikato]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | bywoning = 30&nbsp;804 | skeidsregter = Alain Rolland ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Alun Wyn Jones]] (Wal) | notas = [[Jeremy Su’a]] (Sam) het sy toetsdebuut gemaak.'' * ''Dit is Wallis se eerste rugbywêreldbekeroorwinning ooit oor Samoa.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/home/matches/match%3D10936/report.html |title=Wales survive Samoa scare |publisher=rugbyworldcup.com |date=18 September 2011 |accessdate=23 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923201531/http://www.rugbyworldcup.com/home/matches/match%3D10936/report.html |archive-date=23 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 22 September 2011 | tyd = 20:00 (NZDT) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 87–0 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93479.html Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Gio Aplon]] (2), [[Bryan Habana]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Jaque Fourie]], [[François Steyn]], [[Morné Steyn]], [[Juan de Jongh]] (2), [[Francois Hougaard]] (2), [[Danie Rossouw]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (6), [[Ruan Pienaar]] (6)<br />'''Strafdoel:''' [[Morné Steyn]] | wegpunte = | stadion = [[North Harbour-stadion|North Harbour]], [[Auckland]] | bywoning = 26&nbsp;839 | skeidsregter = George Clancy ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Willem Alberts]] (RSA) | notas = Dit is die meeste punte wat Suid-Afrika ooit tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd kon aanteken.''<ref name="RSAvNAM">{{af}} {{cite web |url=http://afrikaans.news24.com/RugbyWereldBeker/Bokke-slag-Namibie-20110922 |title=Rugby-wêreldbeker Bokke slag Namibië |publisher=[[Nuus24]] |date=22 September 2011 |accessdate=24 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924124657/http://afrikaans.news24.com/RugbyWereldBeker/Bokke-slag-Namibie-20110922 |archive-date=24 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''[[Bryan Habana]] oortref [[Joost van der Westhuizen]] se Suid-Afrikaanse rekord vir die meeste toetsdrieë in die 22ste minuut toe hy sy 39ste drie in die Groen-en-Goud gedruk het.''<ref name="RSAvNAM" /> * <span style="color:green">''Suid-Afrika vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span> * <span style="color:red">''Namibië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 25 September 2011 | tyd = 15:30 (NZST) | tuis = {{FIJru-r}} | telling = 7–27 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93483.html Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Netani Talei]]<br />'''Doelskop:''' [[Waisea Luveniyali]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Kahn Fotuali’i]], [[George Stowers]]<br />'''Doelskop:''' [[Paul Williams]]<br />'''Strafdoele:''' [[Tusi Pisi]] (4)<br />'''Skepdoel:''' [[Tusi Pisi]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 60&nbsp;327 | skeidsregter = Bryce Lawrence ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Paul Williams]] (Sam) | notas = <span style="color:red">Fidji is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 26 September 2011 | tyd = 19:30 (NZST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 81–7 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93486.html Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Scott Williams]] (3), [[Aled Brew]], [[Taulupe Faletau]], [[Gethin Jenkins]], [[George North]] (2), [[Jonathan Davies]], [[Lloyd Williams]], [[Lee Byrne]], [[Alun Wyn Jones]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Jones]] (6), [[Rhys Priestland]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Stephen Jones]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Heinz Koll]]<br />'''Doelskop:''' [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]]<br />'''Kaart:''' [[Raoul Larson]] {{Geelkaart|59|69}} | stadion = [[Yarrowstadion]], [[Nieu-Plymouth]] | bywoning = 14&nbsp;710 | skeidsregter = Steve Walsh ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Tinus du Plessis]] (Nam) | notas = [[Ken Owens]] (Wal) het sy toetsdebuut gemaak.'' * ''[[Scott Williams]] (Wal) teken ’n driekuns aan.''<ref name="Driekuns" /> * ''[[George North]] (Wal) word op 19 jaar en 166 dae die jongste speler wat ’n drie in ’n rugbywêreldbekerwedstryd kon druk.''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/player/youngest_tryscorer.html?id=17;type=trophy |title=Youngest tryscorer |publisher=ESPNscrum |accessdate=2 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190702185859/http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/player/youngest_tryscorer.html?id=17;type=trophy |archive-date=2 Julie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Dit is Wallis se grootste rugbywêreldbekeroorwinning ooit en oortref hul 72–18-oorwinning tydens die 2007-toernooi oor Japan.''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/home/matches/match%3D10955/report.html |title=Coach's rocket sparks record Welsh win |publisher=rugbyworldcup.com |date=26 September 2011 |accessdate=2 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002000331/http://www.rugbyworldcup.com/home/matches/match%3D10955/report.html |archive-date=2 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Namibië staan met 266 punte en 46 drieë die destyds meeste deur enige span in ’n rugbywêreldbekertoernooi af – later oortref tydens die 2023-toernooi deur Roemenië.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/tonga-romania-rugby-world-cup-15c4d0089cd7536a2164cc259b809944 |title=Tonga ends Rugby World Cup with win against Romania |publisher=AP News |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 30 September 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 13–5 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93490.html Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Bryan Habana]]<br />'''Doelskop:''' [[Morné Steyn]]<br />'''Strafdoele:''' [[François Steyn]], [[Morné Steyn]]<br />'''Kaart:''' [[John Smit]] {{Geelkaart|71|80+}} | wegpunte = '''Drie:''' [[George Stowers]]<br />'''Kaart:''' [[Paul Williams]] {{Rooikaart|0|70}} | stadion = [[North Harbour-stadion|North Harbour]], [[Auckland]] | bywoning = 29&nbsp;734 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Schalk Burger]] (RSA) | notas = [[Paul Williams]] (Sam) ontvang in die 70ste minuut ’n rooikaart ná ’n stryery met die Springbok [[Heinrich Brussow]].''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14829924 |title=Rugby World Cup 2011 Pool D: South Africa 13–5 Samoa |publisher=[[BBC]] |author=Ben Dirs |date=30 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Samoa is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 2 Oktober 2011 | tyd = 18:00 (NZST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 66–0 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93496.html Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jamie Roberts]] (2), [[Scott Williams]], [[George North]], [[Sam Warburton]], [[Lloyd Burns]], [[Leigh Halfpenny]], [[Lloyd Williams]], [[Jonathan Davies]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Rhys Priestland]] (5), [[Stephen Jones]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Rhys Priestland]] | wegpunte = | stadion = [[Waikatostadion|Waikato]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | bywoning = 28&nbsp;476 | skeidsregter = Wayne Barnes ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[George North]] (Wal) | notas = Dit is die ergste Fidjiaanse rugbywêreldbekernederlaag ooit.''<ref name="WALvFIJ">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/home/matches/match%3D11225/report.html |title=Wales overpower misfiring Fiji |publisher=rugbyworldcup.com |date=2 Oktober 2011 |accessdate=4 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004130839/http://www.rugbyworldcup.com/home/matches/match%3D11225/report.html |archive-date=4 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * <span style="color:green">''Wallis vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref name="WALvFIJ" /> }} === Uitklopfase === [[Lêer:RWC 2011 final FRA - NZL McCaw with Ellis Cup.jpg|duimnael|Die All Blacks nadat hulle in 2011 as die wêreldkampioen gekroon is]] [[Lêer:All Blacks parade 2011 RWC (1).jpg|duimnael|Vieringe in Nieu-Seeland]] {{Wedstrydskema laatste 8 | RD1 = Kwarteindrondte | RD2 = Halfeindrondte | RD3 = Finale | RD1-header01 = 8 Oktober – Wellington | RD1-team01 = {{IRLru}} | RD1-score01 = 10 | RD1-team02 = '''{{WALru}}''' | RD1-score02 = '''22''' | RD1-header02 = 8 Oktober – Auckland | RD1-team03 = {{ENGru}} | RD1-score03 = 12 | RD1-team04 = '''{{FRAru}}''' | RD1-score04 = '''19''' | RD1-header03 = 9 Oktober – Wellington | RD1-team05 = {{RSAru}} | RD1-score05 = 9 | RD1-team06 = '''{{AUSru}}''' | RD1-score06 = '''11''' | RD1-header04 = 9 Oktober – Auckland | RD1-team07 = '''{{NZLru}}''' | RD1-score07 = '''33''' | RD1-team08 = {{ARGru}} | RD1-score08 = 10 | RD2-header01 = 15 Oktober – Auckland | RD2-team01 = {{WALru}} | RD2-score01 = 8 | RD2-team02 = '''{{FRAru}}''' | RD2-score02 = '''9''' | RD2-header02 = 16 Oktober – Auckland | RD2-team03 = {{AUSru}} | RD2-score03 = 6 | RD2-team04 = '''{{NZLru}}''' | RD2-score04 = '''20''' | RD3-header01 = 23 Oktober – Auckland | RD3-team01 = {{FRAru}} | RD3-score01 = 7 | RD3-team02 = '''{{NZLru}}''' | RD3-score02 = '''8''' | RD3-header02 = 21 Oktober – Auckland | RD3-team03 = {{WALru}} | RD3-score03 = 18 | RD3-team04 = '''{{AUSru}}''' | RD3-score04 = '''21''' }} ==== Kwarteindrondte ==== {{rugbywedstryd | datum = 8 Oktober 2011 | tyd = 18:00 (NZST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 10–22 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93498.html Verslag] | weg = {{WALru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Keith Earls]]<br />'''Doelskop:''' [[Ronan O’Gara]]<br />'''Strafdoel:''' [[Ronan O’Gara]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Shane Williams]], [[Mike Phillips]], [[Jonathan Davies]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Rhys Prietsland]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Leigh Palfpenny]] | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 35&nbsp;787 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Mike Phillips]] (Wal) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Oktober 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 12–19 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93499.html Verslag] | weg = {{FRAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Ben Foden]], [[Mark Cueto]]<br />'''Doelskop:''' [[Jonny Wilkinson]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Vincent Clerc]], [[Maxime Medard]]<br />'''Strafdoele:''' [[Dimitri Yachvilli]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Francois Trihn-Duc]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 49&nbsp;105 | skeidsregter = [[Steve Walsh]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Imanol Harinordoquy]] (Fra) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 9 Oktober 2011 | tyd = 18:00 (NZST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 9–11 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93500.html Verslag] | weg = {{AUSru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Morné Steyn]] | wegpunte = '''Drie:''' [[James Horwill]]<br />'''Strafdoele:''' [[James O’Connor]] (2) | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 34&nbsp;914 | skeidsregter = [[Bryce Lawrence]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[David Pocock]] (Aus) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 9 Oktober 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 33–10 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93501.html Verslag] | weg = {{ARGru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Kieran Read]], [[Brad Thorn]]<br />'''Doelskop:''' [[Aaron Cruden]]<br />'''Strafdoele:''' [[Piri Weepu]] (7) | wegpunte = '''Drie:''' [[Julio Cabello]]<br />'''Doelskop:''' [[Felipe Contepomi]]<br />'''Strafdoel:''' [[Marcelo Bosch]]<br />'''Kaarte:''' [[Nicolas Vergallo]] {{Geelkaart|58|68}} | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 57&nbsp;912 | skeidsregter = [[Nigel Owens]] ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Piri Weepu]] (NZL) | notas = [[Mils Muliaina]] word ná [[Richie McCaw]] die tweede Nieu-Seelander wat in sy 100ste toetswedstryd speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-muliainas-celebration-cut-out/NQS3F2CFX3IDP5HEPOTNS3FYPE/?c_id=522&objectid=10758019 |title=All Blacks: Muliaina's celebration cut out |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Paul Harper |date=10 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}} {{dooie skakel}}</ref> }} ==== Halfeindrondte ==== {{rugbywedstryd | datum = 15 Oktober 2011 | tyd = 21:00 (NZST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 8–9 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93502.html Verslag] | weg = {{FRAru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Michael Phillips]]<br />'''Strafdoel:''' [[James Hook]]<br />'''Kaart:''' [[Sam Warburton]] {{Rooikaart|0|19}} | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Morgan Parra]] (3) | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 58&nbsp;629 | skeidsregter = [[Alail Rolland]] ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Julien Bonnaire]] (Fra) | notas = [[Sam Warburton]] (Wal) ontvang in die 19de minuut ’n rooikaart omdat hy ’n wipplank begaan het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/9616363.stm |title=Rugby World Cup 2011: Wales v France as it happened |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=15 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Ná Australië in 2003 en Engeland in 2007 word Frankryk die derde span om drie eindstryde te haal, nadat hulle in die 1987- en 1999-eindstryde verskyn het. }} {{rugbywedstryd | datum = 16 Oktober 2011 | tyd = 21:00 (NZST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 20–6 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93503.html Verslag] | weg = {{AUSru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Ma’a Nonu]]<br />'''Strafdoele:''' [[Piri Weepu]] (4)<br />'''Skepdoel:''' [[Aaron Cruden]]<br />'''Kaart:''' [[Sonny Bill Williams]] {{Geelkaart|76|80+}} | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[James O’Connor]]<br />'''Skepdoel:''' [[Quade Cooper]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 60&nbsp;087 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Cory Jane]] (NZL) | notas = Ná Australië in 2003, Engeland in 2007 en Frankryk een dag vroeër word Nieu-Seeland die vierde span om drie eindstryde te haal, nadat hulle in die 1987- en 1995-eindstryde verskyn het. }} ==== Bronseindstryd ==== {{rugbywedstryd | datum = 21 Oktober 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 18–21 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93504.html Verslag] | weg = {{AUSru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Shane Williams]], [[Leigh Halfpenny]]<br />'''Doelskop:''' [[Stephen Jones]]<br />'''Strafdoele:''' [[James Hook]], [[Stephen Jones]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Berrick Barnes]], [[Ben McCalman]]<br />'''Doelskop:''' [[James O’Connor]]<br />'''Strafdoele:''' [[James O’Connor]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Berrick Barnes]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 53&nbsp;013 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Berrick Barnes]] (Aus) | notas = [[Nathan Sharpe]] word die vyfde Australiër wat in sy 100ste toetswedstryd speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theaustralian.com.au/sport/rugby-union/lock-nathan-sharpe-to-play-100th-test-for-wallabies-in-world-cup-play-off/news-story/3025aff26f4068bc616973e349887a32 |title=Lock Nathan Sharpe to play 100th Test for Wallabies, in World Cup play-off |publisher=The Australian |author=Wayne Smith |date=19 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Eindstryd ==== {{rugbywedstryd | datum = 23 Oktober 2011 | tyd = 21:00 (NZST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 8–7 | rapport = [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/match/93505.html Verslag] | weg = {{FRAru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Tony Woodcock]]<br />'''Strafdoel:''' [[Stephen Donald]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Thierry Dusautoir]]<br />'''Doelskop:''' [[Francois Trihn-Duc]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 61&nbsp;079 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Thierry Dusautoir]] (Fra) | notas = [[Jean-Marc Doussain]] (Fra) het sy toetsdebuut gemaak, waarmee hy die eerste word wat tydens ’n rugbywêreldbekereindstryd debuteer.''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/jwc/news/newsid=2060448.html#first+juniors+rwc+2011 |title=First for Juniors at RWC 2011 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=23 Oktober 2011 |accessdate=3 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103235555/http://www.irb.com/jwc/news/newsid=2060448.html#first+juniors+rwc+2011 |archive-date=3 November 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Frankryk en Nieu-Seeland word die tweede paartjie van spanne – ná Engeland en Australië (in 1991 en 2003) – wat in twee rugbywêreldbekereindstryde ten mekaar te staan kom, nadat hulle ook die 1987-eindstryd beslis het – interessant genoeg op dieselfde stadion.'' * ''Ná die 2007-bronseindstryd en -eindstryd was dit die derde keer tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi wat twee spanne mekaar herontmoet nadat hulle voorheen in die groepfase ook teen mekaar gespeel het.'' * ''Die 15 punte wat totaal aangeteken is, is die minste ooit in ’n rugbywêreldbekereindstryd.'' * ''Die punteverskil is ook die minste ooit in ’n rugbywêreldbekereindstryd – later geëwenaar tydens die 2023-eindwedstryd.'' * ''Frankryk word die eerste span wat drie eindstryde verloor het – in 2019 geëwenaar deur Engeland.'' * ''Nieu-Seeland wen die Rugbywêreldbeker 2011 sonder ’n verlore wedstryd.'' * ''Nieu-Seeland word die eerste rugbyland wat die rugbywêreldbekertitel vir beide mans en vroue op dieselfde tydstip hou, nadat die vroue die 2010-titel kon wen.'' * ''Hulle word ook die derde gasheer wat ’n rugbywêreldbekertoernooi tuis kon wen. }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Rugbywêreldkampioen 2011 |- |align=center|'''{{NZLru}}''' |} == Statistiek == === Finale puntestand === Hierdie tabel toon die finale puntestand van al 20 deelnemende nasionale rugbyspanne in die Rugbywêreldbeker 2011.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=won;spanmax1=31+Dec+2011;spanmin1=01+Jan+2011;spanval1=span;template=results;trophy=17;type=team |title=Rugby Union – Statsguru – Test matches – Team records |publisher=ESPNscrum |accessdate=23 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623083915/http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=won;spanmax1=31+Dec+2011;spanmin1=01+Jan+2011;spanval1=span;template=results;trophy=17;type=team |archive-date=23 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:2011 Rugby World Cup (men) results.svg|duimnael|400px|Uitslag van die Rugbywêreldbeker 2011: {{columns-list|2| {{sleutel|#fd0|Kampioen}} {{sleutel|#880|Naaswenner}} {{sleutel|#c96|Derde plek}} {{sleutel|#07f|Vierde plek}} {{sleutel|#0d0|Kwarteindrondte}} {{sleutel|#f55|Groepfase}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}}}]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=25|Rang !width=165|Span !width=25|Groep !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} !width=25|Drieë !width=25|Doelskoppe !width=25|Strafdoele !width=25|Skepdoele |- style="background:#fd0" | 1 || style="text-align:left;"|{{NZLru}} || A || 7 || 7 || 0 || 0 || 301 || 40 || 25 || 15 || 2 |- style="background:#880;" | 2 || style="text-align:left;"|{{FRAru}} || A || 7 || 4 || 0 || 3 || 159 || 16 || 11 || 17 || 2 |- style="background:#c96;" | 3 || style="text-align:left;"|{{AUSru}} || C || 7 || 5 || 0 || 2 || 211 || 28 || 19 || 9 || 2 |- style="background:#07f;" | 4 || style="text-align:left;"|{{WALru}} || D || 7 || 4 || 0 || 3 || 228 || 29 || 22 || 13 || 0 |- | colspan="12"| '''In die kwarteindrondte uitgeskakel''' |- style="background:#0d0" | 5 || style="text-align:left;"|{{RSAru}} || D || 5 || 4 || 0 || 1 || 175 || 21 || 20 || 9 || 1 |- style="background:#0d0" | 6 || style="text-align:left;"|{{ENGru}} || B || 5 || 4 || 0 || 1 || 149 || 20 || 14 || 6 || 1 |- style="background:#0d0" | 7 || style="text-align:left;"|{{IRLru}} || C || 5 || 4 || 0 || 1 || 145 || 16 || 13 || 12 || 1 |- style="background:#0d0" | 8 || style="text-align:left;"|{{ARGru}} || B || 5 || 3 || 0 || 2 || 100 || 11 || 9 || 9 || 0 |- | colspan="12"| '''In die groepfase uitgeskakel''' |- style="background:#f55" | 9 || style="text-align:left;"|{{ITAru}} || C || 4 || 2 || 0 || 2 || 92 || 13 || 6 || 5 || 0 |- style="background:#f55" | 10 || style="text-align:left;"|{{SAMru}} || D || 4 || 2 || 0 || 2 || 91 || 10 || 7 || 8 || 1 |- style="background:#f55" | 11 || style="text-align:left;"|{{TGAru}} || A || 4 || 2 || 0 || 2 || 80 || 7 || 6 || 11 || 0 |- style="background:#f55" | 12 || style="text-align:left;"|{{SCOru}} || B || 4 || 2 || 0 || 2 || 73 || 4 || 1 || 13 || 4 |- style="background:#f55" | 13 || style="text-align:left;"|{{CANru}} || A || 4 || 1 || 1 || 2 || 82 || 9 || 5 || 7 || 2 |- style="background:#f55" | 14 || style="text-align:left;"|{{FIJru}} || D || 4 || 1 || 0 || 3 || 59 || 7 || 6 || 4 || 0 |- style="background:#f55" | 15 || style="text-align:left;"|{{GEOru}} || B || 4 || 1 || 0 || 3 || 48 || 3 || 3 || 9 || 0 |- style="background:#f55" | 16 || style="text-align:left;"|{{USAru}} || C || 4 || 1 || 0 || 3 || 38 || 4 || 3 || 4 || 0 |- style="background:#f55" | 17 || style="text-align:left;"|{{JPNru}} || A || 4 || 0 || 1 || 3 || 69 || 8 || 4 || 7 || 0 |- style="background:#f55" | 18 || style="text-align:left;"|{{RUSru}} || C || 4 || 0 || 0 || 4 || 57 || 8 || 4 || 2 || 1 |- style="background:#f55" | 19 || style="text-align:left;"|{{ROMru}} || B || 4 || 0 || 0 || 4 || 44 || 3 || 1 || 9 || 0 |- style="background:#f55" | 20 || style="text-align:left;"|{{NAMru}} || D || 4 || 0 || 0 || 4 || 44 || 5 || 2 || 2 || 3 |- class="sortbottom" bgcolor="#EFEFEF" style="font-weight:bold;" | || style="text-align:left;"|Algeheel || || 48 || || || || 2245 || 262 || 181 || 171 || 20 |} === Meeste punte en drieë === {| class="toptextcells" | Meeste punte aangeteken:<ref name="Most_Points" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ! Naam ! Punte |- | 1 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Morné Steyn]] | 62 |- | 2 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[James O’Connor]] | 52 |- | 3 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Tonga}} [[Kurt Morath]] | 45 |- | 4 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Ronan O’Gara]] | 44 |- | 5 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Piri Weepu]] | 41 |- | 6 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Dimitri Yachvili]] | 39 |- | 7 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Morgan Parra]] | 37 |- | 8 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Colin Slade]] | 36 |- | 9 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Japan}} [[James Arlidge]] | 34 |- |rowspan="2"| 10 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Vincent Clerc]] |rowspan="2"| 30 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Chris Ashton]] |} | Meeste drieë gedruk:<ref name="Most_Tries" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Naam ! Drieë |- |rowspan="2"| 1 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Chris Ashton]] |rowspan="2"| 6 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Vincent Clerc]] |- |rowspan="3"| 3 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[Adam Ashley-Cooper]] |rowspan="3"| 5 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Israel Dagg]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Keith Earls]] |- |rowspan="7"| 6 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Mark Cueto]] |rowspan="7"| 4 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Fidji}} [[Vereniki Goneva]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Zac Guildford]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Richard Kahui]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Jerome Kaino]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Wallis}} [[Scott Williams]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Sonny Bill Williams]] |} |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Krieketwêreldbeker 2011]] == Notas == <references group="n" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Verdere leesstof == * {{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|2011 Rugby World Cup|Rugbywêreldbeker 2011}} * {{en}} [https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview Amptelike Rugbywêreldbekerwebwerf] * {{en}} [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/series/86293.html?template=results Volledige uitslae en statistiek] by ESPNscrum * {{en}} [https://www.espn.co.uk/rugby/table/_/league/164205/season/2011 Rugby World Cup Standings – 2011] * {{en}} [http://www.rugbyrefs.com/wiki/index.php/Rugby_World_Cup_Referees Rugbywêreldbekerskeidsregters] by RugbyRefs.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401160106/http://www.rugbyrefs.com/wiki/index.php/Rugby_World_Cup_Referees |date=1 April 2015}} {{Rugbywêreldbekerstadions 2011}} {{Springbokke (2011 Rugbywêreldbekergroep)}} {{Navigasie Rugbywêreldbeker}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Rugbywereldbeker 2011}} [[Kategorie:Geskiedenis van Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Rugbykompetisies in Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Rugbywêreldbeker|2011]] [[Kategorie:Sport in 2011]] iobeatimb9he4naogk5771tw1yyz7jq 0 34788 2902523 2819590 2026-05-08T21:33:02Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902523 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Klaas-Jan Huntelaar | image = [[Lêer:Klaas-Jan Huntelaar in 2015 (crop).png|220px]] | caption = Huntelaar in 2015 | full_name = Dirk Jan Klaas Huntelaar<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SQUADLISTS.PDF |title=2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players: Netherlands |publisher=FIFA |page=25 |date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203092301/https://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SQUADLISTS.PDF |archive-date=3 February 2020}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1983|8|12|df=y}} | birth_place = Drempt, [[Gelderland]], [[Nederland]] | height = 1,86 m<ref>{{cite web |url=http://www.schalke04.de/de/profis/team/kader/stuermer/klaas-jan-huntelaar/page/761-1179-63--.html |title=Schalke 04 - Schalke04.de |website=www.schalke04.de |access-date=27 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710140340/http://www.schalke04.de/de/profis/team/kader/stuermer/klaas-jan-huntelaar/page/761-1179-63--.html |archive-date=10 July 2015 |url-status=dead}}</ref> | position = Aanvaller, doelskieter | youthyears1 = 1988–1994 | youthclubs1 = VV H. en K. | youthyears2 = 1994–2000 | youthclubs2 = [[De Graafschap]] | youthyears3 = 2000–2002 | youthclubs3 = [[PSV Eindhoven]] | years1 = 2002–2004 | clubs1 = [[PSV Eindhoven]] | caps1 = 1 | goals1 = 0 | years2 = 2003 | clubs2 = → [[De Graafschap]] (leen) | caps2 = 9 | goals2 = 0 | years3 = 2003–2004 | clubs3 = → [[AGOVV Apeldoorn|AGOVV]] (leen) | caps3 = 35 | goals3 = 26 | years4 = 2004–2006 | clubs4 = [[SC Heerenveen|Heerenveen]] | caps4 = 46 | goals4 = 33 | years5 = 2006–2009 | clubs5 = [[AFC Ajax|Ajax]] | caps5 = 92 | goals5 = 76 | years6 = 2009 | clubs6 = [[Real Madrid]] | caps6 = 20 | goals6 = 8 | years7 = 2009–2010 | clubs7 = [[AC Milan|Milan]] | caps7 = 25 | goals7 = 7 | years8 = 2010–2017 | clubs8 = [[FC Schalke 04|Schalke 04]] | caps8 = 175 | goals8 = 82 | years9 = 2017–2021 | clubs9 = [[AFC Ajax|Ajax]] | caps9 = 85 | goals9 = 45 | years10 = 2021 | clubs10 = [[FC Schalke 04|Schalke 04]] | caps10 = 9 | goals10 = 2 | totalcaps = 497 | totalgoals = 279 | nationalyears1 = 2002–2006 | nationalteam1 = Nederland o/21 | nationalcaps1 = 23 | nationalgoals1 = 18 | nationalyears2 = 2006–2015 | nationalteam2 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | nationalcaps2 = 76 | nationalgoals2 = 42 }} '''Dirk Jan Klaas Huntelaar''' (gebore [[12 Augustus]] [[1983]]), professioneel bekend as '''Klaas-Jan Huntelaar''', is ’n [[Nederland|Nederlandse]] voormalige professionele [[sokkerspeler]] wat as ’n doelskieter (aanvaller) gespeel het. Huntelaar het vir [[PSV Eindhoven|PSV]], [[De Graafschap]], [[AGOVV Apeldoorn]], [[SC Heerenveen|Heerenveen]], [[AFC Ajax|Ajax]], [[Real Madrid]] en [[AC Milan]] gespeel voordat hy in Augustus 2010 by [[FC Schalke 04|Schalke 04]] aangesluit het.<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202756744881/noticia/ComunicadoOficial/Huntelaar_to_sign_for_Real_Madrid.htm|title=Real Madrid C.F. and AFC Ajax reach agreement for transfer of player|date=2 December 2008|publisher=Realmadrid.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114053624/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202756744881/noticia/ComunicadoOficial/Huntelaar_to_sign_for_Real_Madrid.htm|archive-date=14 January 2009|access-date=1 January 2009|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Hy was die klub se topskieter in die 2011–12 [[Bundesliga]]-seisoen met 29 doele in die liga.<ref>{{Cite web|url=http://www.worldfootball.net/goalgetter/bundesliga-2011-2012/|title=Bundesliga 2011/2012 - Top Scorer|website=worldfootball.net|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170529170345/http://www.worldfootball.net/goalgetter/bundesliga-2011-2012/|archive-date=2017-05-29|access-date=2025-06-15}}</ref> Huntelaar is ook Schalke se tweede hoogste doelskieter van alle tye, agter Klaus Fischer.<ref>{{Cite web|url=http://tradition.schalke04.de/de/portraet/erfolge/rekordlisten/page/61--61--.html|title=Rekordlisten - Schalke04.de|website=tradition.schalke04.de|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922055249/http://tradition.schalke04.de/de/portraet/erfolge/rekordlisten/page/61--61--.html|archive-date=2015-09-22|access-date=2025-06-15}}</ref> Huntelaar is in 2006 aangewys as Nederlandse Sokker Talent van die Jaar en Ajax Speler van die Jaar. Hy was deel van die Nederlandse span wat die 2006 UEFA Onder-21 Kampioenskap gewen het, waar hy die toernooi se topskieter was en as Speler van die Toernooi aangewys is. Hy is ook as een van twee aanvallers ingesluit in die [[UEFA]] Span van die Toernooi. Hy is die topskieter van alle tye vir Nederland se onder-21 nasionale span, met 18 doele in 23 wedstryde.<ref name="independent">{{cite news|title=Huntelaar, the new Dutch goal machine|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/huntelaar-the-new-dutch-goal-machine-1655912.html|date=28 March 2009|access-date=28 March 2009|location=London|first=Nick|last=Harris|archive-date=31 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131101101/https://www.independent.co.uk/sport/football/european/huntelaar-the-new-dutch-goal-machine-1655912.html|url-status=live}}</ref> Huntelaar het op 16 Augustus 2006 sy debuut vir die Nederlandse nasionale senior span gemaak in ’n vriendskaplike wedstryd teen [[Ierse nasionale sokkerspan|Ierland]], waarin hy twee doele aangeteken en twee doele voorberei het. Tydens die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 2008 het hy net een keer gespeel – teen Roemenië – waar hy ook ’n doel aangeteken het. Hy was deel van die span wat vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010 Wêreldbeker]] in [[Suid-Afrika]] gekwalifiseer het. Hoewel [[Robin van Persie|Van Persie]] bo hom verkies is, het Huntelaar in twee groepewedstryde kort verskynings gemaak en in die wedstryd teen [[Kameroense nasionale sokkerspan|Kameroen]] ’n doel aangeteken. Nederland het uiteindelik die eindstryd gehaal, maar verloor teen [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]] in ekstra tyd. In die [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|Europese Kampioenskap van 2012]] het hy slegs in die laaste wedstryd teen [[Portugese nasionale sokkerspan|Portugal]] gespeel. Nederland is in die groepsfase uitgeskakel en daar was gerugte van onmin binne die span. Huntelaar was deel van die Nederlandse groep vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]] Wêreldbeker in [[Brasilië]]. Hy het in die wedstryd teen [[Meksikaanse nasionale sokkerspan|Meksiko]] as plaasvervanger ingestap en die wen-doel in die 94ste minuut met ’n strafskop aangeteken. In 2015 het hy twee doele teen die [[Verenigde State se nasionale sokkerspan|VSA]] aangeteken en [[Patrick Kluivert]] verbygesteek as Nederland se tweede hoogste doelskieter, agter Robin van Persie.<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.com/niederlande/toptorschuetzen/verein/3379|title=All-time Top Goalscorers|website=transfermarkt.com|access-date=2025-07-09}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * [http://www.klaasjanhuntelaar.com/ Klaas-Jan Huntelaar se amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726023759/http://www.klaasjanhuntelaar.com/ |date=26 Julie 2009 }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Huntelaar, Klaas-Jan}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1983]] [[Kategorie:Lewende mense]] lhlqn3ubuvawd87she6006mlgjai9yo 0 34874 2902584 2729384 2026-05-09T07:17:04Z Aliwal2012 39067 spel Prins-Edward-eiland 2902584 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} [[Lêer:Stéphane Dion rally head.jpg|duimnael|regs|200px|Die opposisieleier [[Stéphane Dion]]]] Die '''40ste Kanadese federale verkiesing''' ([[Engels (taal)|Engels]]: ''40th Canadian General Election'', [[Frans]]: ''40e élection fédérale canadienne'') is op 14 Oktober 2008 gehou. Altesaam 308 afgevaardigdes is tot die laerhuis van die Kanadese parlement (Engels: ''House of Commons'', Frans: ''Chambre des Communes'') verkies. == Agtergrond == By die federale verkiesing van 2006 het die Konserwatiewe Party van Kanada met 36,27 persent van die uitgebragte stemme die grootste party in die laerhuis geword sodat sy voorsitter Stephen Harper 'n minderheidsregering kon vorm. Sedertdien het sewe parlementslede na ander party oorgeloop: Drie afgevaardigdes van die Liberale Party het by die Konserwatiewes aangesluit, een Konserwatiewe parlementslid het na die Liberale Party oorgeloop, een afgevaardigde elk van die Bloc Québécois en die Konserwatiewe Party het hulself tot onafhanklikes verklaar, terwyl die Groen Party van Kanada sy eerste setel in die federale parlement verkry het nadat 'n Liberale parlementslid by hierdie party aangesluit het. In Augustus 2008 het die opposisiepartye gedreig om 'n mosie van vertroue by die parlement in te dien en steeds geweier om hul steun aan wetsontwerpe van die Konserwatiewe Party te verleen.<ref>[http://www.focus.de/politik/ausland/kanada-regierungschef-zieht-neuwahlen-in-betracht_aid_327885.html ''Regeringsleier oorweeg vroeë verkiesing''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112084907/http://www.focus.de/politik/ausland/kanada-regierungschef-zieht-neuwahlen-in-betracht_aid_327885.html |date=12 Januarie 2012 }}, Focus (Duitsland), 27 Augustus 2008</ref> Die eerste minister Stephen Harper het op 7 September 'n vroeë verkiesing afgekondig en die goewerneur-generaal van Kanada, mev. Michaëlle Jean, gevra om die parlement te ontbind..<ref>[http://www.tagesanzeiger.ch/ausland/amerika/Stephen-Harper-beendet-Knatsch-in-Kanadas-Parlament/story/15216645 ''Stephen Harper maak 'n einde aan geskil in Kanadese parlement''], Tages-Anzeiger (Switserland), 7 September 2008</ref> Toe die laerhuis ontbind is, was vier setels vakant. Die byverkiesings, wat in September 2008 uitgeskryf sou word, is gekanselleer.<ref>[http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story//20080907/byelections_over_080907/20080907?s_name=election2008 ''Four byelections ended after general vote called''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916010232/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/20080907/byelections_over_080907/20080907?s_name=election2008 |date=16 September 2008 }}, CTV (Kanada), 7 September 2008</ref> Sonder die vroeë ontbinding van die parlement sou die byverkiesings tot 19 Oktober 2009 gehou moes word. == Verkiesingsuitslae == === Voorlopige finale verkiesingsuitslae<ref>[https://web.archive.org/web/20080910211752/http://www.cbc.ca/news/canadavotes/ Canada votes], Canadian Broadcasting Corporation (CBC), 15 Oktober 2008</ref> === {| class="wikitable" |- style="background-color: #eee;" ! colspan="2" |Party ! Partyvoorsitter ! Kandi-<br />date ! Setels in 2006 <br /><small>(tydens ontbinding)</small> ! Setels in 2008 ! +/- ! Stemme ! Aandeel % ! +/- |- | style="background:#6495ED;" | &nbsp; | Konserwatiewe Party van Kanada | [[Stephen Harper]] | align="center" | 307 | align="center" | 124 <small>(127)</small> | align="center" | '''143''' | align="center" | +17 | align="right" | 5&nbsp;205&nbsp;334 | align="center" | 37,64 | align="center" | +1,37 |- | style="background:#F08080;" | &nbsp; | Liberale Party van Kanada | [[Stéphane Dion]] | align="center" | 307 | align="center" | 103 <small>(95)</small> | align="center" | '''76''' | align="center" | -27 | align="right" | 3&nbsp;629&nbsp;990 | align="center" | 26,23 | align="center" | -4,00 |- | style="background:#87CEFA;" | &nbsp; | [[Bloc Québécois]] | [[Gilles Duceppe]] | align="center" | 75 | align="center" | 51 <small>(48)</small> | align="center" | '''50''' | align="center" | -1 | align="right" | 1&nbsp;379&nbsp;565 | align="center" | 9,98 | align="center" | -0,50 |- | style="background:#F4A460;" | &nbsp; | Nuwe Demokratiese Party | [[Jack Layton]] | align="center" | 308 | align="center" | 29 <small>(30)</small> | align="center" | '''37''' | align="center" | +8 | align="right" | 2&nbsp;517&nbsp;075 | align="center" | 18,19 | align="center" | +0,79 |- | style="background:#9ACD32;" | &nbsp; | Groen Party | [[Elizabeth May]] | align="center" | 303 | align="center" | 0 <small>(1)</small> | align="center" | '''0''' | align="center" | - | align="right" | 970&nbsp;747 | align="center" | 6,95 | align="center" | +2,47 |- | style="background:#DCDCDC;" | &nbsp; | Onafhanklikes | - | align="center" | 71 | align="center" | 1 <small>(3)</small> | align="center" | '''2''' | align="center" | +1 | align="right" | 89&nbsp;524 | align="center" | 0,65 | align="center" | - |} === Verkiesingsuitslae volgens provinsies en administratiewe gebiede === {| class="wikitable" |- style="background-color: #efefef" ! align="center" colspan="3" | Party ! align="center" | [[Brits-Kolombië|BC]] ! align="center" | [[Alberta|AB]] ! align="center" | [[Saskatchewan|SK]] ! align="center" | [[Manitoba|MB]] ! align="center" | [[Ontario|ON]] ! align="center" | [[Quebec|QC]] ! align="center" | [[Nieu-Brunswick|NB]] ! align="center" | [[Nova Scotia|NS]] ! align="center" | [[Prins-Edward-eiland|PE]] ! align="center" | [[Newfoundland en Labrador|NL]] ! align="center" | [[Nunavut|NU]] ! align="center" | [[Noordwes-Gebiede|NT]] ! align="center" | [[Yukon (Administratiewe Gebied)|YT]] ! align="center" | Totaal |- |- | bgcolor="6495ED"| | rowspan="2" | [[Konserwatiewe Party]] | Setels: | align="right" | 22 <!--BC--> | align="right" | 27 <!--AB--> | align="right" | 13 <!--SK--> | align="right" | 9 <!--MB--> | align="right" | 51 <!--ON--> | align="right" | 10 <!--QC--> | align="right" | 6 <!--NB--> | align="right" | 3 <!--NS--> | align="right" | 1 <!--PE--> | align="right" | - <!--NL--> | align="right" | 1 <!--NU--> | align="right" | - <!--NT--> | align="right" | - <!--YT--> | align="right" | 143 <!--Total--> |- | bgcolor="6495ED"| | Aandeel in %: | align="right" | 44,4 <!--BC--> | align="right" | 64,6 <!--AB--> | align="right" | 53,7 <!--SK--> | align="right" | 48,8 <!--MB--> | align="right" | 39,2 <!--ON--> | align="right" | 21,7 <!--QC--> | align="right" | 39,4 <!--NB--> | align="right" | 26,1 <!--NS--> | align="right" | 36,2 <!--PE--> | align="right" | 16,5 <!--NL--> | align="right" | 34,8 <!--NU--> | align="right" | 37,6 <!--NT--> | align="right" | 32,8 <!--YT--> | align="right" | 37,6 <!--Total--> |- | bgcolor="F08080"| | rowspan="2" | [[Liberale Party]] | Setels: | align="right" | 5 <!--BC--> | align="right" | - <!--AB--> | align="right" | 1 <!--SK--> | align="right" | 1 <!--MB--> | align="right" | 38 <!--ON--> | align="right" | 13 <!--QC--> | align="right" | 3 <!--NB--> | align="right" | 5 <!--NS--> | align="right" | 3 <!--PEI--> | align="right" | 6 <!--NL--> | align="right" | - <!--NU--> | align="right" | - <!--NT--> | align="right" | 1 <!--YT--> | align="right" | 76 <!--Totaal--> |- | bgcolor="F08080"| | Aandeel in %: | align="right" | 19,3 <!--BC--> | align="right" | 11,4 <!--AB--> | align="right" | 14,9 <!--SK--> | align="right" | 19,1 <!--MB--> | align="right" | 33,8 <!--ON--> | align="right" | 23,7 <!--QC--> | align="right" | 32,4 <!--NB--> | align="right" | 29,8 <!--NS--> | align="right" | 47,7 <!--PE--> | align="right" | 46,6 <!--NL--> | align="right" | 29,2 <!--NU--> | align="right" | 13,6 <!--NT--> | align="right" | 45,3 <!--YT--> | align="right" | 26,2 <!--Total--> |- | bgcolor="87CEFA"| | rowspan="2" | [[Bloc Québécois]] | Setels: | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | 50 <!--QC--> | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | 50 <!--Totaal--> |- | bgcolor="87CEFA"| | Aandeel in %: | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | 38,1 <!--QC--> | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | 10,0 <!--Totaal--> |- | bgcolor="F4A460"| | rowspan="2"|[[Nuwe Demokratiese Party]] | Setels: | align="right" | 9 <!--BC--> | align="right" | 1 <!--AB--> | align="right" | - | align="right" | 4 <!--MB--> | align="right" | 17 <!--ON--> | align="right" | 1 <!--QC--> | align="right" | 1 <!--NB--> | align="right" | 2 <!--NS--> | align="right" | - | align="right" | 1 <!--NL--> | align="right" | - | align="right" | 1 <!--NT--> | align="right" | - <!--YT--> | align="right" | 37 <!--Totaal--> |- | bgcolor="F4A460"| | Aandeel in %: | align="right" | 26,1 <!--BC--> | align="right" | 12,7 <!--AB--> | align="right" | 25,6 <!--SK--> | align="right" | 24,0 <!--MB--> | align="right" | 18,2 <!--ON--> | align="right" | 12,2 <!--QC--> | align="right" | 21,9 <!--NB--> | align="right" | 28,9 <!--NS--> | align="right" | 9,8 <!--PE--> | align="right" | 33,9 <!--NL--> | align="right" | 27,6 <!--NU--> | align="right" | 41,5 <!--NT--> | align="right" | 9,0 <!--YT--> | align="right" | 18,2 <!--Totaal--> |- | bgcolor="DCDCDC"| | rowspan="2" | Onafhanklikes | Setels: | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | 1 <!--QC--> | align="right" | | align="right" | 1 <!--NS--> | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | 2 <!--Totaal--> |- | bgcolor="DCDCDC"| | Aandeel in %: | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | 0,9 <!--QC--> | align="right" | | align="right" | 6,6 <!--NS--> | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | | align="right" | 0,7 <!--Totaal--> |} == Verwysings == {{Vertaling/Verwysing|de|Kanadische Unterhauswahlen 2008|vertaaldatum=15 Oktober 2008}} {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.elections.ca/ ''Elections Canada''] * [http://www.pm.gc.ca/ ''Webwerf van die Eerste Minister''] * [http://www.parl.gc.ca/ ''Kanadese Parlement''] * [[:en:Opinion polling in the Canadian federal election, 2008|''Meningspeilings'']] op die Engelse Wikipedia [[Kategorie:Politiek van Kanada]] j4lbmkig1lhwhjhq98kzvzi1vezgq1y 0 35207 2902509 2888454 2026-05-08T20:45:12Z SpesBona 2720 + skakel 2902509 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Kanada | Artikel = | Beeld = Flag of Canada (Pantone).svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = {{en}} ''Maple Leaf Flag''<br />{{af}} ''Die Esdoringblaar''<br />{{fr}} ''l’Unifolié''<br />{{af}} ''Die Eenblarige'' | Ander_byname = | Gebruik = 110110 | Simbool = | Verhouding = 1:2 | Goedgekeur_op = 15 Februarie 1965 | Ontwerp = Drie vertikale bane in rooi, wit en rooi met ’n rooi [[Suikeresdoring|esdoringblaar]] in die middel van die wit baan. | Ontwerper = George Stanley<br />John Matheson | Beeld2 = Canadian Forces Flag.svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 001000 | Simbool2 = | Verhouding2 = 1:2 | Goedgekeur_op2= | Ontwerp2 = | Ontwerper2 = | Beeld3 = Naval ensign of Canada.svg | Beeldgrootte3 = 210px | Geen_grens3 = | Bynaam3 = | Ander_byname3 = | Gebruik3 = 000001 | Simbool3 = | Verhouding3 = 1:2 | Goedgekeur_op3= | Ontwerp3 = | Ontwerper3 = | Beeld4 = Flag of the Canadian Army.svg | Beeldgrootte4 = 210px | Geen_grens4 = | Bynaam4 = Weermagvaandel | Ander_byname4 = | Gebruik4 = | Simbool4 = | Verhouding4 = 1:2 | Goedgekeur_op4= | Ontwerp4 = | Ontwerper4 = | Beeld5 = Royal Canadian Air Force ensign.svg | Beeldgrootte5 = 210px | Geen_grens5 = | Bynaam5 = Lugmagvaandel | Ander_byname5 = | Gebruik5 = | Simbool5 = | Verhouding5 = 1:2 | Goedgekeur_op5= | Ontwerp5 = | Ontwerper5 = }} Die '''nasionale vlag van [[Kanada]]'''<ref>{{en}} [http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/sc-cs/df7-eng.cfm Kanadese Erfenis – Jy wou weet...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608070831/http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/sc-cs/df7-eng.cfm |date= 8 Junie 2011 }}</ref> is op [[15 Februarie]] [[1965]] amptelik in gebruik geneem. Die vlag vertoon drie vertikale bane in rooi, wit en rooi met ’n rooi elfpuntige [[Suikeresdoring|esdoringblaar]] in die middel van die wit baan. Die aanvaarding van die vlag in 1965 was die eerste keer dat ’n nasionale vlag vir Kanada gekies is om die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Unievlag]] te vervang. Die [[Rooi Kanadese Vaandel]] is nieamptelik gebruik sedert die 1890’s en is in 1945 deur ’n algemene maatreël van bestuur goedgekeur vir gebruik "waarookal die plek of geleentheid hom voordoen om ’n kenmerkende Kanadese vlag te laat wapper."<ref name="1945 order">{{en}} {{cite book |title=Historical documents of Canada |editor=Stacey, C. P. |publisher=St. Martin’s Press |location=[[New York Stad]] |year=1972 |volume=5 |pages=28 |chapter=19. Order in Council on the Red Ensign, 1945|isbn=0-7705-0861-8}}</ref><ref name="first flags">{{en}} {{cite web |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/df5-eng.cfm |title=First "Canadian flags" |date=24 September 2007 |publisher=Departement van Kanadese Erfenis |accessdate=16 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727230628/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/df5-eng.cfm |archive-date=27 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1964 het Eerste Minister Pearson ’n komitee aangewys om die vraagstuk op te los. Dit het gelei tot ’n ernstige debat oor die verandering van die vlag. Uit drie opsies is George Stanley en John Matheson se esdoringontwerp wat gebaseer was op die vlag van die Koninklike Militêre Kollege van Kanada, gekies. Die vlag is die eerste keer op 15 Februarie 1965 ten toon gestel; hierdie datum word jaarliks gevier as die Nasionale Kanadese Vlagdag.<ref name="flagfest" /> Baie verskillende vlae is geskep vir gebruik deur Kanadese amptenare, regeringsliggame en militêre magte. Die meeste van hierdie vlae maak op die een of ander manier van die esdoringblaarmotief gebruik deur die Kanadese vlag in die skildhoek te hê of deur esdoringblare in die ontwerp te gebruik. Die Koninklike Unievlag is ook ’n amptelike vlag in Kanada en word gebruik as simbool van Kanada se lidmaatskap van die [[Britse Statebond]], en die verbintenis tot die [[Monargie van die Verenigde Koninkryk|Kroon]].<ref name="pch">{{en}} {{cite web |title=The Royal Union flag (Union Jack) |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/union-eng.cfm |website=Canadian Heritage |date=17 November 2008 |accessdate=9 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727205917/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/union-eng.cfm |archive-date=27 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=ruf>{{en}} {{cite web |title=Statement by the Hon. Jason Kenney, PC, MP, Secretary of State (Multiculturalism and Canadian Identity) on Commonwealth Day |url=http://www.pch.gc.ca/pc-ch/infoCNtr/cdm-mc/index-eng.cfm?action=doc&DocIDCd=DJK072980 |website=Canadian Heritage |date=10 Maart 2008 |accessdate=10 Maart 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111070357/http://www.pch.gc.ca/pc-ch/infoCNtr/cdm-mc/index-eng.cfm?action=doc&DocIDCd=DJK072980 |archivedate=11 November 2011 |url-status=live }}</ref><ref name="cah">{{en}} {{cite web|url=http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/etiquette/4_f.cfm|title=Royal Union Flag|work=Canadian Heritage / Patrimoine canadien|accessdate=19 Augustus 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413032823/http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/etiquette/4_f.cfm|archivedate=13 April 2008|url-status=live}}</ref> Die Unievlag is steeds ’n element in ander Kanadese vlae waaronder die provinsiale vlae van [[Brits-Columbië]], [[Manitoba]] en [[Ontario]].<ref>{{en}} {{cite book|title=The Royal Union Flag |publisher=Pennsylvania State Universiteit|author=Fraser, Alistair}}</ref> == Simboliek == Die esdoringblaar het sedert die 1700’s gedien as simbool ter viering van die natuur en omgewing van wat vandag as Kanada bekend is.<ref>{{en}} {{cite web |accessdate=16 Desember 2008 |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o3-eng.cfm |title=The Maple Leaf |publisher=Departement van Kanadese Erfenis |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225542/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o3-eng.cfm |archive-date=27 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die hoeveelheid punte op die blaar het geen betekenis nie (dit stel dus nie die tien provinsies plus een punt vir die gebiede, soos die Australiese Gemenebesster,<ref>{{en}} {{cite web |accessdate=13 April 2008 |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/df7-eng.cfm |title=You were asking... |publisher=Departement van Kanadese Erfenis |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727230700/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/df7-eng.cfm |archive-date=27 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> voor nie). Die hoeveelheid punte en rangskikking daarvan is gekies nadat toetse in ’n windtonnel aangedui het dat die huidige ontwerp die minste wasig vertoon van die ontwerpe wat getoets is.<ref>{{en}} {{citation |title= Canada’s Flag |last=Matheson |first=Col. John R. |year=1986 |publisher=Mika Publishing Company |isbn=0-919303-01-3}}</ref> Die beeld van die esdoringblaar wat op die vlag gebruik word is ontwerp deur Jaques Saint-Cyr.<ref name="Archbold, Rick">{{en}} {{cite book |title=I Stand for Canada: The Story of The Maple Leaf Flag |author=Archbold, Rick |date=15 Februarie 2002 |publisher=Macfarlane, Walter & Ross |isbn=1-55199-108-X}}</ref> In 1921 het koning [[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] die amptelike kleure van Kanada vasgestel as rooi (van die [[Kruis van Sint Joris]]) en wit (van die [[Frankryk|Franse]] koninklike embleem sedert koning [[Karel VII van Frankryk|Karel VII]]).<ref name="birth">{{en}} {{cite web |accessdate=16 Desember 2008 |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/df3-eng.cfm |title=Birth of the Canadian flag |publisher=Departement van Kanadese Erfenis |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727230616/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/df3-eng.cfm |archive-date=27 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Ontwerp == [[Lêer:Canadian flag construction sheet.svg|duimnael|links|Konstruksie-blad vir die ontwerp van die Kanadese vlag. Die hoogte van die vlag is twee maal die breedte daarvan.]] Die lengte van die Esdoringvlag is twee keer die wydte. Die wit baan staan bekend as ’n Kanadese Paal (’n vierkantige baan in ’n vertikale driebaanvlag en genoem na die vlag van Kanada) en die twee rooi bane is so groot soos die helfte van die wit baan.<ref name="colours">{{en}} {{cite web |date=1 Januarie 2003 |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/df11-eng.cfm |title=The National Flag of Canada: Colours Specification |publisher=Departement van Kanadese Erfenis |accessdate=16 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727230717/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/df11-eng.cfm |archive-date=27 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die middel van die wit baan is ’n rooi esdoringblaar. In heraldiek is die vlag geblasoeneer as "rooi op ’n silwer Kanadese paal met ’n esdoringblaar."<ref>{{en}} {{cite web |accessdate=25 Maart 2008 |url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1SEC819969 |title=Emblems of Canada |publisher=Die Kanadese Ensiklopedie |archive-date=13 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613001742/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1SEC819969 |url-status=dead }}</ref> Die blasoenering is op 5 Maart 2005 by die Kanadese Heraldiese Owerheid geregistreer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://reg.gg.ca/heraldry/pub-reg/project-pic.asp?lang=e&ProjectID=462&ProjectElementID=1556 |title=Registration of the National Flag of Canada |accessdate=22 Mei 2019 |date=15 Maart 2005 |work=The Public Register of Arms, Flags and Badges of Canada |publisher=Die Kanadese Heraldiese Owerheid}} {{dooie skakel}}</ref> <center>[[Lêer:Flag of Canada (construction).png|350px|senter|Konstruksietekening]]</center> === Kleure === [[Lêer:Canada flag halifax 9 -04.JPG|duimnael|links|’n Wapperende Kanadese vlag.]] Die kleurskema word hieronder gelys: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! [[Lêer:Flag of Canada (Pantone).svg|30px|raam]] !! style="background-color:#FF0000"|<span style="color:#FFFFFF;">Rooi !! style="background-color:#FFFFFF"|<span style="color:#000000e;">Wit |- | '''[[RGB-kleurmodel|RGB]]''' || 255/0/0 || 255/255/255 |- | '''[[Heksadesimale stelsel|Heksadesimaal]]''' || #FF0000 || #FFFFFF |- | '''Pantone''' || Red 032 || White |- | '''CMYK''' || 0, 100, 100, 0 || 0, 0, 0, 0 |} == Geskiedenis == [[Lêer:Canadian Red Ensign 1870-1898.jpg|duimnael|links|’n Vroeë voorbeeld van ’n Kanadese Rooi Vaandel in 1876<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.canada.ca/content/dam/pch/documents/services/flags-canada-historical/posters/post4-eng.pdf |title=Evolution of the Canadian Red Ensign |publisher=Canadian Heritage |accessdate=22 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517050248/https://www.canada.ca/content/dam/pch/documents/services/flags-canada-historical/posters/post4-eng.pdf |archive-date=17 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>]] [[Lêer:Painting by Emily Warren in Currie Hall Royal Military College of Canada.JPG|duimnael|Plasing van die Kanadese Kleure op Gen. James Wolfe se Monument in die [[Westminster-abdy]] deur Emily Warren in die Currie Hall by die Koninklike Militêre Kollege van Kanada]] [[Lêer:John A Macdonald election poster 1891.jpg|duimnael|links|Plakkaat van die Konserwatiewe Party vir die 1891-verkiesings met John A. Macdonald en ’n Rooi Vaandel sonder wapen]] [[Lêer:Postcard of Maisonneuve Monument and Coronation.JPG|duimnael|’n Kanadese poskaart ter geleentheid van die kroning van Koning George V in 1911, wat die koninklike Unievlag (laer) en ’n weergawe van die Rooi Vaandel met ’n gekroonde saamgestelde skild van Kanada (nie goedgekeur deur die soewereine nie) in die vlieg]] [[Lêer:Proclamation of the National Flag of Canada (January 1965).jpg|duimnael|links|Die koninklike proklamasie van die nasionale vlag van Kanada in 1965]] Die eerste bekende vlag wat in Kanada gewapper het die Kruis van Sint Joris wat [[John Cabot]] toe hy Newfoundland in 1497 bereik het. In 1534 het [[Jacques Cartier]] ’n kruis geplant in [[Gaspé-skiereiland|Gaspé]] met die Franse koninklike wapenskild met die [[fleur-de-lis]]. Sy skip het ’n rooi vlag met ’n wit kruis gehad wat op daardie tydstip die vlag van Frankryk was. [[Nieu-Frankryk]] het steeds die Franse militêre vlae van die periode gebruik.<ref name="first flags" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gouv.qc.ca/portail/quebec/pgs/commun/portrait/drapeau/?lang=en |title=National Flag and Emblems |date=12 Oktober 2006 |work=Portrait of Québec |publisher=Regering van Quebec |accessdate=20 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102030108/http://www.gouv.qc.ca/portail/quebec/pgs/commun/portrait/drapeau/?lang=en |archive-date=2 November 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Koninklike Unievlag is sedert die Britse nedersetting in [[Nova Scotia]] in 1621 in Kanada gebruik. Sedert die [[Franse en Indiaanse oorlog|oorgawe van Frankryk]] aan die [[Verenigde Koninkryk]] in die vroeë 1760’s, is die Koninklike Unievlag, bekend as die Union Jack in die Verenigde Koninkryk gebruik as die [[de jure]] nasionale vlag, net soos in die Verenigde Koninkryk, tot met die aanvaarding van die huidige vlag in 1965.<ref name="first flags" /> Kort na die Kanadese Konfederasie in 1867 het die behoefte aan ’n unieke Kanadese vlag ontstaan. Die eerste Kanadese vlag was die Vlag van die Goewerneur-generaal van Kanada, ’n koninklike Unievlag met ’n skild in die middel waarop die wapenskild van Ontario, Quebec, Nova Scotia en Nieu-Brunswick in die vier kwarte was. Die skild was omring deur ’n krans van esdoringblare.<ref name="Fraser Flags">{{en}} {{cite book |last=Fraser |first=Alistair B. |title=The Flags of Canada |url=http://fraser.cc/FlagsCan/Nation/CanFlag.html |accessdate=22 Mei 2019 |date=30 Januarie 1998 |chapter=A Canadian Flag for Canada}}</ref> In 1870 is begin om die Rooi Vaandel, met die toevoeging van die Kanadese saamgestelde skild op die wapperkant, nieamptelik op land en see te gebruik en dit het bekend gestaan as die Rooi Kanadese Vaandel. Soos nuwe provinsies by die Konfederasie gevoeg is, is die skild opgedateer. In 1892 het die Britse Admiraliteit die gebruik van die Rooi Vaandel vir gebruik deur Kanada op see goedgekeur. Die saamgestelde skild is in 1921, met die toekenning van ’n wapenskild aan Kanada, deur die nuwe wapenskild vervang en in 1924 het ’n algemene maatreël van bestuur dit goedgekeur vir gebruik van oorsese Kanadese geboue.<ref name="first flags" /> In 1925 het [[William Lyon Mackenzie King]], Eerste Minister van Kanada, ’n komitee opgestel om ’n vlag te ontwerp wat op Kanadese bodem gebruik kan word. Die komitee is egter ontbind voordat ’n finale verslag saamgestel kon word. Ten spyte van die mislukking van die komitee om die vraagstuk op te los, was die sentiment van die publiek in die 1920’s ten gunste van ’n oplossing vir die Kanadese vlagprobleem.<ref>{{en}} (Archbold, 61)</ref> Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] was die Rooi Vaandel die vlag wat die Kanadese troepe op die slagveld gebruik het. Die Rooi Kanadese Vaandel is binne en buite Kanada gebruik as die Kanadese vlag. ’n Gesamentlike komitee van die Senaat en die Laerhuis is op 8 November 1945 aangestel om ’n nasionale vlag voor te stel wat amptelik aanvaar kon word. Teen 9 Mei 1946 is 2&nbsp;695 voorstelle ingedien en die komitee het gerapporteer "dat die nasionale vlag van Kanada die Rooi Kanadese Vaandel moet wees met ’n esdoringblaar in herfskleure teen ’n wit agtergrond". Die Wetgewende Vergadering van Quebec het egter by die komitee gepleit om nie "buitelandse simbole" (insluitend die Koninklike Unievlag) in te sluit nie. Eerste Minister MacKenzie King het nie op die verslag gereageer nie en die Rooi Kanadese Vaandel het vir eers gebly.<ref name="birth" /><ref name="Fraser Flags" /><ref>{{en}} {{cite web |accessdate=17 April 2008 |url=http://www.mta.ca/about_canada/study_guide/debates/flag_debate.html |title=The Flag Debate |publisher=Mount Allison Universiteit |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528182340/http://www.mta.ca/about_canada/study_guide/debates/flag_debate.html |archive-date=28 Mei 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Teen die 1960’s het die debat om ’n nuwe Kanadese vlag egter in so ’n mate toegeneem dat dit uitgeloop het in die Groot Vlagdebat van 1964.<ref>{{en}} {{cite web |accessdate=13 April 2008|url=http://history.cbc.ca/history/?MIval=EpisContent&series_id=1&episode_id=16&chapter_id=1&page_id=2&lang=E|title=The Great Flag Debate |publisher=CBC}}</ref> In 1963 het die Liberale minderheidsregering van Lester B. Pearson die mag verkry en besluit om ’n amptelike Kanadese vlag deur middel van parlementêre debat te kry. Die hoof politieke voorsteller van die verandering was Eerste Minister Pearson. Hy was ’n beduidende makelaar tydens die [[Suezkrisis]] van 1956, waarvoor hy die [[Nobelprys vir Vrede]] gekry het.<ref name="suez">{{en}} {{citation|title=A Country Nourished on Self-Doubt: Documents in Post-Confederation Canadian History|last=Thorner|first=Thomas|publisher=Broadview Press|year=2003|isbn=1-55111-548-4}}</ref> Gedurende die krisis is Pearson onderbreek toe die Egiptiese regering beswaar gemaak het teen Kanadese vredesmagte op grond daarvan dat die Kanadese vlag (die Rooi Vaandel) dieselfde simbool (die Koninklike Unievlag) as die Verenigde Koninkryk, een van die oorlogvoerders, bevat het.<ref name="suez" /> Pearson se doel was vir die Kanadese vlag om kenmerkend en onderskeidend Kanadees te wees. Die hoofopponent teen die verandering van die vlag was die opposisieleier en voormalige Eerste Minister, John Diefenbaker, wat dit uiteindelik ’n private kruisvaart gemaak het.<ref>{{en}} {{cite web |accessdate=31 Maart 2008 |url=http://archives.cbc.ca/politics/language_culture/topics/80/ |title=The Great Canadian Flag Debate |publisher=CBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205180530/http://archives.cbc.ca/politics/language_culture/topics/80/ |archive-date=5 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Pearson was die leier van ’n minderheidsregering en het die risiko geloop om die mag te verloor a.g.v. die vlagkwessie; hy het egter geweet dat die Rooi Vaandel en die Unievlag nie gewild was in Quebec, waar die Liberale sterk steun geniet het, nie. Die Rooi Vaandel was die voorkeur van die meeste Engelssprekende Kanadese. Op 27 Mei 1964 het Pearson se regering ’n mosie by die parlement ingedien vir die aanvaarding van sy gunsteling ontwerp van ’n "see-tot-see" vlag met ’n blou rand en drie saamgesnoerde rooi esdoringblare op ’n wit agtergrond. Hierdie mosie was die oorsaak van weke se bitsige debat in die parlement en die ontwerp het bekend geword as die "Pearson-wimpel".<ref>{{en}} {{cite web|accessdate=13 April 2008|url=http://www.peak.sfu.ca/the-peak/2007-2/issue3/fe-flags.html|title=Wrong turns on the road of symbolism|publisher=The Peak|date=21 Mei 2007|author=Reeve, Iain|archive-date=25 Februarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120225123851/http://www.peak.sfu.ca/the-peak/2007-2/issue3/fe-flags.html|url-status=dead}}</ref> Diefenbaker het ’n referendum oor die vlagvraagstuk geëis maar Pearson het in plaas van ’n referendum ’n veelparty parlementêre komitee van 15 lede saamgestel om ’n nuwe ontwerp te kies. Deur ’n periode van bestudering met politieke manoeuvrering het die komitee op die huidige ontwerp besluit wat deur George Stanley geskep is en geïnspireer is deur die vlag van die Koninklike Militêre Kollege van Kanada in [[Kingston, Ontario]]. Die ontwerp is op 29 Oktober 1964 eenparig deur die komitee goedgekeur en later deurgevoer deur ’n meerderheidstem in die Kanadese Laerhuis op 15 Desember 1964. Die Kanadese Senaat het twee dae later ook die ontwerp goedgekeur.<ref name="birth" /> [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Koningin Elizabeth II]] het die nuwe vlag op 28 Januarie 1965 geproklameer.<ref name="birth" /> Die vlag is op 15 Februarie 1965 ingewy tydens ’n amptelike seremonie op die [[Parlement van Kanada|Parlementsheuwel]] in Ottawa in die teenwoordigheid van Goewerneur-generaal majoor-generaal Georges P. Vanier, die Eerste Minister, lede van die kabinet en Kanadese parlementariërs. Die Rooi Kanadese Vaandel en die skild van die koninklike wapen van Kanada is 12:00 gestryk en die nuwe Esdoringvlag is gehys. Die skare het die nasionale lied, "[[O Canada]]" gesing waarna die sing van "[[God Save the Queen]]" gevolg het.<ref name="flagfest" /> Maurice Bourget, Speaker van die Senaat, het gesê: "Die vlag is die simbool van die eenheid van die nasie omdat dit, bo enige twyfel, al die burgers van Kanada sonder onderskeid van ras, taal, oortuigings of opinie verteenwoordig."<ref name="flagfest" /> Vir die eeufeesvieringe van die nasie in 1967, het die Kanadese regering die Kanadese wapen (waarvan die skild op die Rooi Vaandel gepryk het) op ’n rooi vlag gebruik.<ref>{{en}} {{citation|title=Canada|first=Hugh|last=Thompson|publisher=Dorling Kindersley |year=2002 |isbn=0-7894-9561-9}}</ref> == Ander vlae == <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Pavillon royal de la France.svg| {{FIAV|historical}} [[Vlag van Frankryk]], 1534 tot 1604 Lêer:Naval Flag of the Kingdom of France (Civil Ensign).svg| {{FIAV|historical}} Franse handelsvlag, 1604 tot 1663 Lêer:Royal Standard of King Louis XIV.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Nieu-Frankryk, 1663 tot 1763 Lêer:Hudsons Bay Company Flag.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Hudson's Bay Company]], 1682 tot hede Lêer:Union flag 1606 (Kings Colors).svg| {{FIAV|historical}} Die Unievlag van Groot Brittanje, 1763 tot 1800 Lêer:Flag of the United Kingdom.svg| {{FIAV|historical}} [[Vlag van die Verenigde Koninkryk]], 1801 tot hede Lêer:Canadian Red Ensign 1868-1921.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Kanada, 1868 tot 1921 Lêer:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Kanada, 1921 tot 1957 Lêer:Canadian Red Ensign (1957-1965).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Kanada, 1957 tot 1965 Lêer:Canadian Blue Ensign 1868-1921.svg| {{FIAV|historical}} Vlootvaandel van Kanada, 1868 tot 1921 Lêer:Canadian Blue Ensign 1921-1957.svg| {{FIAV|historical}} Vlootvaandel van Kanada, 1921 tot 1957 Lêer:Canadian Blue Ensign 1957-1965.svg| {{FIAV|historical}} Vlootvaandel van Kanada, 1957 tot 1965 Lêer:1946 Canadian flag proposal.svg| {{FIAV|historical}} {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag van Kanada, 1946 Lêer:Flag of the Royal Military College of Canada.svg| Vlag van die Koninklike Militêre Kollege van Kanada waarop die huidige vlag van Kanada gebaseer is Lêer:Flag of Canada (1964).svg| {{FIAV|historical}} Vroeëre weergawe van die huidige vlag, 1964 Lêer:Canada Pearson Pennant 1964.svg| {{FIAV|historical}} {{FIAV|proposal}} Die eerste voorstel aan die Kanadese Parlement (bekend as die Pearson-wimpel), 1964 Lêer:Canada flag Group C Finalist.svg| {{FIAV|historical}} {{FIAV|proposal}} Nog ’n voorgestelde vlag, 1964 Lêer:Canadian Duality Flag (CYMK).svg| {{FIAV|proposal}} Die Kanadese dualiteitsvlag Lêer:Flag of the Governor-General of Canada.svg| Vlag van die Goewerneur-Generaal van Kanada Royal Standard of Canada.svg|Standaard van [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|koning Charles III]] in Kanada </gallery></center> == Alternatiewe vlae == [[Lêer:Vimy Memorial flags.JPG|duimnael|Die Kanadese vlag tussen die [[vlag van Frankryk]] (links) en die [[Rooi Kanadese Vaandel]] (regs) by die [[Kanadese Nasionale Vimy Gedenkteken]]]] As ’n simbool van Kanada se lidmaatskap van die Britse Statebond is die Koninklike Unievlag steeds ’n amptelike vlag in Kanada en dit word met sekere geleenthede gebruik.<ref name="royal union">{{en}} {{cite web| date = 1 Januarie 2003| url =http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/etiquette/4_e.cfm| title = The Royal Union Flag| publisher =Departement van Kanadese Erfenis| accessdate=20 Mei 2006}}</ref> Regulasies vereis dat federale instellings die Unievlag langs die Esdoringvlag moet vertoon indien dit moontlik is, deur van ’n tweede vlagpaal gebruik te maak op die volgende dae: Statebonddag (die tweede Maandag in Maart), [[Victoriadag]] (wat ook die vorstin se amptelike verjaardag in Kanada is) en die herdenking van die Statuus van Westminster (11 Desember). Die Unievlag kan ook by die Nasionale Oorlogsmuseum of ander plekke waar seremonies is wat Kanada se betrokkenheid met ander nasies in die Statebond eer (in tye van oorlog), vertoon word. Die Esdoringvlag neem altyd die ereplek in en word dus eerste gehys.<ref name="royal union" /> Die Unievlag is ook deel van die provinsiale vlae Ontario en Manitoba waar dit in die skildhoek is. ’n Gewysigde weergawe word in die vlag van Brits-Columbië gebruik en die vlag van Newfoundland en Labrador is ’n gestileerde weergawe van die Unievlag.<ref name="royal union" /> Verskeie van die provinsiale luitenant-goewerneursvlae het voorheen ’n gewysigde Unievlag gebruik as hul persoonlike vaandel gebruik maar die luitenant-goewerneurs van Nova Scotia is die enigste een wat hierdie ontwerp behou het.<ref name="royal union" /> Die Unievlag en die Rooi Kanadese Vaandel word steeds deur veteraangroepe en ander wat Kanada se verbintenis met Brittanje wil beklemtoon, in Kanada gebruik.<ref name="royal union" /> Die Rooi Vaandel word ook soms gebruik waarby amptelike gebruik by sommige seremonies. Dit is gebruik by die herdenkings van die [[Slag van Vimyrif]] in 2007.<ref name="globe red ensign" /><ref name="slams red ensign" /> Hierdie besluit het kritiek ontlok van diegene wat gevoel het dat dit nie gelyk gestel moet word aan die Kanadese vlag nie en dit is geprys deur diegene wat gevoel het dat dit belangrik is dat Kanada haar bande met die verlede moet behou.<ref name="globe red ensign">{{en}} {{cite web |date=31 Maart 2007 |url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20070331.weensign31/BNStory/VimyRidge/home/ |title=Globe Editorial: Red Ensign |publisher=The Globe and Mail |accessdate=13 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226022233/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20070331.weensign31/BNStory/VimyRidge/home/ |archive-date=26 Desember 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref name="slams red ensign">{{en}} {{cite web|url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/Page/document/v5/content/subscribe?user_URL=http://www.theglobeandmail.com%2Fservlet%2Fstory%2FRTGAM.20070709.wvimy09%2FBNStory%2FNational%2Fhome&ord=72267222&brand=theglobeandmail&force_login=true|title=Dallaire slams decision to fly Red Ensign|last=Peritz|first=Ingrid|publisher=The Globe and Mail|date=9 Julie 2007|accessdate=13 April 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081226024900/http://www.theglobeandmail.com/servlet/Page/document/v5/content/subscribe?user_URL=http%3A%2F%2Fwww.theglobeandmail.com%2Fservlet%2Fstory%2FRTGAM.20070709.wvimy09%2FBNStory%2FNational%2Fhome&ord=72267222&brand=theglobeandmail&force_login=true|archivedate=26 Desember 2008|url-status=live}}</ref> Die Kanadese Dualiteitsvlag is ’n nieamptelike vlag wat onafhanklik ontwikkel is en is oorspronklik gesirkuleer deur die voorstanders daarvan om die eenheid van Kanada ten toon te stel by byeenkomste vir die "nee"-stem in oploop tot die 1995 Quebecreferendum.<ref>{{en}} {{cite news|title=Flag waver hoping for unity|publisher=Ottawa Sun|date=1 Julie 1995|p=4}}</ref> Die ontwerp is gekies om die Franssprekende populasie tot die Esdoringvlag te voeg deur blou bane by te voeg (die blou en rooi in rofweg in die verhouding van die hoeveelheid Engelssprekende en Franssprekende mense in Kanada woon). Daar is op blou besluit omdat dit die hoofkleur is in die vlag van Quebec.<ref>{{en}} {{cite web |accessdate=22 Mei 2019 |url=http://www.trcf.ca/ |title=Canadian Duality Flag |publisher=Canadian Duality |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101062855/http://www.trcf.ca/ |archive-date= 1 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite news|title=Flying the flag|publisher=The Gazette|date=3 Oktober 1996|p=4}}</ref> In Quebec word die provinsiale vlag (’n wit Sint Joriskruis op ’n blou agtergrond met ’n fleur-de-lis in elke kwardant) dikwels beskou as ’n nasionale vlag saam met die Esdoringvlag, net soos die Acadiese vlag in die Acadiese gebiede van die maritieme provinsies.<ref name="Archbold, Rick" /><ref>{{en}} {{cite web |accessdate=25 Maart 2008 |url=http://www.canlii.org/qc/laws/sta/d-12.1/20040901/whole.html |title=Flag and emblems of Québec, An Act respecting the, R.S.Q. D-12.1 |publisher=CanLil |date=1 September 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224071141/http://www.canlii.org/qc/laws/sta/d-12.1/20040901/whole.html |archive-date=24 Desember 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> == Protokol == [[Lêer:Pliage-canada.gif|duimnael|75px|links|Opvou van die Kanadese vlag]] [[Lêer:Flag at half mast on the Peace Tower for Jack Layton.jpg|duimnael|Die Kanadese vlag op halfmas op die Vredestoring van die [[Parlement van Kanada|Parlementsgebou]] in [[Ottawa]] ter herinnering aan Jack Layton op 22 Augustus 2011]] Daar is geen wette wat die korrekte gebruik van die Kanadese vlag beheer. Kanadese Erfenis het egter riglyne uitgebring oor hoe die Kanadese vlag alleen en saam met ander vlae vertoon/gebruik moet word. Die riglyne bespreek die volgorde van voorkeur waarin die Kanadese vlag gebruik word, waar die vlag gebruik kan word en wat mense kan doen om eerbied teenoor die vlag te betoon. Die riglyne, getiteld ''Vlagetiket in Kanada'' ({{en}} Flag Etiquette in Canada) is deur die Kanadese Erfenis in boekformaat uitgegee en dit is op April 2003 opgedateer.<ref>{{en}} {{cite web |accessdate=25 Maart 2008 |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/etiqtt/101-eng.cfm |title=Rules for Flying the Flag |publisher=Departement van Kanadese Efrenis |date=1 April 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728074114/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/etiqtt/101-eng.cfm |archive-date=28 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die vlag mag enige dag, enige tyd van die dag op enige gebou wat deur die Kanadese Regering, lughawens, militêre basisse, diplomatieke kantore en burgerlikes beheer word, vertoon word. Wanneer die vlag vertoon word moet dit op sy eie vlagpaal hang en dit mag nie minderwaardig teenoor ander vlae wees nie, met die uitsondering van, in volgorde van baie na min belangrik, die koning se persoonlike Kanadese vlag, die vlag van die Goewerneur-generaal van Kanada, enige persoonlike vlag van ’n lid van die Kanadese Monargie of vlae van die Luitenant-goewerneurs van Kanada.<ref>{{en}} {{cite web |accessdate=25 Maart 2008 |url=http://www.saskd.ca/heritage.pdf |format=[[PDF]] |title=The Honours, Flags and Heritage Structure of the Canadian Forces |publisher=Departement van Nasionale Verdediging (Kanada) |archive-date=25 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325162006/http://www.saskd.ca/heritage.pdf |url-status=dead }}</ref> Om ’n tydperk van rou aan te dui word die Kanadese vlag halfstok gehang. Die Kanadese Magte het ’n spesiale protokol vir die vou van die vlag vir tentoonstellings soos ’n amptelike begrafnis; die Kanadese Magte stel dit egter nie vir daaglikse gebruik voor nie.<ref name='folding'>{{en}} {{cite web |url=http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/pub/oth-aut/pcf-cpd/index-eng.asp |title=Process for the Ceremonial Folding of the National Flag of Canada |accessdate=22 Mei 2019 |date=23 April 2008 |publisher=Directorate of History and Heritage – National Defence Canada |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223170844/http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/pub/oth-aut/pcf-cpd/index-eng.asp |archive-date=23 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Bevordering van die vlag == [[Lêer:Items from the Canadian Parliamentary Flag Program.jpg|duimnael|links|’n Voorbeeld van items van die Parlementêre Vlagprogram]] [[Lêer:Canadianflag.JPG|duimnael|Reuse Kanadese vlag in Vancouver vir die [[Olimpiese Winterspele 2010]]]] Sedert die aanvaarding van die Kanadese vlag in 1965 het die Kanadese regering programme geborg om die vlag te bevorder. Voorbeelde sluit die Kanadese Parlementêre Vlagprogram van die Departement van Kanadese Erfenis en die vlagprogram wat deur die Departement van Openbare Werke gedryf is. Hierdie programme het die blootstelling van die vlag en die konsep dat dit deel is van die nasionale identiteit, verhoog. Om bewustheid van die vlag te verhoog is die Parlementêre Vlagprogram in Desember 1972 ingestel. Die doel van die program was om lede van die Kanadese Laerhuis toe te laat om vlae en lapelwapens in die vorm van die Kanadese vlag te versprei in hulle kiesafdelings. Die program is sedert 1973 aan die gang.<ref>{{en}} {{cite web |date=1 Januarie 2003 |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/actvt/111-eng.cfm |title=Administration of the Parliamentary Flag Program |publisher=Departement van Kanadese Erfenis |accessdate=20 Mei 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728032044/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/actvt/111-eng.cfm |archive-date=28 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vlae wat op die Vredestoring en die Oos- en Wesblokke van die Parlementsheuwel word verpak deur die Departement van Openbare Werke en kan gratis verkry word. Die program het egter ’n 19-jaar wagperiode vir vlae van die Oos- en Wesblok en 27-jaar vir vlae van die Vredestoring.<ref>{{en}} {{cite web|accessdate=25 Maart 2008|url=http://www.parliamenthill.gc.ca/text/faq_e.html|title=Frequently Asked Questions|publisher=Regering van Kanada|archive-date=20 Desember 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220165922/http://www.parliamenthill.gc.ca/text/faq_e.html|url-status=dead}}</ref> Sedert 1996 is 15 Februarie herdenk as die Nasionale Kanadese Vlagdag.<ref name="flagfest">{{en}} {{cite web |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/df1-eng.cfm |title=The National Flag of Canada; A symbol of Canadian Identity |publisher=Departement van Kanadese Erfenis |accessdate=15 Februarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727192152/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/df1-eng.cfm |archive-date=27 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1996 het Sheila Copps, Minister van Kanadese Erfenis, die "een-in-’n-miljoen-vlag-uitdaging" ingestel.<ref>{{en}} {{cite web |accessdate=25 Maart 2008 |url=http://www.canadianheritage.gc.ca/newsroom/index_e.cfm?fuseaction=displayDocument&DocIDCd=6NR032 |title=Heritage Minister Sheila Copps Launches "One In A Million National Flag" Campaign |publisher=Departement van Kanadese Erfenis |date=19 Februarie 1996 |author=Dee, Duncan |archive-date=12 Maart 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312015242/http://www.canadianheritage.gc.ca/newsroom/index_e.cfm?fuseaction=displayDocument&DocIDCd=6NR032 |url-status=dead }}</ref> Hierdie program was daarop gemik om die Kanadese burgers van ’n miljoen nuwe Esdoringvlae te voorsien vir die Vlagdag van 1997. Die program was egter kontroversieel omdat dit ’n geraamde $45 miljoen gekos het en die vlae kan ook nie gehys word nie. Amptelike syfers van Kanadese Erfenis het die uitgawes op $15,5 miljoen geraam, met ongeveer ’n sewende van die koste wat deur donasies gedek is.<ref>{{en}} {{cite web |accessdate=25 Maart 2008 |url=http://www.pch.gc.ca/newsroom/index_e.cfm?fuseaction=displayDocument&DocIDCd=7NR233 |title=Canadians Meet the "One in a Million National Flag" Challenge |publisher=Departement van Kanadese Erfenis |date=15 Februarie 1997 |author=Arnsby, Julia |archive-date=16 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070516122456/http://www.pch.gc.ca/newsroom/index_e.cfm?fuseaction=displayDocument&DocIDCd=7NR233 |url-status=dead }}</ref> == Nalatenskap == ’n Gedenkplaat wat die skepping van die Kanadese vlag herdenk, is in 1985 by die Koninklike Militêre Kollege van Kanada (KMK) in [[Kingston, Ontario]] aangebring. In Maart 1964 het kolonel George Stanley, Dekaan van Kunste, terwyl hy op die Mackenzie gebou gestaan en kyk het na die Kollegevlag naby die paradeplein, voorgestel aan kolonel J.R. Matheson, toe LP vir Leeds, dat die KMK Kollegevlag as basis gebruik moet word vir die nuwe vlag. Die twee het saam gewerk aan ’n ontwerp wat uiteindelik goedgekeur is deur die parlement en deur ’n koninklike proklamasie op 15 Februarie 1965 as die Nasionale Vlag van Kanada aanvaar is.<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20100216154357/http://www.rmcclub.ca/everitaswp/wp-content/uploads/2010/02/IMG_0277.jpg Vlag van Kanada]</ref> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} * [[Kanadese volkslied]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book|title= I Stand For Canada |last=Archbold|first=Rick|year=2002 |publisher=Macfarlane Walter & Ross |isbn=1-55199-108-X}} * {{en}} {{cite book|title= Canada’s Flag |last=Matheson|first=Col. John R.|year=1986 |publisher=Mika Publishing Company |isbn=0-919303-01-3}} * {{en}} {{cite book|title= The Story of Canada’s Flag: A Historical Sketch |last=Stanley|first=Dr. George F.G.|year=1965 |publisher=Ryerson Press}} * {{en}} {{cite book|title=Canada|first=Hugh|last=Thompson|publisher=Dorling Kindersley|year=2002|isbn=0-7894-9561-9}} * {{en}} {{cite book|title=A Country Nourished on Self-Doubt: Documents in Post-Confederation Canadian History|last=Thorner|first=Thomas|publisher=Broadview Press|year=2003|isbn=1-55111-548-4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of Canada|Vlae van Kanada}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/ca.html Kanada] by ''Flags of the World''. * {{en}} [http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/df1-eng.cfm Nasionale Vlag van Kanada (Departement van Kanadese Erfenis)] * {{en}} [http://people.stfx.ca/lstanley/stanley/flagmemo2.htm George F.G. Stanley se Vlagmemorandum, 23 Maart 1964] * {{en}} [http://data2.collectionscanada.gc.ca/ap/c/c135374.jpg Koninklike Proklamasie] * {{en}} [http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/etiqtt/index-eng.cfm Vlagetiket in Kanada] * {{en}} [http://archives.cbc.ca/politics/language_culture/topics/80/ CBC Digitale Argiewe – Die Groot Kanadese Vlagdebat] * {{en}} [http://canflag.com/ Clip-art galery van die Kanadese vlag] * {{en}} {{cite web | title=National Flag of Canada| work=Historica Minute |url=http://www.histori.ca/minutes/minute.do?id=13539}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Canada|title=Flag of Canada|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=22 Mei 2019}} {{NAmerikavlae}} {{Unievlag}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag of Canada}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale simbole van Kanada]] [[Kategorie:Nasionale vlae|Kanada]] 464ufwk6w6lljjoti2fa0umjxkcojbw 0 42736 2902500 2854993 2026-05-08T20:30:44Z SpesBona 2720 + skakel 2902500 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Kanadese nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Kanada | beeld = Rugby Canada logo.svg | unie = [[Rugby Kanada]] (RC) | bynaam = ''Canucks'', ''Les Rouges'' | embleem = die Esdoringblaar | stadion = [[Starlight-stadion]], [[Victoria (Brits-Columbië)|Victoria]], [[Brits-Columbië]] | kapasiteit = 25&nbsp;000 | kaptein = [[Lucas Rumball]] | afrigter = {{vlagikoon|Australië}} [[Steve Meehan]] <small>(sedert 2024)</small> | patroon_la1 = _Canadaleftrwc | patroon_b1 = _Canadakit | patroon_ra1 = _Canadarightrwc | patroon_sh1 = _CanadashortsRWCb | patroon_so1 = _CanadasocksRWC | linkerarm1 = FF0000 | liggaam1 = FF0000 | regterarm1 = FF0000 | broek1 = 000000 | kouse1 = FF0000 | patroon_la2 = _Canadaleftrwcb | patroon_b2 = _Canadakitb | patroon_ra2 = _Canadarightrwcb | patroon_sh2 = _CanadashortsRWC | patroon_so2 = _CanadasocksRWCb | linkerarm2 = 000000 | liggaam2 = 000000 | regterarm2 = 000000 | broek2 = F00000 | kouse2 = 000000 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Aaron Carpenter]] (80)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=25;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=21 September 2025}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[James Pritchard]] (607)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=25;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=21 September 2025}}</ref> | meestedrieë = [[D.T.H. van der Merwe]] (38)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=25;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=21 September 2025}}</ref> | jongstespeler = | eerste = {{JPNru}} 9–8 '''Kanada''' {{vlagikoon|Kanada|1921}}<br />([[Osaka]], [[Japan]]; 31 Januarie 1932) | grootwen = {{BARru}} 3–69 {{CANru-r}}<br />([[Bridgetown, Barbados|Bridgetown]], [[Barbados]]; 24 Junie 2006) | grootverloor = {{ENGru}} 70–0 {{CANru-r}}<br />([[Londen]], [[Engeland]]; 13 November 2004) | Wêreldbekerverskynings = 9/10 | jaar = 1987 | beste = Kwarteindrondte in [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] | url = | unieurl = www.rugby.ca }} Die '''Kanadese nasionale rugbyspan''' ([[Engels]]: ''Canada national rugby union team''; [[Frans]]: ''Équipe du Canada de rugby à XV'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Kanada]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Dié span dra die byname ''Canucks'' en ''Les Rouges''. Rugby word in Kanada geadministreer deur [[Rugby Kanada]] (Engels: ''Rugby Canada'', RC; Frans: ''Fédération canadienne de rugby à XV'') wat in 1974 gestig is. Kanada word as die derde beste rugbyspan in die [[Amerikas]] beskou (ná [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] en die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]]) en deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak twee-span erken. Kanada is tans (September 2025) 24ste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=21 September 2025}}</ref> Twee voormalige Kanadese rugbyspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Kanada het in 1932 sy internasionale rugbydebuut teen [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] gemaak. Kanada tot dusver vir nege van die tien [[rugbywêreldbeker]]toernooie gekwalifiseer en net die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in [[Frankryk]] misgeloop; tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991|1991-toernooi]] het hulle daarin geslaag om tot die kwarteindrondte deur te dring. Van 2003 tot 2011 het hulle deelgeneem aan die Churchillbeker, sedertdien speel Kanada gereeld in die [[Stille Oseaan-nasiesbeker]], waar hulle teen [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], Japan, [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]], [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en die Verenigde State te staan kom. Sedert 2016 neem Kanada ook deel aan die jaarlikse Amerikaanse Rugbykampioenskap, saam met die tweede Argentynse span, [[Brasiliaanse nasionale rugbyspan|Brasilië]], [[Chileense nasionale rugbyspan|Chili]], [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] en die Verenigde State. Kanada speel tradisioneel in rooi truie met wit kleuraksente, wit broeke met rooi strepe en rooi sokkies met wit strepe – wat aan die kleure van die [[vlag van Kanada]] ontleen is. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Rugby Kanada}} Die beheerliggaam vir rugby in Kanada is Rugby Kanada (Engels: ''Rugby Canada'', RC; Frans: ''Fédération canadienne de rugby à XV''). Rugby Kanada is in 1974 gestig en het in 1987, net voor die [[Rugbywêreldbeker 1987|eerste rugbywêreldbekertoernooi]], ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/north-america/canada |title=Canada |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=21 September 2025}}</ref> Daarbenewens was Rugby Kanada in 2001 ’n stigtingslid van die Noord-Amerikaanse en Wes-Indiese Rugbyvereniging (''North America and West Indies Rugby Association'', NAWIRA; nou [[Rugby Amerikas Noord]]), nadat Kanada en die Verenigde State by die Wes-Indiese Rugbyvereniging (''West Indies Rugby Association'') aangesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugbyamericasnorth.com/about/about-ran/ |title=About RAN |publisher=[[Rugby Amerikas Noord]] |date=2001 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Sedert 2019 neem ’n Kanadese span aan die professionele Major League Rugby, waaraan oorwegend Amerikaanse spanne deelneem, saam met die Toronto Arrows deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.majorleague.rugby/news/mlr-announces-additions-of-toronto-and-washington-d-c/ |title=MLR Announces Additions of Toronto and Washington, D.C. |publisher=Major League Rugby |date=2 November 2018 |accessdate=28 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628025148/https://www.majorleague.rugby/news/mlr-announces-additions-of-toronto-and-washington-d-c/ |archive-date=28 Junie 2022 |url-status=dead}}</ref> Sedertdien is die meeste spelers van die Kanadese nasionale span uit dié liga afkomstig, van die ander spelers is veral in [[Frankryk]] aktief. Daarbenewens word die amateurtoernooi tussen die tien provinsiale beheerliggame beslis, waarvan dié uit [[Brits-Columbië]] as sterkste beskou word. Van 2009 tot 2018 is die Kanadese Rugbykampioenskap tussen vier plaaslike keurspanne uitgespeel. Naas die amptelike nasionale span roep Rugby Kanada ook ander keurspanne byeen. ''Canada A'' is die tweede nasionale span van Kanada en hulle het tot in 2016 aan die Amerikaanse Rugbykampioenskap deelgeneem, voordat hulle na Wêreldrugby se Stille Oseaan-uitdaagtoernooi oorgeskakel het. Die ''Canada Sevens'' is die Kanadese [[sewesrugby]]span en hulle neem aan internasionale toernooie soos Wêreldrugby se Sewesreeks, Sewesrugbywêreldbeker, [[Olimpiese Somerspele]] en [[Statebondspele]] deel. Net soos ander rugbylande beskik Kanada oor ’n o/20-nasionale span wat aan die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/championship |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=21 September 2025}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby.ca/en/hq/player-development |title=Player development |publisher=[[Rugby Kanada]] |date=2021 |accessdate=21 September 2025}}</ref> == Geskiedenis == === Invoering en vestiging van rugby === [[Lêer:McGill v harvard football game 1874.jpg|duimnael|Die Harvard–McGill-wedstryd van 1874]] Van 1823, toe [[William Webb Ellis]] by die [[Engeland|Engelse]] [[Rugby-skool]] glo die spel uitgedink het, het [[Verenigde Koninkryk|Britse]] immigrante, lede van die regimentsleërs en die [[Britse Vloot]] relatief vinnig vroeë en grootliks ongekodifiseerde vorme van rugby na Oos-Kanadese stede soos [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]], [[Montreal]] en [[Toronto]] saamgeneem, hoewel die afbakening met [[sokker]] nie duidelik was nie. In 1864 het die Trinity College in Toronto die eerste gekodifiseerde stel reëls in Kanada gepubliseer en in die volgende jaar het in Montreal (retrospektief) die eerste bekende rugbywedstryd plaasgevind, toe Britse beamptes en burgerlikes (veral leerlinge van die [[McGill Universiteit]]) teen mekaar gespeel het.<ref name="ency">{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/rugby |title=Rugby |publisher=The Canadian Encyclopedia |author=Dave Brown |date=4 Maart 2015 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Van omtrent 1870 het in Montreal ’n hibriede vorm uit sokker en rugby ontstaan. Veral die McGill Universiteit, wie se span op 15 Mei 1874 in [[Cambridge, Massachusetts]] teen die [[Harvard-universiteit]] gespeel het, het ’n sterk invloed op die verdere ontwikkeling uitgeoefen. Aangesien hul stel reëls van mekaar verskil het (albei universiteite het na hul balspel as ''Rugby football'' verwys), het hulle daarop besluit om een wedstryd elk na elkeen se reëls te speel. As gevolg van die wedersydse invloed het mettertyd twee nuwe Gridiron-variasies ontstaan: [[Amerikaanse voetbal]] en [[Kanadese voetbal]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/football |title=Football |publisher=The Canadian Encyclopedia |author=Frank Cosentino |date=4 Maart 2015 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Vervolgens het in Kanada talle klubs ontstaan wat ''Rugby football'' uitgeoefen het. Aangesien albei weergawes aanvanklik nog baie naby aan mekaar was, was dit in baie gevalle egter nie duidelik of hulle die gewone rugby of die ontwikkelende Kanadese voetbal uitgeoefen het nie. Die verskynsel dat baie nuutgestigte provinsiale beheerliggame die terme „Rugby Football Union“ of „Rugby Union“ in hul name gebruik en volgens die voetbalreëls gespeel het, het die aanvanklike verwarring vererger.<ref>{{en}} {{cite journal |title=Rugby football |work=Encyclopedia Canadiana |volume=8 |publisher=Grolier of Canada |location=Toronto |date=1972 |isbn=0-7172-1601-2 |pages=110}}</ref> Die Kanadese voetbalbeheerliggaam is in 1884 as die Kanadese Rugbyvoetbalunie gestig en het in 1891 sy naam in Kanadese Rugbyunie verander. Eers in 1967 het dit sy naam in Kanadese Amateurvoetbalvereniging verander; sedert 1986 dra dit die naam Voetbal Kanada.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://footballcanada.com/about/#our-history |title=Our history: Past to present |publisher=Voetbal Kanada |date=2021 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Die provinsie Brits-Columbië in die land se verre weste het in die vesting van rugby in die tradisionele Britse betekenis (waarna in Kanada vir ’n lang tydperk as ''English rugger''<ref>{{en}} {{cite journal|title=Rugby Union and Rugby League |work=Encyclopedia Canadiana |volume=8 |publisher=Grolier of Canada |location=Toronto |date=1972 |isbn=0-7172-1601-2 |pages=113}}</ref> of ''British rugby''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyontario.com/content_page/10015942/ |title=History of Rugby Ontario |publisher=Rugby Ontario |date=2018 |accessdate=6 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206150339/https://www.rugbyontario.com/content_page/10015942/ |archive-date=6 Desember 2023 |url-status=dead}}</ref> verwys is) ontwikkel – veral te danke aan die matige klimaat en die sterk gevoel vir Britse tradisies. In 1876 is die eerste wedstryd op [[Vancouver-eiland]] tussen matrose van die Britse Vloot en Garnisoensoldate gespeel, die eerste wedstryd in [[Vancouver]] is tien jaar later aangebied. In 1889 is met die Brits-Columbië Rugbyunie (BCRU) die eerste beheerliggaam gestig wat as ’t ware rugbyunie betrek het. Kort daarna is twee verdere beheerliggame vir die maritieme provinsies en [[Manitoba]] gestig.<ref name="history">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/canada.html |title=Canada |publisher=Rugby Football History |accessdate=21 September 2025}}</ref> As gevolg van die gebreek aan belangstelling het die stigting van verdere beheerliggame en veral ’n nasionale beheerliggaam heelwat later gebeur. === Eerste internasionale ontmoetings === In Oktober en November 1899 het die eerste internasionale wedstryde plaasgevind, toe die [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierse nasionale span]] die Kanadese ooste besoek het. Hulle is genooi deur ’n entrepreneur met Ierse herkoms wat die rugbysport wou bevorder. Tydens die vierweekse toer is elf wedstryde gespeel, waarvan die Iere tien gewen het; hul enigste nederlaag was teen ’n keurspan uit Halifax.<ref>{{en}} {{cite book |author=Tony Collins |title=The Oval World: A Global History of Rugby |publisher=Bloomsbury Sport |location=Londen |date=2016 |isbn=978-1-4088-3157-1 |url=https://books.google.ch/books?id=sTRJCgAAQBAJ&pg=PT126&dq=ireland+rugby+1899+canada&hl=de&sa=X&ved=2ahUKEwj33rLwwL7tAhV15eAKHT5bCWEQ6AEwAHoECAQQAg#v=onepage&q=ireland%20rugby%201899%20canada&f=false}}</ref> In 1902/03 het ’n Kanadese keurspan die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]] en [[Frankryk]] besoek, waar hulle binne 56 dae 22 wedstryde teen klubs en plaaslike spanne gespeel het. Die span het uit nege rugbyspelers uit Brits-Columbië en die maritieme provinsies asook elf voetbalspelers uit [[Ontario]] en [[Quebec]] bestaan. Aangesien die reëls van albei sportsoorte destyds nog baie naby aan mekaar was, kon ’n gemeensame span saamgestel word. Die gashere het die Kanadese vir hul deursettingsvermoë, atletiek en vinnigheid geloof, maar hulle het ook opgemerk dat hul tegniese vaardighede en hul spanwerk nie eens was nie. Die spankaptein James McClure se hoop, wat hy teenoor die Britse pers geuiter het, dat met die toer albei sportsoorte nader aan mekaar sou beweeg, het egter nie vervul nie: In 1903 het die Ontario Rugbyvoetbalunie die ''Burnside Rules'' ingevoer, waarvolgens Kanadese voetbal duidelik van rugby afgebaken is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://bcrugbynews.com/show_news.cfm?ID=3556 |title=Canada Rugby 1902–1903 Tour to UK |publisher=BC Rugby News |date=30 Augustus 2020 |accessdate=10 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010143635/http://bcrugbynews.com/show_news.cfm?ID=3556 |archive-date=10 Oktober 2021 |url-status=dead}}</ref> In die jare daarna was dit veral die BCRU wat op internasionale vlak aktief was. ’n Keurspan het in Februarie 1906 [[Kalifornië]] besoek om teen die besoekende [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]] te speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/newzealand/rugby/story/204045.html |title=The tour that killed American rugby |publisher=ESPNscrum |author=Huw Richards |date=29 Oktober 2013 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] het in Februarie 1909 en November 1912 Brits-Columbië besoek, die All Blacks in November 1913. Die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die spelbedryf amper gekniehalter, net in Brits-Columbië en [[Nova Scotia]] kon dit redelik gereeld voortgaan. In 1919 het ’n span van die Kanadese ekspedisiemag in Engeland deelgeneem aan die ''King’s Cup'', ’n toernooi tussen die verskeie gewapende magte van die [[Britse Statebond]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-ruby-world-cup/origins-of-international-rugby |title=1987 Rugby World Cup – Origins of international rugby |work=New Zealand History |publisher=Ministerie van Kultuur en Erfenis |date=15 April 2008 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Die uit Europa terugkerende soldate was grootliks aan rugby blootgestel en hulle het veral in Ontario en Quebec dié sport laat herleef (hoewel Kanadese voetbal steeds gewild was). In Februarie 1925 het die All Blacks deur Brits-Columbië getoer, vier jaar later die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Nieu-Suid-Wallis Waratahs]] (namens die destyds onaktiewe Wallabies). Die toenemende belangstelling in rugby het in 1929 gelei tot die stigting van die eerste nasionale beheerliggaam, die Rugbyunie van Kanada.<ref name="history" /> In September 1930 het die [[Japannese nasionale rugbyspan|Japannese nasionale span]] ’n toer na Brits-Columbië onderneem en teen klubs asook keurspanne gespeel. Skaars een en ’n halwe jaar later het die Rugbyunie van Kanada ’n amptelike nasionale span saamgestel. As deel van ’n deur die Kanadese regering befondsde handelsafvaardiging het die teenbesoek in Japan plaasgevind. Op 31 Januarie 1932 het in [[Higashiosaka]] die eerste amptelike toetswedstryd van ’n Kanadese span plaasgevind, dit het in ’n naelskraapse 9–8-oorwinning vir Japan geëindig. Elf dae later het die gasheer in [[Tokio]] met 38–5 geseëvier.<ref>{{en}} {{cite book |author=Keith Young |title=Complete Rugby Union Compendium |chapter=Japan |publisher=Arena Sport |location=Edinburg |year=2015 |isbn=978-1-909715-34-9}}</ref> Die Kanadese het hul nederlae toegeskryf aan ’n „oormatige vermaak, te veel wedstryde in ’n kort tydperk en die geïnspireerde speelstyl van die Japanners voor die hoë adel“.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |publisher=Mainstream |location=Edinburgh |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5 |pages=143}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theglobeandmail.com/sports/more-sports/canadian-rugby-pioneer-pinkham-dies/article4330783/ |title=Canadian rugby pioneer Pinkham dies |publisher=The Globe and Mail |author=Ian Kennedy |date=31 Oktober 2010 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Die nasionale beheerliggaam het nie daarin geslaag om verdere toere te reël nie en dit is in 1939 ontbind. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] kon die speelbedryf weens die gebrek aan geskikte spelers weer net op ’n klein vlak voortgaan, aktiewe provinsiale beheerliggame het net in Brits-Columbië, Ontario en Quebec bestaan.<ref name="ency" /> === Pouse en herlewing === Tydens die naoorlogse tydperk het opnuut die BCRU daarvoor gesorg dat ten minste internasionale spanne Brits-Columbië kom besoek. Die Wallabies was in Februarie 1948 en Maart 1958 gaste, die All Blacks in Maart 1954. Ná die provinsiale span se goeie vertoning tydens die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] (die vier Tuisnasies se keurspan) in September 1959 is daar oorweeg om ten minste weer ’n informele Kanadese nasionale span saam te stel en op hul eie toere te onderneem. In 1960 is vir hierdie doeleindes die ''Rugby Tours Committee'' gestig.<ref name="ency" /> In 1962 het ’n Kanadese span, wat oorwegend uit spelers uit Brits-Columbië saamgestel is, die Verenigde Koninkryk en Ierland besoek, maar hulle het nie teen nasionale spanne gespeel nie. Die Rugbyunie van Kanada is in 1965 herstig en in 1967 in Kanadese Rugbyunie hernoem; vandag dra dié nasionale beheerliggaam die naam [[Rugby Kanada]]. As gevolg van die herstigting het die aantal toere en besoeke deur ander nasionale spanne aansienlik toegeneem.<ref name="ency" /> In 1966 het die Kanadese ’n oproer veroorsaak, toe hulle teen die Britse Leeus, wat oppad huistoe van hul toer in Australië en Nieu-Seeland ’n tussenhalte in Toronto gemaak het, vir ’n lang tyd treed kon hou en net met 9–18 verloor het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Clem Thomas, Greg Thomas |title=The History of The British and Irish Lions |publisher=Mainstream Books |date=2005 |isbn=1-84596-030-0 |pages=133–141}}</ref> ’n Jaar later het die [[Engelse nasionale rugbyspan|Engelse nasionale span]] deur Kanada getoer. Die heraktiveerde Kanadese nasionale span se eerste toetswedstryd het op 28 November 1970 in [[Burnaby]] teen [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] plaasgevind en in ’n 17–35-nederlaag geëindig. In 1971 het die Kanadese na [[Wallis]] getoer, in 1973 het hulle die [[Walliese nasionale rugbyspan|Walliese nasionale span]] vir ’n teenbesoek genooi. Met ’n 17–6-oorwinning teen die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] het op 21 Mei 1977 die tot vandag aanhoudende wedywering met die suidelike buurland ’n aanvang geneem; dit was die eerste toetswedstrydoorwinning vir die Kanadese nog.<ref>{{en}} {{cite book |author=Vivian Jenkins |title=Rothmans Rugby Yearbook 1978–79 |year=1978 |publisher=Queen Anne Press |isbn=0-354-09047-X}}</ref> In 1978 het die Kanadese vir die eerste keer teen [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] te staan gekom, in 1980 teen Nieu-Seeland, in 1981 teen [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] en in 1983 teen [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]]. In 1985 was [[Wallabies|Australië]] eindelik die eerste tradisionele rugbyland wat aan Kanada toetswedstrydstatus toegeken het. === Die eerste rugbywêreldbekertoernooie === [[Lêer:CanadaRugbyWorldCup1987.jpg|duimnael|Die Kanadese nasionale rugbyspan tydens die [[Rugbywêreldbeker 1987]]]] Kanada was een van die 16 spanne wat deur die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) uitgenooi is om aan die eerste [[rugbywêreldbeker]]toernooi in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] in [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] deel te neem. Daarmee gepaard gegaan het die Kanadese beheerliggaam se aansluiting by die voorheen redelik eksklusiewe IRVR, waarvolgens amper alle wedstryde met die tradisionele rugbylande as toetswedstryde erken is. In hul heel eerste rugbywêreldbekerwedstryd het die Kanadese [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] duidelik met 37–4 verslaan, maar hulle het hul ander groepwedstryde teen Ierland (met 19–46) en Wallis (met 9–40) verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Vir die daaropvolgende rugbywêreldbekertoernooi is aan die Amerikaanse vasteland drie beginplekke toegewys. Aangesien net die beheerliggame van Argentinië, Kanada en die Verenigde State hul belangstelling beklemtoon het, was die span regstreeks gekwalifiseer en tydens die kwalifisering is slegs die groep bepaal. Tydens die kwalifisering het hulle Argentinië twee keer en die Verenigde State een keer verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/172?Stagione=1991 |title=1991 Rugby World Cup – American qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]], wat in die destydse [[Sesnasies-toernooi|Vyfnasies]] aangebied is, het die Kanadese alle verwagtinge oortref. Die span is veral gemotiveer deur hul besoek aan die ''Canadian National Vimy Memorial'' in Noord-Frankryk, wat aan die Slag van Vimy in 1917 herinner, ’n sentrale gebeurtenis in die Kanadese geskiedenis. Met oorwinnings teen Fidji (met 13–3 in [[Bayonne]]) en [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] (met 19–11 in [[Toulouse]]) asook ’n nederlaag teen Frankryk (met 13–19 in [[Agen]]) het die Kanadese vir die kwarteindstryd teen die verdedigende kampioen Nieu-Seeland gekwalifiseer. In [[Villeneuve-d'Ascq]] het hulle vroeg agternageloop, maar in die tweede helfte kon hulle inhaal en het met 13–29 verloor. Met hul deelname in die kwarteindrondte was die Kanadese regstreeks vir die daaropvolgende rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer. Vervolgens het hulle op die wêreldranglys ’n goeie agtste plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://bcsportshall.com/honoured_member/1991-canadian-mens-national-rugby/ |title=1991 Canadian Men’s National Rugby |publisher=BC Sports Hall of Fame |date=2018 |accessdate=21 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Die voorlopige hoogtepunt in hul ontwikkeling het die Kanadese in die jare ná hierdie rugbywêreldbekertoernooi bereik. Op 10 November 1993 het hulle in [[Cardiff]] in ’n vriendskaplike wedstryd teen Wallis gespeel. Net voor die eindfluitjie het [[Al Charron]] met ’n [[Drie (sport)|drie]] die wedstryd gelykop gemaak en die suksesvolle doelskop deur [[Gareth Rees]] het die 26–24-oorwinning verseël, wat tot vandag toe as die beste oomblik in die Kanadese rugbygeskiedenis beskou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/new-life-gareth-rees-canadian-18849088 |title=The new life of Gareth Rees, the Canadian who became a Welsh rugby cult hero and embarrassed Wales in 1993 |publisher=Wales Online |author=Ben James |date=30 Augustus 2020 |accessdate=21 September 2025}}</ref> ’n Verdere sensasie is op 4 Junie 1994 in [[Ottawa]] met ’n 18–16-oorwinning teen Frankryk behaal. In Maart 1995 het Kanada aan die eerste Pan-Amerikaanse Rugbykampioenskap deelgeneem en met ’n 26–29-nederlaag in die beslissende wedstryd teen Argentinië die toernooititel net-net misgeloop. Ná hierdie goeie vertonings in die afgelope jare het die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in [[Suid-Afrika]] teleurstellend verloop. In die eerste van hul drie groepwedstryde (wat almal in [[Gqeberha|Port Elizabeth]] aangebied is) het hulle Roemenië duidelik met 34–3 verslaan, maar ná nederlae teen Australië (met 11–27) en die gasheer se [[Springbokke]] (met 0–20) is hulle vroeg uit dié toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=21 September 2025}}</ref> In 1996 het die Kanadese aan die eerste Stille Oseaanrand Rugbykampioenskap deelgeneem; met vyf oorwinnings en een nederlaag het hulle met die toernooititel weggestap. Met dieselfde uitslag het hulle hierdie sukses in die twee daaropvolgende jare herhaal. In 1996 het hulle tydens die Pan-Amerikaanse Rugbykampioenskap as naaswenner agter Argentinië geëindig. Nadat die Kanadese tydens die Rugbywêreldbeker 1995 die uitklopfase misgeloop het, moes hulle deelneem aan die kwalifisering vir die Rugbywêreldbeker 1999, wat in [[Buenos Aires]] tydens die Pan-Amerikaanse Rugbykampioenskap 1998 uitgespeel is. Kanada het die Verenigde State en [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] verslaan, maar hulle het teen Argentinië verloor. Vervolgens het hulle as naaswenner geëindig en vir die toernooi gekwalifiseer. Die Stille Oseaanrand Rugbykampioenskap 1999 het ná nederlae teen alle vyf deelnemende spanne en die laaste toernooiplek teleurstellend verloop. Tydens hul daaropvolgende 1999-toer na Groot-Brittanje het hulle met nederlae in die toetswedstryde teen Wallis en Engeland ook nie beter gevaar nie. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]], wat weer in die destydse Vyfnasies aangebied is, is Kanada in die groepfase deur Frankryk (met 20–33 in [[Béziers]]) en Fidji (met 22–38 in [[Bordeaux]]) verslaan. Hulle het dié toernooi afgesluit met ’n duidelike 72–11-oorwinning teen [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] in Toulouse.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Dit het ’n reeks van tien agtereenvolgende nederlae sedert Augustus 1998 beëindig, tot vandag toe ’n negatiewe rekord. === Beginnende stagnasie === [[Lêer:21-02 France-Canada 22-11-2002.jpg|duimnael|Frankryk teen Kanada op 22 November 2002]] [[Lêer:Canada rugby team during anthems at RWC.jpg|duimnael|Die Kanadese span tydens die volksliedere voor die wedstryd teen Wallis tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]]]] [[Lêer:Canada try against Wales RWC07.jpg|duimnael|Kanada oppad om ’n [[Drie (sport)|drie]] te druk teen Wallis in hulle groep B-wedstryd tydens die Rugbywêreldbeker 2007]] [[Lêer:2007 rugby world cup Canada.jpg|duimnael|Die Kanadese nasionale rugbyspan nadat hulle tydens die Rugbywêreldbeker 2007 ’n oorwinning aangeteken het]] [[Lêer:New Zealand vs Canada 2011 RWC (1).jpg|duimnael|Wedstryd tussen Kanada en Nieu-Seeland tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:Ireland vs Canada 2015 RWC (3).jpg|duimnael|Wedstryd tussen Ierland en Kanada tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]]]] Hoofrede vir die beginnende stagnasie was die ontbreek aan ’n professionele liga. Nadat die IRVR in Augustus 1995 al die beperkinge rakende die spelers se betaling opgehef en daarmee die professionele tydperk van die rugbyspel ingelui het, het die Kanadese rugbysport in sy ontwikkeling egter bly staan. In 1998 is die semiprofessionele Rugby Kanada Superliga van stapel gestuur, maar dit was nie mededingend nie. Dit is in 2009 deur die Kanadese Rugbykampioenskap vir amateurs vervang, wat in 2018 ontbind is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.saltwire.com/newfoundland-labrador/sports/rock-may-be-more-local-next-season-245675/ |title=Rock may be more local next season |publisher=Saltwire |author=Robin Short |date=28 September 2018 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Uitstekende spelers, wat met die sport ’n inkomste wou maak, moes daarop wag dat hulle deur Europese klubs ingespan word. Vervolgens het die swak strukture ’n negatiewe impak op die nasionale span se kwaliteit gehad, wat met die verloop van tyd al hoe sterker na vore getree het. Hierdie ontwikkelling kontrasteer met dié van die [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan|nasionale vrouespan]] wat tot die wêreld se bestes behoort en tydens die [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie in [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] as naaswenner geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.therugbyjournal.com/rugby-blog/canada |title=Canada |publisher=The Rugby Journal |author=James Price |accessdate=21 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2025/09/27/england-outmuscles-canada-to-win-womens-world-cup |title=England outmuscles Canada to win Women’s World Cup |publisher=Americas Rugby News |date=27 September 2025 |accessdate=27 September 2025}}</ref> Ná die draai van die millennium het die internasionale spelbedryf talle veranderinge ondergaan. Die tradisionele toere is deur die gereelde [[midjaarrugbytoetsreeks]] en [[eindjaarrugbytoetsreeks]] vervang. In 2001 is die Stille Oseaanrand Rugbykampioenskap en in 2003 die Pan-Amerikaanse Rugbykampioenskap vir die laaste keer aangebied. Die Kanadese het nou en dan daarin geslaag om ’n verrassing aan te teken. In Junie 2000 het hulle teen die Iere in Markham met 27–27-gelykop gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theglobeandmail.com/sports/rugby-coach-warns-irish-tie-just-a-start/article4164839/ |title=Rugby coach warns Irish tie just a start |publisher=The Globe and Mail |author=Matthew Sekeres |date=19 Junie 2000 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Twee jaar later, in Junie 2002, tydens een van die laaste toere volgens die ou tradisie, het hulle in Vancouver die toerende Skotte met 26–23 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/2047755.stm |title=Canucks shock Scotland |publisher=[[BBC]] |date=16 Junie 2002 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Onmiddellik daarna het die volgende rugbywêreldbekerkwalifisering begin, waartydens Kanada vyf oorwinnings aangeteken en vir die toernooi gekwalifiseer het; hul enigste nederlaag was weg teen Uruguay. In 2003 het die IRR ’n nuwe toernooi ingevoer, die Churchillbeker, wat tot in 2011 elke jaar aangebied is. Kanada het dié toernooi vyf keer aangebied, maar nooit die eindstryd gehaal nie. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië het die Kanadese in hul eerste twee groepwedstryde in [[Melbourne]] duidelike nederlae teen Wallis en Nieu-Seeland gely (onderskeidelik met 10–41 en 6–68). Die derde wedstryd teen Italië was aansienlik meer gebalanseerd en het in ’n naelskraapse 14–19-nederlaag geëindig. Hul enigste oorwinning het die Kanadese in hul laaste wedstryd in [[Wollongong]] met 24–7 teen Tonga aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=21 September 2025}}</ref> In 2003 het die IRR ook die Super Powers Cup ingevoer, waaraan die Kanadese een jaar later vir die eerste keer deelgeneem het. Tydens die 2005-toernooi se eindstryd in Tokio het hulle met 15–10 teen Japan geseëvier. Aangesien dit die laaste toernooi van sy soort was, kon die Kanadese hul titel nie verdedig nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/sports/2005/05/30/rugby/canada-downs-japan-to-take-toshiba-super-cup/ |title=Canada downs Japan to take Toshiba Super Cup |publisher=The Japan Times |author=Rich Freeman |date=30 Mei 2005 |accessdate=21 September 2025}}</ref> In November 2004 het die Kanadese nasionale span sy tot dusver ergste nederlaag gely, nadat hulle in [[Londen]] deur die Engelse met 70–0 verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4004633.stm |title=England 70–0 Canada |publisher=[[BBC]] |date=13 November 2004 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Agt maande later, in Junie 2005, het hulle in [[Calgary]] ’n 22–15-tuisoorwinning teen Argentinië aangeteken; dit was hul laaste oorwinning teen ’n vlak-een-span. In Junie 2006 het Kanada met twee duidelike oorwinnings teen [[Barbados]] (met 60–3) en die Verenigde State (met 56–7) vir die [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4788663.stm |title=Canada book Wales RWC encounter |publisher=[[BBC]] |date=13 Augustus 2006 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Dié toernooi het egter teleurstellend verloop. Op die 17–42-nederlaag in [[Nantes]] teen Wallis het in Cardiff ’n 16–29-nederlaag teen Fidji gevolg. Hul derde wedstryd in Bordeaux teen Japan het in ’n 12–12-gelykop geëindig. In hul laaste groepwedstryd op dieselfde plek is hulle deur Australië met 37–6 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Die Kanadese was in Julie 2009 die eerste span wat ná die deelnemers aan die 2007-kwarteindrondte vir die Rugbywêreldbeker 2011 kon kwalifiseer. Hulle is in hul eerste wegwedstryd in [[Charleston, Suid-Carolina|Charleston]] deur die Verenigde State met 12–6 geklop, maar ná ’n 41–18-tuisoorwinning in [[Edmonton]] het hulle met ’n totale telling van 47–30 die eerste kwalifiserende plek beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.eurosport.com/rugby/canada-qualify-for-rwc_sto1999965/story.shtml |title=Canada qualify for RWC |publisher=Eurosport |date=12 Julie 2009 |accessdate=21 September 2025}}</ref> In 2009 het hulle ook vir die eerste keer teen [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] en [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]], in 2010 vir die eerste keer teen [[Belgiese nasionale rugbyspan|België]] en [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] te staan gekom; al hierdie wedstryde het in oorwinnings geëindig. Twee oorwinnings teen die Verenigde State tydens die opwarmingswedstryde het die Kanadese span die Rugbywêreldbeker 2011 in Nieu-Seeland met selfvertroue laat aanpak. In hul eerste groepwedstryd in [[Whangarei]] het hulle Tonga met 25–20 verslaan. Daarop het ’n 19–46-nederlaag teen Frankryk en ’n 23–23-gelykop teen Japan gevolg, albei was in [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]]. Die laaste wedstryd teen die gasheer en latere kampioen in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] het soos verwag in ’n duidelike 15–79-nederlaag geëindig en die Kanadese het in die vierde plek van Groep A geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Aangesien die Churchillbeker nie meer aangebied is nie, is Kanada in 2013 vir die eerste keer genooi om aan die [[Stille Oseaan-nasiesbeker]] deel te neem. Kanada het die Verenigde State, Fidji en Tonga verslaan, maar hulle het hul laaste wedstryd teen Japan verloor en die titel net-net misgeloop. In Augustus 2013 is weer die rugbywêreldbekerkwalifisering uitgespeel. Kanada het met twee oorwinnings teen die Verenigde State in Charleston en Toronto die Amerikaanse vasteland se eerste kwalifiserende plek bespreek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nationalpost.com/sports/canada-qualifies-for-2015-rugby-world-cup-with-win-over-u-s |title=Canada qualifies for 2015 Rugby World Cup with win over U.S. |publisher=National Post |date=24 Augustus 2013 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Gedurende die twee volgende jare het Kanada teenoor die ander tweede-vlak-spanne agteruitgegaan: Hulle het 13 nederlae gely en net twee oorwinnings aangeteken. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland het die reeks nederlae voortgegaan en Kanada is in al sy vier groepwedstryde verslaan. In Cardiff deur Ierland (met 7–50), in [[Leeds]] deur Italië (met 18–23), in [[Milton Keynes]] deur Frankryk (met 18–41) en in [[Leicester]] deur Roemenië (met 15–17). Vervolgens het hulle in die laaste plek van hul groep geëindig, hul ergste toernooi-uitslag tot dusver, hoewel hulle teen Italië en Roemenië ook die kans op oorwinnings gehad het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=21 September 2025}}</ref> === Onlangse ontwikkeling === Gedurende [[lente]] 2016 het Kanada vir die eerste keer aan die Amerikaanse Rugbykampioenskap deelgeneem. Dié aan die [[Sesnasies-toernooi]] in Europa soortgelyke en jaarlikse toernooi word sedert 2009 uitgespeel, maar die Kanadese beheerliggaam het aanvanklik net die tweede span ''Canada A'' laat deelneem. Met drie oorwinnings en twee nederlae het die nasionale span die derde plek onder ses deelnemers beklee. Hierdie aanvanklike sukses is in die twee daaropvolgende jare deur ’n nuwe reeks nederlae omgekeer. Tot in middel 2018 het hulle in toetswedstryde 19 nederlae gely, net vyf oorwinnings aangeteken en in een gelykop gespeel, waardeur die Kanadese in die wêreldranglys vir ’n rukkie die 24ste plek beklee het, hul ergste plek nog. Aangesien hulle gedurende [[somer]] 2017 die regstreekse rugbywêreldbekerkwalifisering misgeloop het, moes hulle in Januarie en Februarie 2018 twee keer teen Uruguay te staan kom. Albei wedstryde het ook in nederlae geëindig, waarvolgens net een kans oorgebly het: ’n Interkontinentale kwalifiseringstoernooi in November 2018 in [[Marseille]], waartydens vier spanne om die laaste oorblywende plek meegeding het. Kanada het teenoor [[Keniaanse nasionale rugbyspan|Kenia]], [[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]] en [[Hongkongse nasionale rugbyspan|Hongkong]] geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2018/11/23/canada-beat-hong-kong-to-seal-2019-world-cup-spot/ |title=Canada beat Hong Kong to seal 2019 World Cup spot |publisher=Americas Rugby News |date=23 November 2018 |accessdate=21 September 2025}}</ref> In die volgende agt wedstryde tot die begin van die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in Japan het hulle net een oorwinning teen [[Chileense nasionale rugbyspan|Chili]] aangeteken. Tydens die Rugbywêreldbeker kon die Kanadese geen verrassing aanteken nie. Hulle is in [[Fukuoka]] met 8–47 deur Italië, in [[Oita]] met 0–63 deur Nieu-Seeland en in [[Kobe]] met 7–66 deur die latere kampioen Suid-Afrika verslaan. Die vierde wedstryd teen Namibië is net soos twee ander wedstryde weens [[tifoon]] Hagibis se verwoestinge afgelas en as ’n 0–0-gelykop geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/pools |title=RWC 2019 pools |publisher=Rugby World Cup |date=10 Oktober 2019 |accessdate=21 September 2025}}</ref> In plaas daarvan om dadelik te vertrek het die span gehelp om die Kamaishi-gebied skoon te maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/sports/2019/10/13/rugby/canadian-rugby-players-help-clean-efforts-kamaishi-typhoon-leads-game-cancelation/ |title=Canadian rugby players help clean-up efforts in Kamaishi after typhoon leads to game cancelation |publisher=The Japan Times |date=13 Oktober 2019 |accessdate=21 September 2025}}</ref> As gevolg van die reisbeperkings tydens die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] het die Kanadese span in 2020 nie in ’n enkele wedstryd gespeel nie en in 2021 is die Amerikaanse Rugbykampioenskap vir die tweede agtereenvolgende keer afgelas. Eers tydens die [[2021 midjaarrugbytoetsreeks]] het die Kanadese weer internasionale wedstryde gespeel, maar hulle moes duidelike wegnederlae teen Wallis en Engeland verduur. In September 2021 het die rugbywêreldbekerkwalifisering se eerste rondte gevolg. Ná ’n tuis- en wegwedstryd elk is die Kanadese deur die Verenigde State met ’n totale telling van 59–50 verslaan. In die beslissende tweede rondte het hulle in Oktober twee keer teen Chili te staan gekom. Terwyl hulle die eerste wedstryd tuis in Langford naelskraap met 22–21 gewen het, is hulle weg in [[Santiago de Chile]] met 33–24 verslaan. Vervolgens het Kanada vir die eerste keer ooit ’n rugbywêreldbekertoernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/sports/rugby/canada-world-cup-qualifiers-1.6206498 |title=Canada fails to qualify for Rugby World Cup for 1st time ever |publisher=CBC News |date=9 Oktober 2021 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Tydens die Stille Oseaan-nasiesbeker 2024 het die Kanadese die sesde plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/pacific-nations-cup/en/news/955599/asahi-super-dry-pacific-nations-cup-semi-final-one-review-fiji-usa |title=Asahi Super Dry Pacific Nations Cup: Five-time champions Fiji book place in final |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=14 September 2024 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Die Stille Oseaan-nasiesbekertoernooi 2025 was deel van die [[Rugbywêreldbeker 2027]]-kwalifisering en die span het uiteindelik die vierde plek behaal; hulle het vroeër reeds vir die hooftoernooi in Australië gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/pacific-nations-cup/en/news/1016474/asahi-super-dry-pacific-nations-cup-tonga-v-canada-third-place-play-off |title=Asahi Super Dry Pacific Nations Cup 2025: Tonga claim third in thrilling play-off |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=21 September 2025 |accessdate=21 September 2025}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == Kanada speel tradisioneel in ’n rooi trui met wit kleuraksente, wit broeke met rooi strepe en rooi sokkies met wit strepe. Hul alternatiewe trui is wit met rooi kleuraksente, rooi broeke met wit strepe en wit sokkies met rooi strepe. Die huidige truiverskaffer is Macron<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.macron.com/eu/news/new-rugby-canada-macron-jerseys-feature-red-black-and-maple-leaves |title=New Rugby Canada Macron Jerseys feature red, black and Maple Leaves |publisher=Macron |date=1 Julie 2021 |accessdate=21 September 2025}}</ref> en die truiborg is [[DHL]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby.ca/en/news/2019/09/dhl-canada-has-our-backs |title=DHL Canada has our backs |publisher=DHL |date=27 September 2019 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel. Die beheerliggaam [[Rugby Kanada]] se kenteken toon ’n elfpuntige [[Suikeresdoring|esdoringblaar]] (''Acer saccharum'') in die nasionale kleure wit en rooi, ontleen aan die [[vlag van Kanada]], met die belettering ''Rugby'' op. Die nasionale span se byname is ''Canucks'', ontleen aan die slangterm vir Kanadese, en ''Les Rouges'' („die rooies“), afgelei van die truikleur. == Tuisstadions == [[Lêer:StadeWesthills TribuneOuest SectionDeFamilles 2019.png|duimnael|Die Starlight-stadion in Langford in 2019]] Die nasionale span het vir ’n lang tydperk nie oor ’n permanente tuisstadion beskik nie en van sy tuiswedstryde op verskeie plekke aangebied. Daar was ’n duidelike voorkeur vir stadions in [[Brits-Columbië]] en [[Ontario]]. In albei [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsies]] is altesaam meer as twee derdes van hul tuiswedstryde gespeel, terwyl die tweede mees bevolkte provinsie [[Quebec]] nog nooit ’n tuiswedstryd aangebied het nie. Op soek na ’n deur die hele jaar geskikte stadion (wat gegewe die klimaattoestande in min streke die geval is) het die beheerliggaam van 2006 gepoog om die vir die sokkerspan Vancouver Whitecaps beplande Waterfrontstadion in [[Vancouver]] se stadsentrum te gebruik. Dié projek is egter nie gerealiseer nie en sedert 2011 nie meer op die agenda nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www2.canada.com/theprovince/news/story.html?id=fa4c530b-b7a1-447f-8ec8-79ad9da6ecea |title=B.C. Place to see action by October |publisher=The Province |author=Frank Luba |date=8 Februarie 2011 |accessdate=14 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134014/http://www2.canada.com/theprovince/news/story.html?id=fa4c530b-b7a1-447f-8ec8-79ad9da6ecea |archive-date=14 Julie 2014 |url-status=dead}}</ref> In Augustus 2011 het die beheerliggaam die oprigting van ’n nasionale opleidingssentrum in Langford, ’n voorstad van Brits-Columbië se hoofstad [[Victoria (Brits-Columbië)|Victoria]], aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.vicnews.com/sports/rugby-canada-finds-a-home-on-west-shore/ |title=Rugby Canada finds a home on West Shore |publisher=Victoria News |date=18 Augustus 2011 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Op dié perseel staan die in 2009 geopende Starlight-stadion, wat saam met die sokkerklub Pacific FC bestuur word en sedert ’n uitbreiding in 2019 ’n kapasiteit van 6&nbsp;000 het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.vicnews.com/news/langford-sells-stadium-naming-rights-for-500000-to-starlight-developments/ |title=Langford sells stadium naming rights for $500,000 to Starlight Developments |publisher=Victoria News |author=Rick Stiebel |date=18 Januarie 2021 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Hier het die nasionale span op 6 Februarie 2016 sy eerste toetswedstryd teen Uruguay gespeel. Hoewel tuiswedstryde steeds in ander streke van Kanada gehuisves word, word die meeste op Langford aangebied. Dié stad se betekenis vir die Kanadese rugbysport het met die hervestiging van die beheerliggaam in 2017 aansienlik toegeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.timescolonist.com/sports/rugby-canada-moves-corporate-offices-to-langford-centre-1.23092882 |title=Rugby Canada moves corporate offices to Langford centre |publisher=Times-Colonist |author=Brian Drewry |date=13 November 2017 |accessdate=21 September 2025}}</ref> == Toetswedstryde == [[Lêer:Canada IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Kanada se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys van 10 Oktober 2003 tot op hede]] Kanada het 113 van sy 279 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 40,50%. Kanada se statistieke in toetswedstryde teen alle lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2025):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=25;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Canada |publisher=ESPNscrum |accessdate=21 September 2025}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Opponent ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ARGru}} || 9 || 3 || 6 || 0 || 33,33 |- | {{AUSru}} || 6 || 0 || 6 || 0 || 0,00 |- | {{BARru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{BELru}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 75,00 |- | {{BRAru}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 60,00 |- | {{CHIru}} || 9 || 7 || 2 || 0 || 77,78 |- | {{GERru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ENGru}} || 7 || 0 || 7 || 0 || 0,00 |- | {{FIJru}} || 14 || 3 || 11 || 0 || 21,43 |- | {{FRAru}} || 9 || 1 || 8 || 0 || 11,11 |- | {{GEOru}} || 7 || 3 || 4 || 0 || 42,86 |- | {{HKGru}} || 7 || 6 || 1 || 0 || 85,71 |- | {{IRLru}} || 8 || 0 || 7 || 1 || 0,00 |- | {{ITAru}} || 10 || 2 || 8 || 0 || 20,00 |- | {{JPNru}} || 27 || 8 || 17 || 2 || 29,63 |- | {{KENru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NAMru}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 66,67 |- | {{NEDru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NZLru}} || 6 || 0 || 6 || 0 || 0,00 |- | {{PORru}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 75,00 |- | {{ROMru}} || 10 || 3 || 7 || 0 || 30,00 |- | {{RUSru}} || 5 || 4 || 1 || 0 || 80,00 |- | {{SAMru}} || 5 || 0 || 5 || 0 || 0,00 |- | {{SCOru}} || 6 || 1 || 5 || 0 || 16,67 |- | {{ESPru}} || 5 || 2 || 3 || 0 || 40,00 |- | {{RSAru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00 |- | {{TGAru}} || 13 || 5 || 8 || 0 || 38,46 |- | {{URUru}} || 13 || 8 || 5 || 0 || 61,54 |- | {{USAru}} || 67 || 40 || 25 || 2 || 59,70 |- | {{WALru}} || 13 || 1 || 12 || 0 || 7,69 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''279''' || '''113''' || '''161''' || '''5''' || '''40,50''' |} == Wedywering met die Verenigde State == Kanada se grootste mededinger in rugby is die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]]. Kanada het meer toetswedstryde teen dié suidelike buurland as teen enige ander land gespeel. Die twee spanne het in 1977 vir die eerste keer teen mekaar te staan gekom en ontmoet sedertdien jaarliks, met uitsondering van 2010 en 2020. Kanada en die Verenigde State het tot dusver in 67 toetswedstryde ontmoet, waarvan Kanada 40 gewen het en die Verenigde State 25, met twee gelykopuitslae. Kanada en die Verenigde State speel gereeld tydens die rugbywêreldbekerkwalifisering teen mekaar. Hulle het tot dusver in elke kwalifisering ontmoet, met uitsondering vir die 1987-toernooi, waar spanne pleks van kwalifisering vir deelname uitgenooi is, en die 1995-toernooi, waarvoor Kanada as deelnemer in die kwarteindrondte tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]] regstreeks gekwalifiseer het. Sedert 2015 ontmoet albei spanne jaarliks tydens die Amerikaanse Rugbykampioenskap. Van 2014 af was die Verenigde State in twaalf agtereenvolgende toetswedstryde onoorwonne (elf oorwinnings en een gelykop), totdat Kanada in 2021 weer geseëvier het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/usa-coach-at-a-loss-for-words-after-world-cup-qualifying-upset/ |title=USA coach 'at a loss for words' after World Cup qualifying upset |publisher=Rugbypass |date=5 September 2021 |accessdate=21 September 2025}}</ref> Die eerste oorwinning in die Arende se wenreeks het ’n onoorwonne wenreeks van Kanada beëindig wat in 2009 begin het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/report?gameId=214963&league=256449 |title=USA claim first victory over Canada since 2009 |publisher=ESPNscrum |date=22 Junie 2014 |accessdate=21 September 2025}}</ref> == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:Canada Rugby World Cup 2007 09 09 Canada s flag.jpg|duimnael|Kanadese ondersteuners tydens die Rugbywêreldbeker 2007]] Kanada het tot dusver aan amper elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem, met uitsondering van [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] in Frankryk. Hul beste prestasie tot dusver was hul kwalifisering vir die kwarteindrondte tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]]. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Amerikaanse Rugbykampioenskap === Kanada se enigste jaarlikse toernooi is die Amerikaanse Rugbykampioenskap, waar hulle teen Brasilië, Chili, Uruguay en die Verenigde State asook die Argentynse tweede span speel. Hulle het nog geen titeloorwinning aangeteken nie. === Ander toernooie === Van 2003 tot 2011 het Kanada aan die jaarlikse Churchillbeker deelgeneem, hul beste prestasie was die tweede plek in 2004. Daarbenewens is Kanada vyf keer vir die [[Stille Oseaan-nasiesbeker]] genooi. In 2013 het hulle met die tweede plek hul beste prestasie behaal. Tydens die Panamerikaanse Rugbykampioenskap, wat van 1995 tot 2003 vyf keer gehou is, het Kanada vier keer die tweede en eenkeer die derde plek behaal. Tydens die Stille Oseaanrand Rugbykampioenskap, wat van 1996 tot 2001 aangebied is, het Kanada nog beter gevaar: Gedurende die eerste drie toernooie in 1996, 1997 en 1998 het hulle die titel ingepalm. === Ander toetswedstryde === Gedurende die amateurtydperk het Kanada deels maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het hulle ander nasionale spanne in Kanada gehuisves. Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die [[Suidelike Halfrond]] tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Kanada na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] tree Kanada as gasheer op. As deel daarvan ding Kanada sedert 2008 met Skotland om die Douglas Horn-trofee mee. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Kanadese span gevorm tydens die [[Stille Oseaan-nasiesbeker]] 2025:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby.ca/en/news/2025/08/training-squad-named-as-canada-s-men-s-rugby-team-prepares-for-pacific-nations-cup |title=Training squad named as Canada's Men's Rugby Team prepares for Pacific Nations Cup |publisher=[[Rugby Kanada]] |date=12 Augustus 2025 |accessdate=21 September 2025}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs, arrières)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Brock Gallagher]] || [[Skrumskakel]] || [[Seattle Seawolves]] || align=right | {{0}}7 |- | [[Jason Higgins]] || Skrumskakel || [[Chicago Hounds]] || align=right | 21 |- | [[Stephen Webb]] || Skrumskakel || Balmy Beach || align=right | {{0}}0 |- | [[Brenden Black]] || [[Losskakel]] || Oakville Crusaders || align=right | {{0}}1 |- | [[Peter Nelson]] || Losskakel || [[Dungannon RFC|Dungannon]] || align=right | 28 |- | [[Shane O’Leary]] || Losskakel || [[Miami Sharks]] || align=right | 16 |- | [[Noah Flesch]] || [[Senter]] || [[Chicago Hounds]] || align=right | {{0}}4 |- | [[Spencer Jones]] || Senter || [[Utah Warriors]] || align=right | {{0}}9 |- | [[Ben LeSage]] || Senter || [[New England Free Jacks]] || align=right | 40 |- | [[Talon McMullin]] || Senter || [[UBC Thunderbirds]] || align=right | {{0}}6 |- | [[Nic Benn]] || [[Vleuel]] || [[Utah Warriors]] || align=right | {{0}}6 |- | [[Kanoa Lloyd]] || Vleuel || [[James Bay Athletic Association|James Bay]] || align=right | 27 |- | [[Josiah Morra]] || Vleuel || [[New England Free Jacks]] || align=right | {{0}}7 |- | [[Isaac Olson]] || Vleuel || [[New England Free Jacks]] || align=right | {{0}}6 |- | [[Cooper Coats]] || [[Heelagter]] || [[New Orleans Gold]] || align=right | 19 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards, avants)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Austin Creighton]] || [[Haker]] || [[James Bay Athletic Association|James Bay]] || align=right | {{0}}0 |- | [[Dewald Kotze]] || Haker || [[Seattle Seawolves]] || align=right | {{0}}6 |- | [[Jesse Mackail]] || Haker || [[Seattle Seawolves]] || align=right | {{0}}3 |- | [[Foster DeWitt]] || [[Stut]] || [[New England Free Jacks]] || align=right | {{0}}6 |- | [[Alexandre Janlin]] || Stut || L’Isle Jourdain || align=right | {{0}}0 |- | [[Cole Keith]] || Stut || [[New England Free Jacks]] || align=right | 40 |- | [[Cali Martinez]] || Stut || [[Old Glory DC]] || align=right | {{0}}8 |- | [[Emerson Prior]] || Stut || [[Utah Warriors]] || align=right | {{0}}1 |- | [[Kyle Steeves]] || Stut || [[New England Free Jacks]] || align=right | {{0}}3 |- | [[Conor Young]] || Stut || [[Rugby Football Club Los Angeles|Los Angeles]] || align=right | 12 |- | [[Callum Botchar]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[New Orleans Gold]] || align=right | {{0}}5 |- | [[Karl Hunger]] || Slot || [[Pacific Pride]] || align=right | {{0}}8 |- | [[Izzak Kelly]] || Slot || [[Capilano RFC|Capilano]] || align=right | {{0}}0 |- | [[Mason Flesch]] || [[Losvoorspeler]] || [[Chicago Hounds]] || align=right | 13 |- | [[Matt Heaton]] || Losvoorspeler || [[Rugby Football Club Los Angeles|Los Angeles]] || align=right | 38 |- | [[Matthew Oworu]] || Losvoorspeler || [[Chicago Hounds]] || align=right | 10 |- | [[Sion Parry]] || Losvoorspeler || [[Ebbw Vale RFC|Ebbw Vale]] || align=right | {{0}}9 |- | [[Lucas Rumball]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || [[Chicago Hounds]] || align=right | 67 |- | [[Piers von Dadelszen]] || Losvoorspeler || [[New England Free Jacks]] || align=right | {{0}}6 |} |} === Bekende spelers === Twee voormalige Kanadese spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=21 September 2025}}</ref> {| class="wikitable zebra" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Gareth Rees]] || [[Losskakel]], [[Heelagter]] || 2011 |- | [[Al Charron]] || [[Slot (rugby)|Slot]], [[Losvoorspeler]], [[Agsteman]] || 2017 |} === Spelerstatistieke === [[Lêer:James-pritchard-09-05-23.jpg|duimnael|upright|James Pritchard (2009)]] [[Lêer:Ciaran Hearn 2015 RWC.jpg|duimnael|upright|Ciaran Hearn (2015)]] [[Lêer:Phil Mack 2015 RWC.jpg|duimnael|upright|Phil Mack (2015)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van Kanada se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen September 2025)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=25;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=21 September 2025}}</ref> |- style="background:#ABCDEF" ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Aaron Carpenter]] || 2005–2017 || 80 |- | {{0}}2 || [[Al Charron]] || 1990–2003 || 76 |- | {{0}}3 || [[Ciaran Hearn]] || 2008–2019 || 72 |- | {{0}}4 || [[Djustice Sears-Duru]] * || 2013–2025 || 70 |- | {{0}}5 || [[Winston Stanley]] || 1994–2003 || 66 |- | {{0}}6 || [[Scott Stewart]] || 1989–2001 || 64 |- | {{0}}7 || [[Nick Blevins]] || 2009–2019 || 63 |- | {{0}}8 || [[James Pritchard]] || 2003–2015 || 62 |- | {{0}}9 || [[Lucas Rumball]] * || 2016–2025 || 62 |- | 10 || [[Rod Snow]] || 1995–2007 || 62 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=25;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=21 September 2025}}</ref> |- style="background:#ABCDEF" ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Lucas Rumball]] * || 2016–2025 || 33 |- | {{0}}2 || [[Al Charron]] || 1996–2003 || 25 |- | {{0}}3 || [[Gareth Rees]] || 1994–1999 || 25 |- | {{0}}4 || [[Pat Riordan]] || 2008–2011 || 23 |- | {{0}}5 || [[Tyler Ardron]] || 2013–2019 || 16 |- | {{0}}6 || [[John Graf]] || 1995–1999 || 15 |- | {{0}}7 || [[Morgan Williams]] || 2005–2007 || 15 |- | {{0}}8 || [[Aaron Carpenter]] || 2012–2016 || 14 |- | {{0}}9 || [[Phil Mack]] || 2017–2019 || 11 |- | 10 || [[Mark Wyatt]] || 1990–1991 || {{0}}9 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=25;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=21 September 2025}}</ref> |- style="background:#ABCDEF" ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[James Pritchard]] || 2003–2015 || 607 |- | {{0}}2 || [[Gareth Rees]] || 1986–1999 || 491 |- | {{0}}3 || [[Bobby Ross]] || 1989–2003 || 419 |- | {{0}}4 || [[Gordon McRorie]] || 2014–2019 || 283 |- | {{0}}5 || [[Mark Wyatt]] || 1982–1991 || 255 |- | {{0}}6 || [[Jared Barker]] || 2000–2004 || 226 |- | {{0}}7 || [[Peter Nelson]] * || 2019–2025 || 209 |- | {{0}}8 || [[DTH van der Merwe]] || 2006–2019 || 190 |- | {{0}}9 || [[Winston Stanley]] || 1994–2003 || 123 |- | 10 || [[Taylor Paris]] || 2010–2019 || {{0}}90 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=25;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=21 September 2025}}</ref> |- style="background:#ABCDEF" ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[DTH van der Merwe]] || 2006–2019 || 38 |- | {{0}}2 || [[Winston Stanley]] || 1994–2003 || 24 |- | {{0}}3 || [[Taylor Paris]] || 2010–2019 || 18 |- | {{0}}4 || [[James Pritchard]] || 2003–2015 || 18 |- | {{0}}5 || [[Aaron Carpenter]] || 2005–2017 || 17 |- | {{0}}6 || [[Lucas Rumball]] * || 2016–2025 || 16 |- | {{0}}7 || [[Morgan Williams]] || 1999–2008 || 13 |- | {{0}}8 || [[Nick Blevins]] || 2009–2019 || 12 |- | {{0}}9 || [[Matt Evans]] || 2008–2018 || 12 |- | 10 || colspan=3 | Twee spelers met tien drieë elk |} |} == Afrigters == [[Lêer:Kieran-Crowley-09-05-23.jpg|duimnael|upright|Kieran Crowley (2009)]] Sedert 2024 dien die Australiër Steve Meehan as Kanadese hoofafrigter.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby.ca/en/news/2024/12/steve-meehan-to-be-next-head-coach-of-canada-s-men-s-rugby-team |title=Steve Meehan to be Next Head Coach of Canada's Men's Rugby Team |publisher=[[Rugby Kanada]] |date=20 Desember 2024 |accessdate=21 September 2025}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk |- | {{vlagikoon|Engeland}} [[Ian Birtwell]] || 1989–1996 |- | {{vlagikoon|Kanada}} [[Patrick Parfrey]] || 1996–1999 |- | {{vlagikoon|Australië}} [[David Clark]] || 2000–2003 |- | {{vlagikoon|Kanada}} [[Ric Suggitt]] || 2004–2007 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Kieran Crowley]] || 2008–2016 |- | {{vlagikoon|Frankryk}} [[François Ratier]] (tussentyds) || 2016 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Mark Anscombe]] || 2016–2017 |- | {{vlagikoon|Wallis}} [[Kingsley Jones]] || 2017–2024 |- | {{vlagikoon|Australië}} [[Steve Meehan]] || sedert 2024 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Kanadese nasionale krieketspan]] * [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburgh |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}} * {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Canada national rugby union team|Kanadese nasionale rugbyspan}} * {{en}} {{fr}} [https://rugby.ca/ Amptelike webwerf van Rugby Kanada] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/north-america/canada Kanada by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/canada/ Kanada op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rugby in Kanada]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Noord-Amerika]] 0e91s9vctjc011r4b76yeu489n0f4rb 0 44498 2902550 2431811 2026-05-08T23:51:09Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902550 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = '''აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა<br />'''Ač’aris Avt’onomiuri Resp’ublik’a''' <small>([[Georgies]])</small> |volle_naam = '''Outonome Republiek Adzjarië''' |algemene_naam = Adzjarië |beeld_vlag = Flag of Adjara.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Adjara.svg |simbool_tipe = Embleem |beeld_kaart = Adjara in Georgia (Georgian view).svg |leuse = |volkslied = |amptelike_tale = [[Georgies]] |hoofstad = [[Batoemi]] {{Koördinate|41|39|N|42|0|O}} |latd = 41 |latm = 39 |latNS = N |longd = 42 |longm = 0 |longEW = O |grootste_stad = [[Batoemi]] |regeringsvorm = Outonome [[republiek]] |leiertitels = • [[Regeringshoof]] |leiername = [[Tornike Rizhvadze]] |oppervlak_rang = |oppervlak_grootte = |oppervlak = 2&nbsp;880<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ajaria |title=Ajaria |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=16 September 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415004306/https://www.britannica.com/place/Ajaria |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |oppervlakmi² = 1&nbsp;110 |persent_water = feitlik niks |bevolking_skatting = 393&nbsp;700<ref>{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/Georgia.html |title=Georgia |date=1 Januarie 2012 |access-date=16 September 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020005916/http://citypopulation.de/Georgia.html |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2012 |bevolking_rang = – |bevolking_sensus = 333&nbsp;953 |bevolking_sensus_jaar = 2014 |bevolkingsdigtheid = 135,32 |bevolkingsdigtheidmi² = 350,5 |bevolkingsdigtheidrang = |BBP_PPP = |BBP_PPP_rang = |BBP_PPP_jaar = |BBP_PPP_per_kapita = |BBP_PPP_per_kapita_rang = |BBP = |BBP_rang = |BBP_jaar = |BBP_per_kapita = |BBP_per_kapita_rang = |onafhanklikheidstipe = • Koninkryk Georgië<br />• [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse]] verowering<br />• [[Russiese Ryk]]<br />• Adzjariese ASSR<br />• Onafhanklikheid verklaar<br />• Republiek Georgië |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />[[9de eeu]]<br />[[1614]]<br />[[1878]]<br />[[1921]]<br />[[1991]]<br />[[2004]] |MOI = {{wins}} 0,781<ref>{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=16 September 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425231704/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/ |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |MOI_rang = – |MOI_jaar = 2017 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = |Gini_rang = |Gini_jaar = |Gini_kategorie = |geldeenheid = [[Georgiese lari]] |geldeenheid_kode = GEL |land_kode = GE-AD |tydsone = GET |utc_afwyking = [[UTC+04:00|+4]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+04:00|+4]] |internet_domein = [[.ge]] [[.ge|.გე]] (Georgië) |skakelkode = 995 (Georgië) |voetskrif = }} '''Adzjarië''' ([[Georgies]]: აჭარა, ''Ač’ara'', [at͡ʃʼara], {{Audio|Adjara.ogg|luister}}), amptelik die '''Outonome Republiek Adzjarië''' (Georgies: აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, ''Ač’aris Avt’onomiuri Resp’ublik’a'', [at͡ʃʼaris avtʼɔnɔmiuri rɛspʼublikʼa], {{Audio|Autonomous Republic of Adjara (KA).ogg|luister}}), is 'n outonome republiek binne [[Georgië]]. Dit grens aan die [[Swartsee]] in die weste en [[Turkye]] in die suide. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Batoemi]], Georgië se tweede grootste stad ná die hoofstad [[Tbilisi]]. Adzjarië het 'n oppervlakte van 2&nbsp;900&nbsp;km² en het in 2014 333&nbsp;953 inwoners gehad. Adzjarië was tussen 1991 en 2004 'n [[Lys van omstrede gebiede|omstrede gebied]], maar het ná suksesvolle onderhandelinge weer by Georgië aangesluit. == Etniese samestelling == [[Lêer:Caucasus-ethnic en.svg|duimnael|links|Etniese kaart van die [[Kaukasus]]-streek]] Die [[Adjariërs]], 'n etniese subgroep van die [[Georgiërs|Georgiese volk]], vorm die meerderheid van die bevolking in die streek.<ref name="sensus">{{en}} [http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic2014.htm Ethnic composition of Georgia 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211122080307/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic2014.htm |date=22 November 2021 }}</ref> Die Adjariërs onderskei hulself van die Georgiërs vanweë hul [[Islam]]itiese identiteit. {| class="wikitable" width="40%" ! colspan=4 | Etniese samestelling van Adzjarië (2014)<ref name="sensus" /> |- ! Etniese groep !! Aantal !! % |- | '''Adjariërs/[[Georgiërs]]'''|| '''320&nbsp;742''' || '''96,0''' |- | [[Armeniërs]] || 5&nbsp;461 || 1,6 |- | [[Russe]] || 3&nbsp;679 || 1,1 |- | [[Oekraïners]] || 793 || 0,2 |- | [[Grieke]] || 575 || 0,2 |- | [[Azerbeidjanners]] || 340 || 0,1 |- | [[Assiriërs]] || 131 || 0,0 |- | [[Ossetiërs]] || 101 || 0,0 |- | [[Jesiede]] || 81 || 0,0 |- | Ander || 2&nbsp;050 || 0,6 |- ! Adzjarië (totaal) || 333&nbsp;953 || 100 |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Adjara|Adzjarië}} * {{en}} {{Wikivoyage|Adjaria|Adzjarië}} * {{ka}} [http://www.adjara.gov.ge/ Amptelike webwerf van die Outonome Republiek Adzjarië] {{Normdata}} [[Kategorie:Adzjarië| ]] pa6yw4btbp1stg4w7j8md16hepsswsj 0 45595 2902468 2899660 2026-05-08T19:47:25Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 2 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902468 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Super 14 | jaar = 2010 | formaat = Super 14 | land = {{vlagikoon|AUS}} Australië<br />{{vlagikoon|RSA}} Suid-Afrika<br />{{vlagikoon|NZL}} Nieu-Seeland | beeld = Super 14 logo.png | onderskrif = Amptelike logo | wenners = {{vlagikoon|RSA}} [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] | hoeveel = 3 | wedstryde = 92 | drieë = 537 | meeste punte = '''263''' [[Morné Steyn]] ([[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]]) {{vlagikoon|RSA}} | meeste drieë = '''9''' [[Drew Mitchell]] ([[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]]) {{vlagikoon|AUS}}<br />'''9''' [[Joe Rokocoko]] ([[Blues (Superrugbyspan)|Blues]]) {{vlagikoon|NZL}} }} Die '''2010 Super 14-seisoen''' het in Februarie 2010 afgeskop met voorseisoenwedstryde wat van middel Januarie gespeel is. Die kompetisie het op 30 Mei ten einde geloop. Die 2010-seisoen was die vyfde en laaste van die vergrote [[Super 14]] formaat van die kompetisie. Die skedule het oor ’n tydperk van 3½ maande gestrek met 94 wedstryde wat gespeel is, waarvan elke span een keer teen elk van die dertien ander spanne gespeel het (in ’n rondomtalietoernooi) plus twee halfeindrondtes en een eindrondte. Elke span het een loslootjie oor die veertien rondtes gehad. == Tabel == {{2010 Super 14 tabel}} === Tabel notas === * Pos = Tabel Posisie * S = Speel * W = Wen (4 punte) * G = Gelykop (2 punte) * V = Verloor (0 punte) * PV = Punte vir (Totale punte aangeteken) * PT = Against (Totale punte afgestaan) * +/- = Punteverskil (Die totaal van PV minus PT punte) * BP = Bonuspunt ** Spanne kan tot twee bonuspunte in 'n rondomtaliewedstryd verdien. Een bonuspunt word toegeken vir 'n span wat vier of meer drieë gedruk het in een wedstryd, ongeag die uitslag van die wedstryd. 'n Bonuspunt sal ook toegeken word aan die verloorspan wanneer daardie span met 7 of minder punte verloor. Slegs die verloorspan kan 'n maksimum van 2 bomuspunte verkry. * Pte = Alle punte wat bymekaar gemaak is == Skeidsregters == Die skeidsregters in hierdie toernooi kom van al drie deelnemende lande. Skeidsregters word geplaas op 'n Meriete- en Reserwepaneel. Hulle kan bevorder of teruggesit word na 'n ander paneel. Ten minste tagtig persent van die Super 14-wedstryde sal deur skeidsregters van die Merietepaneel hanteer word. '''Australiese Skeidsregters''' * [[Stuart Dickinson]] (Merietepaneel) * [[Steve Walsh (rugby)|Steve Walsh]] (Reserwepaneel) * Ian Smith (Reserwepaneel) * Nathan Pearce (Reserwepaneel) * Paul Marks (Reserwepaneel) '''Nieu-Seelandse Skeidsregters''' * [[Bryce Lawrence]] (Merietepaneel) * Chris Pollock (Merietepaneel) * Keith Brown (Merietepaneel) * Garratt Williamson (Reserwepaneel) * Jonathan White (Reserwepaneel) * Vinny Munro (Reserwepaneel) '''Suid-Afrikaanse Skeidsregters''' * [[Craig Joubert]] (Merietepaneell) * [[Jonathan Kaplan]] (Merietepaneel) * [[Marius Jonker]] (Merietepaneel) * [[Mark Lawrence]] (Merietepaneel) * [[Jaco Peyper]] (Reserwepaneel) * [[Pro Legoete]] (Reserwepaneel) == Wedstryddatums == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- border=1 cellpadding=5 cellspacing=0 !width="100"| !width="100"|Datum !width="100"| !width="100"|Datum |- bgcolor="#cedff2" |'''[[#Week 1|Week 1]]''' |''12–13 Februarie'' |'''[[#Week 9|Week 9]]''' |''9–10 April'' |- |'''[[#Week 2|Week 2]]''' |''19–20 Februarie'' |'''[[#Week 10|Week 10]]''' |''16–17 April'' |- bgcolor="#cedff2" |'''[[#Week 3|Week 3]]''' |''26-27 Februare'' |'''[[#Week 11|Week 11]]''' |''23-24 April'' |- |'''[[#Week 4|Week 4]]''' |''5–6 Maart'' |'''[[#Week 12|Week 12]]''' |''30 April & 1 Mei'' |- bgcolor="#cedff2" |'''[[#Week 5|Week 5]]''' |''12–13 Maart'' |'''[[#Week 13|Week 13]]''' |''7–8 Mei'' |- |'''[[#Week 6|Week 6]]''' |''19–20 Maart'' |'''[[#Week 14|Week 14]]''' |''14–15 Mei'' |- bgcolor="#cedff2" |'''[[#Week 7|Week 7]]''' |''26-27 Maart'' |'''[[#Halfeindronde|Halfeindronde]]''' |''21–22 Mei'' |- |'''[[#Week 8|Week 8]]''' |''2–3 April'' |'''[[#Eindronde|Eindronde]]''' |''29 Mei'' |} * '''''Nota: Afskoptye is in die land waar die wedstryd gespeel is''''' {{Beginboks}} {{opvolgboks|titel=[[Super 14]]|jare=2010|voor=[[2009 Super 14-seisoen|2009 Super 14]]|na=[[2011 Superrugbyseisoen|2011 Superrugby]]}} {{eindboks}} === Week 1 === * '''Geen dagligbesparing in Perth & Brisbane.''' {{rugbywedstryd | datum = 12 Februarie 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 20 – 34 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18221&category=&leagueid=752&homeid=7832&awayid=7838&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Stephen Brett]], [[John Afoa]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Brett]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Brett]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Isaia Toeava]] {{Geelkaart|68|78}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Hosea Gear]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Piri Weepu]]<br />'''Strafdoele:''' [[Willie Ripia]] (5), [[Piri Weepu]] (4) | stadion = [[North Harbour-stadion]], [[North Shore City]] | bywoning = 23,000<ref name=BH>{{en}} Hinton, Marc. [http://www.stuff.co.nz/sport/rugby/super-14/3323151/Hurricanes-storm-back-to-defeat-Blues Hurricanes storm back to defeat Blues], ''stuff.co.nz'', 12 Februarie 2010. Besoek op 12 Februarie 2010.</ref> | skeidsregter = [[Stuart Dickinson]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} * ’n Superrugbyrekord is opgestel toe die [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] 9 strafdoele in die wedstryd oorgeskop het, 5 deur [[Willie Ripia]] en 4 deur [[Piri Weepu]].<ref name=BH /> {{rugbywedstryd | datum = 12 Februarie 2010 | tyd = 19:05 | tuis = [[Western Force (Superrugbyspan)|Force]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 15 – 24 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18222&category=&leagueid=752&homeid=7845&awayid=7834&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[James O’Connor (rugbyspeler)|James O’Connor]] (5) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Josh Valentine]], [[Stephen Moore]], [[Huia Edmonds]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stirling Mortlock]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Stirling Mortlock]] | stadion = [[Perth Ovaal|Members Equity-stadion]], [[Perth]] | bywoning = 17,268 | skeidsregter = [[Steve Walsh]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} * [[Stirling Mortlock]] het die eerste speler geword wat meer as 1&nbsp;000 superrugbypunte kon aanteken en het hierdie wedstryd afgesluit op 1&nbsp;005 punte. {{rugbywedstryd | datum = 12 Februarie 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 34 – 51 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18223&category=&leagueid=752&homeid=7842&awayid=7841&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Lionel Mapoe]], [[Juan Smith]], [[Jongi Nokwe]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Naas Olivier]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Naas Olivier]] (5) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Jaco Pretorius]], [[Morné Steyn]], [[Gerhard van den Heever]], [[Zane Kirchner]], [[Wynand Olivier]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (5), [[Jacques-Louis Potgieter]]<br />'''Strafdoel:''' [[Morné Steyn]] (3) | stadion = [[Vodacompark]], [[Bloemfontein]] | bywoning = 22,110<ref>{{en}} [http://www.statbunker.com/rugby/btb/index.php?PL=match&MatchID=22316 Rugby Stats Cheetahs vs Bulls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005044525/http://www.statbunker.com/rugby/btb/index.php?PL=match&MatchID=22316 |date= 5 Oktober 2011 }}, ''Statbunker'', 12 Februarie 2010. Besoek op 16 Februarie 2010.</ref> | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 14 Februarie 2010 | tyd = 17:30 | tuis = [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 32 – 17 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18224&category=&leagueid=752&homeid=7836&awayid=7837&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Andrew Ellis]], [[Jared Payne]], [[Zac Guildford]], [[Sean Maitland]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Carter]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Carter]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Michael Hobbs (rugbyspeler)|Michael Hobbs]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Michael Hobbs (rugbyspeler)|Michael Hobbs]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Michael Hobbs (rugbyspeler)|Michael Hobbs]] | stadion = [[AMI-stadion]], [[Christchurch]] | bywoning = 22,793 <ref>{{en}} http://www.stuff.co.nz/sport/rugby/super-14/3325742/No-aerial-ping-pong-in-first-round-games</ref> | skeidsregter = [[Chris Pollock]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 13 Februarie 2010 | tyd = 18:40 | tuis = [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 28 – 30 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18225&category=&leagueid=752&homeid=7839&awayid=7844&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Daniel Braid]], [[James Horwill]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Quade Cooper]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Quade Cooper]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Quade Cooper]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Rory Sidey]], [[Wycliff Palu]]<br />'''Doelskop:''' [[Daniel Halangahu]]<br />'''Strafdoele:''' [[Berrick Barnes]] (4), [[Daniel Halangahu]]<br />'''Skepdoel:''' [[Berrick Barnes]]<br />'''Kaarte:''' [[Dean Mumm]] {{Geelkaart|74|80}} | stadion = [[Suncorpstadion]], [[Brisbane]] | bywoning = 22,582<ref>{{en}} http://sportal.com.au/Rugby-Union-news-display/tahs-break-reds-hearts-85853 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314020951/http://www.sportal.com.au/Rugby-Union-news-display/tahs-break-reds-hearts-85853 |date=14 Maart 2012 }}</ref> | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 13 Februarie 2010 | tyd = 17:05 | tuis = [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 13 – 26 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18226&category=&leagueid=752&homeid=7833&awayid=7843&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Michael Killian]]<br />'''Doelskop:''' [[Earl Rose]]<br />'''Strafdoele:''' [[Earl Rose]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Joe Pietersen]], [[Jaque Fourie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Joe Pietersen]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Joe Pietersen]] (4) | stadion = [[Ellispark-stadion|Coca-Cola Park]], [[Johannesburg]] | bywoning = 13,850 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugby-unie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 13 Februarie 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 18 – 19 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18227&category=&leagueid=752&homeid=7840&awayid=7835&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Rory Kockott]] (6)<br />'''Kaarte:''' [[John Smit]] {{Geelkaart|20|30}}, [[Bismarck du Plessis]] {{Geelkaart|73|80}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Jackson Willison]]<br />'''Doelskop:''' [[Stephen Donald]]<br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Donald]] (4) | stadion = [[Kings Park-stadion|ABSA-stadion]], [[Durban]] | bywoning = 27,296 | skeidsregter = [[Keith Brown]] ([[Nieu-Seelandse Rugby-unie|NS]]) }} === Week 2 === * '''Geen dagligbesparing in Brisbane.''' {{rugbywedstryd | datum = 19 Februarie 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 15 – 19 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18228&category=&leagueid=752&homeid=7837&awayid=7832&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Israel Dagg]], [[Michael Hobbs (rugbyspeler)|Michael Hobbs]]<br />'''Doelskop:''' [[Michael Hobbs (rugbyspeler)|Michael Hobbs]]<br />'''Strafdoel:''' [[Israel Dagg]]<br />'''Kaarte:''' [[Josh Bekhuis]] {{Geelkaart|63|73}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Paul Williams (rugbyspeler)|Paul Williams]] (2), [[Rene Ranger]]<br />'''Doelskop:''' [[Stephen Brett]]<br />'''Kaarte:''' [[Rene Ranger]] {{Geelkaart|76|80}} | stadion = [[Carisbrook]], [[Dunedin]] | bywoning = 6,700 <ref>{{en}} http://www.rss14.co.nz/index.cfm?layout=displayNews&newsArticle=12181 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523053422/http://www.rss14.co.nz/index.cfm?layout=displayNews&newsArticle=12181 |date=23 Mei 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Bryce Lawrence]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 19 Februarie 2010 | tyd = 19:45 | tuis = [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 41 – 20 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18229&category=&leagueid=752&homeid=7839&awayid=7836&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Quade Cooper]] (2), [[Rodney Davies]], [[Digby Ioane]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Quade Cooper]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Quade Cooper]] (5)<br />'''Kaarte:''' [[Adam Byrnes]] {{Geelkaart|60|70}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Andrew Ellis]], [[Brad Thorn]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Carter]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Carter]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Ben Franks]] {{Geelkaart|23|33}} | stadion = [[Suncorpstadion]], [[Brisbane]] | bywoning = 17,880 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 19 Februarie 2010 | tyd = 18:00 | tuis = [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 20 – 25 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18230&category=&leagueid=752&homeid=7840&awayid=7842&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Ryan Kankowski]]<br />'''Strafdoele:''' [[Rory Kockott]] (5) | wegpunte = '''Drie:''' [[Riaan Viljoen]]<br />'''Doelskop:''' [[Naas Olivier]]<br />'''Strafdoele:''' [[Naas Olivier]] (3), [[Riaan Viljoen]] (2)<br /> '''Skepdoel:''' [[Naas Olivier]] | stadion = [[Kings Park-stadion|ABSA-stadion]], [[Durban]] | bywoning = 21,926 | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]], vervang deur [[Pro Legoete]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 19 Februarie 2010 | tyd = 20:00 | tuis = [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 65 – 72 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18231&category=&leagueid=752&homeid=7833&awayid=7835&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Wandile Mjekevu]] (3), [[Todd Clever]], [[Carlos Spencerr]], [[Doppies la Grange]], [[Tonderai Chavhanga]], [[Cobus Grobbelaar]], [[Jacques Lombaard]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Earl Rose]] (7)<br />'''Strafdoele:''' [[Earl Rose|Rose]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Richard Kahui]] (3), [[Callum Bruce]], [[Liam Messam]], [[Junior Poluleuligaga]], [[Sitiveni Sivivatu]], [[Brendon Leonard]], [[Stephen Donald]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Donald]] (9) <br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Donald]] (3)<br />'''Kaarte:''' [[Sione Lauaki]] {{Geelkaart|12|22}}, [[Aled de Malmanche]] {{Geelkaart|21|31}}, [[Richard Kahui]] {{Geelkaart|64|74}} | stadion = [[Ellispark-stadion|Coca-Cola Park]], [[Johannesburg]] | bywoning = 7,685 | skeidsregter = [[Marius Jonker]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} * Hierdie wedstryd het verskeie Superrugbyrekords oortref waaronder die hoogste gemiddelde telling in 'n enkele wedstryd (137 punte), die hoogste telling deur 'n span wat nie tuis speel nie (72 punte) en die meeste drieë in 'n enkele wedstryd (18). {{rugbywedstryd | datum = 20 Februarie 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 47 – 22 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18232&category=&leagueid=752&homeid=7838&awayid=7845&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Western Force (Superrugbyspan)|Force]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[David Smith (rugbyspeler)|David Smith]] (2), [[Cory Jane]], [[Michael Paterson]], [[Neemia Tialata]], [[Ma'a Nonu]], [[Tyson Keats]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Willie Ripia]], [[Piri Weepu]], [[Aaron Cruden]]<br />'''Strafdoele:''' [[Willie Ripia]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Josh Tatupu]], [[Dean Haylett-Petty]], [[Chris O'Young]]<br />'''Doelskoppe:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]] | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 11,479 | skeidsregter = [[Vinnie Munro]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 20 Februarie 2010 | tyd = 17:05 | tuis = [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 50 – 32 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18235&category=&leagueid=752&homeid=7841&awayid=7834&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Fourie du Preez]], [[Morné Steyn]] (2), [[Gerhard van den Heever]], [[Wynand Olivier]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (5)<br />'''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (5) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Rocky Elsom]], [[George Smith (rugbyspeler)|George Smith]], [[Pat McCabe]]<br />'''Doelskop:''' [[Stirling Mortlock]]<br />'''Strafdoele:''' [[Stirling Mortlock]] (4)<br />'''Skepdoele:''' [[Matt Giteau]] (2) | stadion = [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | bywoning = 31,569<ref>{{en}} http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/57700 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225224236/http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/57700 |date=25 Februarie 2011 }}</ref> | skeidsregter = [[Mark Lawrence]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 20 Februarie 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 27 – 6 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18234&category=&leagueid=752&homeid=7843&awayid=7844&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Francois Louw]], [[Bryan Habana]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Joe Pietersen]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Joe Pietersen]] (2) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Berrick Barnes]] (2) | stadion = [[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] | bywoning = 37,268 <ref>{{en}} http://www.statbunker.com/rugby/btb/index.php?PL=match&MatchID=22328 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005044554/http://www.statbunker.com/rugby/btb/index.php?PL=match&MatchID=22328 |date= 5 Oktober 2011 }}</ref> | skeidsregter = [[Keith Brown]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} === Week 3 === * '''Geen dagligbesparing in Perth & Brisbane''' {{rugbywedstryd | datum = 26 Februarie 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 35 – 6 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18236&category=&leagueid=752&homeid=7836&awayid=7840&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Zac Guildford]] (2), [[Adam Whitelock]], [[Quentin MacDonald]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Carter]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Carter]] (3) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Rory Kockott]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Andy Goode]] {{Geelkaart|73|80}} | stadion = [[AMI-stadion]], [[Christchurch]] | bywoning = 18,551 | skeidsregter = [[Chris Pollock]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 26 Februarie 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 17 – 19 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18237&category=&leagueid=752&homeid=7843&awayid=7834&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Pieter Louw]]<br />'''Strafdoele:''' [[Joe Pietersen]] (4) | wegpunte = '''Drie:''' [[George Smith]]<br />'''Doelskop:''' [[Matt Giteau]]<br />'''Strafdoele:''' [[Matt Giteau]] (4) | stadion = [[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] | bywoning = 38,367<ref>{{en}} http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/57715 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225224501/http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/57715 |date=25 Februarie 2011 }}</ref> | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 27 Februarie 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 33 – 18 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18238&category=&leagueid=752&homeid=7838&awayid=7833&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Michael Paterson]], [[Piri Weepu]], [[Andrew Hore]], [[David Smith (rugbyspeler)|David Smith]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Willie Ripia]] (2)<br />'''Strafdoeel:''' [[Willie Ripia]] (3)<br />'''Kaarte:''' [[Ma'a Nonu]] {{Geelkaart|?|?}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Derick Minnie]], [[Todd Clever]]<br />'''Doelskop:''' [[Earl Rose]]<br />'''Strafdoele:''' [[Earl Rose]] (2) | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 12,550<ref name="wps">{{en}} http://westpacstadium.co.nz/2010</ref> | skeidsregter = [[Paul Marks]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 27 Februarie 2010 | tyd = 18:40 | tuis = [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 18 – 27 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18239&category=&leagueid=752&homeid=7839&awayid=7832&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Will Genia]], [[Laurie Weeks]]<br />'''Doelskop:''' [[Quade Cooper]]<br />'''Strafdoele:''' [[Quade Cooper]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Rene Ranger]], [[Anthony Boric]], [[Alby Mathewson]], [[Rudi Wulf]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Brett]], [[Lachie Munro]]<br />'''Strafdoel:''' [[Stephen Brett]] | stadion = [[Ballymorestadion]], [[Brisbane]] | bywoning = 15,681 | skeidsregter = [[Steve Walsh]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 27 Februarie 2010 | tyd = 19:05 | tuis = [[Western Force (Superrugbyspan)|Force]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 9 – 16 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18240&category=&leagueid=752&homeid=7845&awayid=7835&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Ryan Cross]]<br />'''Doelskop:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]]<br />'''Strafdoele:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]] (3), [[Brett Sheehan]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Hika Elliot]], [[Lelia Masaga]], [[Colin Bourke]], [[Tim Nanai-Williams]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Donald]] (4)<br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Donald]] (3) | stadion = [[Perth Ovaal|Members Equity-stadion]], [[Perth]] | bywoning = 18,000 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 27 Februarie 2010 | tyd = 17:05 | tuis = [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 24 – 31 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18241&category=&leagueid=752&homeid=7842&awayid=7837&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Heinrich Brüssow]], [[Juan Smith]]<br />'''Doelskop:''' [[Naas Olivier]]<br />'''Strafdoele:''' [[Naas Olivier]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Kenny Lynn]], [[Fetu’u Vainikolo]], [[Michael Hobbs (rugbyspeler)|Michael Hobbs]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Michael Hobbs (rugbyspeler)|Michael Hobbs]], [[Israel Dagg]]<br />'''Strafdoele:''' [[Michael Hobbs (rugbyspeler)|Michael Hobbs]], [[Israel Dagg]] (3) | stadion = [[Vodacompark]], [[Bloemfontein]] | bywoning = 13,166 | skeidsregter = [[Pro Legoete]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 27 Februarie 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 48 – 38 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18242&category=&leagueid=752&homeid=7841&awayid=7844&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Francois Hougaard]] (2), [[Stephan Dippenaar]], [[Gerhard van den Heever]], [[Wynand Olivier]], [[Jacques-Louis Potgieter]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (6)<br />'''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Tatafu Polota-Nau]], [[Ben Mowen]], [[Lachlan Turner]], [[Drew Mitchell]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Berrick Barnes]] (2), [[Kurtley Beale]]<br />'''Strafdoele:''' [[Berrick Barnes]] (3)<br />'''Skepdoel:''' [[Berrick Barnes]] | stadion = [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | bywoning = 30,044 | skeidsregter = [[Marius Jonker]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} === Week 4 === {{rugbywedstryd | datum = 5 Maart 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 18 – 23 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18244&category=&leagueid=752&homeid=7835&awayid=7839&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Sitiveni Sivivatu]], [[Leila Masaga]], [[Sona Taumalolo]]<br />'''Strafdoel:''' [[Stephen Donald]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Will Chambers]], [[Luke Morahan]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Quade Cooper]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Quade Cooper]] (3)<br />'''Kaarte:''' [[Brando Va'aulu]] {{Geelkaart|30|40}} | stadion = [[Waikatostadion]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | bywoning = 13,500 | skeidsregter = [[Chris Pollock]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 5 Maart 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 24 – 13 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18245&category=&leagueid=752&homeid=7834&awayid=7833&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Christian Lealiifano]], [[Stephen Moore]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Matt Giteau]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Matt Giteau]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Hannes Franklin]]<br />'''Doelskop:''' [[Burton Francis]]<br />'''Strafdoele:''' [[Burton Francis]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Kevin Buys]] {{Geelkaart|27|37}} | stadion = [[Canberrastadion]], [[Canberra]] | bywoning = 13,177<ref>{{en}} http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/57733 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225225220/http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/57733 |date=25 Februarie 2011 }}</ref> | skeidsregter = [[Steve Walsh]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 6 Maart 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 33 – 20 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18246&category=&leagueid=752&homeid=7836&awayid=7832&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[George Whitelock]], [[Ryan Crotty]], [[Robert Fruean]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Certer]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Carter]] (4) | wegpunte = '''Drie:''' [[Alby Mathewson]]<br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Brett]] (4) | stadion = [[AMI-stadion]], [[Christchurch]] | bywoning = 23,000 | skeidsregter = [[Steve Walsh]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 6 Maart 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 25 – 21 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18247&category=&leagueid=752&homeid=7844&awayid=7840&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Daniel Halangahu]], [[Tom Carter]] , [[T Polota-Nau]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Berrick Barnes]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Berrick Barnes]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Kurtley Beale]] {{Geelkaart|77|80}} | wegpunte = '''Drieë:'''[[Ryan Kankowski]], [[Adrian Jacobs]]<br />'''Doelskop:''' [[AndyGoode]]<br />'''Strafdoele:''' [[Andy Goode]], [[Ruan Pienaar]]<br />'''Skepdoel:''' [[Andy Goode]]<br />'''Kaarte:''' [[Jannie du Plessis]] {{Geelkaart|20|30}}, [[Andy Goode]] {{Geelkaart|23|33}} | stadion = [[Sydney Voetbalstadion]], [[Sydney]] | bywoning = 20,651<ref>{{en}} http://sportal.com.au/rugby-union-news-display/waratahs-sneak-home-87119 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314021218/http://www.sportal.com.au/rugby-union-news-display/waratahs-sneak-home-87119 |date=14 Maart 2012 }}</ref> | skeidsregter = [[Paul Marks]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 6 Maart 2010 | tyd = 17:05 | tuis = [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 33 – 0 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18248&category=&leagueid=752&homeid=7843&awayid=7837&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Deon Fourie]], [[Schalk Burger]], [[Pieter Louw]], [[Bryan Habana]]<br />'''Doelskop:''' [[Joe Pietersen]], [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]]<br />'''Strafdoele:''' [[Joe Pietersen]] (3) | wegpunte = | stadion = [[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] | bywoning = 36,527 | skeidsregter = [[Stuart Dickinson]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 6 Maart 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 28 – 12 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18249&category=&leagueid=752&homeid=7842&awayid=7838&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Kabamba Floors]]<br />'''Doelskop:''' [[Naas Olivier]]<br />'''Strafdoele:''' [[Naas Olivier]] (3), [[Meyer Bosman]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[David Smith]], [[Cory Jane]]<br />'''Doelskop:''' [[Willie Ripia]]<br />'''Kaarte:''' [[Ma'a Nonu]] {{Geelkaart|31|41}}, [[Jeremy Thrush]] {{Geelkaart|66|76}} | stadion = [[Vodacompark]], [[Bloemfontein]] | bywoning = 14,156 | skeidsregter = [[Bryce Lawrence]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' {{vlagikoon|RSA}} ''Bulls'', {{vlagikoon|AUS}} ''Force'' |} === Week 5 === * '''Geen dagligbesparing in Brisbane''' {{rugbywedstryd | datum = 12 Maart 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 19 – 26 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18250&category=&leagueid=752&homeid=7835&awayid=7836&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Richard Kahui]]<br />'''Doelskop:''' [[Stephen Donald]]<br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Donald]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Kahn Fotuali'i]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Carter]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Carter]] (4) | stadion = [[Waikatostadion]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | bywoning = 17,800 | skeidsregter = [[Mark Lawrence]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 12 Maart 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 73 – 12 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18251&category=&leagueid=752&homeid=7844&awayid=7833&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Drew Mitchell]] (4), [[Josh Holmes]] (2), [[Lachlan Turner]] (2), [[Tom Carter]], [[Dean Mumm]], [[Wycliff Palu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Berrick Barnes]] (9) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Tonderai Chavanga]], [[JC Janse van Rensburg]]<br />'''Doelskop:''' [[Burton Francis]] | stadion = [[Sydney Voetbalstadion]], [[Sydney]] | bywoning = 16,878 | skeidsregter = [[Vinny Munro]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 13 Maart 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 24 – 22 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18253&category=&leagueid=752&homeid=7834&awayid=7840&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Ben Alexander (rugbyspeler)|Ben Alexander]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[Matt Giteau]]<br />'''Strafdoele:''' [[Matt Giteau]] (4) | wegpunte = '''Drie:''' [[Ruan Pienaar]]<br />'''Doelskop:''' [[Andy Goode]]<br />'''Strafdoele:''' [[Andy Goode]] (5) | stadion = [[Canberrastadion]], [[Canberra]] | bywoning = 15,227 | skeidsregter = [[Garratt Williamson]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 13 Maart 2010 | tyd = 17:05 | tuis = [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 50 – 35 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18254&category=&leagueid=752&homeid=7841&awayid=7837&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Francois Hougaard]] (2), [[Pierre Spies]] (2), [[Gary Botha]], [[Gerhard van den Heever]], [[Wynand Olivier]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (6)<br />'''Strafdoel:''' [[Morné Steyn]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Israel Dagg]] (3), [[Tim Boys]], [[Robbie Robinson]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Matt Berquist]] (4), [[Israel Dagg]] | stadion = [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | bywoning = 34,435 | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 13 Maart 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 37 – 13 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18255&category=&leagueid=752&homeid=7843&awayid=7838&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Sireli Naqelevuki]], [[Joe Pietersen]], [[Jaque Fourie]], [[Brok Harris]], [[Duane Vermeulen]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Joe Pietersen]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Joe Pietersen]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[David Smith (rugbyspeler)|David Smith]], [[Tyson Keats]]<br />'''Strafdoel:''' [[Willie Ripia]] | stadion = [[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] | bywoning = 44,300 | skeidsregter = [[Nathan Pearce]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 14 Maart 2010 | tyd = 16:30 | tuis = [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 50 – 10 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18256&category=&leagueid=752&homeid=7839&awayid=7845&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Western Force (Superrugbyspan)|Force]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Anthony Faingaa]] (2), [[Luke Morahan]], [[Digby Ioane]] (2), [[Scott Higginbotham]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Quade Cooper]] (5), [[Ben Lucas]]<br />'''Strafdoel:''' [[Quade Cooper]]<br />'''Kaarte:''' [[Peter Hynes]] {{Geelkaart|43|53}}, [[Anthony Faingaa]] {{Geelkaart|62|72}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Nick Cummins]]<br />'''Doelskop:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]]<br />'''Strafdoel:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]]<br />'''Kaarte:''' [[David Hill]] {{Geelkaart|70|80}} | stadion = [[Suncorpstadion]], [[Brisbane]] | bywoning = 20,016 | skeidsregter = [[Ian Smith]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' {{vlagikoon|RSA}} ''Cheetahs'', {{vlagikoon|NZL}} ''Blues'' |} === Week 6 === * '''Geen dagligbesparing in Perth''' {{rugbywedstryd | datum = 19 Maart 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 39 – 34 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18257&category=&leagueid=752&homeid=7832&awayid=7834&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Joe Rokocoko]] (2), [[Rene Ranger]], [[Benson Stanley]], [[Isaia Toeava]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Brett]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Stephen Brett]]<br />'''Skepdoel:''' [[Stephen Brett]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Salesi Ma'afu]], [[Huia Edmonds]], [[Patrick Phibbs]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Matt Giteau]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Matt Giteau]] (5) | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 16,000 | skeidsregter = [[Mark Lawrence]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 19 Maart 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 19 – 18 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18258&category=&leagueid=752&homeid=7841&awayid=7838&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Zane Kirchner]]<br />'''Doelskop:''' [[Morné Steyn]]<br />'''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Karl Lowe]], [[Jeremy Thrush]]<br />'''Doelskop:''' [[Willie Ripia]]<br />'''Strafdoele:''' [[Willie Ripia]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Victor Vito]] {{Geelkaart|60|70}} | stadion = [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | bywoning = 37,104 | skeidsregter = [[Steve Walsh]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 20 Maart 2010 | tyd = 17:30 | tuis = [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 46 – 19 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18259&category=&leagueid=752&homeid=7836&awayid=7833&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Sean Maitland]] (2), [[Jonathan Poff]], [[Adam Whitelock]], [[Willi Heinz]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Colin Slade]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Colin Slade]] (5) | wegpunte = '''Drie:''' [[Hannes Franklin]]<br />'''Doelskop:''' [[Burton Francis]]<br />'''Strafdoele:''' [[Burton Francis]] (3), [[Earl Rose]] | stadion = [[AMI-stadion]], [[Christchurch]] | bywoning =20,096 | skeidsregter = [[Garrett Williamson]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 20 Maart 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 16 – 30 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18260&category=&leagueid=752&homeid=7837&awayid=7840&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Ben Smith]]<br />'''Doelskop:''' [[Israel Dagg]]<br />'''Strafdoele:''' [[Israel Dagg]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Bismarck du Plessis]], [[Stefan Terblanche]], [[Adrian Jacobs]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ruan Pienaar]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Ruan Pienaar]] | stadion = [[Carisbrook]], [[Dunedin]] | bywoning = 6,250 | skeidsregter = [[Jonathan White]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 20 Maart 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Western Force (Superrugbyspan)|Force]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 10 – 14 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18261&category=&leagueid=752&homeid=7845&awayid=7844&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Scott Staniforth]]<br />'''Doelskop:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]]<br />'''Strafdoel:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Drew Mitchell]]<br />'''Strafdoele:''' [[Berrick Barnes]], [[Daniel Halangahu]] (2) | stadion = [[Perth Ovaal|Members Equity-stadion]], [[Perth]] | bywoning = 14,718 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 20 Maart 2010 | tyd = 17:05 | tuis = [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 21 – 8 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18262&category=&leagueid=752&homeid=7843&awayid=7842&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Joe Pietersen]], [[Jaque Fourie]]<br />'''Doelskop:''' [[Joe Pietersen]]<br />'''Strafdoele:''' [[Joe Pietersen]] (2), [[Willem de Waal]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Meyer Bosman]]<br />'''Skepdoel:''' [[Naas Olivier]] | stadion = [[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] | bywoning = 43,089 | skeidsregter = [[Chris Pollock]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' {{vlagikoon|NZL}} ''Chiefs'', {{vlagikoon|AUS}} ''Reds'' |} === Week 7 === * '''Geen dagligbesparing in Perth''' {{rugbywedstryd | datum = 26 Maart 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 39 – 29 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18263&category=&leagueid=752&homeid=7837&awayid=7833&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Hayden Triggs]], [[Kenny Lynn]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Israel Dagg]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Israel Dagg]] (6) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Michael Killian]], [[Cobus Grobbelaar]], [[Wigan Pekeur]] (2), [[JP Joubert]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Carlos Spencer]], [[Earl Rose]]<br />'''Kaarte:''' [[Walter Venter]] {{Geelkaart|61|71}} | stadion = [[Carisbrook]], [[Dunedin]] | bywoning = 5,000 | skeidsregter = [[Stuart Dickinson]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 26 Maart 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 30 – 23 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18264&category=&leagueid=752&homeid=7834&awayid=7835&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Josh Valentine]], [[Michael Hooper]], [[Matt Toomua]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Matt Giteau]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Matt Giteau]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Brendon Leonard]], [[Richard Kahui]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Donald]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Donald]] (3) | stadion = [[Canberrastadion]], [[Canberra]] | bywoning = 15,217<ref>{{en}} http://sportal.com.au/rugby-union-news-display/brumbies-deny-chiefs-88374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314021353/http://www.sportal.com.au/rugby-union-news-display/brumbies-deny-chiefs-88374 |date=14 Maart 2012 }}</ref> | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 26 Maart 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 10 – 31 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18265&category=&leagueid=752&homeid=7842&awayid=7839&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Ashley Johnson]]<br />'''Doelskop:''' [[Naas Olivier]]<br />'''Strafdoel:''' [[Meyer Bosman]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Will Genia]], [[Peter Hynes]], [[Digby Ioane]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Quade Cooper]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Will Genia]], [[Quade Cooper]] (3)<br />'''Kaarte:''' [[Quade Cooper]] {{Geelkaart|25|35}} | stadion = [[Vodacompark]], [[Bloemfontein]] | bywoning = 13,452 | skeidsregter = [[Vinny Munro]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 27 Maart 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 26 – 29 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18266&category=&leagueid=752&homeid=7838&awayid=7840&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Ma'a Nonu]], [[Victor Vito]]<br />'''Doelskop:''' [[Piri Weepu]]<br />'''Strafdoele:''' [[Willie Ripia]] (2), [[Piri Weepu]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Patrick Lambie]], [[JP Pietersen]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ruan Pienaar]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Ruan Pienaar]] (5) | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 12,235<ref name="wps" /> | skeidsregter = [[Ian Smith (rugby)|Ian Smith]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 27 Maart 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 39 – 32 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18267&category=&leagueid=752&homeid=7844&awayid=7832&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Dean Mumm]], [[Daniel Halangahu]] (2), [[Tatafu Polota-Nau]], [[Lachlan Turner]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Daniel Halangahu]] (4)<br />'''Strafdoele:''' [[Daniel Halangahu]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Rudi Wulf]], [[Isaia Toeava]], [[Rene Ranger]] (2)<br />[[Stephen Brett]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Brett]] (2) | stadion = [[Sydney Voetbalstadion]], [[Sydney]] | bywoning = 20,413 | skeidsregter = [[Garratt Williamson]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 27 Maart 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Western Force (Superrugbyspan)|Force]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 15 – 28 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18268&category=&leagueid=752&homeid=7845&awayid=7841&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]] (5)<br />'''Kaarte:''' [[Ryan Cross]] {{Geelkaart|64|74}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Pierre Spies]], [[Morné Steyn]], [[Zane Kirchner]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (3) | stadion = [[Perth Ovaal|Members Equity-stadion]], [[Perth]] | bywoning = 15,678 | skeidsregter = [[Damian Mitchelmore]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' {{vlagikoon|NZL}} ''Crusaders'', {{vlagikoon|RSA}} ''Stormers'' |} === Week 8 === * '''Paasnaweek''' * '''Geen dagligbesparing in Perth''' * '''Sondag 4 April eindig dagligbesparing in Australië en Nieu-Seeland.''' {{rugbywedstryd | datum = 2 April 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 26 – 26 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18269&category=&leagueid=752&homeid=7838&awayid=7836&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Ma'a Nonu]], [[Jeremy Thrush]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Willie Ripia]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Piri Weepu]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[George Whitelock]], [[Zac Guildford]], [[Ti'i Paulo]]<br />'''Doelskop:''' [[Dan Carter]]<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Carter]] (3) | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 20,248<ref name="wps" /> | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 2 April 2010 | tyd = 18:05 | tuis = [[Western Force (Superrugbyspan)|Force]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 16 – 15 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18270&category=&leagueid=752&homeid=7845&awayid=7843&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] | tuispunte = '''Drie:''' [[David Pocock]]<br />'''Doelskop:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]]<br />'''Strafdoel:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[David Hill]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (5) | stadion = [[Perth Ovaal|Members Equity-stadion]], [[Perth]] | bywoning = 17,178 | skeidsregter = [[Stuart Dickinson]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 3 April 2010 | tyd = 17:30 | tuis = [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 32 – 17 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18271&category=&leagueid=752&homeid=7832&awayid=7841&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Isaia Toeava]], [[Joe Rokocoko]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Brett]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Brett]] (6) | wegpunte = '''Drie:''' [[Pierre Spies]]<br />'''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (3)<br />'''Skepdoel:''' [[Morné Steyn]]<br />'''Kaarte:''' [[Pedrie Wannenburg]] {{Geelkaart|53|63}}, [[Flip van der Merwe]] {{Geelkaart|76|80}} | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 17,700<ref>{{en}} http://www.skynews.co.nz/sport/article.aspx?id=447460 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722040224/http://www.skynews.co.nz/sport/article.aspx?id=447460 |date=22 Julie 2011 }}</ref> | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 3 April 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 27 – 21 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18272&category=&leagueid=752&homeid=7835&awayid=7837&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Stephen Donald]], [[Sione Lauaki]], [[Sona Taumalolo]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Donald]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Donald]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Hayden Triggs]], [[Fetu'u Vainikolo]]<br />'''Doelskop:''' [[Israel Dagg]]<br />'''Strafdoele:''' [[Israel Dagg]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Robbie Robinson]] | stadion = [[Bayparkstadion]], [[Mount Maunganui]] | bywoning = 11,000<ref>{{en}} http://sportal.co.nz/rugby-union-news-display/chiefs-edge-highlanders-88813 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101010175923/http://sportal.co.nz/rugby-union-news-display/chiefs-edge-highlanders-88813 |date=10 Oktober 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Marius Jonker]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 3 April 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 40 – 17 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18273&category=&leagueid=752&homeid=7844&awayid=7842&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Rob Horne]], [[Benn Robinson]], [[Al Baxter]], [[Kurtley Beale]], [[Josh Holmes]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Daniel Halangahu]] (2), [[Berrick Barnes]]<br />'''Strafdoele:''' [[Daniel Halangahu]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[WP Nel]], [[Corné Uys]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Meyer Bosman]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Naas Olivier]] | stadion = [[Sydney Voetbalstadion]], [[Sydney]] | bywoning = 15,522<ref>{{en}} http://www.theage.com.au/rugby-union/union-news/waratahs-pound-sad-cheetahs-to-go-top-20100403-rkx4.html?skin=text-only</ref> | skeidsregter = [[Bryce Lawrence]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 3 April 2010 | tyd = 17:05 | tuis = [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 30 – 28 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18274&category=&leagueid=752&homeid=7840&awayid=7839&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Odwa Ndugane]], [[Jacques Botes]], [[JP Pietersen]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ruan Pienaar]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Ruan Pienaar]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Quade Cooper]], [[Will Chambers]] (2), [[Greg Holmes]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Quade Cooper]] (4) | stadion = [[Kings Park-stadion|ABSA-stadion]], [[Durban]] | bywoning = 30,155<ref>{{en}} http://www.sharksrugby.co.za/news/general/100403/Sharks_Continue_Winning_Ways {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406033253/http://www.sharksrugby.co.za/news/general/100403/Sharks_Continue_Winning_Ways |date= 6 April 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Chris Pollock]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' {{vlagikoon|AUS}} ''Brumbies'', {{vlagikoon|RSA}} ''Lions'' |} === Week 9 === {{rugbywedstryd | datum = 9 April 2009 | tyd = 19:35 | tuis = [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 19 – 33 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18275&category=&leagueid=752&homeid=7835&awayid=7841&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Brendon Leonard]]<br />'''Doelskop:''' [[Stephen Donald]]<br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Donald]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Gerhard van den Heever]], [[Pierre Spies]], [[Gary Botha]], [[Dewald Potgieter]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (3) | stadion = [[Waikatostadion]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | bywoning = 12,900 <ref>{{en}} http://www.stuff.co.nz/waikato-times/sport/3568364/Bulls-trample-Chiefs</ref> | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 9 April 2010 | tyd = 14:30 | tuis = [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 27 – 41 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18276&category=&leagueid=752&homeid=7837&awayid=7845&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Western Force (Superrugbyspan)|Force]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Chris King]], [[Steven Setephano]], [[Fetu'u Vainikolo]]<br />'''Strafdoel:''' [[Matt Berquist]]<br />'''Kaarte:''' [[Jimmy Cowan]] {{Geelkaart|21|31}}, [[Clint Newland]] {{Geelkaart|34|44}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Cameron Shepherd]] (2), [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]], [[Ryan Cross]] (2), [[Justin Turner]]<br />'''Doelskoppe:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]]<br />'''Kaarte:''' [[Pek Cowan]] {{Geelkaart|34|44}} | stadion = [[Queenstown Events-sentrum]], [[Queenstown, Nieu-Seeland|Queenstown]] | bywoning = 5,800 <ref>{{en}} http://www.odt.co.nz/sport/rugby/103068/rugby-highlanders-missing-number-targets</ref> | skeidsregter = [[Marius Jonker]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyspeler|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 10 April 2010 | tyd = 17:30 | tuis = [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 21 – 33 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18277&category=&leagueid=752&homeid=7832&awayid=7843&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Serge Lilo]], [[Luke McAlister]], [[Joe Rokocoko]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Brett]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Jaque Fourie]], [[Dewaldt Duvenhage]], [[Anton van Zyl]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (4) | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 17,700 | skeidsregter = [[Stuart Dickinson]] ([[Australiese Rugbyunie|Australië]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 10 April 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 20 – 13 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18278&category=&leagueid=752&homeid=7836&awayid=7844&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Kahn Fotuali'i]]<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Carter]] (5)<br />'''Kaarte:''' [[Kahn Fotuali'i]] {{Geelkaart|38|48}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Rob Horne]]<br />'''Doelskop:''' [[Daniel Halangahu]]<br />'''Strafdoele:''' [[Daniel Halangahu]], [[Berrick Barnes]] | stadion = [[AMI-stadion]], [[Christchurch]] | bywoning = 21,762<ref>{{en}} http://www.crusaders.co.nz/match-report/crusaders-take-points-in-tough-win-over-tahs/660/match-report.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522205312/http://www.crusaders.co.nz/match-report/crusaders-take-points-in-tough-win-over-tahs/660/match-report.aspx |date=22 Mei 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 10 April 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 61 – 15 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18279&category=&leagueid=752&homeid=7834&awayid=7842&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Stephen Hoiles]], [[Patrick Phibbs]], [[Tyrone Smith]], [[Rocky Elsom]], [[Ben Alexander]] (2), [[Adam Ashley-Cooper]], [[Matt Toomua]], [[Alfi Mafi]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Matt Giteau]] (6), [[Julian Huxley]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Sarel Pretorius]], [[Adriaan Strauss]]<br />'''Doelskop:''' [[Riaan Viljoen]]<br />'''Strafdoel:''' [[Naas Olivier]]<br />'''Kaarte:''' [[Barend Pieterse]] {{Geelkaart|17|27}}, [[Kabamba Floors]] {{Geelkaart|77|80}} | stadion = [[Canberrastadion]], [[Canberra]] | bywoning = 14,111<ref>{{en}} http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/57963 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521065412/http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/57963 |date=21 Mei 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Bryce Lawrence]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 10 April 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 26 – 41 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18280&category=&leagueid=752&homeid=7833&awayid=7839&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Michael Killian]] (2), [[Franco van der Merwe]], [[Herkie Kruger]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Herkie Kruger]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Rod Davies]] (2), [[Quade Cooper]], [[Anthony Faingaa]], [[Peter Hynes]], [[Leroy Houston]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Quade Cooper]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Quade Cooper]]<br />'''Kaarte:''' [[Anthony Faingaa]] {{Geelkaart|58|68}} | stadion = [[Ellispark-stadion|Coca-Cola Park]], [[Johannesburg]] | bywoning = 12,268 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' {{vlagikoon|NZL}} ''Hurricanes'', {{vlagikoon|RSA}} ''Sharks'' |} === Week 10 === {{rugbywedstryd | datum = 16 April 2009 | tyd = 19:35 | tuis = [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 15 – 49 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18281&category=&leagueid=752&homeid=7835&awayid=7843&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Tanerau Latimer]], [[Tim Nanai-Williams]]<br />'''Doelskop:''' [[Stephen Donald]]<br />'''Strafdoel:''' [[Stephen Donald]]<br />'''Kaarte:''' [[Hika Elliot]] {{Geelkaart|79|80}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Bryan Habana]], [[Duane Vermeulen]], [[Tiaan Liebenberg]], [[Sireli Naqelevuki]], [[Andries Bekker]], [[Deon Fourie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (5)<br />'''Strafdoele:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (3) | stadion = [[Waikatostadion]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | bywoning = 11,000<ref>{{en}} http://www.stuff.co.nz/sport/rugby/super-14/3623016/Chiefs-count-cost-of-poor-season</ref> | skeidsregter = [[Steve Walsh]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 16 April 2009 | tyd = 19:40 | tuis = [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 13 – 23 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18282&category=&leagueid=752&homeid=7834&awayid=7838&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Patrick Phibbs]], [[Matt Giteau]]<br />'''Strafdoel:''' [[Matt Giteau]]<br />'''Kaarte:''' [[Huia Edmonds]] {{Geelkaart|63|73}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Conrad Smith]], [[Victor Vito]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Aaron Cruden]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Aaron Cruden]] (3)<br />'''Kaarte:''' [[Nick Crosswell]] {{Geelkaart|9|19}}, [[Tyson Keats]] {{Geelkaart|29|39}} | stadion = [[Canberrastadion]], [[Canberra]] | bywoning = 14,825<ref>{{en}} http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/58013 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419135310/http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/58013 |date=19 April 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 17 April 2009 | tyd = 17:30 | tuis = [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 38 – 17 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18283&category=&leagueid=752&homeid=7832&awayid=7845&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Western Force (Superrugbyspan)|Force]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Joe Rokocoko]] (3), [[Tony Woodcock]], [[Alby Mathewson]], [[Rudi Wulf]]<br />'''Doelskop:''' [[Luke McAlister]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[David Pocock]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskop:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]]<br />'''Strefdoele:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 15,000<ref>{{en}} http://www.stuff.co.nz/sport/rugby/super-14/3593964/Rokocoko-hat-trick-sets-up-Blues-victory</ref> | skeidsregter = [[Keith Brown]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 17 April 2009 | tyd = 19:35 | tuis = [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 45 – 6 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18284&category=&leagueid=752&homeid=7836&awayid=7842&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Kahn Fotuali'i]], [[Ryan Crotty]], [[Thomas Waldrom]] (2), [[Sean Maitland]], [[Ben Franks]], [[Zac Guildford]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Colin Slade]] (5) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Riaan Viljoen]], [[Meyer Bosman]] | stadion = [[AMI-stadion]], [[Christchurch]] | bywoning = 15,856 | skeidsregter = [[Jonathan White]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 17 April 2009 | tyd = 19:40 | tuis = [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 19 – 12 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18285&category=&leagueid=752&homeid=7839&awayid=7841&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Scott Higginbotham]], [[Rod Davies]]<br />'''Strafdoele:''' [[Quade Cooper]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Derick Kuün]], [[Pedrie Wannenburg]]<br />'''Strafdoel:''' [[Morné Steyn]] | stadion = [[Suncorpstadion]], [[Brisbane]] | bywoning = 26,669 <ref>{{en}} http://www.stuff.co.nz/sport/rugby/super-14/3594151/Reds-beat-Bulls-into-Super-14-top-four</ref> | skeidsregter = [[Chris Pollock]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 17 April 2010 | tyd = 17:05 | tuis = [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 28 – 32 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18286&category=&leagueid=752&homeid=7833&awayid=7840&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Michael Killian]], [[Franco van der Merwe]], [[Derick Minnie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Herkie Kruger]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Herkie Kruger]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Patrick Lambie]], [[Odwa Ndugane]], [[Bismarck du Plessis]], [[Jacques Botes]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ruan Pienaar]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Ruan Pienaar]] (2) | stadion = [[Ellispark-stadion|Coca-Cola Park]], [[Johannesburg]] | bywoning = 24,387<ref>{{en}} http://www.super14.com/news/viewarticle.asp?id=25435 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420184541/http://www.super14.com/news/viewarticle.asp?id=25435 |date=20 April 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Mark Lawrence]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' {{vlagikoon|NZL}} ''Highlanders'', {{vlagikoon|AUS}} ''Waratahs'' |} === Week 11 === {{rugbywedstryd | datum = 23 April 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 25 – 25 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18287&category=&leagueid=752&homeid=7835&awayid=7842&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Colin Bourke]], [[Dwayne Sweeney]], [[Toby Smith]], [[Hika Elliot]], [[Liam Messam]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Davon Raubenheimer]], [[WP Nel]], [[Meyer Bosman]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Naas Olivier]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Naas Olivier]] (2) | stadion = [[Waikatostadion]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | bywoning = 8,000 <ref>{{en}} http://www.allblacks.com/news/12790/Chiefs-disappointing-{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | skeidsregter = [[Bryce Lawrence]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 23 April 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 16 – 13 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18288&category=&leagueid=752&homeid=7839&awayid=7843&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Will Chambers]]<br />'''Doelskop:''' [[Quade Cooper]]<br />'''Strafdoele:''' [[Quade Cooper]] (3) | wegpunte = '''Drie:''' [[Andries Bekker]]<br />'''Doelskop:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]]<br />'''Strafdoele:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (2) | stadion = [[Suncorpstadion]], [[Brisbane]] | bywoning = 30,259 | skeidsregter = [[Chris Pollock]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 23 April 2010 | tyd = 19:45 | tuis = [[Western Force (Superrugbyspan)|Force]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 14 – 16 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18289&category=&leagueid=752&homeid=7845&awayid=7836&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Ben Whitaker]], [[Pek Cowan]], [[Matt Hodgson]]<br />'''Doelskoppe:''' [[David Hill]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[David Hill]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Kahn Fotuali'i]]<br />'''Doelskop:''' [[Dan Carter]]<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Carter]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Dan Carter]] | stadion = [[Perth Ovaal|Members Equity-stadion]], [[Perth]] | bywoning = 20,000<ref>{{en}} http://www.super14.com/news/viewarticle.asp?id=25521{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 24 April 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 31 – 33 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18290&category=&leagueid=752&homeid=7837&awayid=7838&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jimmy Cowan]], [[Alando Soakai]], [[Ben Smith (rugbyspeler)|Ben Smith]], [[Jason Rutledge]], [[Bronson Murray]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Israel Dagg]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Karl Lowe]], [[Michael Paterson]], [[Tyson Keats]], [[Aaron Cruden]], [[Ma'a Nonu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Aaron Cruden]] (3), [[Piri Weepu]] | stadion = [[Carisbrook]], [[Dunedin]] | bywoning = 7,000<ref>{{en}} http://www.highlanders-rugby.co.nz/match-report/highlanders-close-again/48/match-report.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522025454/http://www.highlanders-rugby.co.nz/match-report/highlanders-close-again/48/match-report.aspx |date=22 Mei 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Vinny Munro]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 24 April 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 19 – 12 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18291&category=&leagueid=752&homeid=7844&awayid=7834&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Lachlan Turer]]<br />'''Doelskop:''' [[Daniel Halangahu]]<br />'''Strafdoele:''' [[Daniel Halangahu]] (4) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Matt Giteau]] (4) | stadion = [[Stadion Australië|ANZ-stadion]], [[Sydney]] | bywoning = 40,271<ref>{{en}} http://www.sportsaustralia.com/articles/news.php?id=7302</ref> | skeidsregter = [[Steve Walsh]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 24 April 2010 | tyd = 15:00 | tuis = [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 51 – 11 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18292&category=&leagueid=752&homeid=7841&awayid=7833&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Derick Kuün]], [[Gerhard van den Heever]] (2), [[Morné Steyn]], [[Wynand Olivier]], [[John Mametsa]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (5) | wegpunte = '''Drie:''' [[Wandile Mjekevu]]<br />'''Strafdoele:''' [[Herkie Kruger]] (2) | stadion = [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | bywoning = 24,638<ref>{{en}} http://www.rugbyzone.com/news/super-14/100424/Bulls_cruise_back_to_the_top</ref> | skeidsregter = [[Marius Jonker]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 24 April 2010 | tyd = 17:05 | tuis = [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 23 – 10 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18293&category=&leagueid=752&homeid=7840&awayid=7832&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Ruan Pienaar]]<br />'''Strafdoele:''' [[Ruan Pienaar]] (2), [[Andy Goode]], [[Rory Kockott]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Ruan Pienaar]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Peter Saili]]<br />'''Doelskop:''' [[Stephen Brett]]<br />'''Strafdoel:''' [[Stephen Brett]] | stadion = [[Kings Park-stadion|ABSA-stadion]], [[Durban]] | bywoning = 26,415 <ref>{{en}} http://www.sharksrugby.co.za/news/general/100424/Giant_Clash_Ends_in_Glory {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427020404/http://www.sharksrugby.co.za/news/general/100424/Giant_Clash_Ends_in_Glory |date=27 April 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Mark Lawrence]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} === Week 12 === {{rugbywedstryd | datum = 30 April 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 26 – 10 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18294&category=&leagueid=752&homeid=7837&awayid=7844&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Steven Setephano]], [[Adam Thompson]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[Israel Dagg]]<br />'''Strafdoele:''' [[Matt Berquist]] (3) | wegpunte = '''Drie:''' [[Kurtley Beale]]<br />'''Doelskop:''' [[Daniel Halangahu]]<br />'''Strafdoel:''' [[Daniel Halangahu]] | stadion = [[Rugbyparkstadion|Rugbypark]], [[Invercargill]] | bywoning = | skeidsregter = [[Bryce Lawrence]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 30 April 2010 | tyd = 19:00 | tuis = [[Stormers (Superrugbyspan)|Stromers]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 42 – 14 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18295&category=&leagueid=752&homeid=7843&awayid=7836&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jaque Fourie]] (2), [[Sireli Naqelevuki]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (7) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Dan Carter]], [[Colin Slade]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Carter]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Kieran Read]] {{Geelkaart|39|49}} | stadion = [[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] | bywoning = 48,000<ref>{{en}} http://www.sport24.co.za/Rugby/Super14/Stormers-run-riot-at-Newlands-20100430</ref> | skeidsregter = [[Stuart Dickinson]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} * Die uitslag van hierdie wedstryd was beslissend in die opsig dat die Stormers die eerste Suid-Afrikaanse span geword het wat al vyf Nieu-Seelandse spanne in een Superrugbyseisoen kon klop. {{rugbywedstryd | datum = 1 Mei 2010 | tyd = 17:05 | tuis = [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 33 – 27 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18296&category=&leagueid=752&homeid=7838&awayid=7835&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Cory Jane]], [[Ma'a Nonu]] (2), [[Neemia Tialata]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Aaron Cruden]], [[Piri Weepu]]<br />'''Strafdoele:''' [[Aaron Cruden]] (2), [[Piri Weepu]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Jackson Willison]], [[Sona Taumalolo]], [[Tim Nanai-Williams]], [[Liam Messam]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Callum Bruce]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Callum Bruce]]<br />'''Kaarte:''' [[Luke Braid]] {{Geelkaart|60|70}} | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 14,347<ref>{{en}} http://www.hurricanes.co.nz/news/40-match-reports/568-nonu-double-helps-hurricanes-beat-chiefs- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511185456/http://hurricanes.co.nz/news/40-match-reports/568-nonu-double-helps-hurricanes-beat-chiefs- |date=11 Mei 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Keith Brown]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Mei 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 32 – 12 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18297&category=&leagueid=752&homeid=7834&awayid=7839&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] | tuispunte = [[Mark Chisholm]], [[Ben Alexander]] (2), [[Josh Valentine]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Matt Giteau]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Matt Giteau]] (2) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Quade Cooper]] (4) | stadion = [[Canberrastadion]], [[Canberra]] | bywoning = 18,023<ref>{{en}} http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/58248 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225234115/http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/58248 |date=25 Februarie 2011 }}</ref> | skeidsregter = [[Chris Pollock]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Mei 2010 | tyd = 15:00 | tuis = [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 36 – 32 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18298&category=&leagueid=752&homeid=7842&awayid=7832&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Juan Smith]], [[Jongi Nokwe]], [[Bjorn Basson]], [[Phillip van der Walt]], [[Waltie Vermeulen]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Naas Olivier]] (3), [[Meyer Bosman]]<br />'''Strafdoel:''' [[Naas Olivier]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Isaia Toeava]], [[Rene Ranger]], [[Alby Mathewson]], [[Anthony Tuitavake]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Brett]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Brett]] (2) | stadion = [[Vodacompark]], [[Bloemfontein]] | bywoning = | skeidsregter = [[Marius Jonker]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Mei 2009 | tyd = 17:05 | tuis = [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 12 – 33 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18299&category=&leagueid=752&homeid=7833&awayid=7845&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Herkie Kruger]] (4)<br />'''Kaarte:''' [[Wikus van Heerden]] {{Geelkaart|35|45}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Scott Staniforth]], [[David Hill]], [[Mark Bartholomeusz]]<br />'''Doelskoppe:''' [[David Hill]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[David Hill]] (5)<br />'''Kaarte:''' [[Matt Hodgson]] {{Geelkaart|29|39}} | stadion = [[Ellispark-stadion|Coca-Cola Park]], [[Johannesburg]] | bywoning = | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Mei 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 27 – 19 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18300&category=&leagueid=752&homeid=7841&awayid=7840&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jacques-Louis Potgieter]], [[Gerhard van den Heever]]<br />'''Doelskop:''' [[Morné Steyn]]<br />'''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (5) | wegpunte = '''Drie:''' [[Rory Kockott]]<br />'''Doelskop:''' [[Ruan Pienaar]]<br />'''Strafdoele:''' [[Andy Goode]] (4) | stadion = [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | bywoning = 50,000<ref>{{en}} http://www.super14.com/news/viewarticle.asp?id=25673 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100504014504/http://www.super14.com/news/viewarticle.asp?id=25673 |date= 4 Mei 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} === Week 13 === {{rugbywedstryd | datum = 7 Mei 20 | tyd = 19:35 | tuis = [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 44 – 21 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18301&category=&leagueid=752&homeid=7838&awayid=7839&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Cory Jane]], [[Hosea Gear]] (3), [[Tamati Ellison]], [[David Smith (rugbyspeler)|David Smith]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Piri Weepu]] (4)<br />'''Strafdoele:''' [[Piri Weepu]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Scott Higginbotham]], [[Rod Davies]], [[Will Chambers]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Quade Cooper]] (3)<br />'''Kaarte:''' [[Andrew Shaw]] {{Geelkaart|41|51}} | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 16,475<ref>{{en}} http://www.hurricanes.co.nz/news/40-match-reports/571-hat-trick-to-gear-in-win-over-reds- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511185507/http://hurricanes.co.nz/news/40-match-reports/571-hat-trick-to-gear-in-win-over-reds- |date=11 Mei 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Bryce Lawrence]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 7 Mei 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 40 – 35 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18305&category=&leagueid=752&homeid=7841&awayid=7836&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Francois Hougaard]] (2), [[Victor Matfield]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (4)<br />'''Skepdoele:''' [[Morné Steyn]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Danie Rossouw]] {{Geelkaart|19|29}}, [[Gerhard van den Heever]] {{Geelkaart|73|80}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Brad Thorn]], [[Andy Ellis]], [[Sean Maitland]], [[Ti'i Paulo]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Carter]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Carter]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Dan Carter]] | stadion = [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | bywoning = 32,245<ref>{{en}} http://uk.reuters.com/article/idUKLDE6462C820100507 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511171017/http://uk.reuters.com/article/idUKLDE6462C820100507 |date=11 Mei 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Marius Jonker]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Mei 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 19 – 46 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18303&category=&leagueid=752&homeid=7835&awayid=7844&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Tim Nanai-Williams]], [[Jackson Willison]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Callum Bruce]], [[Dwayne Sweeney]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Drew Mitchell]], [[Ben Mowen]], [[Tatafu Polota-Nau]], [[Berrick Barnes]], [[Kurtley Beale]], [[Lachlan Turner]], [[Damien Fitzpatrick]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Berrick Barnes]] (2), [[Daniel Halangahu]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Berrick Barnes]] | stadion = [[Waikatostadion]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | bywoning = 7,200<ref>{{en}} http://www.stuff.co.nz/sport/rugby/super-14/3676719/No-home-wins-leave-Chiefs-at-a-loss</ref> | skeidsregter = [[Steve Walsh]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Mei 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 31 – 3 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18304&category=&leagueid=752&homeid=7834&awayid=7837&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Rocky Elsom]], [[Salesi Ma'afu]], [[Josh Valentine]], [[Matt Toomua]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Matt Giteau]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Matt Giteau]] | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Israel Dagg]]<br />'''Kaarte:''' [[Israel Dagg]] {{Geelkaart|49|59}} | stadion = [[Canberrastadion]], [[Canberra]] | bywoning = 16,217<ref>{{en}} http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/58316 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225234853/http://www.brumbies.com.au/act.rugby/page/58316 |date=25 Februarie 2011 }}</ref> | skeidsregter = [[Chris Pollock]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Mei 2010 | tyd = 15:00 | tuis = [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 14 – 56 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18302&category=&leagueid=752&homeid=7833&awayid=7832&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Carlos Spencer]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Herkie Kruger]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Carlos Spencer]] {{Geelkaart|56|66}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Rene Ranger]], [[Stephen Brett]], [[Alby Mathewson]], [[Paul Williams]], [[Tom McCartney]], [[Joe Rokocoko]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Brett]] (6)<br />'''Strafdoele:''' [[Stephen Brett]] (3) | stadion = [[Ellispark-stadion|Coca-Cola Park]], [[Johannesburg]] | bywoning = 3,527 | skeidsregter = [[Mark Lawrence]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} * Die uitslag van hierdie wedstryd het veroorsaak dat die Lions die rekord vir die meeste agtereenvolgende verliese in een Superrugbyseisoen gebreek het. {{rugbywedstryd | datum = 8 Mei 2010 | tyd = 17:05 | tuis = [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 29 – 14 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18306&category=&leagueid=752&homeid=7842&awayid=7845&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Western Force (Superrugbyspan)|Force]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Naas Olivier]], [[Sarel Pretorius]], [[Bjorn Basson]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Naas Olivier]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Naas Olivier]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Ryan Cross]], [[David Pocock]]<br />'''Doelskoppe:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]] (2) | stadion = [[Vodacompark]], [[Bloemfontein]] | bywoning = 14,000 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Mei 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 20 – 14 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18307&category=&leagueid=752&homeid=7840&awayid=7843&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Odwa Ndugane]], [[Ruan Pienaar]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ruan Pienaar]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Ruan Pienaar]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]], [[Francois Louw]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (2) | stadion = [[Kings Park-stadion|ABSA-stadion]], [[Durban]] | bywoning = 30,452<ref>{{en}} http://www.sharksrugby.co.za/news/general/100508/Sharks_Pressure_Downs_Stormers {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511083326/http://www.sharksrugby.co.za/news/general/100508/Sharks_Pressure_Downs_Stormers |date=11 Mei 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Stuart Dickinson]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} === Week 14 === {{rugbywedstryd | datum = 14 Mei 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 40 – 22 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18311&category=&leagueid=752&homeid=7836&awayid=7834&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Sean Maitland]], [[Kieran Read]], [[Owen Franks]], [[Richie McCaw]], [[Zac Guildford]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Carter]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Carter]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Tyrone Smith]], [[Ben Alexander]], [[Huia Edmonds]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Matt Giteau]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Matt Giteau]] | stadion = [[AMI-stadion]], [[Christchurch]] | bywoning = 28,000<ref>{{en}} http://www.stuff.co.nz/sport/rugby/super-14/3700904/Crusaders-defeat-Brumbies-into-Super-14-semis</ref> | skeidsregter = [[Bryce Lawrence]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 14 Mei 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 32 – 16 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18309&category=&leagueid=752&homeid=7844&awayid=7838&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] | tuispunte = '''Driee:''' [[Kurtley Beale]] (2), [[Drew Mitchell]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Berrick Barnes]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Berrick Barnes]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Lachlan Turner]] {{Geelkaart|66|67}} | wegpunte = '''Drie:''' [[David Smith (rugbyspeler)|David Smith]]<br />'''Doelskop:''' [[Piri Weepu]]<br />'''Strafdoele:''' [[Piri Weepu]] (3) | stadion = [[Stadion Australië|ANZ-stadion]], [[Sydney]] | bywoning = 31,492<ref>{{en}} http://www.super14.com/news/viewarticle.asp?id=25881 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100517084237/http://www.super14.com/news/viewarticle.asp?id=25881 |date=17 Mei 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Chris Pollock]] ([[Nieu-Seelandse Rugbyunie|NS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 14 Mei 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 27 – 22 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18310&category=&leagueid=752&homeid=7840&awayid=7845&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|AUS}} [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Lwazi Mvovo]], [[Ryan Kankowski]], [[Jacques Botes]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ruan Pienaar]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Ruan Pienaar]] (3) | wegpunte = '''Drie:''' [[Nick Cummings]]<br />'''Doelskop:''' [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]]<br />'''Strafdoele:''' [[Brett Sheehan]] (2), [[James O'Connor (rugbyspeler)|James O'Connor]] (3) | stadion = [[Kings Park-stadion|ABSA-stadion]], [[Durban]] | bywoning = 17,758<ref>{{en}} http://www.sharksrugby.co.za/news/general/100514/Finishing_on_a_High {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519163002/http://www.sharksrugby.co.za/news/general/100514/Finishing_on_a_High |date=19 Mei 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Pro Legoete]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 15 Mei 2010 | tyd = 19:35 | tuis = [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] {{vlagikoon|NZL}} | telling = 30 – 20 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18308&category=&leagueid=752&homeid=7832&awayid=7835&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Paul Williams (rugbyspeler)|Paul Williams]], [[Benson Stanley]], [[Alby Mathewson]], [[Rudi Wulf]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[Stephen Brett]]<br />'''Strafdoel:''' [[Stephen Brett]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Liam Messam]], [[Save Tokula]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Trent Renata]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Trent Renata]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Colin Bourke]] {{Geelkaart|31|41}} | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 17,000 <ref>{{en}} http://www.rss14.co.nz/s14news/13016/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724194332/http://www.rss14.co.nz/s14news/13016/ |date=24 Julie 2011 }}</ref> | skeidsregter = [[Paul Marks]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 15 Mei 2010 | tyd = 19:40 | tuis = [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] {{vlagikoon|AUS}} | telling = 38 – 36 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18312&category=&leagueid=752&homeid=7839&awayid=7837&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Digby Ioane]], [[Radike Samo]], [[Peter Hynes]], [[Quade Cooper]], [[Poutasie Luafutu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Quade Cooper]] (4)<br />'''Kaarte:''' [[Van Humphries]] {{Geelkaart|36|46}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Israel Dagg]], [[Chris King]], [[Fetu'u Vainikolo]] (2), [[Jason Rutledge]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Israel Dagg]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Israel Dagg]] | stadion = [[Suncorpstadion]], [[Brisbane]] | bywoning = 26,700 <ref>{{en}} http://www.theroar.com.au/2010/05/16/weary-reds-entertain-right-down-to-last-second/</ref> | skeidsregter = [[Steve Walsh]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 15 Mei 2010 | tyd = 15:00 | tuis = [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 59 – 10 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18313&category=&leagueid=752&homeid=7842&awayid=7833&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Bjorn Basson]] (2), [[Sarel Pretorius]] (2), [[Barend Pieterse]], [[Corné Uys]], [[Hennie Daniller]] (2), [[Coenie Oosthuizen]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Naas Olivier]] (6), [[Louis Strydom]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Michael Killian]]<br />'''Doelskop:''' [[Herkie Kruger]]<br />'''Strafdoel:''' [[Herkie Kruger]] | stadion = [[Noordwes-stadion]], [[Welkom]] | bywoning = 10,345 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 15 Mei 2010 | tyd = 17:05 | tuis = [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 38 – 10 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18314&category=&leagueid=752&homeid=7843&awayid=7841&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Bryan Habana]] (2), [[Andries Bekker]], [[Jaque Fourie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (4)<br />'''Kaarte:''' [[Bryan Habana]] {{Geelkaart|77|80}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Ruan Snyman]]<br />'''Doelskop:''' [[Francois Brummer]]<br />'''Strafdoel:''' [[Jacques-Louis Potgieter]]<br />'''Kaarte:''' [[De Wet Barry]] {{Geelkaart|52|62}} | stadion = [[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] | bywoning = 48,739 <ref>{{en}} http://super14.com/news/viewarticle.asp?id=25908 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100517083904/http://www.super14.com/news/viewarticle.asp?id=25908 |date=17 Mei 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} === Uitspeelwedstryde === {{Tabel Beker 4 | RD1 = Halfeindronde | RD2 = Eindronde | RD1-hofie01 = 22 Mei 2010 – [[Orlandostadion]], [[Soweto]] | RD1-span01 = {{vlagikoon|RSA}} '''[[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]]''' | RD1-telling01 = '''39''' | RD1-span02 = {{vlagikoon|NZL}} [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] | RD1-telling02 = 24 | RD1-hofie02 = 22 Mei 2010 – [[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] | RD1-span03 = {{vlagikoon|RSA}} '''[[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]]''' | RD1-telling03 = '''25''' | RD1-span04 = {{vlagikoon|AUS}} [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] | RD1-telling04 = 6 | RD2-hofie01 = 29 Mei 2010 – [[Orlandostadion]], [[Soweto]] | RD2-span01 = {{vlagikoon|RSA}} '''[[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]]''' | RD2-telling01 = '''25''' | RD2-span02 = {{vlagikoon|RSA}} [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] | RD2-telling02 = 6 }} ==== Halfeindronde ==== {{rugbywedstryd | datum = 22 Mei 2010 | tyd = 17:00 | tuis = [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 39 – 24 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18978&category=&leagueid=752&homeid=7841&awayid=7836&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] | tuispunte = '''Drieë:''' [[Pierre Spies]], [[Zane Kirchner]], [[Fourie du Preez]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (6) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Richie McCaw]], [[Sean Maitland]], [[Sam Whitelock]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Carter]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Dan Carter]] | stadion = [[Orlandostadion]], [[Soweto]] | bywoning = 38,534 <ref>{{en}} http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=18978{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | skeidsregter = [[Stuart Dickinson]] ([[Australiese Rugbyunie|AUS]]) }} {{rugbywedstryd | datum = 22 Mei 2010 | tyd = 19:10 | tuis = [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 25 – 6 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18977&category=&leagueid=752&homeid=7843&awayid=7844&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|NZL}} [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Juan de Jongh]]<br />'''Doelskop:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]]<br />'''Strafdoele:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (6) | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Berrick Barnes]]<br />'''Skepdoel:''' [[Berrick Barnes]] | stadion = [[Nuwelandstadion|Nuweland]], [[Kaapstad]] | bywoning = 47,976 <ref>{{en}} http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=18977{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | skeidsregter = [[Mark Lawrence]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} ==== Eindronde ==== {{rugbywedstryd | datum = 29 Mei 2010 | tyd = 17:00 | tuis = [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] {{vlagikoon|RSA}} | telling = 25 – 17 | rapport = [http://www.sarugby.net/matchbreakdown.aspx?id=18979&category=&leagueid=752&homeid=7841&awayid=7843&fullview=true Verslag] | weg = {{vlagikoon|RSA}} [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] | tuispunte = '''Drie:''' [[Francois Hougaard]]<br />'''Doelskop:''' [[Morné Steyn]]<br />'''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (6) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Bryan Habana]], [[Pieter Louw]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Peter Grant (rugbypeler)|Peter Grant]] | stadion = [[Orlandostadion]], [[Soweto]] | bywoning = 40,000 <ref>{{en}} http://www.rugby365.com/tournaments/super14/news/2439141.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602134315/http://www.rugby365.com/tournaments/super14/news/2439141.htm |date= 2 Junie 2010 }}</ref> | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|SA]]) }} == Spelerstatistieke == {{Col-start}} {{Col-2}} === Voorste driedrukkers === {| class="wikitable" |- !colspan=9 |Top 15 driedrukkers ([http://www.super14.com/stats/2010/default.asp Statistiek]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) |- !Pos !Naam !Drieë !Gespeel !Span |- bgcolor="#d0ffd0" |rowspan=2| 1 | align="left"| [[Drew Mitchell]] | '''9''' || 14 || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] |- | align="left"| [[Joe Rokocoko]] | '''9''' || 13 || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] |- |3 | align="left"| [[Gerhard van den Heever]] | '''8''' || 13 || [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] |- |rowspan=7| 4 | align="left"| [[Ben Alexander]] | '''7''' || 13 || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |- | align="left"| [[Jaque Fourie]] | '''7''' || 15 || [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] |- | align="left"| [[Sean Maitland]] | '''7''' || 14 || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |- | align="left"| [[Bryan Habana]] | '''7''' || 14 || [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] |- | align="left"| [[Rene Ranger]] | '''7''' || 13 || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] |- | align="left"| [[David Smith]] | '''7''' || 11 || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |- | align="left"| [[Francois Hougaard]] | '''7''' || 12 || [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] |- |rowspan=5| 9 | align="left"| [[Alby Mathewson]] | '''6''' || 13 || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] |- | align="left"| [[Zac Guildford]] | '''6''' || 14 || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |- | align="left"| [[Ma’a Nonu]] | '''6''' || 13 || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]] |- | align="left"| [[Michael Killian]] | '''6''' || 12 || [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] |- | align="left"| [[Lachlan Turner]] | '''6''' || 14 || [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] |} {{Col-2}} === Voorste puntemakers === {| class="wikitable" |- !colspan=9|Top 9 voorste puntemakers ([http://www.super14.com/stats/2010/default.asp Statistiek]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) |- !Pos !Naam !Punte !Gespeel !Span |- bgcolor="#d0ffd0" |1 |[[Morné Steyn]] |'''263''' (5 Drieë, 38 Doel, 51 Straf, 3 Skep)|| 14 || [[Bulls (Superrugbyspan)|Bulls]] |- |2 |[[Quade Cooper]] |'''171''' (5 Drieë, 31 Doel, 27 Straf, 1 Skep)|| 13 || [[Reds (Superrugbyspan)|Reds]] |- |3 |[[Dan Carter]] |'''153''' (1 Drie, 26 Doel, 30 Straf, 2 Skep)|| 13 || [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] |- |rowspan=2| 4 |[[Stephen Brett]] |'''141''' (2 Drieë, 28 Doel, 23 Straf, 2 Skep)|| 13 || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] |- |[[Peter Grant (rugbyspeler)|Peter Grant]] |'''141''' (1 Drie, 20 Doel, 32 Straf)|| 14 || [[Stormers (Superrugbyspan)|Stormers]] |- |6 |[[Matt Giteau]] |'''136''' (1 Drie, 25 Doel, 26 Straf, 1 Skep)|| 12 || [[Brumbies (Superrugbyspan)|Brumbies]] |- |7 |[[Stephen Donald]] |'''129''' (2 Drieë, 22 Doel, 25 Straf)|| 10 || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]] |- |rowspan=2| 8 |[[Naas Olivier]] |'''112''' (1 Drie, 19 Doel, 21 Straf, 2 Skep)|| 12 || [[Cheetahs (Superrugbyspan)|Cheetahs]] |- |[[Ruan Pienaar]] |'''112''' (3 Drieë, 17 Doel, 20 Straf, 1 Skep)|| 13 || [[Sharks (Superrugbyspan)|Sharks]] |- |} {{Col-end}} == Sien ook == * [[Super 14 konsessie-areas]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{en}} {{cite web |url=http://www.saru.co.za/default.asp?des=article&id=278342 |title=Super 14 loting aangekondig |work=saru.co.za |publisher=Suid-Afrikaanse Rugbyunie |accessdate=17 November 2008 |archive-date=10 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310175438/http://www.saru.co.za/default.asp?des=article&id=278342 |url-status=dead }} * {{en}} {{cite web |url=http://www.super14.com/fixtures/ |title=2009 Super 14 Wedstryddatums |work=super14.com |publisher=Super 14 |accessdate=17 November 2008 |archive-date=18 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218073900/http://www.super14.com/fixtures/ |url-status=dead }} * {{en}} {{cite web |url=http://aru.rugby.com.au/get_onside/newsletter/article/080131_feature_one,77214.html/newsletter/77217 |title=Nuwe reëls uiteengesit |work=rugby.com.au |publisher=Australiese Rugbyunie |accessdate=3 Februarie 2008 |archive-date=13 Oktober 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091013155915/http://aru.rugby.com.au/get_onside/newsletter/article/080131_feature_one,77214.html/newsletter/77217 |url-status=dead }} * {{en}} {{cite web |url=http://www.itsrugby.co.uk/result-super14-2008.html |title=2009 Super 14 Fixtures |publisher=itsrugby.co.uk }} {{Superrugby}} {{DEFAULTSORT:Superrugbyseisoen 2010}} [[Kategorie:Sport in 2010]] [[Kategorie:Superrugby]] s5tjasid65490d9s5tg770pte5q0a82 0 45779 2902571 2656654 2026-05-09T06:02:37Z ~2026-28038-36 207390 Sy geboortejaar is 1962 en nie 1963 soos dit was nie... 2902571 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Worsie Visser | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam =Hermias Cornelis Visser | alias = | geboortedatum = [[3 September]] [[1962]] | geboorteplek =Vredendal | oorsprong = | sterfdatum = [[4 Mei]] [[1998]] | sterfplek = [[Saldanha]] | genre = Ligte Afrikaanse musiek | beroep = Sanger | instrument = Stem | jare_aktief = | etiket = Gazania-musiek | assosiasies = [[Zirk Bergh]] | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} Hermias Cornelis ('''Worsie''') '''Visser''' (3 September [[1963|1962]] – [[4 Mei]] [[1998]]) was 'n bekende [[Afrikaans]]e sanger. Visser was bekend vir liedjies soos ''Lekker ou Jan'', ''Ek en My Meisie'', ''Boesmanland'', ''Gee die Hond Wind'' en ''Osbraai op Kromdraai''. Hy is op 35-jarige ouderdom in 'n vliegtuigongeluk by [[Saldanha]] oorlede.<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1998/05/06/1/12.html Medelye oor Worsie se dood stroom in van oor wêreld]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Die Burger]], 6 Mei 1998.</ref><ref>Wallis, F. (2000). Nuusdagboek: feite en fratse oor 1000 jaar, Kaapstad: [[Human & Rousseau]]</ref> Ná sy dood het dit bekend geword dat sy [[stembande]] besig was om in te gee en dat sy sangloopbaan waarskynlik verby was.<ref>[http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/rapport/1998/09/20/6/11.html Nog g'n lig op Worsie se rampdood] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015933/http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/rapport/1998/09/20/6/11.html |date= 5 Maart 2016 }}, [[Rapport]], 20 September 1998</ref> Visser se broer, Michiel, het die [[baskitaar]] in Worsie se Boesmanland-orkes gespeel. Hy het later self 'n paar CD's uitgereik, onder andere ''Kom kuier by my'', ''Lekker Boesmanland'', ''Hier's ek weer'' en ''Bitter snare''. Een van Worsie se kitaarspelers, [[Zirk Bergh]], later 'n sanger uit <!-- korrekte Afrikaans -->eie reg, het homself en verskeie ander op 14 Desember 2013 om die lewe gebring. == Diskografie == * ''Die Boesmanland Bundel'', 2009 * ''Dis My Kontrei'' * ''Vroeteltreffers Uit Boesmanland'', 2004 * ''Res Van Die Bes – Nog Meer Treffers Van Doerietyd'' * ''Seun Van Bitterfontein'' * ''Treffers Van Doerie Tyd Tot Nou,'' 2004 TRIO * ''Ou Bokke En Groen Blare'' * ''Gee Die Hond Wind'' * ''Lekker Ou Jan, ''1997 TRIO * ''Pa Se Klong LP,'' 1991 VENUS/TRIO * ''My Hart Is Daar LP,'' 1988 TRIO * ''Gee Hom Gas'' * ''Dis My Kontrei'' LP * ''Die WP Bossanova / Dankie Is Maar Al 7'', 1965 VENUS == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Afrikaanse musiek]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikante]] == Eksterne skakels == * {{YouTube|UehprsvaWr8|Boesmanland}} * {{YouTube|tuKmr2YpaGY|Ek en my meisie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Visser, Worsie}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Sterftes in 1998]] gkxqopym6y8rudfm3v1fte63bwh9ui5 0 47428 2902385 2900382 2026-05-08T13:30:36Z SpesBona 2720 /* Sterftes */ + [[Festus Mogae]] 2902385 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|teks=Die Irannese opperleier Ali Chamenei is in gekoördineerde Amerikaans-Israeliese lugaanvalle dood}} Die '''jaar 2026''' is 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dis is die 26ste jaar van die [[21ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Siprus]] neem die voorsitterskap van die [[Europese Unie]] by [[Denemarke]] oor. * 1 Januarie – Bulgarye skakel na die [[euro]] oor en word die 21ste land in die Eurosone. * [[3 Januarie]] – Die [[Amerikaanse aanvalle in Venezuela in 2026|Verenigde State loods lugaanvalle]] op verskeie plekke in Noord-[[Venezuela]], waartydens die Venezolaanse president [[Nicolás Maduro]] en sy vrou [[Cilia Flores]] gevange geneem en uit die land gevlieg is. * [[15 Januarie]] – [[Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. * [[22 Januarie]] – Die ondertekeningseremonie vir die stigtingshandves van die [[Vredesraad]] vind plaas op die kantlyn van die 56ste [[Wêreld- Ekonomiese Forum]] in [[Davos]], [[Switserland]]. * [[6 Februarie]] – Die [[Olimpiese Winterspele 2026|25ste Olimpiese Winterspele]] begin in [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], [[Italië]]. * [[20 Februarie]] – Afsluitingseremonie van die Olimpiese Winterspele 2026. * [[23 Februarie]] – Die [[Nederland]]se [[Jetten-kabinet]] word saamgestel. * [[7 Februarie]]–[[8 Maart]] – Die [[T20I-wêreldbeker 2026|10de T20I-wêreldbeker]] word in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] aangebied en deur [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] gewen. * [[10 Februarie]] – ‘n [[2026 Tumbler Ridge-skietery|Massaskietery]] vind plaas in Tumbler Ridge, [[Brits-Columbië]], [[Kanada]], met 36 totale ongevalle (9 dood en 27 beseer). * [[28 Februarie]] – [[Israel]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] loods grootskaalse [[Aanvalle op Iran in 2026|lugaanvalle]] op Iran wat onder andere tot die dood van die Irannese opperleier [[Ali Chamenei]] lei. * [[4 Maart]]–[[13 Maart]] – Die [[Paralimpiese Winterspele 2026|14de Paralimpiese Winterspele]] word in Milaan en Cortina d'Ampezzo gehou. * [[25 Maart]] – Sarah Mullally word die eerste vroulike [[aartsbiskop van Kantelberg]] en daarmee van die [[Kerk van Engeland]]. * [[25 April]] – ‘n [[Withuis Korrespondente aandete-skietery in 2026|Aanvaller trek skote af naby die hoofsekuriteitsondersoekarea]] tydens die jaarlikse [[Withuis]]-korrespondente-ete by die Washington Hilton in [[Washington D.C.]], wat deur president [[Donald Trump]], Eerste Dame [[Melania Trump]], Visepresident [[JD Vance]] en lede van die kabinet bygewoon is. * [[14 Mei]] – [[Hemelvaartsdag]]. * [[11 Junie]]–[[19 Julie]] – Die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|23ste Sokker-Wêreldkampioenskap]] word in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] aangebied. * [[12 Junie]]–[[5 Julie]] – Die [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|10de T20I-vrouewêreldbeker]] word in [[Engeland]] aangebied. * [[1 Julie]] – [[Republiek Ierland|Ierland]] neem die voorsitterskap van die Europese Unie by Siprus oor. * [[4 Julie]] – Presies 250 jaar gelede word die [[Verenigde State van Amerika]] onafhanklik deur hulle ''Onafhanklikheidsverklaring''. * [[10 Junie]] – [[Antoni Gaudí]] is 100 jaar gelede oorlede. * [[16 November]] – Die [[Afrikaanse Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. == Sterftes == * [[18 Januarie]] – [[Patsy King]], [[Australië|Australiese]] aktrise (* [[1930]]). * [[30 Januarie]] – [[Diana Ferrus]], Afrikaanse digter en skrywer (* [[1953]]). * [[11 Februarie]] – [[James van der Beek]], Amerikaanse akteur en skrywer (* [[1977]]). * [[15 Februarie]] – [[Robert Duvall]], Amerikaanse akteur (* [[1931]]). * [[17 Februarie]] – [[Jesse Jackson]] sr., Amerikaanse burgerregte-aktivis (* [[1941]]). * [[18 Februarie]] – [[Clem Sunter]], [[Suid-Afrikaanse]] [[toekomskundige]], [[Scenariobeplanning|scenario-beplanner]], sakeleier en skrywer(* [[1944]]). * [[19 Februarie]] – [[Eric Dane]], Amerikaanse [[akteur]] en vervaardiger (* [[1972]]). * [[4 Maart]] – [[Mosiuoa Lekota]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1948]]). * 4 Maart – [[Soli Philander]], Suid-Afrikaanse akteur, komediant, regisseur en televisie-aanbieder (* [[1961]]). * [[8 Maart]] – [[Walid Khalidi]], Palestynse historikus (* [[1925]]). * [[14 Maart]] – [[Jürgen Habermas]], Duitse filosoof en sosioloog (* [[1929]]). * [[17 Maart]] – [[Ali Larijani]], [[Iran]]se politikus, militêre offisier en filosoof (* [[1958]]). * [[19 Maart]] – [[Chuck Norris]], Amerikaanse akteur en vegkunstenaar (* [[1940]]). * 19 Maart – [[Nicholas Haysom]], Suid-Afrikaanse prokureur, anti-apartheidsaktivis en diplomaat (* [[1952]]). * [[3 April]] – [[Ruan Fourie]], Afrikaanse digter (* [[1994]]). * [[7 April]] – [[Mircea Lucescu]], [[Roemenië|Roemeense]] [[Sokker|sokkerspeler]] en afrigter (* [[1945]]). * [[19 April]] – [[Jan Wilkens]], Suid-Afrikaanse professionele stoeier (* [[1942]]). * [[27 April]] – [[Mimi Coertse]], Suid-Afrikaanse koloratuursopraan (* [[1932]]). * [[29 April]] – [[Craig Venter]], Amerikaanse molekulêre bioloog en sakeman (* [[1946]]). * [[8 Mei]] – [[Festus Mogae]], [[Botswana]]-politikus en derde president van Botswana (1998–2008) (* [[1939]]). [[Kategorie:2026| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] l1tu4xslvho630my8gxmjs4embdzpco 2902388 2902385 2026-05-08T13:48:28Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ 2902388 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|teks=Die Irannese opperleier Ali Chamenei is in gekoördineerde Amerikaans-Israeliese lugaanvalle dood}} Die '''jaar 2026''' is 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dis is die 26ste jaar van die [[21ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Siprus]] neem die voorsitterskap van die [[Europese Unie]] by [[Denemarke]] oor. * 1 Januarie – Bulgarye skakel na die [[euro]] oor en word die 21ste land in die Eurosone. * [[3 Januarie]] – Die [[Amerikaanse aanvalle in Venezuela in 2026|Verenigde State loods lugaanvalle]] op verskeie plekke in Noord-[[Venezuela]], waartydens die Venezolaanse president [[Nicolás Maduro]] en sy vrou [[Cilia Flores]] gevange geneem en uit die land gevlieg is. * [[15 Januarie]] – [[Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. * [[22 Januarie]] – Die ondertekeningseremonie vir die stigtingshandves van die [[Vredesraad]] vind plaas op die kantlyn van die 56ste [[Wêreld- Ekonomiese Forum]] in [[Davos]], [[Switserland]]. * [[6 Februarie]] – Die [[Olimpiese Winterspele 2026|25ste Olimpiese Winterspele]] begin in [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], [[Italië]]. * [[20 Februarie]] – Afsluitingseremonie van die Olimpiese Winterspele 2026. * [[23 Februarie]] – Die [[Nederland]]se [[Jetten-kabinet]] word saamgestel. * [[7 Februarie]]–[[8 Maart]] – Die [[T20I-wêreldbeker 2026|10de T20I-wêreldbeker]] word in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] aangebied en deur [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] gewen. * [[10 Februarie]] – ‘n [[2026 Tumbler Ridge-skietery|Massaskietery]] vind plaas in Tumbler Ridge, [[Brits-Columbië]], [[Kanada]], met 36 totale ongevalle (9 dood en 27 beseer). * [[28 Februarie]] – [[Israel]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] loods grootskaalse [[Aanvalle op Iran in 2026|lugaanvalle]] op Iran wat onder andere tot die dood van die Irannese opperleier [[Ali Chamenei]] lei. * [[4 Maart]]–[[13 Maart]] – Die [[Paralimpiese Winterspele 2026|14de Paralimpiese Winterspele]] word in Milaan en Cortina d'Ampezzo gehou. * [[25 Maart]] – Sarah Mullally word die eerste vroulike [[aartsbiskop van Kantelberg]] en daarmee van die [[Kerk van Engeland]]. * [[25 April]] – ‘n [[Withuis Korrespondente aandete-skietery in 2026|Aanvaller trek skote af naby die hoofsekuriteitsondersoekarea]] tydens die jaarlikse [[Withuis]]-korrespondente-ete by die Washington Hilton in [[Washington D.C.]], wat deur president [[Donald Trump]], Eerste Dame [[Melania Trump]], Visepresident [[JD Vance]] en lede van die kabinet bygewoon is. * [[14 Mei]] – [[Hemelvaartsdag]]. * [[11 Junie]]–[[19 Julie]] – Die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|23ste Sokker-Wêreldkampioenskap]] word in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] aangebied. * [[12 Junie]]–[[5 Julie]] – Die [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|10de T20I-vrouewêreldbeker]] word in [[Engeland]] aangebied. * [[1 Julie]] – [[Republiek Ierland|Ierland]] neem die voorsitterskap van die Europese Unie by Siprus oor. * [[4 Julie]] – Presies 250 jaar gelede word die [[Verenigde State van Amerika]] onafhanklik deur hulle ''Onafhanklikheidsverklaring''. * [[10 Junie]] – [[Antoni Gaudí]] is 100 jaar gelede oorlede. * [[16 November]] – Die [[Afrikaanse Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. == Sterftes == * [[18 Januarie]] – [[Patsy King]], [[Australië|Australiese]] aktrise (* [[1930]]). * [[30 Januarie]] – [[Diana Ferrus]], Afrikaanse digter en skrywer (* [[1953]]). * [[11 Februarie]] – [[James van der Beek]], Amerikaanse akteur en skrywer (* [[1977]]). * [[15 Februarie]] – [[Robert Duvall]], Amerikaanse akteur (* [[1931]]). * [[17 Februarie]] – [[Jesse Jackson]] sr., Amerikaanse burgerregte-aktivis (* [[1941]]). * [[18 Februarie]] – [[Clem Sunter]], [[Suid-Afrikaanse]] [[toekomskundige]], [[Scenariobeplanning|scenario-beplanner]], sakeleier en skrywer (* [[1944]]). * [[19 Februarie]] – [[Eric Dane]], Amerikaanse [[akteur]] en vervaardiger (* [[1972]]). * [[4 Maart]] – [[Mosiuoa Lekota]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1948]]). * 4 Maart – [[Soli Philander]], Suid-Afrikaanse akteur, komediant, regisseur en televisie-aanbieder (* [[1961]]). * [[8 Maart]] – [[Walid Khalidi]], Palestynse historikus (* [[1925]]). * [[14 Maart]] – [[Jürgen Habermas]], Duitse filosoof en sosioloog (* [[1929]]). * [[17 Maart]] – [[Ali Larijani]], [[Iran]]se politikus, militêre offisier en filosoof (* [[1958]]). * [[19 Maart]] – [[Chuck Norris]], Amerikaanse akteur en vegkunstenaar (* [[1940]]). * 19 Maart – [[Nicholas Haysom]], Suid-Afrikaanse prokureur, anti-apartheidsaktivis en diplomaat (* [[1952]]). * [[3 April]] – [[Ruan Fourie]], Afrikaanse digter (* [[1994]]). * [[7 April]] – [[Mircea Lucescu]], [[Roemenië|Roemeense]] [[Sokker|sokkerspeler]] en afrigter (* [[1945]]). * [[19 April]] – [[Jan Wilkens]], Suid-Afrikaanse professionele stoeier (* [[1942]]). * [[27 April]] – [[Mimi Coertse]], Suid-Afrikaanse koloratuursopraan (* [[1932]]). * [[29 April]] – [[Craig Venter]], Amerikaanse molekulêre bioloog en sakeman (* [[1946]]). * [[8 Mei]] – [[Festus Mogae]], [[Botswana]]-politikus en derde president van Botswana (1998–2008) (* [[1939]]). [[Kategorie:2026| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] j81uxhybjesjzq30hiefyzqrgqp9uot 2902390 2902388 2026-05-08T14:02:20Z Aliwal2012 39067 /* Gebeure */ 2902390 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|teks=Die Irannese opperleier Ali Chamenei is in gekoördineerde Amerikaans-Israeliese lugaanvalle dood}} Die '''jaar 2026''' is 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dis is die 26ste jaar van die [[21ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Siprus]] neem die voorsitterskap van die [[Europese Unie]] by [[Denemarke]] oor. * 1 Januarie – Bulgarye skakel na die [[euro]] oor en word die 21ste land in die Eurosone. * [[3 Januarie]] – Die [[Amerikaanse aanvalle in Venezuela in 2026|Verenigde State loods lugaanvalle]] op verskeie plekke in Noord-[[Venezuela]], waartydens die Venezolaanse president [[Nicolás Maduro]] en sy vrou [[Cilia Flores]] gevange geneem en uit die land gevlieg is. * [[15 Januarie]] – [[Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. * [[22 Januarie]] – Die ondertekeningseremonie vir die stigtingshandves van die [[Vredesraad]] vind plaas op die kantlyn van die 56ste [[Wêreld- Ekonomiese Forum]] in [[Davos]], [[Switserland]]. * [[6 Februarie]] – Die [[Olimpiese Winterspele 2026|25ste Olimpiese Winterspele]] begin in [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], [[Italië]]. * [[20 Februarie]] – Afsluitingseremonie van die Olimpiese Winterspele 2026. * [[23 Februarie]] – Die [[Nederland]]se [[Jetten-kabinet]] word saamgestel. * [[7 Februarie]]–[[8 Maart]] – Die [[T20I-wêreldbeker 2026|10de T20I-wêreldbeker]] word in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] aangebied en deur [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] gewen. * [[10 Februarie]] – ‘n [[2026 Tumbler Ridge-skietery|Massaskietery]] vind plaas in Tumbler Ridge, [[Brits-Columbië]], [[Kanada]], met 36 totale ongevalle (9 dood en 27 beseer). * [[28 Februarie]] – [[Israel]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] loods grootskaalse [[Aanvalle op Iran in 2026|lugaanvalle]] op Iran wat onder andere tot die dood van die Irannese opperleier [[Ali Chamenei]] lei. * [[4 Maart]]–[[13 Maart]] – Die [[Paralimpiese Winterspele 2026|14de Paralimpiese Winterspele]] word in Milaan en Cortina d'Ampezzo gehou. * [[25 Maart]] – Sarah Mullally word die eerste vroulike [[aartsbiskop van Kantelberg]] en daarmee van die [[Kerk van Engeland]]. * [[25 April]] – ‘n [[Withuis Korrespondente aandete-skietery in 2026|Aanvaller trek skote af naby die hoofsekuriteitsondersoekarea]] tydens die jaarlikse ete vir [[Withuis]]korrespondente by die Washington Hilton in [[Washington D.C.]], wat deur president [[Donald Trump]], [[Eerste Dame]] [[Melania Trump]], Visepresident [[J.D. Vance]] en lede van die kabinet bygewoon is. * [[14 Mei]] – [[Hemelvaartsdag]]. * [[11 Junie]]–[[19 Julie]] – Die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|23ste Sokker-Wêreldkampioenskap]] word in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] aangebied. * [[12 Junie]]–[[5 Julie]] – Die [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|10de T20I-vrouewêreldbeker]] word in [[Engeland]] aangebied. * [[1 Julie]] – [[Republiek Ierland|Ierland]] neem die voorsitterskap van die Europese Unie by Siprus oor. * [[4 Julie]] – Presies 250 jaar gelede word die [[Verenigde State van Amerika]] onafhanklik deur hulle ''Onafhanklikheidsverklaring''. * [[10 Junie]] – [[Antoni Gaudí]] is 100 jaar gelede oorlede. * [[16 November]] – Die [[Afrikaanse Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. == Sterftes == * [[18 Januarie]] – [[Patsy King]], [[Australië|Australiese]] aktrise (* [[1930]]). * [[30 Januarie]] – [[Diana Ferrus]], Afrikaanse digter en skrywer (* [[1953]]). * [[11 Februarie]] – [[James van der Beek]], Amerikaanse akteur en skrywer (* [[1977]]). * [[15 Februarie]] – [[Robert Duvall]], Amerikaanse akteur (* [[1931]]). * [[17 Februarie]] – [[Jesse Jackson]] sr., Amerikaanse burgerregte-aktivis (* [[1941]]). * [[18 Februarie]] – [[Clem Sunter]], [[Suid-Afrikaanse]] [[toekomskundige]], [[Scenariobeplanning|scenario-beplanner]], sakeleier en skrywer (* [[1944]]). * [[19 Februarie]] – [[Eric Dane]], Amerikaanse [[akteur]] en vervaardiger (* [[1972]]). * [[4 Maart]] – [[Mosiuoa Lekota]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1948]]). * 4 Maart – [[Soli Philander]], Suid-Afrikaanse akteur, komediant, regisseur en televisie-aanbieder (* [[1961]]). * [[8 Maart]] – [[Walid Khalidi]], Palestynse historikus (* [[1925]]). * [[14 Maart]] – [[Jürgen Habermas]], Duitse filosoof en sosioloog (* [[1929]]). * [[17 Maart]] – [[Ali Larijani]], [[Iran]]se politikus, militêre offisier en filosoof (* [[1958]]). * [[19 Maart]] – [[Chuck Norris]], Amerikaanse akteur en vegkunstenaar (* [[1940]]). * 19 Maart – [[Nicholas Haysom]], Suid-Afrikaanse prokureur, anti-apartheidsaktivis en diplomaat (* [[1952]]). * [[3 April]] – [[Ruan Fourie]], Afrikaanse digter (* [[1994]]). * [[7 April]] – [[Mircea Lucescu]], [[Roemenië|Roemeense]] [[Sokker|sokkerspeler]] en afrigter (* [[1945]]). * [[19 April]] – [[Jan Wilkens]], Suid-Afrikaanse professionele stoeier (* [[1942]]). * [[27 April]] – [[Mimi Coertse]], Suid-Afrikaanse koloratuursopraan (* [[1932]]). * [[29 April]] – [[Craig Venter]], Amerikaanse molekulêre bioloog en sakeman (* [[1946]]). * [[8 Mei]] – [[Festus Mogae]], [[Botswana]]-politikus en derde president van Botswana (1998–2008) (* [[1939]]). [[Kategorie:2026| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] hvkivx4r57kri5u92pna2h7v0x9o19a 0 48758 2902534 2819875 2026-05-08T22:10:59Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902534 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Wesley Sneijder | image = [[Beeld:Wesley Sneijder (15487233555) (cropped).jpg|senter|raamloos]] | caption = Wesley Sneijder in 2014 | fullname = Wesley Sneijder<ref>{{cite web |url=https://www.inter.it/en/news/2017-06-9-wesley-sneijder-dutch-charisma-and-creativity |title=Wesley Sneijder, Dutch charisma and creativity |publisher=Inter.it }}</ref><ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=8487 |title=Acta del Partido celebrado el 18 de abril de 2009, en Huelva |trans-title=Minutes of the Match held on 18 April 2009, in Huelva |publisher=Royal Spanish Football Federation |access-date=18 June 2019 |language=es }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1984|6|9|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SQUADLISTS.PDF |title=2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players: Netherlands |publisher=FIFA |page=25 |date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203092301/https://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SQUADLISTS.PDF |archive-date=3 February 2020}}</ref> | birth_place = [[Utrecht]], Nederland | height = 1,70 m<ref>{{cite web|url=http://www.inter.it/aas/squadra/player1?codgioc=G0856&L=it&stagione=2009/10 |title=Wesley Sneijder |language=it |publisher=Inter Milan |archive-url=https://web.archive.org/web/20100402201844/http://www.inter.it/aas/squadra/player1?codgioc=G0856&L=it&stagione=2009/10 |archive-date=2 April 2010}}</ref> | position = Aanvallende middelveldspeler | youthyears1 = 1990–1991 | youthclubs1 = [[VV DOS|DOS]] | youthyears2 = 1991–2002 | youthclubs2 = [[AFC Ajax|Ajax]] | years1 = 2002–2007 | clubs1 = [[AFC Ajax|Ajax]] | caps1 = 126 | goals1 = 58 | years2 = 2007–2009 | clubs2 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | caps2 = 52 | goals2 = 11 | years3 = 2009–2012 | clubs3 = [[Inter Milaan|Inter]] | caps3 = 76 | goals3 = 22 | years4 = 2012–2017 | clubs4 = [[Galatasaray SK (sokker)|Galatasaray]] | caps4 = 124 | goals4 = 46 | years5 = 2017 | clubs5 = [[OGC Nice|Nice]] | caps5 = 5 | goals5 = 0 | years6 = 2017–2019 | clubs6 = [[Al-Gharafa Sports Club|Al-Gharafa]] | caps6 = 22 | goals6 = 19 | totalcaps = 405 | totalgoals = 134 | nationalyears1 = 2000–2001 | nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland O/17]] | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2001–2002 | nationalteam2 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland O/19]] | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2003 | nationalteam3 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland O/21]] | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2003–2018 | nationalteam4 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Netherlands]] | nationalcaps4 = 134 | nationalgoals4 = 31 }} '''Wesley Sneijder''' (gebore op [[9 Junie]] [[1984]] in [[Utrecht (munisipaliteit)|Utrecht]])<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=215002/index.html|title=FIFA Tournaments - Players & Coaches - Wesley SNEIJDER|archive-url=https://web.archive.org/web/20080613164405/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=215002/index.html|archive-date=13 June 2008|url-status=dead}}</ref> is 'n [[Nederland|Nederlandse]] voormalige professionele [[Sokker|sokkerspeler]]. Bekend vir sy spelmaakvermoë, is hy tydens sy hoogtepunt as een van die beste middelveldspelers in die wêreld beskou.<ref>{{Cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/568078-ranking-the-top-10-midfielders-in-world-football-xavi-iniesta-sneijder|title=Ranking the Top 10 Midfielders in World Football: Xavi, Iniesta, Sneijder...|last=Thomas|first=Blake|date=10 January 2011|website=Bleacher Report|access-date=10 December 2020}}</ref> Sneijder is 'n produk van die [[AFC Ajax|Ajax]] Jeugakademie en het sy professionele loopbaan by Ajax begin, waar hy vier trofeë gewen het en in 2004 met die Johan Cruyff-trofee bekroon is. Hy is in 2007 vir €27 miljoen aan [[Real Madrid]] verkoop, waar hy [[La Liga]] in sy eerste seisoen met die klub gewen het, en is in 2009 vir €15 miljoen na [[FC Internazionale Milano|Inter Milan]] oorgeplaas. By Inter het hy die [[Serie A]], die [[UEFA Champions League]], die [[FIFA-Klubwêreldbeker|FIFA Klubwêreldbeker]] en twee Coppa Italia-titels gewen. In 2010 is Sneijder aangewys as [[UEFA]] se middelvelder van die seisoen, en een van die drie beste middelveldspelers in die wêreld deur [[FIFA]]. Nadat hy in 2013 vir €7.5 miljoen aan [[Galatasaray SK (sokker)|Galatasaray]] verkoop is, het hy die klub gehelp om die Süper Lig in sy eerste seisoen te wen, gevolg deur die Turkse Superbeker, ná 'n 1–0 oorwinning teen aartsvyande [[Fenerbahçe SK (sokker)|Fenerbahçe]]. Hy het kort tydperke by [[OGC Nice|Nice]] en Al Gharafa deurgebring voordat hy in 2019 afgetree het. Hy het vir die [[Nederlandse nasionale sokkerspan]] in verskeie jeugspanne verskyn en in April 2003 sy debuut vir die senior nasionale span gemaak op die ouderdom van 18. Hy het daarna sy land verteenwoordig by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|FIFA Wêreldbeker in 2006]]; in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010 in Suid-Afrika]], toe hulle die eindstryd bereik het; en in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]] toe Nederland die bronsmedalje gewen het nadat hulle die gasheer [[Brasiliaanse nasionale sokkerspan|Brasilië]] in die klein finale geklop het; asook by die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 2004, 2008 en [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|2012]]. Hy is met die Bronsstewel en Silwerbal van 2010 bekroon en is ingesluit in die span van die toernooi vir Euro 2008 en die 2010 Wêreldbeker, en as speler van die wedstryd in ses van die elf wedstryde wat Oranje tydens dié twee toernooie gespeel het.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1272888/index.html|title=Forlan and Muller strike gold|date=11 July 2010|work=FIFA.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100714103428/http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1272888/index.html|archive-date=14 July 2010|access-date=28 October 2010|url-status=dead}}</ref> Met 134 wedstryde is hy die mees gespeelde Nederlandse speler van alle tye. Hy het sy internasionale uittrede in Maart 2018 aangekondig.<ref>{{cite web|url=http://www.espn.co.uk/football/netherlands/story/3405537/wesley-sneijder-retires-from-international-football-with-netherlands|title=Sneijder retires from international football|date=4 March 2018|publisher=ESPN}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * {{nl}} [http://www.sneijderofficial.com/ Sneijder se amptelike webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080520011910/http://www.sneijderofficial.com/ |date=20 Mei 2008 }} * {{en}} [http://www.footballdatabase.com/index.php?page=player&Id=1328 Profiel en statistieke van Wesley Sneijder op footballdatabase.com] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sneijder, Wesley}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1984]] [[Kategorie:Lewende mense]] guss0ck8ppqtxejinm4pwbzpbgr0s16 2902535 2902534 2026-05-08T22:12:27Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902535 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Wesley Sneijder | image = [[Beeld:Wesley Sneijder (15487233555) (cropped).jpg|senter|raamloos]] | caption = Wesley Sneijder in 2014 | fullname = Wesley Sneijder<ref>{{cite web |url=https://www.inter.it/en/news/2017-06-9-wesley-sneijder-dutch-charisma-and-creativity |title=Wesley Sneijder, Dutch charisma and creativity |publisher=Inter.it }}</ref><ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=8487 |title=Acta del Partido celebrado el 18 de abril de 2009, en Huelva |trans-title=Minutes of the Match held on 18 April 2009, in Huelva |publisher=Royal Spanish Football Federation |access-date=18 June 2019 |language=es }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1984|6|9|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SQUADLISTS.PDF |title=2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players: Netherlands |publisher=FIFA |page=25 |date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203092301/https://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SQUADLISTS.PDF |archive-date=3 February 2020}}</ref> | birth_place = [[Utrecht]], Nederland | height = 1,70 m<ref>{{cite web|url=http://www.inter.it/aas/squadra/player1?codgioc=G0856&L=it&stagione=2009/10 |title=Wesley Sneijder |language=it |publisher=Inter Milan |archive-url=https://web.archive.org/web/20100402201844/http://www.inter.it/aas/squadra/player1?codgioc=G0856&L=it&stagione=2009/10 |archive-date=2 April 2010}}</ref> | position = Aanvallende middelveldspeler | youthyears1 = 1990–1991 | youthclubs1 = [[VV DOS|DOS]] | youthyears2 = 1991–2002 | youthclubs2 = [[AFC Ajax|Ajax]] | years1 = 2002–2007 | clubs1 = [[AFC Ajax|Ajax]] | caps1 = 126 | goals1 = 58 | years2 = 2007–2009 | clubs2 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | caps2 = 52 | goals2 = 11 | years3 = 2009–2012 | clubs3 = [[Inter Milaan|Inter]] | caps3 = 76 | goals3 = 22 | years4 = 2012–2017 | clubs4 = [[Galatasaray SK (sokker)|Galatasaray]] | caps4 = 124 | goals4 = 46 | years5 = 2017 | clubs5 = [[OGC Nice|Nice]] | caps5 = 5 | goals5 = 0 | years6 = 2017–2019 | clubs6 = [[Al-Gharafa Sports Club|Al-Gharafa]] | caps6 = 22 | goals6 = 19 | totalcaps = 405 | totalgoals = 134 | nationalyears1 = 2000–2001 | nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland O/17]] | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2001–2002 | nationalteam2 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland O/19]] | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2003 | nationalteam3 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland O/21]] | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2003–2018 | nationalteam4 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Netherlands]] | nationalcaps4 = 134 | nationalgoals4 = 31 }} '''Wesley Sneijder''' (gebore op [[9 Junie]] [[1984]] in [[Utrecht (munisipaliteit)|Utrecht]])<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=215002/index.html|title=FIFA Tournaments - Players & Coaches - Wesley SNEIJDER|archive-url=https://web.archive.org/web/20080613164405/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=215002/index.html|archive-date=13 June 2008|url-status=dead}}</ref> is 'n [[Nederland|Nederlandse]] voormalige professionele [[Sokker|sokkerspeler]]. Bekend vir sy spelmaakvermoë, is hy tydens sy hoogtepunt as een van die beste middelveldspelers in die wêreld beskou.<ref>{{Cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/568078-ranking-the-top-10-midfielders-in-world-football-xavi-iniesta-sneijder|title=Ranking the Top 10 Midfielders in World Football: Xavi, Iniesta, Sneijder...|last=Thomas|first=Blake|date=10 January 2011|website=Bleacher Report|access-date=10 December 2020}}</ref> Sneijder is 'n produk van die [[AFC Ajax|Ajax]] Jeugakademie en het sy professionele loopbaan by Ajax begin, waar hy vier trofeë gewen het en in 2004 met die Johan Cruyff-trofee bekroon is. Hy is in 2007 vir €27 miljoen aan [[Real Madrid]] verkoop, waar hy [[La Liga]] in sy eerste seisoen met die klub gewen het, en is in 2009 vir €15 miljoen na [[FC Internazionale Milano|Inter Milan]] oorgeplaas. By Inter het hy die [[Serie A]], die [[UEFA Champions League]], die [[FIFA-Klubwêreldbeker|FIFA Klubwêreldbeker]] en twee Coppa Italia-titels gewen. In 2010 is Sneijder aangewys as [[UEFA]] se middelvelder van die seisoen, en een van die drie beste middelveldspelers in die wêreld deur [[FIFA]]. Nadat hy in 2013 vir €7.5 miljoen aan [[Galatasaray SK (sokker)|Galatasaray]] verkoop is, het hy die klub gehelp om die [[Süper Lig]] in sy eerste seisoen te wen, gevolg deur die Turkse Superbeker, ná 'n 1–0 oorwinning teen aartsvyande [[Fenerbahçe SK (sokker)|Fenerbahçe]]. Hy het kort tydperke by [[OGC Nice|Nice]] en Al Gharafa deurgebring voordat hy in 2019 afgetree het. Hy het vir die [[Nederlandse nasionale sokkerspan]] in verskeie jeugspanne verskyn en in April 2003 sy debuut vir die senior nasionale span gemaak op die ouderdom van 18. Hy het daarna sy land verteenwoordig by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|FIFA Wêreldbeker in 2006]], in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010 in Suid-Afrika]], toe hulle die eindstryd bereik het, en in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]] toe Nederland die bronsmedalje gewen het nadat hulle die gasheer [[Brasiliaanse nasionale sokkerspan|Brasilië]] in die klein finale geklop het, asook by die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 2004, 2008 en [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|2012]]. Hy is met die Bronsstewel en Silwerbal van 2010 bekroon en is ingesluit in die span van die toernooi vir Euro 2008 en die 2010 Wêreldbeker, en as speler van die wedstryd in ses van die elf wedstryde wat Oranje tydens dié twee toernooie gespeel het.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1272888/index.html|title=Forlan and Muller strike gold|date=11 July 2010|work=FIFA.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100714103428/http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1272888/index.html|archive-date=14 July 2010|access-date=28 October 2010|url-status=dead}}</ref> Met 134 wedstryde is hy die mees gespeelde Nederlandse speler van alle tye. Hy het sy internasionale uittrede in Maart 2018 aangekondig.<ref>{{cite web|url=http://www.espn.co.uk/football/netherlands/story/3405537/wesley-sneijder-retires-from-international-football-with-netherlands|title=Sneijder retires from international football|date=4 March 2018|publisher=ESPN}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * {{nl}} [http://www.sneijderofficial.com/ Sneijder se amptelike webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080520011910/http://www.sneijderofficial.com/ |date=20 Mei 2008 }} * {{en}} [http://www.footballdatabase.com/index.php?page=player&Id=1328 Profiel en statistieke van Wesley Sneijder op footballdatabase.com] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sneijder, Wesley}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1984]] [[Kategorie:Lewende mense]] o18st7g6qp3rcdg3wltdsw2z60bsv51 2902536 2902535 2026-05-08T22:13:07Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902536 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Wesley Sneijder | image = [[Beeld:Wesley Sneijder (15487233555) (cropped).jpg|senter|raamloos]] | caption = Wesley Sneijder in 2014 | fullname = Wesley Sneijder<ref>{{cite web |url=https://www.inter.it/en/news/2017-06-9-wesley-sneijder-dutch-charisma-and-creativity |title=Wesley Sneijder, Dutch charisma and creativity |publisher=Inter.it }}</ref><ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=8487 |title=Acta del Partido celebrado el 18 de abril de 2009, en Huelva |trans-title=Minutes of the Match held on 18 April 2009, in Huelva |publisher=Royal Spanish Football Federation |access-date=18 June 2019 |language=es }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1984|6|9|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SQUADLISTS.PDF |title=2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players: Netherlands |publisher=FIFA |page=25 |date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203092301/https://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SQUADLISTS.PDF |archive-date=3 February 2020}}</ref> | birth_place = [[Utrecht]], Nederland | height = 1,70 m<ref>{{cite web|url=http://www.inter.it/aas/squadra/player1?codgioc=G0856&L=it&stagione=2009/10 |title=Wesley Sneijder |language=it |publisher=Inter Milan |archive-url=https://web.archive.org/web/20100402201844/http://www.inter.it/aas/squadra/player1?codgioc=G0856&L=it&stagione=2009/10 |archive-date=2 April 2010}}</ref> | position = Aanvallende middelveldspeler | youthyears1 = 1990–1991 | youthclubs1 = [[VV DOS|DOS]] | youthyears2 = 1991–2002 | youthclubs2 = [[AFC Ajax|Ajax]] | years1 = 2002–2007 | clubs1 = [[AFC Ajax|Ajax]] | caps1 = 126 | goals1 = 58 | years2 = 2007–2009 | clubs2 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | caps2 = 52 | goals2 = 11 | years3 = 2009–2012 | clubs3 = [[Inter Milaan|Inter]] | caps3 = 76 | goals3 = 22 | years4 = 2012–2017 | clubs4 = [[Galatasaray SK (sokker)|Galatasaray]] | caps4 = 124 | goals4 = 46 | years5 = 2017 | clubs5 = [[OGC Nice|Nice]] | caps5 = 5 | goals5 = 0 | years6 = 2017–2019 | clubs6 = [[Al-Gharafa Sports Club|Al-Gharafa]] | caps6 = 22 | goals6 = 19 | totalcaps = 405 | totalgoals = 134 | nationalyears1 = 2000–2001 | nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland O/17]] | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2001–2002 | nationalteam2 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland O/19]] | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2003 | nationalteam3 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland O/21]] | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2003–2018 | nationalteam4 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Netherlands]] | nationalcaps4 = 134 | nationalgoals4 = 31 }} '''Wesley Sneijder''' (gebore op [[9 Junie]] [[1984]] in [[Utrecht (munisipaliteit)|Utrecht]])<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=215002/index.html|title=FIFA Tournaments - Players & Coaches - Wesley SNEIJDER|archive-url=https://web.archive.org/web/20080613164405/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=215002/index.html|archive-date=13 June 2008|url-status=dead}}</ref> is 'n [[Nederland|Nederlandse]] voormalige professionele [[Sokker|sokkerspeler]]. Bekend vir sy spelmaakvermoë, is hy tydens sy hoogtepunt as een van die beste middelveldspelers in die wêreld beskou.<ref>{{Cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/568078-ranking-the-top-10-midfielders-in-world-football-xavi-iniesta-sneijder|title=Ranking the Top 10 Midfielders in World Football: Xavi, Iniesta, Sneijder...|last=Thomas|first=Blake|date=10 January 2011|website=Bleacher Report|access-date=10 December 2020}}</ref> Sneijder is 'n produk van die [[AFC Ajax|Ajax]] Jeugakademie en het sy professionele loopbaan by Ajax begin, waar hy vier trofeë gewen het en in 2004 met die Johan Cruyff-trofee bekroon is. Hy is in 2007 vir €27 miljoen aan [[Real Madrid]] verkoop, waar hy [[La Liga]] in sy eerste seisoen met die klub gewen het, en is in 2009 vir €15 miljoen na [[FC Internazionale Milano|Inter Milan]] oorgeplaas. By Inter het hy die [[Serie A]], die [[UEFA Champions League]], die [[FIFA-Klubwêreldbeker|FIFA Klubwêreldbeker]] en twee Coppa Italia-titels gewen. In 2010 is Sneijder aangewys as [[UEFA]] se middelvelder van die seisoen, en een van die drie beste middelveldspelers in die wêreld deur [[FIFA]]. Nadat hy in 2013 vir €7.5 miljoen aan [[Galatasaray SK (sokker)|Galatasaray]] verkoop is, het hy die klub gehelp om die [[Süper Lig]] in sy eerste seisoen te wen, gevolg deur die Turkse Superbeker, ná 'n 1–0 oorwinning teen aartsvyande [[Fenerbahçe SK (sokker)|Fenerbahçe]]. Hy het kort tydperke by [[OGC Nice|Nice]] en Al Gharafa deurgebring voordat hy in 2019 afgetree het. Hy het vir die [[Nederlandse nasionale sokkerspan]] in verskeie jeugspanne verskyn en in April 2003 sy debuut vir die senior nasionale span gemaak op die ouderdom van 18. Hy het daarna sy land verteenwoordig by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|FIFA Wêreldbeker in 2006]], in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010 in Suid-Afrika]], toe hulle die eindstryd bereik het, en in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]] toe Nederland die bronsmedalje gewen het nadat hulle die gasheer [[Brasiliaanse nasionale sokkerspan|Brasilië]] in die klein finale geklop het, asook by die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 2004, 2008 en [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|2012]]. Hy is met die Bronsstewel en Silwerbal van 2010 bekroon en is ingesluit in die span van die toernooi vir Euro 2008 en die 2010 Wêreldbeker, en as speler van die wedstryd in ses van die elf wedstryde wat Oranje tydens dié twee toernooie gespeel het.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1272888/index.html|title=Forlan and Muller strike gold|date=11 July 2010|work=FIFA.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100714103428/http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1272888/index.html|archive-date=14 July 2010|access-date=28 October 2010|url-status=dead}}</ref> Met 134 wedstryde is hy die mees gespeelde Nederlandse speler van alle tye. Hy het sy internasionale uittrede in Maart 2018 aangekondig.<ref>{{cite web|url=http://www.espn.co.uk/football/netherlands/story/3405537/wesley-sneijder-retires-from-international-football-with-netherlands|title=Sneijder retires from international football|date=4 March 2018|publisher=ESPN}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * {{nl}} [http://www.sneijderofficial.com/ Sneijder se amptelike webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080520011910/http://www.sneijderofficial.com/ |date=20 Mei 2008 }} * {{en}} [http://www.footballdatabase.com/index.php?page=player&Id=1328 Profiel en statistieke van Wesley Sneijder op footballdatabase.com] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sneijder, Wesley}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1984]] [[Kategorie:Lewende mense]] pvv2vpbapo2cwqv4hq56q59r9vkobw7 2902537 2902536 2026-05-08T22:14:33Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902537 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Wesley Sneijder | image = [[Beeld:Wesley Sneijder (15487233555) (cropped).jpg|senter|raamloos]] | caption = Wesley Sneijder in 2014 | fullname = Wesley Sneijder<ref>{{cite web |url=https://www.inter.it/en/news/2017-06-9-wesley-sneijder-dutch-charisma-and-creativity |title=Wesley Sneijder, Dutch charisma and creativity |publisher=Inter.it }}</ref><ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=8487 |title=Acta del Partido celebrado el 18 de abril de 2009, en Huelva |publisher=Koninklike Spaanse Sokkerfederasie |access-date=18 June 2019 |language=es }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1984|6|9|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SQUADLISTS.PDF |title=2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players: Netherlands |publisher=FIFA |page=25 |date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203092301/https://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SQUADLISTS.PDF |archive-date=3 February 2020}}</ref> | birth_place = [[Utrecht]], Nederland | height = 1,70 m<ref>{{cite web|url=http://www.inter.it/aas/squadra/player1?codgioc=G0856&L=it&stagione=2009/10 |title=Wesley Sneijder |language=it |publisher=Inter Milan |archive-url=https://web.archive.org/web/20100402201844/http://www.inter.it/aas/squadra/player1?codgioc=G0856&L=it&stagione=2009/10 |archive-date=2 April 2010}}</ref> | position = Aanvallende middelveldspeler | youthyears1 = 1990–1991 | youthclubs1 = [[VV DOS|DOS]] | youthyears2 = 1991–2002 | youthclubs2 = [[AFC Ajax|Ajax]] | years1 = 2002–2007 | clubs1 = [[AFC Ajax|Ajax]] | caps1 = 126 | goals1 = 58 | years2 = 2007–2009 | clubs2 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | caps2 = 52 | goals2 = 11 | years3 = 2009–2012 | clubs3 = [[Inter Milaan|Inter]] | caps3 = 76 | goals3 = 22 | years4 = 2012–2017 | clubs4 = [[Galatasaray SK (sokker)|Galatasaray]] | caps4 = 124 | goals4 = 46 | years5 = 2017 | clubs5 = [[OGC Nice|Nice]] | caps5 = 5 | goals5 = 0 | years6 = 2017–2019 | clubs6 = [[Al-Gharafa Sports Club|Al-Gharafa]] | caps6 = 22 | goals6 = 19 | totalcaps = 405 | totalgoals = 134 | nationalyears1 = 2000–2001 | nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland O/17]] | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2001–2002 | nationalteam2 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland O/19]] | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2003 | nationalteam3 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland O/21]] | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2003–2018 | nationalteam4 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Netherlands]] | nationalcaps4 = 134 | nationalgoals4 = 31 }} '''Wesley Sneijder''' (gebore op [[9 Junie]] [[1984]] in [[Utrecht (munisipaliteit)|Utrecht]])<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=215002/index.html|title=FIFA Tournaments - Players & Coaches - Wesley SNEIJDER|archive-url=https://web.archive.org/web/20080613164405/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=215002/index.html|archive-date=13 June 2008|url-status=dead}}</ref> is 'n [[Nederland|Nederlandse]] voormalige professionele [[Sokker|sokkerspeler]]. Bekend vir sy spelmaakvermoë, is hy tydens sy hoogtepunt as een van die beste middelveldspelers in die wêreld beskou.<ref>{{Cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/568078-ranking-the-top-10-midfielders-in-world-football-xavi-iniesta-sneijder|title=Ranking the Top 10 Midfielders in World Football: Xavi, Iniesta, Sneijder...|last=Thomas|first=Blake|date=10 January 2011|website=Bleacher Report|access-date=10 December 2020}}</ref> Sneijder is 'n produk van die [[AFC Ajax|Ajax]] Jeugakademie en het sy professionele loopbaan by Ajax begin, waar hy vier trofeë gewen het en in 2004 met die Johan Cruyff-trofee bekroon is. Hy is in 2007 vir €27 miljoen aan [[Real Madrid]] verkoop, waar hy [[La Liga]] in sy eerste seisoen met die klub gewen het, en is in 2009 vir €15 miljoen na [[FC Internazionale Milano|Inter Milan]] oorgeplaas. By Inter het hy die [[Serie A]], die [[UEFA Champions League]], die [[FIFA-Klubwêreldbeker|FIFA Klubwêreldbeker]] en twee Coppa Italia-titels gewen. In 2010 is Sneijder aangewys as [[UEFA]] se middelvelder van die seisoen, en een van die drie beste middelveldspelers in die wêreld deur [[FIFA]]. Nadat hy in 2013 vir €7.5 miljoen aan [[Galatasaray SK (sokker)|Galatasaray]] verkoop is, het hy die klub gehelp om die [[Süper Lig]] in sy eerste seisoen te wen, gevolg deur die Turkse Superbeker, ná 'n 1–0 oorwinning teen aartsvyande [[Fenerbahçe SK (sokker)|Fenerbahçe]]. Hy het kort tydperke by [[OGC Nice|Nice]] en Al Gharafa deurgebring voordat hy in 2019 afgetree het. Hy het vir die [[Nederlandse nasionale sokkerspan]] in verskeie jeugspanne verskyn en in April 2003 sy debuut vir die senior nasionale span gemaak op die ouderdom van 18. Hy het daarna sy land verteenwoordig by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|FIFA Wêreldbeker in 2006]], in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010 in Suid-Afrika]], toe hulle die eindstryd bereik het, en in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]] toe Nederland die bronsmedalje gewen het nadat hulle die gasheer [[Brasiliaanse nasionale sokkerspan|Brasilië]] in die klein finale geklop het, asook by die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 2004, 2008 en [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|2012]]. Hy is met die Bronsstewel en Silwerbal van 2010 bekroon en is ingesluit in die span van die toernooi vir Euro 2008 en die 2010 Wêreldbeker, en as speler van die wedstryd in ses van die elf wedstryde wat Oranje tydens dié twee toernooie gespeel het.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1272888/index.html|title=Forlan and Muller strike gold|date=11 July 2010|work=FIFA.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100714103428/http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1272888/index.html|archive-date=14 July 2010|access-date=28 October 2010|url-status=dead}}</ref> Met 134 wedstryde is hy die mees gespeelde Nederlandse speler van alle tye. Hy het sy internasionale uittrede in Maart 2018 aangekondig.<ref>{{cite web|url=http://www.espn.co.uk/football/netherlands/story/3405537/wesley-sneijder-retires-from-international-football-with-netherlands|title=Sneijder retires from international football|date=4 March 2018|publisher=ESPN}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * {{nl}} [http://www.sneijderofficial.com/ Sneijder se amptelike webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080520011910/http://www.sneijderofficial.com/ |date=20 Mei 2008 }} * {{en}} [http://www.footballdatabase.com/index.php?page=player&Id=1328 Profiel en statistieke van Wesley Sneijder op footballdatabase.com] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sneijder, Wesley}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1984]] [[Kategorie:Lewende mense]] 1cqp5rijp7oi981jheojqlkwiqq4j3d 0 49693 2902582 2502799 2026-05-09T07:11:01Z Aliwal2012 39067 /* Domeine op die tweede vlak */ 2902582 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Flag of Canada (Pantone).svg|border|100px|regs|]] '''.ca''' is die [[Lys van Internettopvlakdomeine|Internettopvlakdomein]] van [[Kanada]]. Registrasie van .ca-domeine moet aan die Kanadese aanwesigheidseise, soos bepaalde deur die register, voldoen. Voorbeelde van geldige entiteite is: * meerderjarige Kanadese burgers; * 'n permanente inwoner van Kanada; * 'n wettige Kanadese organisasie; * eskimo's en ander oorspronklike bewoners van Kanada; * regeringsinstellings Registrante kan domeine op die tweede vlak (''voorbeeld.ca'') of op die derde vlak registreer. Die tweede vlak bestaan uit geografiese domeine (sien onder). Die verantwoordelikheid vir die .ca-domein word in [[1988]] deur Jon Postel (medewerker van die [[IANA]]) aan John Demco van die Universiteit van British Columbia oorgedra. In [[1997]], op die jaarlikse [[konferensie]] van Kanadese Internetgebruikers, word besluit om die registrasieproses te versoepel en te korrigeer. Sedert [[1 Desember]] [[2000]] is die stigting '''Canadian Internet Registration Authority''' (CIRA) vir die beheer van die .ca-domein aanspreeklik. Registrasies word via gesertifiseerde registrateurs behartig. == Domeine op die tweede vlak == Die volgende tweedevlak-domeine is 'n oorblyfsel uit die tyd voordat CIRA vir die .ca-domein aanspreeklik was. Federaal geregistreerde besighede kan direk op die tweede vlak geregistreer; besighede wat net in een provinsie opereer was verplig om 'n domeinnaam op die derde vlak te registreer. * .ab.ca — [[Alberta]] * .bc.ca — [[Brits-Columbië]] * .mb.ca — [[Manitoba]] * .nb.ca — [[Nieu-Brunswyk]] * .nf.ca — [[Newfoundland en Labrador|Newfoundland]] (nuwe registrasies tans onder .nl.ca) * .nl.ca — [[Newfoundland en Labrador]] * .ns.ca — [[Nova Scotia]] * .nt.ca — [[Northwest Territories]] * .nou.ca — [[Nunavut]] * .on.ca — [[Ontario]] * .pe.ca — [[Prins Edward-eiland]] * .qc.ca — [[Quebec|Québec]] * .sk.ca — [[Saskatchewan]] * .yk.ca — [[Yukon]] == Sien ook == * [[Lys van Internettopvlakdomeine]] * [[ISO 3166-2:CA]] == Eksterne skakels == * {{en}}[http://www.iana.org/domains/root/db/ca.html IANA se .ca whois-inligting] * {{fr}} {{en}}[http://www.cira.ca/ Canadian Internet Registration Authority (CIRA)] * {{en}}[http://ro.cira.ca/re_choose_en Lys van gesertifiseerde .ca-registrateurs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060428125012/http://ro.cira.ca/re_choose_en |date=28 April 2006 }} {{Internet TLD}} [[Kategorie:Internettopvlakdomeine|bz]] [[Kategorie:Kanada]] [[he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות]] [[sv:Toppdomän#C]] rbg2kjgsdcqc39zv5dye8q4rzs4ocr2 0 50354 2902486 2846262 2026-05-08T20:23:43Z Rooiratel 90342 Interne skakel 2902486 wikitext text/x-wiki [[Lêer:aya-preparation.jpg|duimnael|regs|Ajahuaska word berei in die Napo-omgewing van [[Ecuador]].]] [[Lêer:Banisteriopsis-caapi-cooking.jpg|duimnael|regs|Caapi besig om oor 'n vuur te kook.]] '''Ajahuaska''' (ook bekend as '''ayahuasca''') verwys na enige van die verskillende psigoaktiewe afkooksels van die [[rankplant]] ''Banisteriopsis caapi'' wat gewoonlik met die blare van dimetieltriptamienhoudende [[spesie]]s of met [[struik]]e van die [[genus]] ''Psychotria'' berei word. Die brousel is in die 1950's die eerste keer deur die [[Harvard-universiteit|Harvard]]-etnobotanis Richard Evans Schultes akademies beskryf. Hy het opgemerk dit word deur die [[Indiane|inheemse volke]] van die [[Amasonereënwoud]] in [[Colombia]] onder 'n verskeidenheid name vir [[Waarsêery|divinatoriese]] en [[Geneeskunde|geneeskundige]] doeleindes gebruik. == Bereiding == Dele van ''B. caapi'' word geweek en dan saam met blare van verskeie ander plante, insluitende ''[[Psychotria viridis]]'' of ''[[Diplopterys cabrerana]]'', gekook. Die uiteindelike brousel bevat die kragtige [[hallusinogeen|hallusinogeniese]] [[alkaloïede]] [[N,N-dimetielltriptamien]] (DMT) en monoamienoksidase-inhiberende harmala-alkaloïede, wat nodig is om die DMT oraal aktief te maak. Brousels kan ook van plante sonder DMT gemaak word; ''Psychotria viridis'' word dan vervang deur plante soos ''Justicia pectoralis'', Brugmansia of seremoniële tabak, ook bekend as ''mapacho'', of soms geheel weggelaat sonder enige plaasvervanger. == Gebruik == Ajahuaska word grotendeels as 'n [[godsdiens]]tige sakrament gebruik. Volgelinge van die [[Brasilië|Brasiliaanse]] geloof Santo Daime maak openlik gebruik daarvan. == Verwysings == ===Bibliografie=== {{refbegin|2}} * Adelaars, Arno. ''Ayahuasca. Rituale, Zaubertränke und visionäre Kunst aus Amazonien,'' {{ISBN|978-3-03800-270-3}} [Duits] * Marlene Dobkin De Rios. ''Visionary Vine: Hallucinogenic Healing in the Peruvian Amazon, (2nd ed.)''. Prospect Heights, IL: Waveland, 1984. {{ISBN|0-88133-093-0}} [Engels] *[[Graham Hancock]], ''Supernatural: Meetings with the Ancient Teachers of Mankind''. London: Century, 2005. {{ISBN|1844136817}} [http://www.grahamhancock.com/supernatural/] [Engels] * Ross Heaven and Howard G. Charing. 'Plant Spirit Shamanism: Traditional Techniques for Healing the Soul'. Vermont: Destiny Books, 2006. {{ISBN|1-59477-118-9}} [Engels] * Bruce F. Lamb. ''Rio Tigre and Beyond: The Amazon Jungle Medicine of Manuel Córdova''. Berkeley: North Atlantic, 1985. {{ISBN|0-938190-59-8}} [Engels] * Luis Eduardo Luna & Pablo Amaringo. ''Ayahuasca Visions: The Religious Iconography of A Peruvian Shaman''. Berkeley: North Atlantic, 1999. {{ISBN|1-55643-311-5}} [Engels] * Luis Eduardo Luna & Stephen F. White, eds. ''Ayahuasca Reader: Encounters with the Amazon's Sacred Vine''. Santa Fe, NM: Synergetic, 2000. {{ISBN|0-907791-32-8}} [Engels] * Terence McKenna. ''Food of the Gods: A Radical History of Plants, Drugs, and Human Evolution''. [Engels] * Ralph Metzner, red. ''Ayahuasca: Hallucinogens, Consciousness, and the Spirit of Nature''. New York: Thunder's Mouth, 1999. {{ISBN|1-56025-160-3}} [Engels] * Ralph Metzner (red.) ''Sacred Vine of Spirits: Ayahuasca'': Park Street Press,U.S.; 2 edition (Jan 2006). {{ISBN|1594770530}}, {{ISBN|978-1594770531}} [Engels] * Jeremy Narby. ''The Cosmic Serpent: DNA and the Origins of Knowledge''. New York: Jeremy P. Tarcher/Putnam, 1998. {{ISBN|0-87477-911-1}} [Engels] * P.J. O'Rourke, ''All the Trouble in the World''. New York: The Atlantic Monthly Press, 1994. {{ISBN|0-87113-611-2}} [Engels] * Jonathan Ott. ''Ayahuasca Analogues: Pangæan Entheogens''. Kennewick, Wash.: Natural Products, 1994. {{ISBN|0-9614234-5-5}} [Engels] * Ott, J. 1999. ''Pharmahuasca: Human pharmacology of oral DMT plus harmine'', Journal of Psychoactive Drugs 31(2): I7I-177. [Engels] * Alex Polari de Alverga. ''Forest of Visions: Ayahuasca, Amazonian Spirituality, and the Santo Daime Tradition''. Rochester, Vt.: Park Street, 1999. {{ISBN|0-89281-716-X}} [Engels] * Gerardo Reichel-Dolmatoff. ''The Shaman and the Jaguar: A Study of Narcotic Drugs Among the Indians of Colombia''. Philadelphia: Temple University Press, 1975. {{ISBN|0-87722-038-7}} [Engels] * Benny Shanon. ''The Antipodes of the Mind: Charting the Phenomenology of the Ayahuasca Experience''. Oxford: Oxford University Press, 2002. {{ISBN|0-19-925293-9}} [Engels] {{refend}} === Dokumentêre rolprente === {{refbegin|2}} * Alistair Appleton, ''The Man Who Drank the Universe'', 30 min. 2005 [Engels] * Dean Jefferys; ''Shamans of the Amazon'', 52 min. 2001 [Engels] * Jan Kounen, ''Autres mondes'' [Frans] * Glenn Switkes, ''Night of the Liana'', 45 min. 2002 [Engels] * Armand Bernardt, ''L'Ayahuasca, le Serpent et Moi'', 52 min. 2003 [Frans] * Anna Stevens, ''Woven Songs of the Amazon'', 54 min. 2006 [Engels] * Rudolf Pinto do Amaral & Harald Scherz, ["Heaven Earth"], 60 min. 2008 [Engels] * BBC - Bruce Parry's [http://www.bbc.co.uk/amazon/ ''Amazon''], 2008, Episode 2 [Engels] {{refend}} {{Normdata}} [[Kategorie:Dwelms]] [[Kategorie:Geneesmiddels]] 4ndcrbzqphh2pxchrfcopv24ug3jt2o 0 52145 2902528 1859896 2026-05-08T22:02:18Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902528 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Coen Moulijn | caption = Coen Moulijn in 1968 | image = [[Lêer:Coen Moulijn (1968).jpg|220px]] | image_size = 220px | fullname = Coenraadt Moulijn | birth_date = {{Geboortedatum|1937|2|15|df=yes}} | birth_place = [[Rotterdam]], [[Nederland]] | death_date = {{Sterfdatum en ouderdom|1937|2|15|2011|1|4|df=yes}} | death_place = [[Rotterdam]], [[Nederland]] | height = | position = Vleuel | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = |youthclubs1 = [[XerxesDZB|Xerxes]] | years1 = 1954–1955 |clubs1 = [[XerxesDZB|Xerxes]] |caps1 = 38 |goals1 = 4 | years2 = 1955–1972 |clubs2 = [[Feyenoord]] |caps2 = 487 |goals2 = 84 | totalcaps = 525 | totalgoals = 88 | nationalyears1 = 1956–1969 |nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] |nationalcaps1 = 38 |nationalgoals1 = 4 }} [[Lêer:Rotterdam kunstwerk coen moulijn.jpg|duimnael|links|Standbeeld van Moulijn in Rotterdam]] [[Lêer:Coen Moulijn en Roel Wiersma tijdens het spelen van de volksliederen, Bestanddeelnr 910-7643.jpg|duimnael|links|Moulijn is aan die linkerkant]] '''Coenraadt "Coen" Moulijn''' ([[15 Februarie]] [[1937]] – [[4 Januarie]] [[2011]]) was 'n [[Nederland]]se [[sokker]]speler. Sy sokkerloopbaan het in 1954 by die Rotterdamse sokkerklub [[XerxesDZB]] begin. Van 1955 tot 1972 het hy by die sokkerklub [[Feyenoord]] (ook in Rotterdam) gespeel. Hy het ook vir die [[Nederlandse nasionale sokkerspan]] uitgedraf. == Bronne == * Die [[:nl:Coen Moulijn|gelyknamige artikel]] op die Nederlandstalige Wikipedia {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Moulijn, Coen}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1937]] [[Kategorie:Sterftes in 2011]] dqm0mgu101e1k2mrjku9h0jcu8xhvgv 1 53627 2902583 2671146 2026-05-09T07:12:52Z Aliwal2012 39067 /* Korrekte Afrikaanse naam */ 2902583 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Korrekte Afrikaanse naam == What exactly is the correct Afrikaans name? My dorling kindersley Atlas calls them '''Prins Eduard-eiland''', with only one hyphen and spelt ''eduard''. Similarly [[Prins-Edward-eiland]] in Kanada, is spelt as '''Eduard'''. I tried looking on Beeld, and there's no mention of the islands, under any heading! Although it talks of "Marion-eiland" in the correct context[http://www.beeld.com/Kampus-Beeld/Nuus/Puk-Kortliks-20091012]. Groete :) [[Gebruiker:Africa South|Bezuidenhout]] ([[Gebruikerbespreking:Africa South|kontak]]) 19:49, 30 Maart 2011 (UTC) : According[http://www.weg.co.za/flipbook/19/48.html][http://www.weg.co.za/flipbook/19/36.html][http://www.weg.co.za/flipbook/19/37.html] (Flash pages) to ''Weg'', a reputable travel magazine published in Afrikaans, and also according[http://www.mieliestronk.com/staatsgesag.html] to [[Mieliestronk]], '''Prins Eduard-eiland''' is the correct form. Note the singularity and the single hyphen. I know from school that compound nouns constructed of a proper noun consisting of more than one word, and another noun, are written as PN1 PN2-CN, where the PN1 and PN2 are parts of the proper noun and CN is some noun such as a common noun, even though PN1-PN2-CN is also accepted. &nbsp;—&nbsp;[[Gebruiker:Adriaan|Adriaan]] ([[Gebruikerbespreking:Adriaan|Bespreking]]&nbsp;•&nbsp;[[Spesiaal:Contributions/Adriaan|Bydraes]]) 20:24, 30 Maart 2011 (UTC) ::I agree with you. [[Gebruiker:Africa South|Bezuidenhout]] ([[Gebruikerbespreking:Africa South|kontak]]) 21:37, 30 Maart 2011 (UTC) :::Dis 'n eilandgroep, en eilande is dus reg. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 09:04, 14 Mei 2024 (UTC) l5xmx27f3ny3l17rv4bpii161izcuyz 0 56364 2902413 2902313 2026-05-08T18:00:38Z SpesBona 2720 + skakel 2902413 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Nieu-Seeland | Artikel = | Beeld = Flag of New Zealand.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = | Ander_byname = | Gebruik = 111010 | Simbool = | Verhouding = 1:2 | Goedgekeur_op = 12 Junie 1902<ref>{{de}} {{cite book |author=W. Smith, O. Neubecker |title=Wappen und Flaggen aller Nationen |publisher=Battenberg |location=München |year=1980 |ISBN=3-87045-183-1}}</ref> | Ontwerp = ’n Blou Britse vaandel en vier rooi sterre van die Suiderkruis met ’n wit fraiing op die wapperkant. | Ontwerper = Albert Hastings Markham | Beeld2 = Naval Ensign of New Zealand.svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = Vlootvaandel | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 000001 | Simbool2 = | Verhouding2 = 1:2 | Goedgekeur_op2= 10 Junie 1968 | Ontwerp2 = ’n Wit Britse vaandel en vier rooi sterre van die Suiderkruis op die wapperkant. | Ontwerper2 = | Beeld3 = Civil Ensign of New Zealand.svg | Beeldgrootte3 = 210px | Geen_grens3 = | Bynaam3 = Burgerlike vaandel | Ander_byname3 = | Gebruik3 = 000100 | Simbool3 = | Verhouding3 = 1:2 | Goedgekeur_op3= | Ontwerp3 = ’n Rooi Britse vaandel en vier wit sterre van die Suiderkruis op die wapperkant. | Ontwerper3 = }} Die '''nasionale vlag van [[Nieu-Seeland]]''' ([[Engels]]: ''flag of New Zealand''; [[Maori (taal)|Maori]]: ''te haki o Aotearoa'') is in 1869 ontwerp en amptelik op 12 Junie 1902 aanvaar.<ref>{{en}} {{cite book |author=Alison Drench |title=Essential Dates – A Timeline of New Zealand History |publisher=Random House |location=Auckland |year=2005 |ISBN=1-86941-689-9 |pages=130}}</ref> Die vlag staan ook bekend as die Nieu-Seelandse vaandel<ref name="wet">{{en}} {{cite web |url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1981/0047/latest/whole.html#DLM52200 |title=Flags, Emblems, and Names Protection Act 1981 No 47 (as at 03 June 2017), Public Act |publisher=Nieu-Seelandse Wetgewing |accessdate=6 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506164211/http://www.legislation.govt.nz/act/public/1981/0047/latest/whole.html#DLM52200 |archive-date=6 Mei 2013 |url-status=live}}</ref> en is gebaseer op die Britse Blou vlootvaandel. Dit vertoon ’n blou veld met die ''Union Jack'' in die skildhoek en op die wapperkant vier gesentreerde rooi sterre met wit fraiings wat die [[Suiderkruis]] verteenwoordig.<ref name="vlae">{{en}} {{cite web |url=http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags |title=Flags |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |date=23 Julie 2010 |accessdate=27 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227043301/http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags |archive-date=27 Desember 2015}}</ref> Nieu-Seeland se eerste vlag, die vlag van die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland, is in 1834 aangeneem, ses jaar voor Nieu-Seeland se afstigting van [[Nieu-Suid-Wallis]] en die stigting van ’n eie kolonie ná die ondertekening van die [[Verdrag van Waitangi]] in 1840. Die vlag is deur ’n vergadering van [[Maori's|Maori]]-hoofmanne by Waitangi in 1834 gekies en het uit ’n Sint Joriskruis met ’n ander kruis in die skildhoek met vier sterre op ’n blou veld bestaan. Met die stigting van die kolonie in 1841 het die gebruik van Britse vaandels begin. Die huidige vlag is ontwerp en aanvaar in 1869 vir gebruik deur die kolonie se skepe en het ná goedkeuring deur [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|koning Edward VII]] in 1902 die amptelike vlag geword. Dit vertoon die Britse Blou Vaandel met ’n gestileerde voorstelling van die Suiderkruis daarop wat die vier grootste sterre uitbeeld. Elke ster verskil effens van die ander in grootte. Die ''Union Jack'' in die skildhoek herinner aan Nieu-Seeland se koloniale bande met die [[Verenigde Koninkryk]] en sy lidmaatskap in die [[Britse Statebond]].<ref name="vlae" /> Die verhouding van die vlag is 1:2 en die kleure is rooi (Pantone 186C), blou (Pantone 280C) en wit.<ref name="vlae" /> Die verhouding en kleure is identies aan die ''Union Jack''. Sedert die 1970’s word daar ’n vlagdebat oor ’n verandering van die vlag gevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35878485 |title=The tangled tale of New Zealand's flag debate |publisher=[[BBC]] |author=Anna Jones |date=24 Maart 2016 |accessdate=31 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531113710/https://www.bbc.com/news/world-asia-35878485 |archive-date=31 Mei 2019 |url-status=live}}</ref> In 2016 is ’n bindende referendum in twee fases oor ’n vlagverandering gehou. Die tweede stemming is op 24 Maart beëindig en die land het met 57% tenoor 43% gekies om die huidige vlag te behou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-35888474 |title=New Zealand votes to keep current flag |publisher=[[BBC]] |date=24 Maart 2016 |accessdate=18 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618180120/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-35888474 |archive-date=18 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> == Ontwerp == Die amptelike vlag van Nieu-Seeland word gedefinieer in Nieu-Seeland se Vlagwet van 1981. === Bestanddele === <gallery mode="packed" caption="Bestanddele van die vlag van Nieu-Seeland" style="font-size:105%; line-height:1.3; width:225px; width:22em; float:right; border: 1px solid #a2a9b1; clear:right;"> Flags of the Union Jack.svg|<small>Vlae wat die ''Union Jack'' vorm</small> Southern Cross (New Zealand).svg|<small>[[Suiderkruis]]</small> </gallery> Die vlag van Nieu-Seeland gebruik twee prominente kenmerke:<ref name="MCH">{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/description-and-dimensions |title=Description and dimensions |publisher=Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=30 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180130122309/https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/description-and-dimensions |archive-date=30 Januarie 2018 |url-status=live}}</ref> * Die ''Union Jack'' (of ''Union Flag'')<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.flaginstitute.org/wp/british-flags/the-union-jack-or-the-union-flag/ |title=The Union Jack or The Union Flag? |publisher=The Flag Institute |author=Bruce Nicolls |accessdate=13 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613075402/http://www.flaginstitute.org/wp/british-flags/the-union-jack-or-the-union-flag |archive-date=13 June 2013 |url-status=live}}</ref> * Die [[Suiderkruis]] (of Crux) In sy oorspronklike gebruik as die vlag van die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland]] kombineer die ''Union Jack'' drie heraldiese kruise wat die [[lande van die Verenigde Koninkryk]] verteenwoordig (soos in 1801 saamgestel):<ref>{{en}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=qV83AAAAMAAJ&pg=PA74 |title=The European Magazine: And London Review |volume=39 |publisher=Philological Society of London |year=1801 |page=74 |accessdate=25 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125210918/https://books.google.com/books?id=qV83AAAAMAAJ&pg=PA74 |archive-date=25 Januarie 2020 |url-status=live}}</ref> * Die rooi [[Sint Joriskruis]] van [[Engeland]] * Die wit skuinse [[Sint Andrieskruis]] van [[Skotland]] * Die rooi skuinse [[Sint Patrickkruis]] van [[Ierland]] Die ''Union Jack'' verwys na Nieu-Seeland se geskiedenis as ’n Britse kolonie.<ref name="Wilson1">{{en}} {{cite encyclopedia |url=https://teara.govt.nz/en/photograph/2574/the-new-zealand-flag |title=The New Zealand flag |encyclopedia=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |date=16 September 2016 |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141456/https://teara.govt.nz/en/photograph/2574/the-new-zealand-flag |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> Die Suiderkruis is die helderste konstellasie sigbaar in die [[Suidelike Halfrond]] en word reeds sedert die vroeë dae van Britse kolonisering in dié lande gebruik om [[Australië]] en Nieu-Seeland te verteenwoordig.<ref name="Wassilieff">{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/southern-cross/page-1 |title=Southern Cross – A national icon |publisher=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |author=Maggy Wassilieff |date=12 Junie 2006 |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143434/https://teara.govt.nz/en/southern-cross/page-1 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> Die vier sterre is vyfpuntig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/nz.html#descr |title=Description of the flag |publisher=Flags of the World |author=Sam Lockton en António Martins |date=22 Junie 2005 |accessdate=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601023625/https://www.crwflags.com/fotw/flags/nz.html |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daarbenewens word in die [[Maori-mitologie]] na die Suiderkruis as ''Māhutonga'' verwys,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://maoridictionary.co.nz/word/3522 |title=Māhutonga |publisher=Te Aka Online Māori Dictionary |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142432/http://maoridictionary.co.nz/word/3522 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> ’n opening in ''Te Ikaroa'' (die [[Melkweg]]) waardeur stormwinde ontsnap het.<ref name="Wassilieff" /> In teenstelling met ander [[Suiderkruisvlae]] soos dié van [[Vlag van Australië|Australië]], [[Vlag van Brasilië|Brasilië]], [[Vlag van Papoea-Nieu-Guinee|Papoea-Nieu-Guinee]] en [[Vlag van Samoa|Samoa]] vertoon Nieu-Seeland se vlag nie die ''Epsilon Crucis'', die kleinste van die Suiderkruissterre, nie. === Simboliek === Die vlag moet reghoekig wees en sy lengte tweekeer langer as sy breedte wat dit ’n verhouding van 1:2 gee.<ref name="vlae" /> Dit vertoon ’n koningsblou agtergrond met ’n ''Union Jack'' in die skildhoek en vier gesentreerde vyfpuntige sterre op die wapperkant.<ref name="MCH" /> Die presiese kleure is bepaal as Pantone 186 C (rooi), Pantone 280 C (blou) en wit.<ref name="vlae" /> Volgens die Departement van Kultuur en Erfenis, die staatsdepartement wat vir die vlag verantwoordelik is, herinner die koningsblou agtergrond “aan die blou see en lug wat ons omring” en die sterre “dui op [[Nieu-Seeland]] se plek in die Suidelike Stille Oseaan”.<ref name="vlae" /> Die geskiedeniswebwerf van die Nieu-Seelandse regering verklaar: “Sy koningsblou agtergrond is afgelei van die vaandel van die Koninklike Vloot se Blou Eskader.”<ref name="nzhistory2">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/politics/flags-of-new-zealand |title=Flags of New Zealand Page 1 – Introduction |publisher=Departement van Kultuur en Erfenis |date=16 Oktober 2019 |accessdate=30 Augustus 2021}}</ref> <center>[[Lêer:Flag of New Zealand construction.svg|350px|senter|Konstruksieblad vir die ontwerp van die Nieu-Seelandse vlag. Die hoogte van die vlag is twee maal die breedte daarvan]]</center> Die kennisgewing wat op 27 Junie 1902 in die Nieu-Seelandse Staatskoerant verskyn het, gee ’n tegniese beskrywing van die sterre en hul posisies op die Nieu-Seelandse vaandel:<ref name="MCH" /> {{Blockquote|Die middelpunte van die sterre wat die lang tak van die kruis vorm, moet op ’n vertikale lyn op die vlag wees, halfpad tussen die ''Union Jack'' en die buitenste rand van die vlag, en ewe ver van sy boonste en onderste rande; en die afstand tussen die middelpunte van die sterre moet gelyk wees aan ses-en-dertig sestigstes van die vaandel se vlagpaalkant. Die middelpunte van die sterre wat die kort tak van die kruis vorm, moet op ’n lyn wees wat die vertikale tak teen ’n hoek van 82 daarmee sny, en wat van naby die onderste vlaghoek van die ''Union Jack'' na die boonste vlaghoek van die vaandel styg, met sy snypunt met die vertikale lyn ver van die middelpunt van die boonste ster van die kruis twaalf-sestigstes van die hys van die vaandel. Die afstand van die middelpunt van die naaste ster aan die buitenste rand van die vlag vanaf die kruispunt moet gelyk wees aan twaalf-sestigstes van die vlagpaalkant van die vaandel, en die afstand van die middelpunt van die naaste ster aan die ''Union Jack'' vanaf die kruispunt moet gelyk wees aan veertien-sestigstes van die vlagpaalkant van die vaandel. Die naaste ster aan die wapperkant van die vaandel moet vyf-sestigstes meet, die ster bo-aan die kruis en die naaste ster aan die ''Union Jack'' moet elk ses-sestigstes meet, en die ster onderaan die kruis moet sewe-sestigstes van die vlagpaalkant van die vaandel oor hul onderskeie rooi punte meet, en die breedte van die wit fraiings van die verskeie sterre moet in alle gevalle gelyk wees aan een honderd-en-twintigste van die vlagpaalkant van die vaandel. }} === Kleure === [[Lêer:NZ flag Photo.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse vlag wapper in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]]] {|class="wikitable" ! [[Lêer:Flag of New Zealand.svg|40px]]<br />Kleurskema ! style="background:#000066; width:100px; color:white;"| Blou ! style="background:#CC0000; width:100px; color:white;"| Rooi ! style="background:#FFFFFF; width:100px; color:black;"| Wit |- | Pantone || 280 C || 186 C || Veilig |- | [[RGB-kleurmodel|RGB]] || 0-0-102 || 204-0-0 || 255-255-255 |- | [[Heksadesimale stelsel|Heksadesimaal]] || #000066 || #CC0000 || #FFFFFF |- | CMYK || C100-M70-Y0-K20 || C0-M100-Y80-K5 || C0-M0-Y0-K0 |} == Geskiedenis == === Vroeë vlae in Nieu-Seeland === Maori’s het nie vlae gehad totdat die Europeërs hulle aan Nieu-Seeland bekendgestel het nie, toe hulle hulle spoedig aangeneem en deel van hul kultuur gemaak het.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |url=https://teara.govt.nz/en/nga-haki-maori-and-flags |title=Ngā haki – Māori and flags |encyclopedia=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |author=Malcolm Mullholland |date=20 Junie 2012 |accessdate=29 November 2024}}</ref> Sommige Maori’s het tradisionele geweefde materiale soos ''paki'' aan hul skepe geheg wanneer hulle by internasionale handel betrokke was.<ref name=ICOMOS>{{en}} {{cite journal |date=April 2016 |title=New Zealand's earliest 'flags' have origins in the Hokianga |url=https://icomos.org.nz/wp-content/uploads/2016/11/ICOMOS-NZ-News-2016-04.pdf |journal=ICOMOS New Zealand News |pages=11 |accessdate=21 Julie 2025 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die behoefte aan ’n vlag vir Nieu-Seeland het die eerste keer duidelik geword toe die handelskip ''Sir George Murray'', wat by Horeke in Hokianga gebou is, in 1830 in die hawe van [[Sydney]] deur doeane-amptenare in beslag geneem is. Die skip het sonder ’n vlag geseil wat ’n skending van die Britse seevaartwette was. In dié tyd was Nieu-Seeland nie ’n kolonie nie en het die land ook geen vlag besit nie. Onder die passasiers was twee belangrike Maori-leiers, moontlik Patuone en Taonui. Die skip se aanhouding is dus as ’n vernedering van die Maori-volk beskou. Tensy ’n vlag gekies is, sou die doeane voortgaan om skepe in beslag te neem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/united-tribes-flag |title=United Tribes flag |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |date=28 Junie 2012 |accessdate=31 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531205141/https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/united-tribes-flag |archive-date=31 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ná dié insident is die skip in 1831 opgeveil en deur Thomas McDonnell gekoop. Hy het onder ’n Sint Joriskruis met ’n blou skildhoek en daarin ’n halfmaan gevaar. ''The Sydney Herald'' het na dié vlag as “die Nieu-Seelandse kleure” verwys, maar dit kon ook net McDonnell se huisvlag gewees het.<ref name=ICOMOS /> === Vlag van die Verenigde Stamme === [[Lêer:The flag post by the treaty house - Waitangi.jpg|duimnael|links|Die vlagpaal van Waitangi op die [[Noordeiland]] vertoon (van links na regs) die vlag van die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland, die vlootvaandel van Nieu-Seeland en die ''Union Jack'', soos afgeneem op 5 Februarie 2006, een dag voor Waitangi-dag]] [[Lêer:Flag of Maori King 1862.jpg|duimnael|Vlae van die Maori-konings, 1857]] [[Lêer:Flag of the Māori King, 1863.jpg|duimnael|Vlag van die Maori-koning, 1863]] Die eerste vlag van Nieu-Seeland is op 9 Maart (of 20 Maart) 1834 aanvaar ná ’n verkiesing deur die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland, ’n vergadering van Maori-leiers wat deur die Britse inwoner James Busby in Waitangi belê is. Die Verenigde Stamme het later die [[onafhanklikheid]]sverklaring van Nieu-Seeland in Waitangi in 1835 afgekondig. Drie vlae is voorgestel, almal is ontwerp deur die sendeling Henry Williams, wat ’n belangrike rol by die vertaling van die verdrag van Waitangi in 1840 gespeel het. Die leiers het twee andere voorstelle wat die ''Union Jack'' ingesluit het, ten gunste van ’n gemodifiseerde Sint Joriskruis of die Wit Vaandel, wat deur Henry Williams se Sendinggenootskap-skepe gebruik is, afgekeur.<ref name="nzhistory_taming">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/taming-the-frontier/united-tribes-flag |title=United Tribes flag |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |date=19 November 2010 |accessdate=25 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525032714/https://nzhistory.govt.nz/culture/taming-the-frontier/united-tribes-flag |archive-date=25 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Fitzgerald">{{en}} {{cite book |author=Caroline Fitzgerald |title=Te Wiremu – Henry Williams: Early Years in the North |publisher=Huia Press |year=2011 |isbn=978-1-86969-439-5}} 231</ref> Hierdie vlag het bekend geword as dié één van die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/politics/flags-of-new-zealand/united-tribes-flag |title=Flags of New Zealand: United Tribes flag |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |date=20 Maart 2010 |accessdate=22 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122030408/https://nzhistory.govt.nz/politics/flags-of-new-zealand/united-tribes-flag |archive-date=22 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en is amptelik in die Staatskoerant van [[Nieu-Suid-Wallis]] in Augustus 1835 gepubliseer met ’n algemene beskrywing sonder ’n omsoming of die aantal van die punte op die sterre. Die behoefte aan ’n vlag is as dringend beskou, nie net omdat Nieu-Seelandse skepe in Sydney in beslag gelê is weens die niegebruik van ’n nasionale vlag nie, maar ook as simbool van onafhanklikheid, wat deur die Maori-leiers verklaar is. Die vlag word nog steeds aan die Waitanga-vlagpaal gehys en is sigbaar op Waitangi-dag, elke 6 Februarie.<ref name="nzhistory">{{en}} {{cite web |url=http://history-nz.org/colonisation2.html |title=The colonisation of New Zealand |publisher=New Zealand in History |author=Robbie Whitmore |year=2006 |accessdate=4 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104192603/http://history-nz.org/colonisation2.html |archive-date=4 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Proposed flag of New Zealand 1834.svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag nie deur Maori’s geneem nie; dit bevat die ''Union Jack'' en het nie voldoende rooi in nie Lêer:UnitedTribesUnofficial.svg| {{FIAV|proposal}} Aanvanklike ontwerp van die vlag van die Verenigde Stamme Lêer:Flag of the United Tribes of New Zealand.svg| {{FIAV|normal}} Die vlag van die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland </gallery> === Union Jack === {{Hoofartikel|Vlag van die Verenigde Koninkryk}} [[Lêer:HekeFlagstaff.jpg|duimnael|upright|Hōne Heke kap die ''Union Jack'' se vlagpaal by Kororāreka in 1844]] Ná die ondertekening van die verdrag van Waitangi is die Britse ''Union Jack'' gebruik, terwyl die voormalige vlag van die Verenigde Stamme nog steeds gebruik is deur ’n aantal Nieu-Seelandse skepe en in baie gevalle ook op land. So het die “New Zealand Company” in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] voortgegaan om die vlag van die Verenigde Stamme te gebruik, totdat goewerneur William Hobson in Mei 1840 ’n klein gewapende mag gestuur het (na aanleiding van sy verklaring van Britse soewereiniteit).<ref name="nzhistory" /><ref>{{en}} {{cite book|publisher=DNZB|last=Simpson|first=K. A.|id=1h29|title=Hobson, William – Biography}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=43}}</ref> Die ''Union Jack'' was as simbool van die Britse gesag die teiken van die vlagpaaloorlog wat in 1844 begin het en volgens sommige geskiedkundiges die begin van die [[Nieu-Seelandse Oorloë]] was. Die ''Union Jack'' was die “meerderwaardige vlag” en is tot in 1965 bo die Nieu-Seelandse vlag gehys.<ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=48}}</ref> <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of the United Kingdom.svg| {{FIAV|historical}} Die ''Union Jack'', Nieu-Seeland se vlag van 1840 tot 1902 Lêer:Flag of the Governor of New Zealand (1868–1874).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Nieu-Seelandse goewerneur, 1868 tot 1874 Lêer:Flag of the Governor of New Zealand (1874–1908).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Nieu-Seelandse goewerneur, 1874 tot 1908 </gallery> === Vlae gebaseer op verskeie blou vaandels === [[Lêer:Albert Hastings Markham.jpg|duimnael|upright|Die eerste luitenant Albert Hastings Markham, ontwerper van die vlag van Nieu-Seeland]] Tydens die [[inval van die Waikato]] (Julie 1863 tot April 1864) van die [[Nieu-Seelandse Oorloë]] het die Britse magte besef dat hulle koloniale skepe benodig om teen die Maori’s te veg. Die koloniale regering het daarna vaartuie bekom wat met [[Britse Vloot]]-offisiere beman was. Die skepe was onder plaaslike en nie Admiraliteitsbeheer nie. ’n Gewapende skip, die ''Victoria'' wat in besit was van die kolonie [[Victoria (Australië)|Victoria]], het versterking na Nieu-Seeland vervoer vir die veldtog en deelgeneem aan bombardemente van Maori’s. Die Britse regering was bekommerd oor die ontwikkeling van sy kolonies se eie vlote wat nie onder die beheer van die Koninklike Vloot se Admiraliteit was nie.<ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=51}}</ref> Dit het daartoe gelei dat die Britse parlement die Koloniale Vlootverdedigingswet van 1865 goedgekeur het,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nzlii.org/nz/legis/imp_act_1881/cnda186528a29vc14242/ |title=Colonial Naval Defence Act 1865 |publisher=Nieu-Seelandse Regsinligtingsinstituut |date=1865 |accessdate=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417015122/http://www.nzlii.org/nz/legis/imp_act_1881/cnda186528a29vc14242/ |archive-date=17 April 2019 |url-status=live}}</ref> wat die koloniale regerings toegelaat het om skepe te besit, ook vir militêre doeleindes, onder die bepaling dat hulle onder die bevel van die Koninklike Vloot sou moes wees.<ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=52}}</ref> In 1866 het die Britse Admiraliteit kolonies aangeraai, wanneer hulle skepe besit wat onder die wet val, hulle ’n gewysigde blou vaandel met ’n koloniale kenteken moes gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=50}}</ref> Nieu-Seeland het destyds nie ’n eie koloniale kenteken of ’n wapen gehad nie en dus is in 1867 net die letters “NZ” vir die Engelse naam ''New Zealand'' by die Blou Vaandel bygevoeg<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.flaggenlexikon.de/fneuseel.htm |title=Flagge Neuseeland |publisher=Flaggenlexikon |author=Volker Preuß |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113222/https://www.flaggenlexikon.de/fneuseel.htm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> volgens ’n dekreet deur goewerneur [[George Grey]] op 15 Januarie 1867.<ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=54}}</ref> In 1869 het die eerste luitenant van die Royal Navy-skip ''HMS Blanche'', Albert Hastings Markham, ’n ontwerp vir ’n nasionale vaandel voorgelê aan Sir George Bowen, die goewerneur van Nieu-Seeland. Dit het gevolg op ’n versoek deur Bowen aan Markham om met ’n nuwe vlagontwerp vorendag te kom na aanleiding van ’n versoek aan Bowen deur die koloniale kantoor.<ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=55}}</ref> Sy ontwerp, wat die Suiderkruis gebruik, is op 23 Oktober 1869 goedgekeur.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.museums.norfolk.gov.uk/polar/markham.htm |title=Rear-Admiral Sir Albert Hastings Markham |publisher=Norfolk Museums and Archeology Service |accessdate=2 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602123145/http://www.museums.norfolk.gov.uk/polar/markham.htm |archive-date=2 Junie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit is aanvanklik net op regeringskepe gebruik, maar is in ’n oplewing van [[patriotisme]] ná die [[Tweede Vryheidsoorlog|Anglo-Boereoorlog]] aanvaar as die ''[[de facto]]'' nasionale vlag in 1902. Om die verwarring tussen die verskillende ontwerpe van die vlag te beëindig, het die liberale regering die ''New Zealand Ensign Act 1901'' goedgekeur, wat deur [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|koning Edward VII]] op 24 Maart 1902 aanvaar is<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rbvex.it/oceanpag/nzel.html |title=New Zealand Signalling Ensign |publisher=www.rbvex.it |accessdate=24 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191124214757/http://www.rbvex.it/oceanpag/nzel.html |archive-date=24 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=66}}</ref> en die vlag as Nieu-Seeland se nasionale vlag verklaar. Medaljes wat toegeken is aan soldate wat in die Tweede Vryheidsoorlog geveg het, bevat die ontwerp van die vlag van die Verenigde Stamme,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/south-african-war-medal |title=South African War medal |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |date=18 Augustus 2014 |accessdate=8 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008132932/https://nzhistory.govt.nz/media/photo/south-african-war-medal |archive-date=8 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> wat daarop dui dat dié vlag destyds wyd gebruik is in Nieu-Seeland. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Government Ensign of the United Kingdom.svg| Die Blou Vaandel Lêer:Flag of New Zealand Government Ships 1867.svg| {{FIAV|historical}} Die vlag van Nieu-Seeland, 1867 tot 1869. Ook gebruik as vlootvaandel in 1867 Lêer:New Zealand Code Signals Flag (1899).gif| Seinvlag, 1899<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/new-zealand-signalling-flag |title=New Zealand Signalling Flag |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113222/https://nzhistory.govt.nz/media/photo/new-zealand-signalling-flag |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> </gallery> === Vertoning tydens geveg === Een van die eerste bekende vertonings van die Nieu-Seelandse nasionale Blou Vaandel tydens ’n geveg was by Quinn's Post tydens die [[Slag van Gallipoli]] in 1915. Dit was egter nie amptelik vertoon nie. Die vlag is na Nieu-Seeland teruggebring deur Private John Taylor, Canterbury Bataljon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/quinns-post-flag |title=New Zealand flag from Quinn's Post |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=21 Julie 2025}}</ref> Die eerste keer dat die vlag van Nieu-Seeland tydens ’n seegeveg en die eerste amptelike keer ooit getoon is, was op die HMNZS ''Achilles'' tydens die [[Slag van die Rio de la Plata]] in 1939.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/auckland-star/1940/2/23/9 |title=The "Diggers' " flag, the New Zealand Ensign, flying at the masthead of Achills during the naval battle |publisher=Auckland Star |volume=LXXI |issue=46 |date=23 Februarie 1940 |page=9 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113221/https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/auckland-star/1940/2/23/9 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Vlagwet en protokol == [[Lêer:Silver-fern.jpg|duimnael|links|Die [[silwervaring]] (''Alsophila dealbata'') is ’n nasionale simbool van Nieu-Seeland en word onder andere deur die [[All Blacks]] en die [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Black Caps]] gebruik]] [[Lêer:New Zealand flag half mast.jpg|duimnael|upright|Die Nieu-Seelandse vlag op halfstok op die Matariki-gebou by die [[Universiteit van Canterbury]] nadat [[Edmund Hillary|Sir Edmund Hillary]] oorlede is]] Die ''Flags, Emblems, and Names Protection Act 1981'' bepaal die gebruik van die nasionale vlag en al die ander amptelike vlae.<ref name="wet" /> Hierdie wet kan, soos die meeste ander wette, deur ’n eenvoudige meerderheid in die parlement gewysig of herroep word.<ref name="Buschbacher">{{en}} {{cite journal |author=Sigrid Brigitte Buschbacher |date=2005 |title=Protection of public symbols in New Zealand and the United States of America: Flag burning versus freedom of expression |url=https://cdn.auckland.ac.nz/assets/nzpglejournal/Subscribe/Documents/2005-2/3%20Siggi's%20Final.pdf |accessdate=29 Januarie 2018 |url-status=live |journal=The New Zealand Postgraduate Law e-Journal |publisher=University of Auckland Law School |issue=2 |pages=3–4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129083239/https://cdn.auckland.ac.nz/assets/nzpglejournal/Subscribe/Documents/2005-2/3%20Siggi's%20Final.pdf |archive-date=29 Januarie 2018}}</ref> Afdeling 5(2) van die wet bepaal dat die vlag “die simbool van die koninkryk, die regering en die mense van Nieu-Seeland” is. Afdeling 11(1) beskryf twee oortredings: verandering van die vlag sonder wettige magtiging, en die gebruik, vertoon, beskadiging of vernietiging van die vlag in of binne sig van ’n openbare plek met die doel om dit te onteer.<ref name="wet" /> Die Minister van Kuns, Kultuur en Erfenis het die gesag om voor te skryf wanneer en hoe die vlag gehys moet word en wat die standaardgroottes, afmetings, verhoudings en kleure moet wees.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |url=https://teara.govt.nz/en/flags/page-5 |title=Flag law and protocol |encyclopedia=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |author=Kerryn Pollock |date=20 April 2016 |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143606/https://teara.govt.nz/en/flags/page-5 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> In sy raadgewende rol het die Ministerie van Kultuur en Erfenis riglyne uitgereik om persone te help met die gebruik van die vlag. Geen toestemming is nodig om die vlag te hys nie en dit mag op elke dag van die jaar vertoon word — regerings- en openbare geboue met vlagpale word veral aangemoedig om gedurende werksure die vlag te hys. Dit moet egter nooit in ’n verwaarloosde toestand gebruik word nie.<ref name="protocol">{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/flying-new-zealand-flag |title=Flying the New Zealand Flag |publisher=Departement van Kultuur en Erfenis |date=30 November 2017 |accessdate=8 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142638/https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/flying-new-zealand-flag |archive-date=12 June 2018 |url-status=live}}</ref> Van November 1941 tot Oktober 1984 het die Seremonie van die Eerbetoon aan die Vlagregulasies 1941 van staatskole vereis om Waitangi-, Anzac-, Ryks-, die Monarg se verjaars-, Trafalgar-, Wapenstilstands- en Dominion-dae te herdenk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nzlii.org/nz/legis/num_reg/cohtfr1941403/ |title=Ceremony Of Honouring The Flag Regulations 1941 |publisher=Nieu-Seelandse Regsinligtingsinstituut |accessdate=31 Desember 2023}}</ref> In 1984 is die koste van vlae en pale op $340&nbsp;000 beraam.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/flags-schools |title=Flags in schools |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=18 September 2021}}</ref> In teenstelling met ander lande het Nieu-Seeland geen amptelike “Vlagdag” nie.<ref name="Buschbacher" /> Die hys van vlae kan op sekere herdenkingsdae aangemoedig word na goeddunke deur die Minister van Kuns, Kultuur en Erfenis.<ref name="protocol" /> Die vlag word gewoonlik slegs deur sekere hooggeplaaste amptenare as ’n voertuigvlag gebruik, waaronder die eerste minister en ander ministers; ambassadeurs en hoë kommissarisse (wanneer oorsee) en die Weermaghoof. In hierdie gevalle word geen onderskeidende kenteken of rande op die vlag gebruik nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/displaying-new-zealand-flag |title=Displaying the New Zealand Flag |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144013/https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/displaying-new-zealand-flag |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> Die vlag word halfstok gehys – altyd na goeddunke deur die Minister van Kuns, Kultuur en Erfenis – om ’n tydperk van rou aan te dui. Noemenswaardige geleenthede waar die vlag halfstok gehys is, sluit in die dood van die voormalige eerste minister [[David Lange]], die dood en staatsbegrafnis van die bergklimmer [[Edmund Hillary|Sir Edmund Hillary]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/half-masting-new-zealand-flag-occasions |title=Half-masting the New Zealand Flag occasion |publisher=Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142838/https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/half-masting-new-zealand-flag-occasions |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> en die dood van [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/new-zealand-flag-fly-half-mast-mark-death-her-majesty-elizabeth-ii-queen-new-zealand |title=New Zealand Flag to fly at half-mast to mark the death of Her Majesty Elizabeth II, Queen of New Zealand |publisher=Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=24 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524112609/https://mch.govt.nz/new-zealand-flag-fly-half-mast-mark-death-her-majesty-elizabeth-ii-queen-new-zealand |archive-date=24 Mei 2023 |url-status=live}}</ref> Wanneer die vlag halfstok gehys word, moet dit tot ’n herkenbare halfstokposisie laat sak word om die voorkoms van ’n vlag wat per ongeluk van die bokant van die vlagpaal afgeval het te vermy; die vlag moet ten minste een keer sy hoogte van die bokant van die vlagpaal af wees.<ref name="protocol" /> == Vlagdebat == === Aansoek vir verankering === In Maart 1994 het die eerste minister van Nieu-Seeland, Jim Bolger, verklaar dat hy die verandering in ’n Nieu-Seelandse [[republiek]] sal ondersteun.<ref name="bolger">{{en}} {{cite web |url=http://www.republic.org.nz/node/29#1994 |title=History of Republicanism in New Zealand – 1994 |publisher=New Zealand Republic |date=12 Januarie 2015 |accessdate=2 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112171707/http://www.republic.org.nz/node/29 |archive-date=12 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In reaksie hierop het die Christen-demokratiese parlementslid Graeme Lee ’n ''Vlae-, Liedere-, Embleme- en Namebeskermingswysigingswetsontwerp'' aangekondig.<ref name="lee_bill">{{en}} {{cite web |url=http://www.bennion.co.nz/mlr/1994/sep.html |title=Maori Law Review – New Zealand |publisher=Maori Law Review |date=September 1994 |accessdate=20 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920122358/http://www.bennion.co.nz/mlr/1994/sep.html |archive-date=20 September 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Indien die wetsontwerp aangeneem is, sou dit die wet, wat die vlag en die volkslied van Nieu-Seeland vaslê, slegs met ’n meerderheid van 65 persent in die parlement veranderbaar maak. Die wetsontwerp het sy eerste lesing geslaag, maar is verslaan in die tweede lesing met 26 teenoor 37 stemme.<ref name="flagbill">{{en}} {{cite web |url=http://www.scoop.co.nz/stories/PA1008/S00083/bill-advocates-consultative-debate-on-new-flag.htm |title=Bill advocates consultative debate on new flag |publisher=Scoop.co.nz |date=5 Augustus 2010 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113222/http://www.scoop.co.nz/stories/PA1008/S00083/bill-advocates-consultative-debate-on-new-flag.htm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Vlagvoorstelle === [[Lêer:Laffare1.jpg|duimnael|Die silwervaringvlag wapper soms langs die huidige vlag van Nieu-Seeland, soos hier in Wellington]] Die debat oor die behoud of verandering van die Nieu-Seelandse vlag het voor Mei 1973 begin, toe ’n opdrag om die vlag te verander nie deur die Arbeidersparty by hul nasionale konferensie aanvaar is nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.flaginstitute.org/pdfs/John%20Moody.pdf |title=Past Attempts to Change New Zealand's Flag |publisher=Nieu-Seelandse Vlagvereniging |author=John Moody |format=pdf |accessdate=21 Julie 2025}}</ref> In November 1979 het die minister van binnelandse sake, Allan Highet, voorgestel dat die ontwerp van die vlag verander behoort te word en het ’n kunstenaar gesoek wat ’n nuwe vlag, met die [[silwervaring]] op, sal ontwerp. Die voorstel het egter min ondersteuning gekry.<ref name="highet_flag">{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/nz!.html |title=New Zealand – Proposals for a new flag |publisher=Flags of the World |date=29 September 2006 |accessdate=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601023621/https://www.crwflags.com/fotw/flags/nz!.html |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1998 het die eerste minister Jenny Shipley die oproep van die minister van kulturele sake, Marie Hasler, om ’n verandering van die vlag gesteun. Shipley het saam met die Nieu-Seelandse Toerismeraad die kwasi-nasionale silwervaringvlag, wat ’n wit silwervaring op ’n swart agtergrond vertoon, as ’n moontlike alternatiewe vlag na die voorbeeld van [[Vlag van Kanada|Kanada se Esdoringblaarvlag]] ondersteun. Op 5 Augustus 2010 het Charles Chauvel, parlementslid van die Arbeidersparty, ’n wetsontwerp vir ’n raadplegende kommissie geloods deur ’n referendum oor die vlag van Nieu-Seeland aan te kondig.<ref name="flagbill" /> In Februarie 2015 is berig dat Nieu-Seeland moontlik ’n vlagreferendum kan hou voor die einde van die jaar en dat ’n besluit vroeg in 2016 geneem kan word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/world/south-pacific/65737167/null |title=Fiji to beat NZ on flag change |publisher=Stuff |author=Michael Field |date=3 Februarie 2015 |accessdate=21 Julie 2025}}</ref> === Voorgestelde vlae === <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Silver fern flag.svg| Die silwervaringvlag Lêer:Koru flag.svg| {{FIAV|proposal}} [[Friedensreich Hundertwasser]] se “Koru-vlag”, 1983 Lêer:Aaron Nicholson's New Zealand Flag.svg| {{FIAV|proposal}} Aaron Nicholson se ontwerp, 2000 Lêer:NZflag proposal-dignan.svg| {{FIAV|proposal}} James Dignan se ontwerp, 2002 Lêer:Kyle Lockwood's New Zealand Flag.svg| {{FIAV|proposal}} Kyle Lockwood se ontwerp, 2004 Lêer:Helen Clark's New Zealand Flag.svg| {{FIAV|proposal}} [[Helen Clark]] se ontwerp, 2007 Lêer:John Traft's New Zealand Flag.svg| {{FIAV|proposal}} John Traft se ontwerp, 2008 Lêer:Kibblesworthnewzealandflag.svg| {{FIAV|proposal}} Adam Kibbey se ontwerp, 2009 </gallery> === Referendums in 2015–16 === [[Lêer:Five proposed New Zealand flags.jpg|duimnael|links|Die vyf voorgestelde vlae wapper in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]]] [[Lêer:John Key February 2015.jpg|duimnael|upright|Premier John Key in Februarie 2015]] Op 11 Maart 2014 het die destydse eerste minister, John Key, tydens ’n toespraak sy voorneme vir ’n [[referendum]] oor die aanneming van ’n nuwe vlag tydens die volgende parlementêre termyne aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/11/new-zealand-to-hold-referendum-on-new-post-colonial-flag |title=New Zealand to hold referendum on new, ‘post-colonial’ flag |publisher=[[The Guardian]] |accessdate=21 Julie 2025 |date=25 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225130714/https://www.theguardian.com/world/2014/mar/11/new-zealand-to-hold-referendum-on-new-post-colonial-flag |archive-date=25 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26524132 |title=New Zealand to hold referendum on national flag |publisher=[[BBC]] |date=11 Maart 2014 |accessdate=5 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191205024042/https://www.bbc.com/news/world-asia-26524132 |archive-date=5 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Na aanleiding van die Nasionale Party se herverkiesing is die details van die twee referendums aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.beehive.govt.nz/release/first-steps-taken-towards-flag-referendum |title=First steps taken towards flag referendum |publisher=Nieu-Seelandse Regering |date=29 Oktober 2014 |accessdate=3 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203145547/https://www.beehive.govt.nz/release/first-steps-taken-towards-flag-referendum |archive-date=3 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die eerste referendum is ingestel vir November 2015, waarin kiesers vir een van vyf voorgestelde ontwerpe kon stem. In die tweede referendum van Maart 2016 kon die kiesers tussen die verkose ontwerp en die huidige vlag kies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://dpmc.govt.nz/our-programmes/special-programmes/flag-consideration-project |title=The NZ flag — your chance to decide |publisher=Nieu-Seelandse Regering |accessdate=12 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512041745/https://dpmc.govt.nz/our-programmes/special-programmes/flag-consideration-project |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die geval dat die vlag verander sou word, het die Nieu-Seelandse vlagreferendumswet bepaal dat die huidige vlag (beskryf as die “1902-vlag”) van Nieu-Seeland in gebruik sou bly en erken is “as ’n vlag van historiese belang”.<ref name="bill">{{en}} {{cite web |url=http://legislation.govt.nz/bill/government/2015/0008/latest/DLM6405450.html?search=ts_act%40bill%40regulation%40deemedreg_Flag+Referendum+Bill_resel_25_a&p=1 |title=New Zealand Flag Referendums Bill – amendments |publisher=Parlementêre Raadskantoor |date=2015 |accessdate=21 Julie 2025}}</ref> Amptelike dokumente wat die huidige vlag toon, soos bestuurderslisensies, sou geldig bly en vervang word deur vanselfsprekend (soos hernuwing van bestuurderslisensies).<ref name="bill" /> Op 11 Desember 2015 is die voorlopige uitslae van die eerste referendum aangekondig. Die blou en swart ontwerp met ’n silwervaring en rooi sterre was die verkose vlag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35059898 |title=New Zealand chooses new flag as preliminary winner |publisher=[[BBC]] |date=11 Desember 2015 |accessdate=19 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519232926/https://www.bbc.com/news/world-asia-35059898 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2015/12/15/asia/new-new-zealand-flag/ |title=Would you replace the New Zealand flag with this? |publisher=[[CNN]] |author=James Griffiths |date=15 Desember 2015 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113224/https://edition.cnn.com/2015/12/15/asia/new-new-zealand-flag/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie vlagontwerp het die tweede referendum nie gewen nie nadat die uitslae getoon het dat die huidige vlag gekies is as die vlag van Nieu-Seeland. 56,6% was ten gunste van die huidige vlag, met ’n stempersentasie van 67,3%. 43,2% was ten gunste van die Lockwood-ontwerp.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11611333&ref=NZH_Tw |title=Flag referendum: John Key defends $26m flag vote as critics accuse him of dividing country |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=24 Maart 2016 |accessdate=21 Julie 2025}}</ref> === Uitslae === {| class="wikitable" |+ Eerste Nieu-Seelandse vlagreferendum in November–Desember 2015 (finale uitslae)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.electionresults.govt.nz/2015_flag_referendum1/results-by-count-report.html |title=First Referendum on the New Zealand Flag -- Final Results by Count Report |publisher=Nieu-Seelandse Verkiesingskommissie |date=15 Desember 2015 |accessdate=18 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518215823/https://www.electionresults.govt.nz/2015_flag_referendum1/results-by-count-report.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- style="background:#e9e9e9;" ! rowspan="2" style="width:20%;"| Ontwerp !! colspan="2" style="width:20%;"| Eerste stemming !! colspan="2" style="width:20%;"| Tweede stemming !! colspan="2" style="width:20%;"| Derde stemming !! colspan="2" style="width:20%;"| Laaste stemming |- style="background:#e9e9e9;" ! Stemme !! % !! Stemme !! % !! Stemme !! % !! Stemme !! % |- style="text-align:right;background:#cfc;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:NZ flag design Silver Fern (Black, White & Blue) by Kyle Lockwood.svg|30px|raam]] '''Ontwerp A''' | 559&nbsp;587 | 40,15 | 564&nbsp;660 | 40,85 | '''613&nbsp;159''' | '''44,77''' | '''670&nbsp;790''' | '''50,58''' |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:NZ flag design Silver Fern (Red, White & Blue) by Kyle Lockwood.svg|30px|raam]] Ontwerp E | '''580&nbsp;241''' | '''41,64''' | '''584&nbsp;442''' | '''42,28''' | 607&nbsp;070 | 44,33 | 655&nbsp;466 | 49,42 |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:NZ flag design Red Peak by Aaron Dustin.svg|30px|raam]] Ontwerp B | 122&nbsp;152 | 8,77 | 134&nbsp;561 | 9,73 | 149&nbsp;321 | 10,90 | colspan="2" | n.v.t. |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:NZ flag design Silver Fern (Black & White) by Alofi Kanter.svg|30px|raam]] Ontwerp D | 78&nbsp;925 | 5,66 | 98&nbsp;595 | 7,13 | colspan="4" | n.v.t. |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:NZ flag design Koru (Black) by Andrew Fyfe.svg|30px|raam]] Ontwerp C | 52&nbsp;710 | 3,78 | colspan="6" | n.v.t. |- style="background:#e9e9e9;text-align:right;" | style="text-align:left;"| '''Totaal''' | '''1&nbsp;393&nbsp;615''' | '''100,00''' | '''1&nbsp;382&nbsp;258''' | '''100,00''' | '''1&nbsp;369&nbsp;550''' | '''100,00''' | '''1&nbsp;326&nbsp;256''' | '''100,00''' |- style="text-align:right;" | colspan=3 style="text-align:left;"| Nieoordraagbare stemme | 11&nbsp;357 | 0,73 | 24&nbsp;065 | 1,56 | 67&nbsp;359 | 4,35 |- style="text-align:right;" | colspan=7 style="text-align:left;"| Informele stemme | 149&nbsp;747 | 9,68 |- style="text-align:right;" | colspan=7 style="text-align:left;"| Ongeldige stemme | 3&nbsp;372 | 0,22 |- style="text-align:right;" | colspan=7 style="text-align:left;"| '''Totale stemme uitgebring''' | '''1&nbsp;546&nbsp;734''' | '''100,00''' |- style="background:#e9e9e9;text-align:right;" | colspan=7 style="text-align:left;"| Stempersentasie | colspan=2| 48,78 |} [[Lêer:New Zealand flag referendum two 2016.svg|duimnael|400px|Uitslae volgens kiesafdelings: {{columns |col1 = {{sleutel|#5141FF|> 60% ten gunste van die nuwe ontwerp}} {{sleutel|#9995FF|> 50–59% ten gunste van die nuwe ontwerp}} |col2 = {{sleutel|#F9999E|> 50–59% ten gunste van die huidige vlag}} {{sleutel|#FB4249|> 60% ten gunste van die huidige vlag}}}}]] {| class="wikitable" |+ Tweede Nieu-Seelandse vlagreferendum in Maart 2016<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.electionresults.govt.nz/2016_flag_referendum2/ |title=Second Referendum on the New Zealand Flag Preliminary Result |publisher=Nieu-Seelandse Verkiesingskommissie |date=24 Maart 2016 |accessdate=15 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115102629/https://electionresults.govt.nz/2016_flag_referendum2/ |archive-date=15 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- style="background:#e9e9e9;" ! rowspan="2"| Ontwerp !! colspan="2"| Stemme |- style="background:#e9e9e9;" ! Aantal !! % |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:NZ flag design Silver Fern (Black, White & Blue) by Kyle Lockwood.svg|30px|raam]] Opsie 1 (alternatiewe vlag) | 915&nbsp;008 | 43,26 |- style="text-align:right;background:#cfc;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:Flag of New Zealand.svg|30px|border]] Opsie 2 (huidige vlag) | 1&nbsp;200&nbsp;003 | 56,74 |- style="background:#e9e9e9;text-align:right;" | style="text-align:left;"| '''Totaal''' | '''2&nbsp;115&nbsp;011''' | '''100,00''' |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| Informele stemme | 4&nbsp;942 | 0,23 |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| Ongeldige stemme | 4&nbsp;554 | 0,21 |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| '''Totale stemme uitgebring''' | '''2&nbsp;124&nbsp;507''' | '''100,00''' |- style="background:#e9e9e9;text-align:right;" | style="text-align:left;"| Stempersentasie | colspan=2| 67,26 |} == Rooi vaandel == ’n Rooi weergawe van die vlag, wat amptelik die Rooi Vaandel genoem word en die bynaam ''red duster'' (“rooi stofdoek”) dra,<ref name="Thomas">{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/national/87788648/flags-of-new-zealand-the-official-ones-and-the-distant-relatives |title=Flags of New Zealand: the official ones, and the distant relatives |publisher=Stuff |author=Rachel Thomas |date=2 Januarie 2017 |accessdate=5 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705205614/https://www.stuff.co.nz/national/87788648/flags-of-new-zealand-the-official-ones-and-the-distant-relatives |archive-date=5 Julie 2018 |url-status=live}}</ref> is in 1903 aangeneem om deur nieregeringsskepe gebruik te word.<ref name="other flags">{{en}} {{cite encyclopedia |url=https://teara.govt.nz/en/flags/page-3 |title=Flags – Other flags |encyclopedia=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |author=Kerryn Pollock |date=30 April 2006 |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141912/https://teara.govt.nz/en/flags/page-3 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> Dit is tydens albei wêreldoorloë op Nieu-Seelandse handelskepe gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/new-zealand-red-ensign |title=New Zealand Red Ensign |publisher=Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=5 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705233211/https://nzhistory.govt.nz/media/photo/new-zealand-red-ensign |archive-date=5 Julie 2018 |url-status=live}}</ref> Die Rooi Vaandel is soms verkeerdelik op land gehys in die oortuiging dat dit die nasionale vlag is.<ref name="Thomas" /> Vanweë die Maori’s se lang afkeuring van rooi as ’n vlagkleur<ref name="other flags" /> mag volgens die ''Flags, Emblems, and Names Protection Act 1981'' die Rooi Vaandel nie op land met ’n Maori-teenwoordigheid gehys word nie.<ref name="wet" /> <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Civil Ensign of New Zealand.svg| {{FIAV|normal}} Die Rooi Vaandel word meestal as ’n burgerlike vaandel gebruik </gallery> == Ander vlae == {{Sienook|Vlae van deelstate en gebiede van Australië}} [[Lêer:Tino Rangatiratanga flag against sky 2024.jpg|duimnael|links|’n ''tino rangatiratanga''-teen die sonlig]] [[Lêer:Tino rangatiratanga flag on Harbour Bridge.jpg|duimnael|Nieu-Seeland se vlag saam met die ''tino rangatiratanga'', die nasionale vlag van die Maori’s, op Waitangi-dag in [[Auckland]], 2012]] Die vlag wat oor die algemeen die ''tino rangatiratanga'' ([[Maori (taal)|Maori]] vir “volkome soewereiniteit”) genoem word, is in 1989 ontwerp. Dit word as ’n nasionale vlag van die Maori’s beskou.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |url=https://teara.govt.nz/en/flags/page-2 |title=Flags – Māori flags |encyclopedia=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |author=Kerryn Pollock |date=30 April 2006 |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143446/https://teara.govt.nz/en/flags/page-2 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> Daar is twee amptelike vlae wat, wanneer hulle onder die gepaste omstandighede gehys word, voorrang geniet bo die nasionale vlag van Nieu-Seeland: * Die koningin se persoonlike Nieu-Seelandse vlag, wat in 1962 aangeneem is, vertoon die [[wapen van Nieu-Seeland]] in ’n vaandelvorm, versier met ’n rondel wat die letter “E” en ’n kroon vertoon. Die persoonlike vlag was deurlopend gehys op enige gebou waarin [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]] haar bevind het en is deur enige skip gebruik wat die koningin in Nieu-Seelandse gebiedswaters vervoer het.<ref name="other flags" /> Sedert die dood van die koningin word die vlag nie meer gebruik nie. * Die vlag van die Nieu-Seelandse goewerneur-generaal word deurlopend in teenwoordigheid van die goewerneur-generaal gehys. Die vlag is in sy huidige vorm in 2008 aangeneem en vertoon ’n blou vaandel met ’n skild op die Nieu-Seelandse wapen omring deur ’n kroon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gg.govt.nz/office-governor-general/conditions-appointment/governor-generals-flag |title=The Governor-General's Flag |publisher=Goewerneur-generaal van Nieu-Seeland |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140702/https://www.gg.govt.nz/office-governor-general/conditions-appointment/governor-generals-flag |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> Daarbenewens beskik die Polisie, Brandweerdiens, Doeanediens en die Verdedigingsmag oor hul eie vlae.<ref name="other flags" /> <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Australasian team for Olympic games.svg| {{FIAV|historical}} Olimpiese vlag van [[Australasië]], [[Olimpiese Somerspele 1908|1908]] en [[Olimpiese Somerspele 1912|1912]] Lêer:Royal Standard of New Zealand (1962–2022).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]] in Nieu-Seeland, 1962 tot 2022 Lêer:Flag of the Governor-General of New Zealand.svg| Vlag van die Goewerneur-Generaal van Nieu-Seeland Lêer:Civil Air Ensign of New Zealand.svg| Vaandel van die Nieu-Seelandse Burgerlike Lugvaart Lêer:Air Force Ensign of New Zealand.svg| Vaandel van die [[Koninklike Nieu-Seelandse Lugmag]] Lêer:Roundel of New Zealand.svg| Kokarde van die Koninklike Nieu-Seelandse Lugmag Lêer:Flag of New Zealand Police.svg| Vlag van die Nieu-Seelandse Polisiediens Lêer:Flag of the New Zealand Fire Service.jpg| Vlag van die Nieu-Seelandse Brandweerdiens Lêer:Flag of New Zealand Customs Service.png| Vlag van die Nieu-Seelandse Doeanediens Lêer:New Zealand Yacht Ensign.svg| Nieu-Seelandse Seiljagklubvaandel Lêer:Flag of Chatham Islands.svg| {{FIAV|defacto}} Nieamptelike [[vlag van die Chathameilande]] Lêer:Flag of the Cook Islands.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Cookeilande]] Lêer:Tino Rangatiratanga Maori sovereignty movement flag.svg| {{FIAV|normal}} ''Tino rangatiratanga'', die nasionale vlag van die Maori<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/national-māori-flag |title=The National Maori Flag |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |date=26 Mei 2015 |accessdate=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601223131/https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/national-m%C4%81ori-flag |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Lêer:NZ-Takitimu-Flag.svg| Voorbeeld van ’n Maori-vlag met die stamnaam daarop, gebaseer op die Britse Rooi Vaandel Lêer:Flag of Niue.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Niue]] Lêer:Flag of the Ross Dependency (unofficial).svg| {{FIAV|defacto}} Nieamptelike vlag van die [[Ross-Afhanklikheid]] Lêer:Flag of Tokelau.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Tokelau]] </gallery> == Subnasionale vlae == === Munisipale vlae === Sommige van die Nieu-Seelandse munisipaliteite beskik oor hul eie vlae. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Auckland.svg| {{FIAV|historical}} [[Auckland]], 1980 tot 2010 Lêer:Flag of Christchurch.svg| {{FIAV|normal}} [[Christchurch]] Lêer:Flag of Dunedin.svg| {{FIAV|normal}} [[Dunedin]] Lêer:Flag of Hamilton, New Zealand.svg| {{FIAV|normal}} [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] Lêer:Flag of Invercargill (coat of arms).svg| {{FIAV|normal}} [[Invercargill]] Lêer:Flag of Napier.svg| {{FIAV|normal}} [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]] Lêer:Nelson flag.svg| {{FIAV|normal}} [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] Lêer:Flag of Palmerston North.svg| {{FIAV|normal}} [[Palmerston North]] Lêer:Flag of Wellington.svg| {{FIAV|normal}} [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] </gallery> == Verwante vlae == {{Hoofartikel|Suiderkruisvlae}} [[Lêer:Flag of Australia.svg|duimnael|Die [[vlag van Australië]] is nou verwant aan die Nieu-Seelandse vlag]] Die vlag van Nieu-Seeland is in 1902 aanvaar en die eerste nasionale vlag wat die sterre van die Suiderkruis gebruik en bly eiesoortig as die enigste nasionale vlag wat slegs die sterre van die konstellasie wat eintlik die kruis self vorm insluit. Die Australiese vlag, wat in 1903 aanvaar is, gebruik die ''Union Jack'' in die skildhoek en die Suiderkruis op die wapperkant. Die kruis op die Nieu-Seelandse vlag is saamgestel uit die vier primêre sterre van die Suiderkruis, elk ’n rooi vyfpuntige ster met ’n wit fraiing. Die Australiese vlag vertoon ses wit sterre, waarvan vyf sewepuntig is (die Gemenebesster) en ’n vyfpuntige ster, ''Epsilon Crucis'', die kleiner ster van die Suiderkruis wat nie deel van die werklike kruis self vorm nie is ook ingesluit. Australië se vlag vertoon ’n groot Gemenebesster onder die ''Union Jack'' omdat dit ’n simbool van Australië is. Die Nieu-Seelandse vlagkleure is effens donkerder as die Australiese s’n. Baie andere vlae bevat ook die Suiderkruis as ’n embleem, sommige dateer so lank terug soos die nasionale koloniale vlag van Australië van 1823/24. Die nasionale vlae van [[Vlag van Brasilië|Brasilië]], [[Vlag van Papoea-Nieu-Guinee|Papoea-Nieu-Guinee]] en [[Vlag van Samoa|Samoa]] vertoon ook die Suiderkruis. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Brazil.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Brasilië]] Lêer:Flag of Papua New Guinea.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Papoea-Nieu-Guinee]] Lêer:Flag of Samoa.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Samoa]] </gallery> == Soortgelyke vlae == <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Fiji.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Fidji]] Lêer:Flag of Tuvalu.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Tuvalu]] </gallery> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} * [[Wapen van Nieu-Seeland]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite web |url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |author=Malcolm Mulholland |date=2016 |accessdate=21 Julie 2025}} * {{en}} {{cite book |author=Alison Drench |title=Essential Dates – A Timeline of New Zealand History |publisher=Random House |location=Auckland |year=2005 |ISBN=1-86941-689-9}} * {{de}} {{cite book |author=W. Smith, O. Neubecker |title=Wappen und Flaggen aller Nationen |publisher=Battenberg |location=München |year=1980 |ISBN=3-87045-183-1}} * {{en}} {{cite web |author=Bernard John Foster |title=Flags |publisher=Alexander Hare McLintock |work=An Encyclopaedia of New Zealand |location=Wellington |year=1966 |url=https://teara.govt.nz/en/1966/flags |accessdate=21 Julie 2025}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of New Zealand|Vlae van Nieu-Seeland}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/nz.html Nieu-Seeland] by ''Flags of the World''. * {{en}} [http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags Ministry of Culture and Heritage – New Zealand Flag] * {{en}} [http://www.flaginstitute.org/wp/ The Flag Institute, United Kingdom] * {{en}} [http://www.teara.govt.nz/en/1966/flags An Encyclopaedia of New Zealand (1966)] * {{en}} [http://www.legislation.govt.nz/act/public/1981/0047/latest/DLM51358.html Flags, Emblems, and Names Protection Act 1981] * {{en}} [http://www.nzflag.com/ NZFlag.com Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201072945/http://www.nzflag.com/ |date=1 Februarie 2010}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-New-Zealand|title=Flag of New Zealand|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=21 Julie 2025}} {{Oseaniëvlae}} {{Vlae van Nieu-Seeland}} {{Unievlag}} {{Normdata}} {{de-vertaal|Flagge Neuseelands}} {{en-vertaal|Flag of New Zealand}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale vlae|Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Vlae van Nieu-Seeland| ]] ew42f8mczqe1g62lrirlmxw2s4du55v 0 56449 2902539 2606207 2026-05-08T22:20:41Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902539 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Edwin van der Sar | image = [[Lêer:Edwin van der Sar side.jpg|220px]] | image_size = 220px | fullname = Edwin van der Sar<ref name="Hugman2010-11 419">{{Cite book |editor-first=Barry J. |editor-last=Hugman |title=The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |isbn=978-1-84596-601-0 |page=419 }}</ref> | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1970|10|29|df=yes}}<ref>{{cite web |title=Edwin Van der Sar ESPN |url=http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/8884/edwin-van-der-sar?cc=5901 |work=Soccernet.espn.go.com |publisher=ESPN Soccernet |date=3 Februarie 2011 |accessdate=3 Februarie 2011 |archive-date=25 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025095426/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/8884/edwin-van-der-sar?cc=5901 |url-status=dead }}</ref> | birth_place = [[Voorhout]], [[Nederland]]<ref name="mupinfo">{{cite web |title=Edwin van der Sar Manchester United |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Edwin-Van-der-Sar.aspx |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=3 Februarie 2011 |access-date=3 Februarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306174325/http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Edwin-Van-der-Sar.aspx |archive-date= 6 Maart 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | height = 2,02&nbsp;m<ref>{{cite book |last=White |first=Jim |title=Manchester United: The Biography |year=2008 |publisher=Sphere |location=London |isbn=978-1-84744-088-4 |page=425 }}</ref> | position = Doelwagter | youthyears1 = 1980–1985 |youthclubs1 = Foreholte | youthyears2 = 1985–1990 |youthclubs2 = [[VV Noordwijk]] | years1 = 1990–1999 |clubs1 = [[AFC Ajax|Ajax]] |caps1 = 226 |goals1 = 1 | years2 = 1999–2001 |clubs2 = [[Juventus Football Club|Juventus]] |caps2 = 66 |goals2 = 0 | years3 = 2001–2005 |clubs3 = [[Fulham FC|Fulham]] |caps3 = 127 |goals3 = 0 | years4 = 2005–2011 |clubs4 = [[Manchester United]] |caps4 = 186 |goals4 = 0 | totalcaps = 605 |totalgoals = 1 | nationalyears1 = 1995–2008<ref name="International caps">[http://www.rsssf.com/miscellaneous/vandersar-intl.html]</ref> |nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] |nationalcaps1 = 130 |nationalgoals1 = 0 }} '''Edwin van der Sar''' (gebore op [[29 Oktober]] [[1970]] in [[Voorhout]]) is 'n voormalige [[Nederland]]se [[sokker]]speler. Hy het 130 wedstryde gespeel vir die [[Nederlandse nasionale sokkerspan]] en dit is nog altyd 'n rekord. Hy het gespeel by [[AFC Ajax|Ajax]], [[Juventus Football Club|Juventus]], [[Fulham FC]] en [[Manchester United]] in [[Engeland]]. Op [[3 Augustus]] [[2011]] is 'n spesiale afskeidswedstryd gespeel vir Van der Sar in die [[Amsterdam Arena]]. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:van der Sar, Edwin}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Lewende mense]] alcywmzdni45i1mtrhykq5rlnytgwmd 0 56797 2902514 2409703 2026-05-08T21:14:24Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902514 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Purrel Fränkel | image = [[Lêer:20110731 CS55035 (5996163882).jpg|250px]] | caption = Purrel Fränkel in 2011 | fullname = Purrel Fränkel | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1976|10|8|df=yes}} | birth_place = [[Paramaribo]], [[Suriname]] | height = 1,70&nbsp;m | position = Verdediger | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = |youthclubs1 = Osdorp | youthyears2 = |youthclubs2 = Amstelland | youthyears3 = |youthclubs3 = [[Telstar]] | years1 = 1994–1998 |clubs1 = [[Telstar]] |caps1 = 88 |goals1 = 0 | years2 = 1998–2002 |clubs2 = [[De Graafschap]] |caps2 = 106 |goals2 = 1 | years3 = 2002–2007 |clubs3 = [[Vitesse Arnhem|Vitesse]] |caps3 = 149 |goals3 = 2 | years4 = 2007–2012 |clubs4 = [[De Graafschap]] |caps4 = 131 |goals4 = 2 | pcupdate = 14 Augustus 2012 | ntupdate = }} '''Purrel Fränkel''' (gebore op [[8 Oktober]] [[1976]] in [[Paramaribo]], [[Suriname]]) is 'n voormalige [[Nederland]]se professionele [[sokker]]speler wat vir [[De Graafschap]] gespeel het. == Klubs == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |- style="background:#C1D8FF;" !Klub !Seisoen !Liga !Wedstryde !Doelpunte |- style="background:#F5FAFF;" | [[Telstar]] | 1994/95 | [[Eerste divisie]] | 2 | 0 |- | [[Telstar]] | 1995/96 | [[Eerste divisie]] | 26 | 0 |- | [[Telstar]] | 1996/97 | [[Eerste divisie]] | 30 | 0 |- |[[Telstar]] | 1997/98 | [[Eerste divisie]] | 30 | 0 |- |[[De Graafschap]] | 1998/99 | [[Eredivisie]] | 16 | 0 |- |[[De Graafschap]] | 1999/00 | [[Eredivisie]] | 26 | 0 |- |[[De Graafschap]] | 2000/01 | [[Eredivisie]] | 32 | 1 |- |[[De Graafschap]] | 2001/02 | [[Eredivisie]] | 32 | 0 |- |[[Vitesse Arnhem|Vitesse]] | 2001/03 | [[Eredivisie]] | 30 | 0 |- |[[Vitesse Arnhem|Vitesse]] | 2003/04 | [[Eredivisie]] | 27 | 0 |- |[[Vitesse Arnhem|Vitesse]] | 2004/05 | [[Eredivisie]] | 32 | 2 |- |[[Vitesse Arnhem|Vitesse]] | 2005/06 | [[Eredivisie]] | 32 | 0 |- |[[Vitesse Arnhem|Vitesse]] | 2006/07 | [[Eredivisie]] | 28 | 0 |- |[[De Graafschap]] | 2007/08 | [[Eredivisie]] | 24 | 1 |- |[[De Graafschap]] | 2008/09 | [[Eredivisie]] | 22 | 0 |- |[[De Graafschap]] | 2009/10 | [[Eerste divisie]] | 35 | 1 |- |[[De Graafschap]] | 2010/11 | [[Eredivisie]] | 29 | 0 |- |[[De Graafschap]] | 2011/12 | [[Eredivisie]] | 21 | 0 |- |[[VV DUNO]] | 2012/13 | [[Zaterdag 4e klasse]] | 0 | 0 |} == Erelys == * '''De Graafschap''' : 1x ''Kampioen Eerste divisie'' (2009/10) {{Sokkersaadjie}} {{DEFAULTSORT:Frankel, Purrel}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1976]] [[Kategorie:Lewende mense]] qka0lknd6cz9wv64sn96i3b99ow1v5o 0 58682 2902376 848246 2026-05-08T13:10:27Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Johannes Phumani Phungula Plaaslike Munisipaliteit]] reggemaak 2902376 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Johannes Phumani Phungula Plaaslike Munisipaliteit]] 8425xyy86l9mibdsjg6x7nmqkhvqrhs 0 58831 2902429 2696975 2026-05-08T18:54:30Z Rooiratel 90342 2902429 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Eilande | naam = Spitsbergen | beeld naam = DeGeerdalen.JPG | beeld byskrif = Die Suidkus van die eiland Spitsbergen | beeld grootte = | liggingkaart = Spitsbergen.png | inheemse naam = | inheemse naam skakel = | bynaam = | ligging = Noordelike [[Atlantiese Oseaan]] | koördinate = {{Koördinate|78|45|N|16|00|O|aansig=inlyn,titel}} | argipel = [[Svalbard]] | totale eilande = | hoofeilande = | oppervlak = 39&nbsp;044 [[Vierkante kilometer|vk km]] | hoogste berg = Newtontoppen | hoogte = 1&nbsp;713 m | land = Noorweë | land admin afdelingstitel = Provinsie | land admin afdelings = Svalbard | land admin afdelingstitels 1 = Sysselmann van Svalbard | land admin afdelings 1 = Odd Olsen Ingerø (2009-) | land admin afdelingstitel 2 = | land admin afdelings 2 = | land hoofstad = [[Longyearbyen]] | land grootste stad = Longyearbyen | land grootste stad bevolking = 2&nbsp;932 (2011)<ref name="islandsize">{{en}} {{cite web |url=http://www.ssb.no/english/subjects/02/befsvalbard_en/tab-2009-10-22-01-en.html |title=Populasie in die nedersettings. Svalbard |publisher=Statistieke Noorweë |date=22 Oktober 2009 |accessdate=24 Maart 2010 |archive-date=25 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225170449/https://www.ssb.no/en/befsvalbard |url-status=dead }}</ref> | land leiertitel = | land leiernaam = | land 1 = | land 1 admin afdelingstitel = | land 1 admin afdelings = | land 1 hoofstad = | land 1 grootste stad = | land 1 grootste stad bevolking = | land 1 leiertitel = | land 1 leiernaam = | land 2 = | land 2 admin afdelingstitel = | land 2 admin afdelings = | land 2 hoofstad = | land 2 grootste stad = | land 2 grootste stad bevolking = | land 2 leiertitel = | land 2 leiernaam = | land 3 = | land 3 admin afdelingstitel = | land 3 admin afdelings = | land 3 hoofstad = | land 3 grootste stad = | land 3 grootste stad bevolking = | land 3 leiertitel = | land 3 leiernaam = | land 4 = | land 4 admin afdelingstitel = | land 4 admin afdelings = | land 4 hoofstad = | land 4 grootste stad = | land 4 grootste stad bevolking = | land 4 leiertitel = | land 4 leiernaam = | bevolking = 2&nbsp;698 | bevolking as of = 2013 | digtheid = | etniese groepe = | addisionele inligting = }} [[Lêer:Spitsbergen labelled.png|duimnael|links|Kaart wat die eiland Spitsbergen vertoon.]] '''Spitsbergen''' is die grootste eiland van die [[Noorweë|Noorse]] eilandgroep [[Svalbard]] met 'n oppervlakte van 39&nbsp;044&nbsp;km² en 'n bevolking van 2&nbsp;698.<ref>{{cite web |url=http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/befsvalbard |title=Population of Svalbard, 1 July 2013 |author=Even Høydahl, Øivind Rustad |publisher=Statistics Norway's Information Centre |date=24 September 2013 |access-date=30 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114013804/https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/befsvalbard |archive-date=14 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is ook die grootste eiland van Noorweë, die wêreld se 36ste grootste eiland en die enigste een van die argipel, wat permanent bewoon is. Die eiland vorm die westelike deel van die argipel en grens aan die [[Arktiese Oseaan]] in die noorde, aan die [[Groenlandsee]] in die weste en aan die [[Noorse See]] in die suide. Totdat die Spitsbergenverdrag in 1920 onderteken is, is die hele argipel in [[Noors]] Spitsbergen of Westspitsbergen genoem en sedertdien is die amptelike naam daarvan Svalbard. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Longyearbyen]] en die hoogste bergspits is die Newtontoppen met 'n hoogte van 1&nbsp;1713&nbsp;m.<ref>{{en}} [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=8817 peakbagger.com: ''Newtontoppen, Svalbard'']</ref> == Nedersettings == * Barentsburg (Russiese mynbou- en toerisme-nedersetting) * Grumant (verlate mynbou-nedersetting) * [[Longyearbyen]] (hoofstad) * Ny-Ålesund (navorsingstasie) * Ny-London (verlaat) * Pyramiden (verlaat na 1998) * Smeerenburg (op die aflandige Amsterdam-eiland, verlaat na 1660) * Svea (mynbou-stasie) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} [[Kategorie:Eilande]] [[Kategorie:Geografie van Svalbard]] r7w37j0fttixi1ynm8r31vohdkmcv5p 2902433 2902429 2026-05-08T19:00:18Z SpesBona 2720 Bygewerk 2902433 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Eilande | naam = Spitsbergen | beeld naam = DeGeerdalen.JPG | beeld byskrif = Die Suidkus van die eiland Spitsbergen | beeld grootte = | liggingkaart = Spitsbergen.png | inheemse naam = | inheemse naam skakel = | bynaam = | ligging = Noordelike [[Atlantiese Oseaan]] | koördinate = {{Koördinate|78|45|N|16|00|O|aansig=inlyn,titel}} | argipel = [[Svalbard]] | totale eilande = | hoofeilande = | oppervlak = 39&nbsp;044 [[Vierkante kilometer|vk km]] | hoogste berg = Newtontoppen | hoogte = 1&nbsp;713 m | land = Noorweë | land admin afdelingstitel = Provinsie | land admin afdelings = Svalbard | land admin afdelingstitels 1 = Sysselmann van Svalbard | land admin afdelings 1 = Odd Olsen Ingerø (2009-) | land admin afdelingstitel 2 = | land admin afdelings 2 = | land hoofstad = [[Longyearbyen]] | land grootste stad = Longyearbyen | land grootste stad bevolking = 2&nbsp;932 (2011)<ref name="islandsize">{{en}} {{cite web |url=http://www.ssb.no/english/subjects/02/befsvalbard_en/tab-2009-10-22-01-en.html |title=Populasie in die nedersettings. Svalbard |publisher=Statistieke Noorweë |date=22 Oktober 2009 |accessdate=25 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225170449/https://www.ssb.no/en/befsvalbard |archive-date=25 Desember 2018 |url-status=dead}}</ref> | land leiertitel = | land leiernaam = | land 1 = | land 1 admin afdelingstitel = | land 1 admin afdelings = | land 1 hoofstad = | land 1 grootste stad = | land 1 grootste stad bevolking = | land 1 leiertitel = | land 1 leiernaam = | land 2 = | land 2 admin afdelingstitel = | land 2 admin afdelings = | land 2 hoofstad = | land 2 grootste stad = | land 2 grootste stad bevolking = | land 2 leiertitel = | land 2 leiernaam = | land 3 = | land 3 admin afdelingstitel = | land 3 admin afdelings = | land 3 hoofstad = | land 3 grootste stad = | land 3 grootste stad bevolking = | land 3 leiertitel = | land 3 leiernaam = | land 4 = | land 4 admin afdelingstitel = | land 4 admin afdelings = | land 4 hoofstad = | land 4 grootste stad = | land 4 grootste stad bevolking = | land 4 leiertitel = | land 4 leiernaam = | bevolking = 2&nbsp;698 | bevolking as of = 2013 | digtheid = | etniese groepe = | addisionele inligting = }} '''Spitsbergen''' is die grootste eiland van die [[Noorweë|Noorse]] eilandgroep [[Svalbard]] met 'n oppervlakte van 39&nbsp;044&nbsp;km² en 'n bevolking van 2&nbsp;698.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/befsvalbard |title=Population of Svalbard, 1 July 2013 |author=Even Høydahl, Øivind Rustad |publisher=Statistics Norway's Information Centre |date=24 September 2013 |accessdate=14 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114013804/https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/befsvalbard |archive-date=14 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is ook die grootste eiland van Noorweë, die wêreld se 36ste grootste eiland en die enigste een van die argipel, wat permanent bewoon is. Die eiland vorm die westelike deel van die argipel en grens aan die [[Arktiese Oseaan]] in die noorde, aan die [[Groenlandsee]] in die weste en aan die [[Noorse See]] in die suide. [[Lêer:Spitsbergen labelled.png|duimnael|links|Kaart van die eiland Spitsbergen]] Totdat die Spitsbergenverdrag in 1920 onderteken is, is die hele argipel in [[Noors]] Spitsbergen of Westspitsbergen genoem en sedertdien is die amptelike naam daarvan Svalbard. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Longyearbyen]] en die hoogste bergspits is die Newtontoppen met 'n hoogte van 1&nbsp;1713&nbsp;m.<ref>{{en}} [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=8817 peakbagger.com: ''Newtontoppen, Svalbard'']</ref> == Nedersettings == * Barentsburg (Russiese mynbou- en toerisme-nedersetting) * Grumant (verlate mynbou-nedersetting) * [[Longyearbyen]] (hoofstad) * Ny-Ålesund (navorsingstasie) * Ny-London (verlaat) * Pyramiden (verlaat na 1998) * Smeerenburg (op die aflandige Amsterdam-eiland, verlaat na 1660) * Svea (mynbou-stasie) == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Spitsbergen|title=Spitsbergen|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=9 Mei 2026}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage|Svalbard|Spitsbergen}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Svalbard]] 2l9t2jp194ixw6bj00dtlvgudsjnbyz 0 59142 2902510 2885121 2026-05-08T21:01:33Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902510 wikitext text/x-wiki {{geen bronnelys}} {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Dick Advocaat | image = [[Lêer:Dick_Advocaat_2021.jpg|220px]] | caption = Dick Advocaat in 2021 | fullname = Dirk Nicolaas Advocaat | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1947|9|27|df=yes}} | birth_place = [[Den Haag]], [[Nederland]] | height = 1,70&nbsp;m | position = Middelveldspeler/verdediger | currentclub = [[Curaçaose nasionale sokkerspan|Curaçao]] (hoofafrigter) | years1 = 1966–1973 | clubs1 = [[ADO Den Haag|Den Haag]] | caps1 = 147 | goals1 = 7 | years2 = 1967 | clubs2 = → [[San Francisco Gales]] (leen) | caps2 = 7 | goals2 = 1 | years3 = 1973–1977 | clubs3 = [[Roda JC Kerkrade|Roda JC]] | caps3 = 113 | goals3 = 2 | years4 = 1977–1979 | clubs4 = [[VVV-Venlo]] | caps4 = 74 | goals4 = 6 | years5 = 1979 | clubs5 = [[Chicago Sting]] | caps5 = 32 | goals5 = 3 | years6 = 1979–1980 | clubs6 = [[ADO Den Haag|Den Haag]] | caps6 = 11 | goals6 = 1 | years7 = 1980 | clubs7 = [[Chicago Sting]] | caps7 = 31 | goals7 = 1 | years8 = 1980–1982 | clubs8 = [[Sparta Rotterdam]] | caps8 = 61 | goals8 = 6 | years9 = 1982–1983 | clubs9 = [[K. Berchem Sport]] | caps9 = 10 | goals9 = 0 | years10 = 1983–1984 | clubs10 = [[FC Utrecht|Utrecht]] | caps10 = 39 | goals10 = 0 | totalcaps = 543 | totalgoals = 28 | manageryears1 = 1980–1984 | managerclubs1 = DSVP | manageryears2 = 1984–1987 | managerclubs2 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] (assistent-bestuurder) | manageryears3 = 1987–1989 | managerclubs3 = [[HFC Haarlem]] | manageryears4 = 1989–1991 | managerclubs4 = [[Schiedamse Voetbal Vereniging|SVV]] | manageryears5 = 1990–1992 | managerclubs5 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] (assistent-bestuurder) | manageryears6 = 1991–1992 | managerclubs6 = [[FC Dordrecht]] | manageryears7 = 1992–1994 | managerclubs7 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | manageryears8 = 1994–1998 | managerclubs8 = [[PSV Eindhoven|PSV]] | manageryears9 = 1998–2002 | managerclubs9 = [[Glasgow Rangers|Rangers]] | manageryears10 = 2002–2004 | managerclubs10 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | manageryears11 = 2004–2005 | managerclubs11 = [[VfL Borussia Mönchengladbach|Borussia Mönchengladbach]] | manageryears12 = 2005 | managerclubs12 = [[Verenigde Arabiese Emirate se nasionale sokkerspan|Verenigde Arabiese Emirate]] | manageryears13 = 2005–2006 | managerclubs13 = [[Suid-Koreaanse nasionale sokkerspan|Suid-Korea]] | manageryears14 = 2006–2009 | managerclubs14 = [[Zenit Sint Petersburg|Zenit]] | manageryears15 = 2009–2010 | managerclubs15 = [[Belgiese nasionale sokkerspan|België]] | manageryears16 = 2009–2010 | managerclubs16 = [[AZ Alkmaar]] | manageryears17 = 2010–2012 | managerclubs17 = [[Russiese nasionale sokkerspan|Rusland]] | manageryears18 = 2012–2013 | managerclubs18 = [[PSV Eindhoven|PSV]] | manageryears19 = 2013–2014 | managerclubs19 = [[AZ Alkmaar]] | manageryears21 = 2014 | managerclubs21 = [[Serwiese nasionale sokkerspan|Serwië]] | manageryears22 = 2015 | managerclubs22 = [[Sunderland AFC|Sunderland]] |managerclubs23=[[Fenerbahçe SK (sokker)|Fenerbahçe]]|manageryears23=2016–2017|managerclubs24=[[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]]|manageryears24=2017|managerclubs25=[[Sparta Rotterdam]]|manageryears25=2017–2018|managerclubs26=[[FC Utrecht|Utrecht]]|manageryears26=2018–2019|managerclubs27=[[Feyenoord]]|manageryears27=2019–2021|managerclubs28=[[Irakse nasionale sokkerspan|Irak]]|manageryears28=2021|managerclubs29=[[ADO Den Haag|Den Haag]]|manageryears29=2022–2023|managerclubs30=[[Curaçaose nasionale sokkerspan|Curaçao]]|manageryears30=2024–2026}} '''Dirk Nicolaas "Dick" Advocaat''' (gebore op [[27 September]] [[1947]] in [[Den Haag]]) is 'n [[Nederland|Nederlandse]] [[Sokker|sokkerafrigter]] en voormalige sokkerspeler. Hy is een van Nederland se mees ervare en suksesvolle afrigters, met 'n loopbaan wat klubs en nasionale spanne regoor die wêreld dek. Advocaat het sy sokkerloopbaan as 'n middelveldspeler begin en het onder meer vir [[ADO Den Haag]] en [[Roda JC Kerkrade|Roda JC]] gespeel. As afrigter het hy sukses behaal met spanne soos [[PSV Eindhoven]], [[Glasgow Rangers]], [[Zenit Sint Petersburg]] (waar hy die [[UEFA Europa League|UEFA-beker]] gewen het in 2008), en die [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederlandse nasionale span]], wat hy oor verskeie tydperke gelei het. Advocaat is bekend vir sy taktiese kennis en leierskap, en sy bynaam, "Die Klein Generaal", weerspieël sy energieke en gesaghebbende styl. Hy het ook nasionale spanne soos [[Russiese nasionale sokkerspan|Rusland]], Serwië, [[Irakse nasionale sokkerspan|Irak]] en [[Curaçaose nasionale sokkerspan|Curaçao]] afgerig.<ref>{{Cite web|url=https://curacao.nu/dick-advocaat-blijft-bondscoach-van-curacao/|title=Dick Advocaat blijft bondscoach van Curaçao|date=2025-02-15|website=curacao.nu|access-date=2025-03-27|language=nl}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Advocaat, Dick}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Lewende mense]] 51ivg45p13eils2y7zfzfh8au5zvbdi 0 63620 2902511 2866009 2026-05-08T21:05:15Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902511 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Sander Boschker in 2008 | image = [[Lêer:Sander Boschker.JPG|240px]] | image_size = | alt = | caption = Sander Boschker | fullname = Sander Bernard Jozef Boschker<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf |title=FIFA World Cup South Africa 2010 – List of players |publisher=FIFA |access-date=8 Junie 2013 |format=PDF |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517205300/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1970|10|20|df=yes}} | birth_place = [[Lichtenvoorde]], [[Nederland]] | height = 1,84&nbsp;m | position = Doelwagter | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = | youthclubs1 = SV Longa '30 | youthyears2 = | youthclubs2 = Lichtenvoorde | youthyears3 = | youthclubs3 = [[FC Twente|Twente]] | years1 = 1989–2003 | clubs1 = [[FC Twente|Twente]] | caps1 = 356 | goals1 = 0 | years2 = 2003–2004 | clubs2 = [[AFC Ajax|Ajax]] | caps2 = 0 | goals2 = 0 | years3 = 2004–2014 | clubs3 = [[FC Twente|Twente]] | caps3 = 199 | goals3 = 0 | totalcaps = 555 | totalgoals = 0 | nationalyears1 = 2010 | nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | pcupdate = | ntupdate = }} '''Sander Bernard Jozef Boschker''' (gebore op [[20 Oktober]] [[1970]] in [[Lichtenvoorde]]) [[Nederland|Nederlandse]] voormalige professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as doelwagter gespeel het. Hy is tans die doelwagterafrigter by [[FC Twente|Twente]]. Hy het in seisoen 2003/04 vir [[AFC Ajax]] gespeel en het een keer vir die [[Nederlandse nasionale sokkerspan]] uitgedraf. Tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] in [[Suid-Afrika]] het hy deel van die Nederlandse span uitgemaak, maar het egter nie gespeel nie. Daar is nie 'n speler wat meer wedstryde vir ''FC Twente'' gespeel het as ''Boschker'' nie. Slegs vier spelers (almal doelwagters) het al meer wedstryde as hy in die [[Eredivisie]] gespeel. == Klubs == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |- style="background:#C1D8FF;" !Klub !Seisoen !Liga !Wedstryde !Doelpunte |- style="background:#F5FAFF;" | [[FC Twente]] | 1989/90 | [[Eredivisie]] | 1 | 0 |- | [[FC Twente]] | 1990/91 | [[Eredivisie]] | 0 | 0 |- | [[FC Twente]] | 1991/92 | [[Eredivisie]] | 23 | 0 |- | [[FC Twente]] | 1992/93 | [[Eredivisie]] | 9 | 0 |- | [[FC Twente]] | 1993/94 | [[Eredivisie]] | 34 | 0 |- | [[FC Twente]] | 1994/95 | [[Eredivisie]] | 31 | 0 |- | [[FC Twente]] | 1995/96 | [[Eredivisie]] | 23 | 0 |- | [[FC Twente]] | 1996/97 | [[Eredivisie]] | 34 | 0 |- | [[FC Twente]] | 1997/98 | [[Eredivisie]] | 34 | 0 |- | [[FC Twente]] | 1998/99 | [[Eredivisie]] | 34 | 0 |- | [[FC Twente]] | 1999/00 | [[Eredivisie]] | 34 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2000/01 | [[Eredivisie]] | 34 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2001/02 | [[Eredivisie]] | 33 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2002/03 | [[Eredivisie]] | 32 | 0 |- | [[AFC Ajax]] | 2003/04 | [[Eredivisie]] | 0 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2004/05 | [[Eredivisie]] | 30 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2005/06 | [[Eredivisie]] | 26 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2006/07 | [[Eredivisie]] | 34 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2007/08 | [[Eredivisie]] | 34 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2008/09 | [[Eredivisie]] | 29 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2009/10 | [[Eredivisie]] | 34 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2010/11 | [[Eredivisie]] | 4 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2011/12 | [[Eredivisie]] | 8 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2012/13 | [[Eredivisie]] | 7 | 0 |- | [[FC Twente]] | 2013/14 | [[Eredivisie]] | 0 | 0 |} Hy het 1 keer vir die nasionale sokkerspan uitgedraf (teen [[Ghanese nasionale sokkerspan|Ghana]]), waartydens hy geen doelpunte aangeteken het nie. == Erelys == * '''FC Twente''' : 1x ''[[Eredivisie|Kampioen van Nederland]]'' (2009/10) : 2x ''[[KNVB-Beker]]'' (2001,2011) : 2x ''[[Johan Cruijff Schaal]]'' (2010, 2011) : 1x ''[[UEFA Intertoto-beker]]'' (2006) * '''Ajax''' : 1x ''Kampioen van Nederland'' (2003/04) == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Boschker, Sander}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Lewende mense]] ejbgdcgdtwnw60rc8c1ukbed5345kf6 0 63621 2902520 2506296 2026-05-08T21:28:50Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 /* Erelys */ 2902520 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler |name = Ruud Gullit |image = [[Lêer:Ruud Gullit 2012.jpg|220px]] |caption = Ruud Gullit in 2012 |fullname = Ruud Gullit |height = 1,90&nbsp;m<ref>{{cite web |url=http://www.national-football-teams.com/player/14118/Ruud_Gullit.html |title=Ruud Gullit – Stats |publisher=National-Football-Teams |access-date=6 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416213131/https://www.national-football-teams.com/player/14118/Ruud_Gullit.html |archive-date=16 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1962|9|1|df=yes}} |birth_place = [[Amsterdam]], [[Nederland]] |position = Vorentoe, middelveldspeler, verdediger |youthyears1 = 1967–1975 |youthclubs1 = ASV Meerboys |youthyears2 = 1975–1979 |youthclubs2 = [[AFC DWS|DWS]]<ref>{{cite web |url=http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/2641665/1994/06/01/Vader-Gullit-beschuldigt-arrogante-Ajacieden.dhtml |title=Vader Gullit beschuldigt 'arrogante Ajacieden' |publisher=Trouw.nl |date=1 Junie 1994 |access-date=25 Junie 2014 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626011755/http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/2641665/1994/06/01/Vader-Gullit-beschuldigt-arrogante-Ajacieden.dhtml |archive-date=26 Junie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |years1 = 1979–1982 |clubs1 = [[HFC Haarlem]] |caps1 = 91 |goals1 = 32 |years2 = 1982–1985 |clubs2 = [[Feyenoord]] |caps2 = 85 |goals2 = 30 |years3 = 1985–1987 |clubs3 = [[PSV Eindhoven|PSV]] |caps3 = 68 |goals3 = 46 |years4 = 1987–1993 |clubs4 = [[AC Milan]] |caps4 = 117 |goals4 = 35 |years5 = 1993–1994 |clubs5 = [[UC Sampdoria|Sampdoria]] |caps5 = 31 |goals5 = 15 |years6 = 1994–1995 |clubs6 = AC Milan |caps6 = 8 |goals6 = 3 |years7 = 1994–1995 |clubs7 = [[UC Sampdoria|Sampdoria]] |caps7 = 22 |goals7 = 9 |years8 = 1995–1998 |clubs8 = [[Chelsea FC|Chelsea]] |caps8 = 49 |goals8 = 4 |totalcaps = 465 |totalgoals = 175 |nationalyears1 = 1979 |nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale onder-21 sokkerspan|Nederland O-21]] |nationalcaps1 = 4 |nationalgoals1= 1 |nationalyears2 = 1981–1994 |nationalteam2 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] |nationalcaps2 = 66 |nationalgoals2= 17 |manageryears1 = 1996–1998 |managerclubs1 = [[Chelsea FC|Chelsea]] |manageryears2 = 1998–1999 |managerclubs2 = [[Newcastle United FC|Newcastle United]] |manageryears3 = 2004–2005 |managerclubs3 = [[Feyenoord]] |manageryears4 = 2007–2008 |managerclubs4 = [[Los Angeles Galaxy]] |manageryears5 = 2011 |managerclubs5 = [[FC Terek Grozny|Terek Grozny]] }} '''Rudi Dil''' (gebore op [[1 September]] [[1962]] in [[Amsterdam]]), beter bekend as '''Ruud Gullit''', is 'n voormalige [[Nederland]]se [[sokker]]speler, wat as aanvaller vir die [[Nederlandse nasionale sokkerspan]], [[HFC Haarlem]], [[Feyenoord]], [[PSV Eindhoven]], [[AC Milan]], [[Sampdoria]] en [[Chelsea FC]] gespeel het. Hy word algemeen gesien as een van die beste sokkerspelers van alle tye. Hy het onder ander die [[UEFA Europa-beker|Europees Kampioenskap]] (met ''Nederland'') en twee keer die [[UEFA Champions League|Champions League]] (met ''AC Milan'') gewen. Hy is ook deur [[FIFA]] as die beste sokkerspeler ter wêreld aangewys in [[1988]] en [[1989]]. ''Ruud Gullit'' was ook 'n [[afrigter]] by ''Chelsea'', [[Newcastle United]], ''Feyenoord'', [[LA Galaxy]] en [[Terek Grozny]] gewees. Slegs by ''Chelsea'' kon hy as afrigter tydens [[FA Cup]] in [[1997]] 'n prys wen. == Klubs == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |- style="background:#C1D8FF;" !Klub !Seisoen !Liga !Wedstryde !Doelpunte |- style="background:#F5FAFF;" | [[HFC Haarlem]] | 1979-1982 | {{vlagikoon|NL}} [[Eerste divisie]] en [[Eredivisie]] | 91 | 32 |- | [[Feyenoord]] | 1982-1985 | {{vlagikoon|NL}} [[Eredivisie]] | 85 | 30 |- | [[PSV Eindhoven]] | 1985-1987 | {{vlagikoon|NL}} [[Eredivisie]] | 68 | 46 |- | [[AC Milan]] | 1987-1993 | {{vlagikoon|ITA}} [[Serie A]] | 117 | 35 |- | [[Sampdoria]] | 1993-1994 | {{vlagikoon|ITA}} [[Serie A]] | 31 | 16 |- | [[AC Milan]] | 1994-1995 | {{vlagikoon|ITA}} [[Serie A]] | 8 | 3 |- | [[Samdoria]] | 1994-1995 | {{vlagikoon|ITA}} [[Serie A]] | 22 | 9 |- | [[Chelsea FC]] | 1995-1998 | {{vlagikoon|ENG}} [[Premier League]] | 32 | 4 |- |} ''Ruud Gullit'' het 66 keer vir ''Nederland'' uitgedraf, waarby hy 17 doelpunte het aangeteken. == Erelys == * '''HFC Haarlem''' : 1x ''[[Eerste divisie|Kampioen Eerste Divisie]]'' (1980/81) * '''Feyenoord''' : 1x ''[[Eredivisie|Kampioen Nederland]]'' (1983/84) : 1x ''[[KNVB-beker]]'' (1984) * '''PSV''' : 2x ''Kampioen Nederland'' (1985/86, 1986/87) * '''AC Milan''' : 3x ''[[Serie A|Kampioen Italië]]'' (1987/88, 1991/92, 1992/93) : 3x ''[[Supercoppa Italiana]]'' (1988, 1992, 1994) : 2x ''[[UEFA Champions League|Champions League]]'' (1989, 1990) : 2x ''[[UEFA Superbeker|Europese Superbeker]]'' (1989, 1990) : 2x ''[[FIFA-Klubwêreldbeker|Wêreldbeker vir Klubs]]'' (1989, 1990) * '''Sampdoria''' : 1x ''[[Copa Italia|Coppa Italia]]'' (1994) * '''Chelsea''' : 1x ''[[FA Cup]]'' (1997) * '''Nederland''' : 1x ''[[UEFA Europa-beker|Europees Kampioenskap]]'' (1988) == Verwysings == {{CommonsKategorie}} {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gullit, Ruud}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Lewende mense]] li055e7t9mw0z8uamn2xw7wyqpv6387 2902521 2902520 2026-05-08T21:29:18Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 /* Erelys */ 2902521 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler |name = Ruud Gullit |image = [[Lêer:Ruud Gullit 2012.jpg|220px]] |caption = Ruud Gullit in 2012 |fullname = Ruud Gullit |height = 1,90&nbsp;m<ref>{{cite web |url=http://www.national-football-teams.com/player/14118/Ruud_Gullit.html |title=Ruud Gullit – Stats |publisher=National-Football-Teams |access-date=6 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416213131/https://www.national-football-teams.com/player/14118/Ruud_Gullit.html |archive-date=16 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1962|9|1|df=yes}} |birth_place = [[Amsterdam]], [[Nederland]] |position = Vorentoe, middelveldspeler, verdediger |youthyears1 = 1967–1975 |youthclubs1 = ASV Meerboys |youthyears2 = 1975–1979 |youthclubs2 = [[AFC DWS|DWS]]<ref>{{cite web |url=http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/2641665/1994/06/01/Vader-Gullit-beschuldigt-arrogante-Ajacieden.dhtml |title=Vader Gullit beschuldigt 'arrogante Ajacieden' |publisher=Trouw.nl |date=1 Junie 1994 |access-date=25 Junie 2014 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626011755/http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/2641665/1994/06/01/Vader-Gullit-beschuldigt-arrogante-Ajacieden.dhtml |archive-date=26 Junie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |years1 = 1979–1982 |clubs1 = [[HFC Haarlem]] |caps1 = 91 |goals1 = 32 |years2 = 1982–1985 |clubs2 = [[Feyenoord]] |caps2 = 85 |goals2 = 30 |years3 = 1985–1987 |clubs3 = [[PSV Eindhoven|PSV]] |caps3 = 68 |goals3 = 46 |years4 = 1987–1993 |clubs4 = [[AC Milan]] |caps4 = 117 |goals4 = 35 |years5 = 1993–1994 |clubs5 = [[UC Sampdoria|Sampdoria]] |caps5 = 31 |goals5 = 15 |years6 = 1994–1995 |clubs6 = AC Milan |caps6 = 8 |goals6 = 3 |years7 = 1994–1995 |clubs7 = [[UC Sampdoria|Sampdoria]] |caps7 = 22 |goals7 = 9 |years8 = 1995–1998 |clubs8 = [[Chelsea FC|Chelsea]] |caps8 = 49 |goals8 = 4 |totalcaps = 465 |totalgoals = 175 |nationalyears1 = 1979 |nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale onder-21 sokkerspan|Nederland O-21]] |nationalcaps1 = 4 |nationalgoals1= 1 |nationalyears2 = 1981–1994 |nationalteam2 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] |nationalcaps2 = 66 |nationalgoals2= 17 |manageryears1 = 1996–1998 |managerclubs1 = [[Chelsea FC|Chelsea]] |manageryears2 = 1998–1999 |managerclubs2 = [[Newcastle United FC|Newcastle United]] |manageryears3 = 2004–2005 |managerclubs3 = [[Feyenoord]] |manageryears4 = 2007–2008 |managerclubs4 = [[Los Angeles Galaxy]] |manageryears5 = 2011 |managerclubs5 = [[FC Terek Grozny|Terek Grozny]] }} '''Rudi Dil''' (gebore op [[1 September]] [[1962]] in [[Amsterdam]]), beter bekend as '''Ruud Gullit''', is 'n voormalige [[Nederland]]se [[sokker]]speler, wat as aanvaller vir die [[Nederlandse nasionale sokkerspan]], [[HFC Haarlem]], [[Feyenoord]], [[PSV Eindhoven]], [[AC Milan]], [[Sampdoria]] en [[Chelsea FC]] gespeel het. Hy word algemeen gesien as een van die beste sokkerspelers van alle tye. Hy het onder ander die [[UEFA Europa-beker|Europees Kampioenskap]] (met ''Nederland'') en twee keer die [[UEFA Champions League|Champions League]] (met ''AC Milan'') gewen. Hy is ook deur [[FIFA]] as die beste sokkerspeler ter wêreld aangewys in [[1988]] en [[1989]]. ''Ruud Gullit'' was ook 'n [[afrigter]] by ''Chelsea'', [[Newcastle United]], ''Feyenoord'', [[LA Galaxy]] en [[Terek Grozny]] gewees. Slegs by ''Chelsea'' kon hy as afrigter tydens [[FA Cup]] in [[1997]] 'n prys wen. == Klubs == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |- style="background:#C1D8FF;" !Klub !Seisoen !Liga !Wedstryde !Doelpunte |- style="background:#F5FAFF;" | [[HFC Haarlem]] | 1979-1982 | {{vlagikoon|NL}} [[Eerste divisie]] en [[Eredivisie]] | 91 | 32 |- | [[Feyenoord]] | 1982-1985 | {{vlagikoon|NL}} [[Eredivisie]] | 85 | 30 |- | [[PSV Eindhoven]] | 1985-1987 | {{vlagikoon|NL}} [[Eredivisie]] | 68 | 46 |- | [[AC Milan]] | 1987-1993 | {{vlagikoon|ITA}} [[Serie A]] | 117 | 35 |- | [[Sampdoria]] | 1993-1994 | {{vlagikoon|ITA}} [[Serie A]] | 31 | 16 |- | [[AC Milan]] | 1994-1995 | {{vlagikoon|ITA}} [[Serie A]] | 8 | 3 |- | [[Samdoria]] | 1994-1995 | {{vlagikoon|ITA}} [[Serie A]] | 22 | 9 |- | [[Chelsea FC]] | 1995-1998 | {{vlagikoon|ENG}} [[Premier League]] | 32 | 4 |- |} ''Ruud Gullit'' het 66 keer vir ''Nederland'' uitgedraf, waarby hy 17 doelpunte het aangeteken. == Erelys == * '''HFC Haarlem''' : 1x ''[[Eerste divisie|Kampioen Eerste Divisie]]'' (1980/81) * '''Feyenoord''' : 1x ''[[Eredivisie|Kampioen Nederland]]'' (1983/84) : 1x ''[[KNVB-beker]]'' (1984) * '''PSV''' : 2x ''Kampioen Nederland'' (1985/86, 1986/87) * '''AC Milan''' : 3x ''[[Serie A|Kampioen Italië]]'' (1987/88, 1991/92, 1992/93) : 3x ''[[Supercoppa Italiana]]'' (1988, 1992, 1994) : 2x ''[[UEFA Champions League|Champions League]]'' (1989, 1990) : 2x ''[[UEFA Superbeker|Europese Superbeker]]'' (1989, 1990) : 2x ''[[FIFA-Klubwêreldbeker|Wêreldbeker vir Klubs]]'' (1989, 1990) * '''Sampdoria''' : 1x ''[[Copa Italia|Coppa Italia]]'' (1994) * '''Chelsea''' : 1x ''[[FA Cup]]'' (1997) * '''Nederland''' : 1x ''[[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]]'' (1988) == Verwysings == {{CommonsKategorie}} {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gullit, Ruud}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Lewende mense]] bjwa1tqbj4e24npz1marr8bgnaaadg1 0 64002 2902522 2749552 2026-05-08T21:32:19Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 /* Afrigter */ 2902522 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Guus Hiddink | image = [[Lêer:Guus Hiddink 13112009.jpg|220px]] | image_size = 220px | caption = Guus Hiddink in 2009 | fullname = | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1946|11|8|df=yes}} | birth_place = [[Varsseveld]], [[Nederland]] | position = Middelveldspeler | currentclub = | youthyears1 = | youthclubs1 = SC Varsseveld | years1 = 1967–1970 | years2 = 1970–1972 | years3 = 1972–1977 | years4 = 1977–1981 | years5 = 1978 | years6 = 1980 | years7 = 1981–1982 | clubs1 = [[De Graafschap]] | clubs2 = [[PSV Eindhoven]] | clubs3 = [[De Graafschap]] | clubs4 = [[NEC Nijmegen]] | clubs5 = → [[Washington Diplomats]] (leen) | clubs6 = → [[San Jose Earthquakes (1974–88)|San Jose Earthquakes]] (leen) | clubs7 = [[De Graafschap]] | caps1 = | goals1 = | caps2 = 30 | goals2 = 1<ref name="voetbal_profile">{{cite web |url=http://www.vi.nl/Spelers/Speler/Guus-Hiddink.htm |title=Eredivisie statistics – Guus Hiddink |publisher=Voetbal International |access-date=15 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100826061658/http://www.vi.nl/Spelers/Speler/Guus-Hiddink.htm |archive-date=26 Augustus 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | caps3 = 130 | goals3 = 9<ref name="voetbal_profile"/> | caps4 = 104 | goals4 = 2<ref name="voetbal_profile"/> | caps5 = 13 | goals5 = 4<ref name="nasl_profile">{{cite web |url=http://www.nasljerseys.com/Players/H/Hiddink.Cus.htm |title=NASL Player Profile&nbsp;– Guus Hiddink |access-date=24 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190120192523/http://nasljerseys.com/Players/H/Hiddink.Cus.htm |archive-date=20 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | caps6 = 15 | goals6 = 0<ref name="nasl_profile" /> | caps7 = 25 | goals7 = 0<ref name="voetbal_profile"/> | totalcaps = 317 | totalgoals = 16 | manageryears1 = 1983–1987 | managerclubs1 = [[PSV Eindhoven|PSV]] (assistent) | manageryears2 = 1987–1990 | managerclubs2 = [[PSV Eindhoven|PSV]] | manageryears3 = 1990–1991 | managerclubs3 = [[Fenerbahçe SK (sokker)|Fenerbahçe]] | manageryears4 = 1991–1993 | managerclubs4 = [[Valencia CF|Valencia]] | manageryears5 = 1994 | managerclubs5 = [[Valencia CF|Valencia]] | manageryears6 = 1995–1998 | managerclubs6 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | manageryears7 = 1998–1999 | managerclubs7 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | manageryears8 = 2000 | managerclubs8 = [[Real Betis]] | manageryears9 = 2001–2002 | managerclubs9 = [[Suid-Koreaanse nasionale sokkerspan|Suid-Korea]] | manageryears10 = 2002–2006 | managerclubs10 = [[PSV Eindhoven|PSV]] | manageryears11 = 2005–2006 | managerclubs11 = [[Australiese nasionale sokkerspan|Australië]] | manageryears12 = 2006–2010 | managerclubs12 = [[Russiese nasionale sokkerspan|Rusland]] | manageryears13 = 2009 | managerclubs13 = [[Chelsea F.C.|Chelsea]] (tussentyds) | manageryears14 = 2010–2011 | managerclubs14 = [[Turkse nasionale sokkerspan|Turkye]] | manageryears15 = 2012–2013 | managerclubs15 = [[FC Anzhi Makhachkala|Anzhi Makhachkala]] | manageryears16 = 2014–2015 | managerclubs16 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | manageryears17 = 2015–2016 | managerclubs17 = [[Chelsea F.C.|Chelsea]] (tussentyds) | manageryears18 = 2018–2019 | managerclubs18 = [[Chinese nasionale sokkerspan|China o/21]] | manageryears19 = 2020–2021 | managerclubs19 = [[Curaçaose nasionale sokkerspan|Curaçao]] | manageryears20 = 2021–2022 | managerclubs20 = [[Curaçaose nasionale sokkerspan|Curaçao]] (tegniese direkteur) | manageryears21 = 2022 | managerclubs21 = [[Australiese nasionale sokkerspan|Australië]] (assistent) }} '''Guus Hiddink''' (gebore op [[8 November]] [[1946]] in [[Varsseveld]]) is 'n [[Nederland]]se voormalige [[sokker]]speler en afrigter. Hy staan as een van die beste sokkerafrigters ter wêreld bekend. Hy het die [[UEFA Champions League|Champions League]] in [[1988]] gewen met [[PSV Eindhoven]] en het met die [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederlandse]], [[Suid-Koreaanse nasionale sokkerspan|Suid-Koreaanse]], [[Australiese nasionale sokkerspan|Australiese]] en [[Russiese nasionale sokkerspan]]ne baie sukses tydens die [[Sokker-Wêreldbeker|Wêreldkampioenskappe]] en [[UEFA Europa-beker|Europese kampioenskappe]] behaal. == Speler == As speler het ''Guus Hiddink'' tussen 1967 en 1983 uitgedraf vir [[De Graafschap]], [[PSV Eindhoven]], weer by ''De Graafschap'', [[Washington Diplomats]], [[San Jose Earthquakes]], [[NEC Nijmegen]] en weer by ''De Graafschap''. As speler kon ''Hiddink'' net by ''De Graafschap'' die kampioenskap in die [[Tweede divisie]] in seisoen 1968/69 gewen het. == Afrigter == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |- style="background:#C1D8FF;" !Seisoene !Klub !Land !Liga !Erelys |- style="background:#F5FAFF;" | 1987–90 | [[PSV Eindhoven]] | {{vlagland|Nederland}} | [[Eredivisie]] | 3x nasionale kampioen, 3x KNVB-Beker, Champions League |- | 1990–91 | [[Fenerbahçe SK (sokker)|Fenerbahçe]] | {{vlagland|Turkye}} | [[Süper Lig|Superliga]] |- | 1991–94 | [[Valencia CF]] | {{vlagland|Spanje}} | [[Primera División]] |- | 1994–98 | [[Nederlandse nasionale sokkerspan]] | {{vlagland|Nederland}} | [[Sokker-Wêreldbeker|WK]], [[UEFA Europa-beker|EK]] |- | 1998–99 | [[Real Madrid]] | {{vlagland|Spanje}} | [[Primera División]] | Wêreldbeker vir Klubs |- | 1999–00 | [[Real Betis]] | {{vlagland|Spanje}} | [[Primera División]] |- | 2001–02 | [[Suid-Koreaanse nasionale sokkerspan]] | {{vlagland|Suid-Korea}} | [[Sokker-Wêreldbeker|WK]] |- | 2002–2006 | [[PSV Eindhoven]] | {{vlagland|Nederland}} | [[Eredivisie]] | 3x nasionale kampioenskap, 1x KNVB-Beker |- | 2005–06 | [[Australiese nasionale sokkerspan]] | {{vlagland|Australië}} | [[Sokker-Wêreldbeker|WK]] |- | 2006–10 | [[Russiese nasionale sokkerspan]] | {{vlagland|Rusland}} | [[UEFA Europa-beker|EK]] |- | 2009 | [[Chelsea FC]] | {{vlagland|Engeland}} | [[Premier League]] | FA Cup |- | 2010–11 | [[Turkse nasionale sokkerspan]] | {{vlagland|Turkye}} | |- | 2012–2013 | [[FC Anzhi Makhachkala]] | {{vlagland|Rusland}} | [[Russiese Sokkerkampioenskap|Primera Liga]] |- | 2014–2015 | [[Nederlandse nasionale sokkerspan]] | {{vlagland|Nederland}} | |} By PSV het Guus Hiddink heelwat kampioenskappe gewen, maar ook deur met Suid-Korea die halfeindronde van die Wêreldkampioenskappe te bereik, het hom baie gewild gemaak. Die stadion in die Suid-Koreaanse dorp [[Gwangju]], waar wedstryde ook tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] gespeel is, is hierna na hom vernoem: Guus Hiddinkstadion. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hiddink, Guus}} [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] 102urwc89d0at2afzx9p7t7x2fvwtkr 0 66851 2902362 2856652 2026-05-08T12:41:48Z Oesjaar 7467 Kom ons kyk... 2902362 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Doppruim | image = Augrabies-Pappea capensis-001.jpg | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | unranked_classis = [[Eudicots]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | ordo = [[Sapindales]] | familia = [[Sapindaceae]] | genus = '''''Pappea''''' | genus_authority = Eckl. & Zeyh. | species = '''''P. capensis''''' | binomial = ''Pappea capensis'' | binomial_authority = [[Christian Friedrich Ecklon|Eckl.]] & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]] }} {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Doppruim | image = | taxon = Choritaenia capensis | authority = Benth. (1877) | synonyms =* ''Pappea capensis'' <small>Sond.</small> }} [[Lêer:Lybius torquatus 2.jpg|duimnael|links|[[Rooikophoutkapper]] wat aan die vrugte van 'n Doppruim smul.]] Die '''Doppruim''' (''Pappea capensis'') is 'n klein tot middelslag [[boom]] wat wydverspreid voorkom. Die vrugte is eetbaar. == Sien ook == {{Commonskat|Pappea capensis}} * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Bron == * Algemene gids tot BOME. Keith, Paul & Meg Coates Palgrave. 2000. {{ISBN|1-86872-527-8}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] ckk0re35kua5jiw7m643coq3fgty289 2902365 2902362 2026-05-08T12:45:16Z Oesjaar 7467 Vervang Taksoboks met Spesieboks 2902365 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Doppruim | image = | taxon = Choritaenia capensis | authority = Benth. (1877) | synonyms =* ''Pappea capensis'' <small>Sond.</small> }} [[Lêer:Lybius torquatus 2.jpg|duimnael|links|[[Rooikophoutkapper]] wat aan die vrugte van 'n Doppruim smul.]] Die '''Doppruim''' (''Pappea capensis'') is 'n klein tot middelslag [[boom]] wat wydverspreid voorkom. Die vrugte is eetbaar. == Sien ook == {{Commonskat|Pappea capensis}} * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Bron == * Algemene gids tot BOME. Keith, Paul & Meg Coates Palgrave. 2000. {{ISBN|1-86872-527-8}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] fny99q3qbz85rl8yy54ikg34r5sevn2 2902370 2902365 2026-05-08T12:59:37Z Oesjaar 7467 Ai, kan die mense nie saamstem nie? 2902370 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Doppruim | image = | taxon = Pappea capensis | authority = Benth. (1877) | synonyms =* ''Pappea capensis'' <small>Sond.</small> }} [[Lêer:Lybius torquatus 2.jpg|duimnael|links|[[Rooikophoutkapper]] wat aan die vrugte van 'n Doppruim smul.]] Die '''Doppruim''' (''Pappea capensis'') is 'n klein tot middelslag [[boom]] wat wydverspreid voorkom. Die vrugte is eetbaar. == Sien ook == {{Commonskat|Pappea capensis}} * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Bron == * Algemene gids tot BOME. Keith, Paul & Meg Coates Palgrave. 2000. {{ISBN|1-86872-527-8}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] a3kwmpwz78phjl6crbilzlbgrqn4k3i 2902380 2902370 2026-05-08T13:25:57Z Oesjaar 7467 Verbeter 2902380 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Doppruim | image = | taxon = Pappea capensis | authority = [[Christian Friedrich Ecklon|Eckl.]] & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]]. (1835) | synonyms =* ''Nephelium capense'' <small>(Eckl. & Zeyh.) Baill.</small> * ''Pappea capensis var. radlkoferi'' <small>(Schweinf. ex Penz.) Schinz</small> * ''Pappea fulva'' <small>Conrath</small> * ''Pappea radlkoferi'' <small>Schweinf. ex Penz.</small> * ''Pappea radlkoferi var. angolensis'' <small>Schltr.</small> * ''Pappea radlkoferi var. ugandensis'' <small>(Baker f.) Schltr.</small> * ''Pappea schumanniana'' <small>Schinz</small> * ''Pappea ugandensis'' <small>Baker f.</small> * ''Sapindus pappea'' <small>Sond.</small> }} [[Lêer:Lybius torquatus 2.jpg|duimnael|links|[[Rooikophoutkapper]] wat aan die vrugte van 'n Doppruim smul.]] Die '''poppruim''' (''Pappea capensis'') is 'n klein tot middelslag [[boom]] wat wat deel van die Sapindaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesies]] is [[inheems]] in [[Angola]], [[Botswana]], [[Djiboeti]], [[Demokratiese Republiek die Kongo]], [[Eritrea]], [[Eswatini]], [[Ethiopië]], [[Jemen]], [[Kenia]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Namibië]], [[Oman]], [[Rwanda]], [[Soedan]], [[Somalië]], [[Suid-Afrika]], [[Suid-Soedan]], [[Tanzanië]], [[Uganda]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. Die vrugte is eetbaar. == Sien ook == {{Commonskat|Pappea capensis}} * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3842-1 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:784027-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/4d094996-1d4a-472e-9e54-57c04447c4c5 Biodiversityadvisor] * Algemene gids tot BOME. Keith, Paul & Meg Coates Palgrave. 2000. {{ISBN|1-86872-527-8}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Djiboeti]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Eritrea]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Jemen]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Oman]] [[Kategorie:Flora van Rwanda]] [[Kategorie:Flora van Soedan]] [[Kategorie:Flora van Somalië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Suid-Soedan]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] ibdg81ljsmf7002rdv6hzl9ht3xx3b4 2902567 2902380 2026-05-09T04:58:00Z Oesjaar 7467 Ai! 2902567 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Doppruim | image = | taxon = Pappea capensis | authority = [[Christian Friedrich Ecklon|Eckl.]] & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]]. (1835) | synonyms =* ''Nephelium capense'' <small>(Eckl. & Zeyh.) Baill.</small> * ''Pappea capensis var. radlkoferi'' <small>(Schweinf. ex Penz.) Schinz</small> * ''Pappea fulva'' <small>Conrath</small> * ''Pappea radlkoferi'' <small>Schweinf. ex Penz.</small> * ''Pappea radlkoferi var. angolensis'' <small>Schltr.</small> * ''Pappea radlkoferi var. ugandensis'' <small>(Baker f.) Schltr.</small> * ''Pappea schumanniana'' <small>Schinz</small> * ''Pappea ugandensis'' <small>Baker f.</small> * ''Sapindus pappea'' <small>Sond.</small> }} [[Lêer:Lybius torquatus 2.jpg|duimnael|links|[[Rooikophoutkapper]] wat aan die vrugte van 'n Doppruim smul.]] Die '''doppruim''' (''Pappea capensis'') is 'n klein tot middelslag [[boom]] wat wat deel van die Sapindaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesies]] is [[inheems]] in [[Angola]], [[Botswana]], [[Djiboeti]], [[Demokratiese Republiek die Kongo]], [[Eritrea]], [[Eswatini]], [[Ethiopië]], [[Jemen]], [[Kenia]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Namibië]], [[Oman]], [[Rwanda]], [[Soedan]], [[Somalië]], [[Suid-Afrika]], [[Suid-Soedan]], [[Tanzanië]], [[Uganda]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. Die vrugte is eetbaar. == Sien ook == {{Commonskat|Pappea capensis}} * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3842-1 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:784027-1 Plants of the World Online] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/4d094996-1d4a-472e-9e54-57c04447c4c5 Biodiversityadvisor] * Algemene gids tot BOME. Keith, Paul & Meg Coates Palgrave. 2000. {{ISBN|1-86872-527-8}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Djiboeti]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Eritrea]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Jemen]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Oman]] [[Kategorie:Flora van Rwanda]] [[Kategorie:Flora van Soedan]] [[Kategorie:Flora van Somalië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Suid-Soedan]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] fk4kawftm015p24uji0cgonf50wzkjg 0 69135 2902447 2836389 2026-05-08T19:24:09Z TheWikipedian1250 110807 /* */ 2902447 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Alfred Hitchcock NYWTS.jpg|duimnael|[[Alfred Hitchcock]], bygenaam "die Meester van Spanning", was een van die groot eksponente van die genre.]] 'n '''Riller''' is 'n [[genre]] van [[rolprent]]e en verhale waar angs by die kyker of leser gewek word. 'n Meeslepende atmosfeer van afwagting word geskep. Dit gaan gewoonlik gepaard met spanning, opwinding en die [[bonatuurlike]]. In die geval van rolprente word 'n riller 'n gruwelrolprent of gruwelfilm genoem. Voorbeelde van Afrikaanse rillers: * [[Wolwedans in die skemer]], 2012 * [[Netnou hoor die kinders]], 1977 * [[Boemerang 11:15]], 1972 {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Gruwelrolprente| ]] 6cd2f3le3sbfk9mvknczxukuxw2c1rk 0 71714 2902422 2853566 2026-05-08T18:24:04Z JackyM59 198437 Photograph updated 2902422 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | naam = Pieter Brueghel die Ouere | beeld = Pieter Bruegel the Elder - The Painter and the Buyer, ca. 1566 - Google Art Project.jpg | beeldgrootte = | alt = | onderskrif = Selfportret | geboortenaam = Pieter Brueghel | geboortedatum = ca. 1525 | geboorteplek = [[Breda]] of miskien [[Bree]], Hertogdom Brabant, Habsburgse Nederlande (tans [[België]]) | sterfdatum = [[9 September]] [[1569]] (op 44) | sterfteplek = [[Brussel]], Hertogdom Brabant, Habsburgse Nederlande (tans België) | laaste rusplek = | nasionaliteit = | gade = | veld = Skildery, drukkuns | opleiding = | beweging = Nederlandse en Vlaamse Renaissance | werke = ''De parabel der blinden''<br />''De val van Icarus''<br />''Jagers in de Sneeuw''<br />''De boerenbruiloft'' | beskermhere = | beïnvloed_deur = | beïnvloed = | toekenings = | verkies = | webwerf = | atergrondkleur = #BCD4E6 }} [[Lêer:Pieter Bruegel the Elder - Landscape with the Fall of Icarus - Brussels, Royal Museums of Fine Arts of Belgium - Google Arts & Culture.jpg|duimnael|260x260px|''Landskap met die val van [[Ikaros]]'' (c. 1558)]] '''Pieter Bruegel die Ouere''' ([[Breda]] of miskien [[Bree]],<ref>{{en}} [http://totallyhistory.com/pieter-bruegel-the-elder/ TotallyHistory.com]. URL besoek op 17 April 2016.</ref> omstreeks [[1525]] – [[Brussel]], [[9 September]] [[1569]]) was 'n [[Vlaandere|Vlaamse]] skilder, wat se werke tot die Noordelike [[Renaissance]] behoort het. Hy was die oudste lid van 'n reeks bekende skilders wat deur sy familie opgelewer is. Sy bynaam ''Boere Bruegel'' verwys na die feit dat baie van sy skilderye die landelike bevolking in hulle alledaagse lewe uitgebeeld het. 'n Goeie voorbeeld hiervan, is die bekende ''De Boerenbruiloft''. Hy skilder Bybelse taferele en tonele uit die Klassieke Oudheid. Bruegel is verder ook beroemd vir sy landskapskilderye, en sy kragtige en natuurlike uitbeelding van die natuur en die seisoene word voorgehou as die beste van hulle tyd. Bruegel het net meer as 10 jaar lank intensief geskilder, en daar word omtrent vyftig werke tot hom toegereken. Hulle is almal van 'n uitsonderlike hoë kwaliteit. Sy talent is reeds gedurende sy eie lewe waardeer, en na sy dood het sy beroemdheid snel toegeneem. Sy werk was hoogs gesog, en is tot so 'n mate deur die wêreld versprei, dat daar slegs 'n paar van sy skilderye in sy eie land oorgebly het. Sy seuns, [[Pieter Bruegel die Jongere|Pieter (die Jongere)]] en Jan, was ook skilders.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> == Skilderye == * Christus op die Meer van Tiberias, 1553 (Collectie Charles de Pauw, Waver België) * Die Versoeking van Sint-Antonius, 1557 (National Gallery of Art, Washington D.C.) * Gelykenis van die Saaier, 1557 (Timken Museum of art, San Diego) * Uitsig op Napels, 1558 (Galleria Doria Pamphilj, Rome) * Die val van Icarus, 1558 (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel) * Twaalf Spreekwoorde, 1558 (Museum Mayer van den Bergh, Antwerpen) * Nederlandse Spreekwoorde, 1559 (Gemäldegalerie, Berlyn) * Die Geveg tussen Vasten en Vastenavond, 1559 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Kinderspelle, 1560 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Aanbidding van die Wyse manne, c. 1556–1562 (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel) * Dulle Griet, 1561 (Museum Mayer van den Bergh, Antwerpen) * Twee Apies, 1562 (Gemäldegalerie, Berlijn) * Die val van die opstandige engele, 1562 (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel) * Die Triomf van die Dood, 1562 (Museo del Prado, Madrid) * Die Selfmoord van Saul, 1562 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Besoek aan die hoewe, Parys, versameling Frits Lugt (kopie deur Jan Bruegel die Oude, Kunsthistorische Museum, Wenen) * Die Vlug na Egipte, 1563 (Courtauld Gallery, Londen) * Die Toring van Babel, 1563 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Die 'Klein' Toring van Babel, 1563 (Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam) * Aanbidding die Wyse manne, 1564 (National Gallery, Londen) * Dood van Onse-Liewe-Vrou, 1564 (Upton Hous]) * Die Kruisdraging, 1564 (Kunsthistorisches Museum, Wenen), verfilm onder die titel ''The Mill and the Cross'' * Kop van 'n boerin, na 1564 (Alte Pinakothek, München) * Gapende man, 1564 (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel) * Jaers in de Sneeu, 1565 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Die Vogelknip, 1565 (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel) * Christus en die owerspelige vrou, 1565 (Courtauld Gallery, Londen) * Die Oes, 1565 ([[Metropolitan Museum of Art]], New York) * Die Hooi-oes, 1565 (Nationale Galerie, Praag) * Die Sombere Dag, 1565 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Terugkeer van die Kudde, 1565 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Die Volkstelling te Bethlehem, 1566 (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel) * Die Prediking van Johannes die Doper, 1566 (Szépművészeti Múzeum, Boedapest) * Die Moord op die Onskuldige Kinders, 1566 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Die Bruidsdans, 1566 (Detroit Institute of Arts, Detroit) * Die Bekering van Paulus, 1567 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Aanbidding van die Wyse manne in die Sneeu, 1567 (Sammlung Oskar Reinhart, Winterthur) * Die Luilekkerland, 1567 (Alte Pinakothek, München) * Die Kreupeles, 1568 (Louvre, Parys) * Die Nestberower, 1568 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Boeredans, 1568 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Die Boerebruilof, 1568 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Die gelykenis van die blindes, 1568 (Museo di Capodimonte, Napels) * Ekster op die Galg, 1568 (Hessisches Landesmuseum, Darmstadt) * Die Misantroop, 1568 (Museo di Capodimonte, Napels) * Die Storm, 1568 (Kunsthistorisches Museum, Wenen) * Die Wyn van die Sint-Maartensfees (Museo del Prado, Madrid) == Galery == <gallery> Lêer:Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited.jpg|Die Toring van Babel, 1563 Lêer:Pieter Bruegel the Elder - Peasant Wedding - Google Art Project.jpg|Die Boerebruilof, 1568 Lêer:Pieter Bruegel d. Ä. 031.jpg|Uitsig op Napels, 1558 Lêer:Pieter Bruegel the Elder - The Fall of the Rebel Angels - Google Art Project.jpg|Die val van die opstandige engele, 1562 Lêer:Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Rotterdam) - Google Art Project.jpg|Die 'Klein' Toring van Babel, 1563 Lêer:Pieter Bruegel d. Ä. 007.jpg|Die Kruisdraging Lêer:Pieter Bruegel d. Ä. 041b.jpg|Kinderspelle, 1560 Lêer:Pieter Bruegel the Elder - The Land of Cockaigne.JPG|Die Luilekkerland, 1567 Lêer:Pieter Bruegel d. Ä. 014.jpg|Boeredans, 1568 Lêer:Pieter Bruegel d. Ä. 024.jpg|Die Kreupeles, 1568 Lêer:Pieter brueghel the elder-children playing-detail.jpeg|Detail van ''Kinderspelle'' (1560) </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Pieter Bruegel (I)}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bruegel, Pieter die Ouere}} [[Kategorie:Suid-Nederlandse skilders (voor 1830)]] [[Kategorie:Geboortes in 1525]] [[Kategorie:Sterftes in 1569]] 1hu88bo42x1i0vyjqgik1d29eyh77s2 0 76250 2902529 2819927 2026-05-08T22:04:21Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902529 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Orlando Smeekes | image = [[Lêer:Orlando Smeekes.jpg|250px]] | caption = Orlando Smeekes in 2009 | fullname = Orlando Smeekes | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1981|12|28|df=yes}} | birth_place = [[Amsterdam]], [[Nederland]] | height = 1,83&nbsp;m | position = Aanvaller | currentclub = [[Maritzburg United]] | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = [[Flevo Boys]] | youthyears2 = | youthclubs2 = [[SC Heerenveen]] | years1 = 2000–2003 | caps1 = 50 | goals1 = 10 | clubs1 = [[Telstar|Stormvogels Telstar]] | years2 = 2003–2004 | caps2 = 2 | goals2 = 0 | clubs2 = [[FC Volendam]] | years3 = 2004–2005 | caps3 = 26 | goals3 = 2 | clubs3 = [[FC Oss|TOP Oss]] | years4 = 2005–2007 | caps4 = 48 | goals4 = 9 | clubs4 = [[Helmond Sport]] | years5 = 2007–2008 | caps5 = 23 | goals5 = 5 | clubs5 = [[Go Ahead Eagles]] | years6 = 2008–2009 | caps6 = 29 | goals6 = 4 | clubs6 = [[Stuttgarter Kickers]] | years7 = 2009–2011 | caps7 = 65 | goals7 = 20 | clubs7 = [[FC Carl Zeiss Jena]] | years8 = 2011–2012 | caps8 = 14 | goals8 = 0 | clubs8 = [[SV Wehen|SV Wehen Wiesbaden]] | years9 = 2012–2014 | caps9 = 35 | goals9 = 5 | clubs9 = [[Maritzburg United]] | years10 = 2014–2015| caps10 = 19 | goals10 = 2 | clubs10 = [[WKE '16|WKE]] | years11 = 2015–2016 | caps11 = 6 | goals11 = 0 | clubs11 = [[FC Den Bosch|Den Bosch]] | totalcaps = 317 | totalgoals = 57 | nationalyears1 = 2008 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = [[Nederlandse Antille se nasionale sokkerspan|Netherlands Antilles]] | nationalyears2 = 2011 | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = [[Curaçaose nasionale sokkerspan|Curaçao]] }} '''Orlando Smeekes''' (gebore [[28 Desember]] [[1981]]) is 'n voormalige [[Curaçao]]aanse [[sokker]]speler. Hy het vir die [[Curaçaose nasionale sokkerspan|Curaçaoaanse nasionale sokkerspan]] uitgedraf. Hy is in [[Amsterdam]], [[Nederland]], gebore en het die grootste deel van sy klubloopbaan by Nederlandse en Duitse klubs deurgebring, asook twee seisoene by die [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] klub [[Maritzburg United]].<ref>{{Cite web|url=http://www.kickoff.com/news/29114/maritzburg-united-have-signed-delron-buckley-and-mthokozisi-yende.php|title=Maritzburg United have signed Delron Buckley and Mthokozisi Yende|date=2012-06-26|website=kickoff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629031719/http://www.kickoff.com/news/29114/maritzburg-united-have-signed-delron-buckley-and-mthokozisi-yende.php|archive-date=29 Junie 2012|access-date=2025-07-10}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Sokkeraadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Smeekes, Orlando}} [[Kategorie:Curaçaoane]] [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] 3440pr328qf2utwthr156954fxc1gs4 2902530 2902529 2026-05-08T22:04:34Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902530 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Orlando Smeekes | image = [[Lêer:Orlando Smeekes.jpg|250px]] | caption = Orlando Smeekes in 2009 | fullname = Orlando Smeekes | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1981|12|28|df=yes}} | birth_place = [[Amsterdam]], [[Nederland]] | height = 1,83&nbsp;m | position = Aanvaller | currentclub = [[Maritzburg United]] | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = [[Flevo Boys]] | youthyears2 = | youthclubs2 = [[SC Heerenveen]] | years1 = 2000–2003 | caps1 = 50 | goals1 = 10 | clubs1 = [[Telstar|Stormvogels Telstar]] | years2 = 2003–2004 | caps2 = 2 | goals2 = 0 | clubs2 = [[FC Volendam]] | years3 = 2004–2005 | caps3 = 26 | goals3 = 2 | clubs3 = [[FC Oss|TOP Oss]] | years4 = 2005–2007 | caps4 = 48 | goals4 = 9 | clubs4 = [[Helmond Sport]] | years5 = 2007–2008 | caps5 = 23 | goals5 = 5 | clubs5 = [[Go Ahead Eagles]] | years6 = 2008–2009 | caps6 = 29 | goals6 = 4 | clubs6 = [[Stuttgarter Kickers]] | years7 = 2009–2011 | caps7 = 65 | goals7 = 20 | clubs7 = [[FC Carl Zeiss Jena]] | years8 = 2011–2012 | caps8 = 14 | goals8 = 0 | clubs8 = [[SV Wehen|SV Wehen Wiesbaden]] | years9 = 2012–2014 | caps9 = 35 | goals9 = 5 | clubs9 = [[Maritzburg United]] | years10 = 2014–2015| caps10 = 19 | goals10 = 2 | clubs10 = [[WKE '16|WKE]] | years11 = 2015–2016 | caps11 = 6 | goals11 = 0 | clubs11 = [[FC Den Bosch|Den Bosch]] | totalcaps = 317 | totalgoals = 57 | nationalyears1 = 2008 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = [[Nederlandse Antille se nasionale sokkerspan|Netherlands Antilles]] | nationalyears2 = 2011 | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = [[Curaçaose nasionale sokkerspan|Curaçao]] }} '''Orlando Smeekes''' (gebore [[28 Desember]] [[1981]]) is 'n voormalige [[Curaçao]]aanse [[sokker]]speler. Hy het vir die [[Curaçaose nasionale sokkerspan|Curaçaoaanse nasionale sokkerspan]] uitgedraf. Hy is in [[Amsterdam]], [[Nederland]], gebore en het die grootste deel van sy klubloopbaan by Nederlandse en Duitse klubs deurgebring, asook twee seisoene by die [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] klub [[Maritzburg United]].<ref>{{Cite web|url=http://www.kickoff.com/news/29114/maritzburg-united-have-signed-delron-buckley-and-mthokozisi-yende.php|title=Maritzburg United have signed Delron Buckley and Mthokozisi Yende|date=2012-06-26|website=kickoff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629031719/http://www.kickoff.com/news/29114/maritzburg-united-have-signed-delron-buckley-and-mthokozisi-yende.php|archive-date=29 Junie 2012|access-date=2025-07-10}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Smeekes, Orlando}} [[Kategorie:Curaçaoane]] [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] 573d99sf0a38g7hph66cb5ip0thy42i 2902531 2902530 2026-05-08T22:05:58Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902531 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Orlando Smeekes | image = [[Lêer:Orlando Smeekes.jpg|250px]] | caption = Orlando Smeekes in 2009 | fullname = Orlando Smeekes | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1981|12|28|df=yes}} | birth_place = [[Amsterdam]], [[Nederland]] | height = 1,83&nbsp;m | position = Aanvaller | currentclub = [[Maritzburg United]] | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = [[Flevo Boys]] | youthyears2 = | youthclubs2 = [[SC Heerenveen]] | years1 = 2000–2003 | caps1 = 50 | goals1 = 10 | clubs1 = [[Telstar|Stormvogels Telstar]] | years2 = 2003–2004 | caps2 = 2 | goals2 = 0 | clubs2 = [[FC Volendam]] | years3 = 2004–2005 | caps3 = 26 | goals3 = 2 | clubs3 = [[FC Oss|TOP Oss]] | years4 = 2005–2007 | caps4 = 48 | goals4 = 9 | clubs4 = [[Helmond Sport]] | years5 = 2007–2008 | caps5 = 23 | goals5 = 5 | clubs5 = [[Go Ahead Eagles]] | years6 = 2008–2009 | caps6 = 29 | goals6 = 4 | clubs6 = [[Stuttgarter Kickers]] | years7 = 2009–2011 | caps7 = 65 | goals7 = 20 | clubs7 = [[FC Carl Zeiss Jena]] | years8 = 2011–2012 | caps8 = 14 | goals8 = 0 | clubs8 = [[SV Wehen|SV Wehen Wiesbaden]] | years9 = 2012–2014 | caps9 = 35 | goals9 = 5 | clubs9 = [[Maritzburg United]] | years10 = 2014–2015| caps10 = 19 | goals10 = 2 | clubs10 = [[WKE '16|WKE]] | years11 = 2015–2016 | caps11 = 6 | goals11 = 0 | clubs11 = [[FC Den Bosch|Den Bosch]] | totalcaps = 317 | totalgoals = 57 | nationalyears1 = 2008 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = [[Nederlandse Antille se nasionale sokkerspan|Nederlandse Antille]] | nationalyears2 = 2011 | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = [[Curaçaose nasionale sokkerspan|Curaçao]] }} '''Orlando Smeekes''' (gebore [[28 Desember]] [[1981]]) is 'n voormalige [[Curaçao]]aanse [[sokker]]speler. Hy het vir die [[Curaçaose nasionale sokkerspan|Curaçaoaanse nasionale sokkerspan]] uitgedraf. Hy is in [[Amsterdam]], [[Nederland]], gebore en het die grootste deel van sy klubloopbaan by Nederlandse en Duitse klubs deurgebring, asook twee seisoene by die [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] klub [[Maritzburg United]].<ref>{{Cite web|url=http://www.kickoff.com/news/29114/maritzburg-united-have-signed-delron-buckley-and-mthokozisi-yende.php|title=Maritzburg United have signed Delron Buckley and Mthokozisi Yende|date=2012-06-26|website=kickoff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629031719/http://www.kickoff.com/news/29114/maritzburg-united-have-signed-delron-buckley-and-mthokozisi-yende.php|archive-date=29 Junie 2012|access-date=2025-07-10}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Smeekes, Orlando}} [[Kategorie:Curaçaoane]] [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] g1ri07f1z27xpngcoukgcushzn7kxcz 0 78901 2902543 2814241 2026-05-08T22:46:13Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902543 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas sterrestelselswerm | naam= Abell 3266 | beeld= | onderskrif= | soort= [[Sterrestelselswerm]] | sterrebeeld= [[Net (sterrebeeld)|Net]] | tipe= | RK= {{RK|04|31|12}}<ref name="abell">{{cite web | title=Heasarc Browse | work=Result for Abell 3266 | url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/db-perl/W3Browse/w3table.pl?tablehead=name%3Dabell&Action=More+Options | accessdate=2010-10-03 | archive-date=2017-01-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170104172006/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/db-perl/W3Browse/w3table.pl?tablehead=name=abell&Action=More+Options | url-status=dead }}</ref> | Dek= {{Dek|-61|28|00}}<ref name="abell" /> | afstand= 809 miljoen | rooiverskuiwing= 0,05890 (17&nbsp;658&nbsp;km/s)<ref name="NED">{{cite web | url = http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=Abell+3266&extend=no | title = NED-resulte vir Abell 3266 | publisher = Nasa/Ipac Extragalactic Database (NED) | accessdate = 17 Maart 2012 | postscript = }}</ref> | helderste= | aantal= | massa= | name= Geen }} '''Abell 3266''' is een van die grootste [[sterrestelselswerm]]s in die suidelike lugruim en een van die grootste massakonsentrasies in die nabye [[heelal]]. Dit is in die [[Horologium-superswerm|Horologium-Reticulum-superswerm]] geleë. Die departement van fisika aan die Universiteit van Maryland het ontdek ’n groot massa [[gas]] trek deur die swerm met ’n spoed van 750&nbsp;km/s. Dit het ’n massa van miljarde [[sonmassa]]s, is sowat 3&nbsp;miljoen [[ligjare]] in deursnee en is een van die grootstes in sy soort.<ref>http://www.spacedaily.com/reports/XMM_Newton_Spots_Greatest_Ball_Of_Fire.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913190549/http://www.spacedaily.com/reports/XMM_Newton_Spots_Greatest_Ball_Of_Fire.html |date=13 September 2016 }} XMM-Newton Spots Greatest Ball of Fire</ref><ref>http://www.esa.int/esaSC/SEMWD1AATME_index_0.html XMM-Newton spots the greatest of great balls of fire</ref> == Sien ook == * [[Abell-katalogus]] * [[Portaal:Sterrekunde|Sterrekundeportaal]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://simbad3.u-strasbg.fr/sim-id.pl?protocol=html&Ident=A3266 Abel 3266 op SIMBAD]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Abell 3266|Engelse Wikipedia]] {{Lug3|04|31|12|-|61|28|00|809000000|aansig=titel}} {{ruimtesaadjie}} [[Kategorie:Abell-voorwerpe|3266]] [[Kategorie:Sterrestelselswerms]] cqmj5o0gpudoddy4u2vm6s82k1v3w7l 0 82377 2902478 2878063 2026-05-08T20:00:43Z SpesBona 2720 Bygewerk 2902478 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Gouewattel | image = | taxon = Acacia pycnantha | authority = Benth., (1842) | synonyms =* ''Acacia falcinella'' <small>[[Carl Meissner|Meisn.]]</small> * ''Acacia petiolaris'' <small>[[Johann Georg Christian Lehmann|Lehm.]]</small> * ''Acacia pycnantha var. petiolaris'' <small>H.Vilm.</small> * ''Acacia westonii'' <small>Maiden</small> * ''Racosperma pycnanthum'' <small>(Benth.) Pedley</small> }} Die '''gouewattel''' (''Acacia pycnantha'') is 'n [[boom]] en [[indringerplant]] wat in [[Suid-Afrika]] genaturaliseer geraak het vanaf [[Australië]]. Dit is sedert 1988 die amptelike blom van Australië en vertoon die nasionale kleure groen en goud wanner dit bloei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.pmc.gov.au/honours-and-symbols/australian-national-symbols/australian-floral-emblem |title=Australian floral emblem |publisher=Australiese regering |accessdate=8 Mei 2026}}</ref> == Fotogalery == <gallery> Wattle Tree.jpg|'n Gouewattel in Queensland, Australië Acacia pycnantha seedling growing in the Willans Hill Reserve.jpg|Jong boompie Golden wattle up close.jpg|Blomme Golden wattle Acacia pycnantha (8209191831).jpg|Peule Acpy3 001 lhp.jpg|Sade </gallery> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] * [[Lys van indringerplante in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * QUEST: Science for South Africa. Volume 9. Number 3. ISSN 1729-830X * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:471275-1 Plants of the World Online] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Acacia pycnantha}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Indringerplante]] [[Kategorie:Acacia]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Australië]] [[Kategorie:Nasionale simbole van Australië]] 4lww4a42fzbu4kh2tfy30szdjwj8xfx 0 83439 2902421 2899221 2026-05-08T18:15:18Z SpesBona 2720 /* Kleure en byname */ + skakel 2902421 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Nieu-Seelandse nasionale manskrieketspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouekrieketspan, sien [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan]].'' {{Inligtingskas Krieketspan | naam = Nieu-Seeland | beeld = Kenteken van die Nieu-Seelandse nasionale krieketspan.svg | byskrif = Kenteken van die Nieu-Seelandse nasionale krieketspan | bynaam = ''Black Caps'', ''Kiwis'' | konferensie = [[Nieu-Seeland Krieket]] (NZC) | toetskaptein = [[Tom Latham]] | edi-kaptein = [[Michael Bracewell]] | t20i-kaptein = [[Mitchell Santner]] | afrigter = {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Rob Walter]] | toetsstatusjaar = 1930 | ikr_status = Volle lid | ikr_aansluiting = 1926 | ikr_streek = [[IKR Oos-Asië-Oseanië|Oos-Asië-Oseanië]] | toetsrang = 5de | beste_toetsrang = 1ste (6 Januarie 2021)<ref name="toetsrang">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/1966751 |title=Jamieson takes six as New Zealand scale the rankings summit |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=6 Januarie 2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | edi-rang = 2de | beste_edi-rang = 1ste (3 Mei 2021)<ref name="EDI-rang">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/2124391 |title=New Zealand climb to top of the ODI rankings in annual update |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=3 Mei 2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | t20i-rang = 4de | beste_t20i-rang = 1ste (4 Mei 2016)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/1008183.html |title=New Zealand top T20I rankings for first time |date=4 Mei 2016 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | eerste_toets = t {{Cr-EN}} op [[Lancasterpark]], [[Christchurch]]; 10–13 Januarie 1930 | mees_onlangse_toets = t {{Cr-WI}} op [[Bay-ovaal]], [[Mount Maunganui]]; 18–22 Desember 2025 | aantal_toetse = 483 | aantal_toetse_vanjaar = 0 | toetsrekord = 123/189 (25,47%)<br />(0 gelykop, 171 onbeslis) | toetsrekord_vanjaar = 0/0 (0 gelykop, 0 onbeslis) | wtk_verskynings = 4/4 | wtk_eerste = [[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021|2019–2021]] | wtk_beste = '''Kampioen''' (in 2019–2021) | eerste_edi = t {{Cr-PK}} op [[Lancasterpark]], [[Christchurch]]; 11 Februarie 1973 | mees_onlangse_edi = t {{Cr-WI}} op [[Seddonpark]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]]; 22 November 2025 | aantal_edis = 850 | aantal_edis_vanjaar = 3 | edi-rekord = 398/401 (46,82%)<br />(7 gelykop, 44 onbeslis) | edi-rekord_vanjaar = 2/1<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | wb_verskynings = 13/13 | wb_eerste = [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] | wb_beste = Naaswenner (in [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] en [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]]) | kt_verskynings = 9/9 | kt_eerste = [[Kampioenetrofee 1998|1998]] | kt_beste = '''Kampioen''' (in [[Kampioenetrofee 2000|2000]]) | eerste_t20i = t {{Cr-AU}} op [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]]; 17 Februarie 2005 | mees_onlangse_t20i = t {{Cr-IN}} op [[Narendra Modi-stadion]], [[Ahmedabad]]; 8 Maart 2026 | aantal_t20is = 260 | aantal_t20is_vanjaar = 14 | t20i-rekord = 132/106 (50,76%)<br />(10 gelykop, 12 onbeslis) | t20i-rekord_vanjaar = 6/7<br />(0 gelykop, 1 onbeslis) | wt20-verskynings = 10/10 | eerste_wt20 = [[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] | beste_wt20 = Naaswenner (in [[T20I-wêreldbeker 2021|2021]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]) | h_patroon_la = | h_patroon_b = _collar | h_patroon_ra = | h_patroon_broek = | h_linkerarm = FFFFF6 | h_liggaam = FFFFF6 | h_regterarm = FFFFF6 | h_broek = FFFFF6 | a_patroon_la = _fig12t | a_patroon_b = _nz_odi_2526 | a_patroon_ra = _fig12t | a_patroon_broek = | a_linkerarm = 000000 | a_liggaam = 000000 | a_regterarm = 000000 | a_broek = 000000 | t_patroon_la = _black_transparent_blue_hoops | t_patroon_b = _nz_t20i_2526 | t_patroon_ra = _black_transparent_blue_hoops | t_patroon_broek = | t_linkerarm = 000000 | t_liggaam = 000000 | t_regterarm = 000000 | t_broek = 000000 }} Die '''Nieu-Seelandse nasionale krieketspan''' ([[Engels]]: ''New Zealand national cricket team''), met die byname ''Black Caps'' (“swart pette”; [[Maori (taal)|Maori]]: ''Pōtae Pango'') of ''Kiwis'', is die nasionale [[krieket]]span wat [[Nieu-Seeland]] in [[toetskrieket|toets-]] en kitskrieket verteenwoordig. Dit word beheer en geadministreer deur [[Nieu-Seeland Krieket]] (''NZC'', van Engels: ''New Zealand Cricket'') en is ’n volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) met toets-, [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]- en [[Twintig20|T20I]]-status. Hulle het hul eerste toets in 1930 teen [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] in [[Christchurch]], Nieu-Seeland, gespeel en daarmee die wêreld se vyfde toetsland geword. Die span kon eers in die 1955/56-seisoen ’n toets wen, teen [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] op [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]].<ref>{{en}} {{cite book |title=Ask Bearders |author=Bill Frindall |year=2009 |publisher=[[BBC]]|isbn=978-1-84607-880-4 |page=163}}</ref> Hulle het hul eerste [[internasionale eendagwedstryd]] in die 1972/73-seisoen teen [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] in Christchurch gewen. Nieu-Seeland is tans (Maart 2026) vyfde op die IKR-toetsranglys, tweede op die eendagranglys en tweede op die Twintig20-wêreldranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/test |title=Men's Test Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=4 Maart 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/odi |title=Men's ODI Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=4 Maart 2026 |accessdate=9 Maart 2026 |archive-date=17 Februarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260217055817/https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/odi |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=4 Maart 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het tot dusver twee keer as medegasheer van ’n [[krieketwêreldbeker]]toernooi opgetree (in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] en [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]]), in albei gevalle saam met [[Australië]]. Al is Nieu-Seeland telkens een van die gunstelingspanne om beide die [[krieketwêreldbeker]] en die [[T20I-wêreldbeker]] te verower, het dié eer hulle nog nie te beurt geval nie. Hul beste prestasie tot dusver is die eindstryd, wat die Black Caps twee keer gehaal het (in 2015 en [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]]), maar hulle is deur onderskeidelik [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en Engeland in die eindstryd verslaan. Nieu-Seeland het [[Proteas|Suid-Afrika]] in die halfeindstryd van die [[Krieketwêreldbeker 2015]] verslaan, hul eerste oorwinning in ’n wêreldbekerhalfeindstryd en sodoende vir die eerste keer in ’n wêreldbekereindstryd verskyn, maar uiteindelik teen hul [[Tasmansee|trans-Tasmanse]] teenstanders Australië verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/cricket/cricket-world-cup-drama-aplenty-as-new-zealand-enter-first-final-20150324-1m6veq.html |title=Cricket World Cup: Drama aplenty as New Zealand enter first final |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Greg Baum |date=24 Maart 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In die volgende krieketwêreldbekertoernooi in 2019 het Nieu-Seeland weer die eindstryd gehaal, maar naelskraap teen Engeland volgens aangetekende grenshoue verloor, nadat beide die wedstryd en die volgende superboulbeurt gelykop geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2019/jul/14/new-zealand-v-england-cricket-world-cup-final-2019-live |title=A recap of the most dramatic match in cricket history |publisher=[[The Guardian]] |date=14 Julie 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/48983890 |title=England win Cricket World Cup: Ben Stokes stars in dramatic finale against New Zealand |publisher=[[BBC]] |date=14 Julie 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref name="NZH-2019">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12249489 |title=2019 Cricket World Cup final: England beat Black Caps in greatest ODI in history |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=14 Julie 2019 |accessdate=15 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715173614/https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12249489 |archive-date=15 Julie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="ESPN-2019">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019 |title=Epic final tied, Super Over tied, England win World Cup on boundary count |publisher=ESPNcricinfo |date=14 Julie 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Drie voormalige Nieu-Seelandse spelers is in die Internasionale Krieketraad se Heldesaal opgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/hall-of-fame/hall-of-famers |title=ICC Hall of Fame |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het tydens die [[Kampioenetrofee 2000]] (destyds die Uitkloptrofee genoem) sy eerste internasionale titel ingepalm. In 2021 het die Blacks Caps in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021]] Indië met agt paaltjies verslaan en sodoende hul tweede IKR-titel gewen. Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2021]] het Nieu-Seeland vir die eerste keer die [[T20I-wêreldbeker]]eindstryd gehaal, maar hulle is deur Australië met agt paaltjies verslaan. Nieu-Seeland se volgende eindstrydverskyning was tydens die [[Kampioenetrofee 2025]], maar hulle is deur Indië met vier paaltjies geklop. Daarna het die Black Caps die [[T20I-wêreldbeker 2026]]-eindstryd gehaal, maar teen die verdedigende wêreldkampioen Indië vasgeval. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Nieu-Seeland Krieket}} Die beheerliggaam van krieket in Nieu-Seeland, Nieu-Seeland Krieket (''NZC'', ''New Zealand Cricket''), is op 27 Desember 1894 as die Nieu-Seeland Krieketraad gestig (''NZCC'', ''New Zealand Cricket Council'') en is die toesighouer van die Nieu-Seelandse nasionale krieketspanne.<ref name="Press">{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/CHP18941228.2.12 |title=Cricket Conference: Formation of a New Zealand Council |publisher=Press |page=3 |volume=LI |issue=8987 |date=28 Desember 1894 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Sedert 31 Mei 1926 is Nieu-Seeland ’n volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) en mag dus toetskrieket speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/new-zealand-cricket |title=New Zealand Cricket |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland Krieket bestuur al die Nieu-Seeland-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van toets-, EDI- en T20I-reekse teen ander spanne, en vir die reël van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is Nieu-Seeland Krieket verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Nieu-Seelandse span. Kinders en jongmense word reeds op skool aan krieket bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander krieketlande beskik Nieu-Seeland oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland A is die tweede nasionale span van Nieu-Seeland en van hul wedstryde geniet [[Eersterangse krieket|eersterangse]] of A-lys-status. == Geskiedenis == === Invoering en vestiging van krieket === Soos in ander dele van die wêreld het Britse kolonisasie die spel krieket na Nieu-Seeland gebring, waar dit vinnig gewildheid verwerf het. Die krieketgeskiedenis in Nieu-Seeland begin in 1832 met die eerste bekende reël van ’n wedstryd deur die predikant Henry Williams in Northland.<ref name="Why cricket">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/cricket-in-nz/why-cricket |title=Why cricket? – New Zealand cricket |publisher=NZ History |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1835 besoek [[Charles Darwin]] met sy [[HMS Beagle|HMS ''Beagle'']] tydens sy beroemde omseiling van die aarde die ''Bay of Islands'' en Darwin sien, hoe bevryde [[Maori|Māori]]-[[Slawerny|slawe]] en die seun van ’n [[sendeling]] in Waimate North krieket speel. Darwin skryf in ''[[The Voyage of the Beagle]]'' soos volg:<ref>{{en}} The Summer Game by D.O & P.W. Neely 1994 bl. 11</ref> {{aanhaling|Verskeie jong mans wat deur die sendelinge uit slawerny verlos is, is op die plaas in diens geneem. In die aand het ek ’n partytjie van hulle sien krieket speel.}} Die eerste bekende krieketwedstryd in Nieu-Seeland het in Desember 1842 in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] plaasgevind.<ref name="Why cricket" /> Die koerant ''Wellington Spectator'' berig oor ’n wedstryd op 28 Desember 1842 tussen ’n “rooi”- en ’n “blou”-span van die Wellington-klub. Die koerant ''Examiner'' in [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] lewer die eerste bekende, volledige berig oor ’n wedstryd tussen die Surveyors en Nelson in Maart 1844. Op 16 Maart 1860 is die eerste interprovinsiale wedstryd in Wellington gehou, toe Wellington ’n eendagwedstryd teen die span uit [[Auckland]] met vier paaltjies gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketwellington.co.nz/hidden-menu-items/history-of-cricket-in-wellington |title=History of Cricket in Wellington |publisher=Cricket Wellington |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WI18600316.2.20 |title=Auckland |journal=Wellington Independent |publisher=Press |page=5 |volume=XV |issue=1413 |date=16 Maart 1860 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WI18600320.2.11 |title=Cricket Match – Auckland v. Wellington |journal=Wellington Independent |publisher=Press |page=3 |volume=XV |issue=1413 |date=20 Maart 1860 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ’n Kort rukkie later is verdere wedstryde aangebied, wat almal een dag geduur en nie [[Eersterangse krieket|eersterangse status]] geniet het nie. Die eerste eersterangse wedstryd in Nieu-Seeland het op 27–29 Januarie 1864 tussen Otago en Canterbury op die Suid-Dunedin Ontspanningsveld plaasgevind. Dit het drie dae geduur en die boulbeurte het tydens die eerste beurt uit ses aflewerings elk en tydens die tweede beurt uit vier aflewerings elk bestaan. Canterbury het die loot gewen en gekies om eerste te kolf, maar Otago het dié wedstryd met 76 lopies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/1863-64-first-first-class-match-in-new-zealand-526486 |title=1863–64: First First-Class match in New Zealand |publisher=Cricket Country |author=Pradip Dhole |date=22 September 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hoewel dit die eerste eersterangse wedstryd in Nieu-Seeland was, het vyf van Otago se spelers reeds oor eersterangse ondervinding beskik, wat hulle by die interkoloniale krieket in die Australiese [[Deelstate en gebiede van Australië|deelstaat]] [[Victoria (Australië)|Victoria]] verkry het. Nogtans was dit die 32-jaarige nuweling James Fulton wat die eerste 25 lopies aangeteken het. John Mace, ’n voormalige speler uit Victoria, en MacDonald, gebore in Victoria, het Canterbury aan die einde van die eerste dag op 34 lopies uitgeboul. Op die tweede dag het Otago se span vir 65.1 kolfbeurte gekolf en 74 lopies aangeteken, voordat Mace en MacDonald vier paaltjies elk geneem en Otago laat wen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1860S/1863-64/NZ_LOCAL/OTAGO_CANT_27-29JAN1864.html |title=Otago v Canterbury, 1863/64 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Otago en Canterbury het van 1864 af jaarliks teen mekaar gespeel en hierdie wedstryd is van die 1911/12-seisoen af tydens die Plunket Shield beslis. [[Lêer:1st Match Canterbury v England Hagley Park Feb 1864.jpg|duimnael|links|Die eerste wedstryd tussen Canterbury en [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] op [[Hagley-ovaal|Hagleypark]], [[Christchurch]], in Februarie 1864]] In 1863/64 het George Parr se “All England”-span, nadat hulle in [[Melbourne]] gespeel het, die eerste geword wat na Nieu-Seeland getoer en die [[Suideiland]] vir vyf wedstryde besoek het. Dié Engelse span het 22 wedstryde teen sterk spanne uit Otago en Canterbury gewen.<ref name="Why cricket" /> Tydens hul 1876/77-toer na Australië het James Lillywhite se span tussen Januarie en vroeg Maart 1877 Nieu-Seeland vir agt nieeersterangse wedstryde besoek. Hulle het ses gewen en in twee onbeslis gespeel. Hul daaropvolgende wedstryd ná hul terugkeer na Australië was die eerste toetswedstryd in die krieketgeskiedenis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/england-in-australia-1876-77-154313 |title=England in Australia, 1876–77 |publisher=ESPNcricinfo |author=Steven Lynch |date=25 Januarie 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tussen 1864 en 1914 het altesaam 22 buitelandse spanne na Nieu-Seeland getoer. Ses spanne was uit [[Engeland]], 15 uit [[Australië]] en een uit [[Fidji]]. === Die eerste nasionale span === [[Lêer:Carisbrook 1910.jpg|duimnael|links|’n Krieketwedstryd tussen die plaaslike Otagospan en die besoekende [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] op Carisbrook in 1910]] [[Lêer:Plunket Shield.jpg|duimnael|Sedert 1906 ding die Nieu-Seelandse eersterangse spanne om die Plunket Shield mee]] Op 15–17 Februarie 1894 het die eerste Nieu-Seelandse verteenwoordigende span teen [[Nieu-Suid-Wallis]] op [[Lancasterpark]] in [[Christchurch]] gespeel. Nieu-Suid-Wallis het dié wedstryd met 160 lopies gewen.<ref name="Playing Australia">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/cricket-in-nz/playing-australia |title=New Zealand cricket – Page 5 – Playing Australia |publisher=NZ History |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die [[Nieu-Seeland Krieket|Nieu-Seelandse Krieketraad]] (nou Nieu-Seeland Krieket, ''New Zealand Cricket'', ''NZC''), is op 27 Desember 1894 gestig.<ref name="Press" /> Nieu-Suid-Wallis het in 1895/96 teruggekom en die gasheer het die eensame wedstryd met 142 lopies gewen, Nieu-Seeland se eerste oorwinning.<ref name="Playing Australia" /> Nieu-Seeland het sy eerste twee internasionale wedstryde (maar nie toetse nie) in 1904/05 teen ’n sterbesaaide Australiese span met spelers soos [[Victor Trumper]], [[Warwick Armstrong]] en [[Clem Hill]] gespeel. Reën het Nieu-Seeland van ’n afranseling in die eerste wedstryd beskerm, maar nie in die tweede nie, wat Nieu-Seeland met ’n beurt en 358 lopies verloor het – tot op hede die tweede hoogste nederlaag in Nieu-Seeland se eersterangse geskiedenis.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1900S/1904-05/AUS_IN_NZ/AUS_NZ_10-13MAR1905.html |title=Australia in New Zealand, 1904/05 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1900S/1904-05/AUS_IN_NZ/AUS_NZ_16-18MAR1905.html |title=Australia in New Zealand, 1904/05 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Oor die daaropvolgende 50 jaar sou die wedersydse ontmoeting met Australië slegs op keurspanne uit die deelstate en die Australia XI beperk wees, omdat die Australiërs hul bure nie as sterk genoeg vir toetskrieket geag het nie.<ref name="Playing Australia" /> In 1906 is die Plunket Shield deur Lord Plunket geskenk.<ref name="Why cricket" /> Dit was Nieu-Seeland se eerste amptelike trofee in krieket en voorheen was dit veral die spanne uit Canterbury, Otago, Auckland, Wellington, Hawke’s Bay, Nelson (tot in 1891) en Taranaki (tot in 1898), wat gereeld wedstryde teen mekaar gereël het. Tot in 1920/21 is die Plunket Shield as ’n uitdagingstoernooi gespeel en sedertdien as ’n nasionale kampioenskap. Aan die begin is die Plunket Shield óf deur Canterbury óf deur Auckland gewen. === Tussenoorlogse tydperk === [[Lêer:Blunt, Lowry, Page and Dempster cricket 1931.jpg|duimnael|Roger Blunt, Tom Lowry, Curly Page en Stewie Dempster tydens die eerste Nieu-Seelandse 1931-toer na Engeland]] [[Lêer:Walter Hadlee and Jack Kerr 1937.jpg|duimnael|Walter Hadlee en Jack Kerr tydens die Nieu-Seelandse 1937-toer na Engeland]] Die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) was gretig om krieket in die hele [[Britse Ryk]] te bevorder en op 31 Mei 1926 het die Nieu-Seelandse beheerliggaam saam met sy [[Raad vir Beheer van Krieket in Indië|Indiese]] en [[Krieket Wes-Indië|Wes-Indiese]] eweknieë volle lede geword van die Imperiale Krieketkonferensie (IKK; nou [[Internasionale Krieketraad]], IKR) wat voorheen slegs uit die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) en verteenwoordigers uit [[Krieket Australië|Australië]] en [[Krieket Suid-Afrika|Suid-Afrika]] bestaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963 |title=1909–1963 – Imperial Cricket Conference |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ná sy toetrede tot die IKK kon Nieu-Seeland nou amptelike toetswedstryde speel, wat na die belangrikste en vernaamste internasionale krieketwedstryde verwys. In 1927 het Nieu-Seeland vir die eerste keer na [[Engeland]] getoer, maar hulle het nog nie toetswedstryde gespeel, omdat Nieu-Seeland nie as sterk genoeg geag is nie.<ref name="Playing England">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/cricket-in-nz/playing-england |title=New Zealand cricket – Page 4 – Playing England |publisher=NZ History |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hulle het 26 eersterangse wedstryde gespeel, meestal teen county-spanne. Nieu-Seeland het sewe wedstryde gewen, insluitende dié teen [[Worcestershire]], [[Glamorgan]], [[Somerset]] en [[Derbyshire]].<ref name="Playing England" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/EP19271031.2.112 |title=Cricket Tourists |publisher=Press |page=11 |volume=CIV |issue=105 |date=31 Oktober 1927 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ná hierdie suksesvolle toer is Nieu-Seeland as sterk genoeg vir amptelike toetskrieket beskou.<ref name="Why cricket" /> In 1929/30 het die MKK, wat die opsig oor al die amptelike Engelse oorsese toere gehad het, onder hul kaptein Harold Gilligan as Engelse verteenwoordiger na Nieu-Seeland getoer en vier toetse gespeel, almal het drie dae geduur. Gelyktydig het Freddie Calthorpe ’n ander Engelse span na [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] aangevoer, waarvolgens die Engelse span in Nieu-Seeland nie ’n volstoomspan was nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/155209.html |title=M. C. C. team in the West Indies 1929–30 |publisher=ESPNcricinfo-Wisden |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het sy eerste toetswedstryd op Lancasterpark, Christchurch, met agt paaltjies verloor, maar hulle het in die volgende drie onbeslis gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/151737.html |title=M. C. C. team in New Zealand, 1929–30 |publisher=ESPNcricinfo-Wisden |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In die tweede toets het Stewie Dempster en John Mills 276 lopies om die eerste paaltjie aangeteken. Dit is steeds die hoogste vennootskap vir Nieu-Seeland teen Engeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/149530.html |title=November 15 down the years – Two legends make their entrance – Tendulkar and Waqar debut |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ’n Aansoek deur die Nieu-Seelandse Krieketraad vir ’n Australiese besoek van twee toetswedstryde vroeg in 1931 is deur die Australiese beheerliggaam van die hand gewys omrede die spelers van ’n uitputtende jaar met twee toetsreekse van vyf toetswedstryde elk moes herstel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZH19301230.2.68 |title=Tour of cricketers: Request from Dominion |journal=[[The New Zealand Herald]] |publisher=Press |page=7 |volume=LXVII |issue=20759 |date=30 Desember 1930 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1931 het Nieu-Seeland sy eerste toetstoer na Engeland onderneem en drie toetwedstryde gespeel, dit was Nieu-Seeland se eerste amptelike toer in toetskrieket. Hulle het die toetsreeks egter met 0–1 verloor, nadat hulle in twee toetswedstryde onbeslis gespeel en Engeland die tweede toets met ’n beurt en 26 lopies gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-new-zealanders-in-england-1931-154102 |title=The New Zealanders in England, 1931 |publisher=ESPNcricinfo |date=8 April 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1931/32 het Nieu-Seeland vir die eerste keer in ’n twee-toetsreeks teen [[Proteas|Suid-Afrika]] gespeel, maar hulle het die toetsreeks met 0–2 verloor, nadat Nieu-Seeland in die eerste toets met ’n beurt en twaalf lopies en in die tweede toets met agt paaltjies verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-south-african-team-in-australia-and-new-zealand-1931-32-155212 |title=The South African team in Australia and New Zealand 1931–32. |publisher=ESPNcricinfo |author=S. J. Southerton |date=30 November 1932 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ná Engeland se berugte [[lyfkrieket-reeks]] in Australië, waar Engeland se aggressiewe boulwerk op die lyf met ’n veld aan die bykant baie kritiek ontlok en wat hulle met ’n reeksoorwinning beklink het,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/bodyline-148537 |title=Bodyline |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Augustus 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> het hulle onder hul kaptein Douglas Jardine verder na Nieu-Seeland getoer. Hierdie toetsreeks het egter heelwat minder opskudding veroorsaak en ná twee onbesliste toetse met 0–0 geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-m-c-c-team-in-australia-and-new-zealand-1932-33-151778 |title=The M. C. C. team in Australia and New Zealand, 1932–33 |publisher=ESPNcricinfo |author=S. J. Southerton |date=23 Oktober 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ’n Toer na Nieu-Seeland deur die beste Australiese spelers wat nie vir die 1934-toer na Engeland gekeur is nie, is vir die tydperk tussen Februarie en April 1934 gereël, maar dit is afgelas weens ’n misverstand tussen die beheerliggame oor finansiering en die ontrekking van ’n aantal spelers net voor die toer se begin.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19340130.2.158 |title=Cricket: The Australians: Strong side coming over |journal=Auckland Star |publisher=Press |page=14 |volume=LXV |issue=25 |date=30 Januarie 1934 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZH19340212.2.81 |title=Tour cancelled |journal=[[The New Zealand Herald]] |publisher=Press |page=8 |volume=LXXI |issue=21723 |date=12 Februarie 1934 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1937 het Nieu-Seeland se tweede besoek in Engeland gevolg, wat op ’n soortgelyke manier as die eerste verloop het, nadat hulle in twee onbesliste toetse gespeel en die tweede toets met 130 lopies verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-new-zealand-team-in-england-1937-155216 |title=The New Zealand team in England 1937 |publisher=ESPNcricinfo |author=Wilfrid Brookes |date=30 November 1937 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dit sou egter tot die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]], wat die internasionale krieketbedryf vir sewe jare gekniehalter het, Nieu-Seeland se laaste toetsreeks wees en gedurende die vooroorlogse tydperk was Nieu-Seeland nie in staat om ’n wedstryd teen ’n ander span as Engeland te wen nie. ’n Toetstoer deur Australië, beplan vir Februarie en Maart 1940, waartydens drie toetswedstryde gespeel sou word, is ná die uitbreek van die oorlog afgelas. Vervolgens het die hoop, dat [[Donald Bradman]] ’n sterk Australiese span na Nieu-Seeland sou lei, nie vervul nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/ESD19390708.2.186.31 |title=Australian cricket team: Tour of New Zealand |journal=Evening Star |pages=32 |date=8 Julie 1939 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/AS19390622.2.179 |title=Bradman may lead Australian team on tour of N.Z. |journal=Auckland Star |publisher=Press |pages=23 |issue=23313 |date=22 Junie 1939 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/CHP19391130.2.86 |title=Australian tour abandoned: 'Difficulties caused by war' |journal=Press |page=12 |volume=LXXV |issue=22881 |date=30 November 1939 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Naoorlogse tydperk === [[Lêer:Martin Donnelly and Merv Wallace 1956.jpg|duimnael|Die twee Nieu-Seelandse krieketspelers Martin Donnelly en Merv Wallace in 1956]] [[Lêer:John Richard Reid.jpg|duimnael|upright|John R. Reid, ca. 1960]] In 1945/46 het Nieu-Seeland sy eerste naoorlogse toets op [[Basin Reserve]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]], en sy eerste ooit teen Australië gespeel.<ref name="Playing Australia" /> Dié wedstryd is destyds nie as ’n toets beskou nie, maar is in Maart 1948 deur die [[Internasionale Krieketraad|Internasionale Krieketkonferensie]] (IKK, die huidige Internasionale Krieketraad) terugwerkend as ’n toetswedstryd erken. Die Nieu-Seelandse spelers wat in hierdie wedstryd gespeel het, het die besluit deur die IKR nie verwelkom nie, omdat Nieu-Seeland sy beurte onderskeidelik met 42 en 54 lopies verloor het. Weens die Nieu-Seelandse Krieketraad se onwilligheid om Australiese spelers behoorlike toelae vir toere na Nieu-Seeland te betaal was dit die enigste toets tussen Australië en Nieu-Seeland in die tydperk van 1929 tot 1972.<ref name="Playing Australia" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/beating-up-your-neighbour-298169 |title=Beating up your neighbour |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=16 Junie 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ná sy Australiese 1946/47-toer het Engeland Nieu-Seeland vir ’n bykomende toetswedstryd besoek, wat onbeslis geëindig het. Dit was die eerste toets waartydens ’n reserwedag weens reën gebruik moes word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/m-c-c-team-in-australia-and-new-zealand-1946-47-152882 |title=M.C.C. team in Australia and New Zealand, 1946–47 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1947 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1949 het Nieu-Seeland waarskynlik een van sy beste spanne nog na Engeland gestuur. Toetse van drie dae het egter daartoe gelei dat al vier toetse onbeslis geëindig het. Die 1949-toer na Engeland word as een van Nieu-Seeland se beste toerprestasies nog beskou. In al die vier toetse is hoë tellings aangeteken, ondanks die feit dat hulle onbeslis geëindig het en Martin Donnelly se 206 lopies op [[Lord’s]] word as een van die beste boulbeurte nog op dié krieketveld beskou en dit is die eerste Nieu-Seelandse tweehonderdtal teen Engeland.<ref name="Playing England" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/martin-donnelly-36832 |title=Martin Donnelly |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die feit dat al die vier toetse onbeslis geëindig het, het ook beteken dat Nieu-Seeland tydens die toer nie ’n toets verloor het nie. Voorheen het net die legendariese Australiese span onder hul ster Donald Bradman tydens die 1948-As-reeks daarin geslaag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealanders-in-england-1949-155256 |title=New Zealanders in England, 1949 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1950/51 het Engeland Nieu-Seeland vir twee toetswedstryde besoek (nadat hulle in Australië met 4–1 verslaan is), waarvan die eerste onbeslis geëindig en die besoekers die tweede met ses paaltjies gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/m-c-c-team-in-australia-and-new-zealand-1950-51-152955 |title=M. C. C. team in Australia and New Zealand, 1950–51 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1951 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1951/52 het Nieu-Seeland sy eerste toetswedstryde teen [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] gespeel, maar hulle is in die eerste met vyf paaltjies verslaan, terwyl die tweede onbeslis geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-v-west-indies-1951-52-152983 |title=New Zealand v West Indies 1951–52 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1952/53 het Suid-Afrika, nadat hul Australiese toer met 2–2 onbeslis geëindig het, Nieu-Seeland vir die eerste keer in 20 jaar weer besoek en die toetsreeks ná een onbesliste toets met 1–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africans-in-australia-and-new-zealand-1952-53-152569 |title=South Africans in Australia and New Zealand, 1952–53 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1953 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Hul teenbesoek in Suid-Afrika 1953/54 (hul eerste in Suid-Afrika) het ná vyf toetswedstryde met 0–4 geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealanders-in-south-africa-1953-54-155236 |title=New Zealanders in South Africa, 1953–54 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1954 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1954/55 het Nieu-Seeland die laagste beurttelling nog aangeteken, 26 teen Engeland en ook die toetsreeks met 0–2 verloor.<ref name="Why cricket" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecricketmonthly.com/story/837473/feature-when-new-zealand-were-all-out-for-26-against-england-in-1955 |title=26 all out |publisher=The Cricket Monthly |author=Nagraj Gollapudi |date=Maart 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/mcc-in-australia-and-new-zealand-1954-55-152600 |title=MCC in Australia and New Zealand, 1954–55 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1955 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1955/56 het Nieu-Seeland vir die eerste keer in [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]] en in [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] gespeel, maar hulle het geen oorwinning aangeteken nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-in-pakistan-and-india-1955-56-152631 |title=New Zealand in Pakistan and India, 1955–56 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1956 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Gedurende dieselfde seisoen het Nieu-Seeland sy eerste toetsoorwinning in sy 45ste toetswedstryd, al was dit tuis, oor Wes-Indië met 190 lopies behaal.<ref name="Why cricket" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155240.html |title=West Indies in New Zealand, 1955–56 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die toetsreeks was egter reeds verlore, nadat Wes-Indië die eerste drie toetswedstryde maklik gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/17419/scorecard/62810/new-zealand-vs-west-indies-4th-test-west-indies-tour-of-new-zealand-1955-56 |title=West Indies tour of New Zealand, 1955/56 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-in-new-zealand-1955-56-155240 |title=West Indies in New Zealand, 1955–56 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1956 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/mcgregor-catches-weekes-379513 |title=McGregor catches Weekes |publisher=ESPNcricinfo |author=Don Cameron |date=14 Desember 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dit het 45 wedstryde en 26 jaar geneem voordat hulle dié mylpaal bereik het. Nieu-Seeland se 1958-toer na Engeland het met 0–4 geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealanders-in-england-1958-155241 |title=New Zealanders in England, 1958 |publisher=ESPNcricinfo |author=Norman Preston |date=30 November 1958 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die Engelse teenbesoek in 1958/59 het vir Nieu-Seeland nie beter verloop nie, nadat hulle met 1–0 verslaan is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/m-c-c-team-in-australia-and-new-zealand-1958-59-152700 |title=M.C.C. team in Australia and New Zealand, 1958–59 |publisher=ESPNcricinfo |author=Harry Gee |date=30 November 1959 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Gedurende die volgende 20 jaar het Nieu-Seeland slegs sewe verdere toetse gewen. Vir die grootste deel van hierdie tydperk het Nieu-Seeland nie ’n eersterangse bouler gehad wat hul aanvalle kon lei nie, hoewel hulle met [[Bert Sutcliffe]] en [[Glenn Turner]] oor twee uitstekende kolwers en met [[John Richard Reid|John R. Reid]] oor ’n goeie veelsydige speler beskik het. Tot in 1970 sou Nieu-Seeland slegs sewe oorwinnings in 95 wedstryde aanteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=1;orderby=start;team=5;template=results;type=team;view=match |title=Statistics / Statsguru / Test matches |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Reid het Nieu-Seeland tydens ’n toer na [[Suid-Afrika]] in 1961/62 aangevoer, waar die vyf-toetsreeks met 2–2 onbeslis geëindig het. Die oorwinnings in die derde en vyfde toets was die eerste oorsese oorwinnings waarin Nieu-Seeland geslaag het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-in-south-africa-1961-62-155249 |title=New Zealand in South Africa, 1961–62 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1962 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Reid het tydens dié toer 1&nbsp;915 lopies aangeteken, en sodoende ’n nuwe rekord vir die meeste lopies deur ’n besoekende kolwer in Suid-Afrika aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/1966/cricket-mens/page-5 |title=Outstanding Achievements |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |date=23 April 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/john-reid-38248 |title=John Reid |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1962/63 het hulle weer al die drie toetswedstryde tuis teen Engeland verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/m-c-c-team-in-australia-and-new-zealand-1962-63-155251 |title=M.C.C. team in Australia and New Zealand, 1962–63 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1963 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Van die middel-1960’s af het Nieu-Seeland daarin geslaag, om die gevestigde toetslande in te haal en in drie opeenvolgende toetsreekse van drie toetse elk tuis onbeslis te speel: in 1963/64 teen Suid-Afrika,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-in-australia-and-new-zealand-1963-64-152832 |title=South Africa in Australia and New Zealand, 1963−64 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1964 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> in 1964/65 teen Pakistan<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/pakistan-in-australia-and-new-zealand-1964-65-152347 |title=Pakistan in Australia and New Zealand, 1964–65 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1965 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en in 1965/66 teen Engeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/m-c-c-team-in-australia-and-new-zealand-1965-66-152371 |title=M.C.C. team in Australia and New Zealand, 1965–66 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1966 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Gedurende dieselfde tydperk het Nieu-Seeland in Indië ook in drie onbesliste toetswedstryde gespeel, maar hulle het dié toetsreeks ná ’n nederlaag in die vierde toetswedstryd verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-in-india-and-pakistan-1964-65-153703 |title=New Zealand in India and Pakistan, 1964–65 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1965 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die Indiese teenbesoek in 1967/68 het Nieu-Seeland gesukkel en die toetsreeks met 1–3 verloor. Indië het tydens die toer sy eerste oorsese oorwinning nog aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecricketmonthly.com/story/395436/a-win-by-spin-in-dunedin |title=A win by spin in Dunedin |publisher=The Cricket Monthly |author=Nagraj Gollapudi |date=17 Maart 2009 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1969/70 het Nieu-Seeland eindelik sy eerste toetsreeks tydens sy toer van drie wedstryde na Pakistan met 1–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-in-india-and-pakistan-1969-152438 |title=New Zealand in India and Pakistan, 1969 |publisher=ESPNcricinfo |author=R.T. Brittenden |date=30 November 1970 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Ná amper 40 jaar en 30 agtereenvolgende toetsreekse sonder ’n oorwinning was dit die eerste toetsreeks wat Nieu-Seeland gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283918.html |title=Most consecutive series without victory |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Die opkoms van EDI-krieket === [[Lêer:Cricket test at Basin Reserve, 10-15 February 1978 (24668812080).jpg|duimnael|400px|Indrukke van die toets tussen [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] en Nieu-Seeland op 10–15 Februarie 1978. Ná 48 probeerslae het Nieu-Seeland daarin geslaag om hul eerste toetsoorwinning oor Engeland aan te teken]] [[Lêer:Scoreboard - NZ v England, Wellington, February 1978.jpg|duimnael|Telbord – [[Basin Reserve]] in Februarie 1978. Nieu-Seeland se eerste oorwinning oor Engeland]] [[Lêer:NZ vs India - Basin Reserve, Wellington - February 1981 (16366758770).jpg|duimnael|Toetswedstryd tussen Indië en Nieu-Seeland op Basin Reserve in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]], 1981]] [[Lêer:Lance Cairns - New Zealand v Australia, 17 February 1982, Dunedin (32862783456).jpg|duimnael|Lance Cairns stap van die veld nadat sy paaltjie tydens die wedstryd teen Australië op Carisbrook gekantel het, 1982]] Op 11 Februarie 1973 het Nieu-Seeland sy eerste [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-wedstryd]] gespeel en Pakistan op Lancasterpark met 22 lopies verslaan.<ref name="Why cricket" /> Hulle het die toer se toetsreeks egter met 0–1 verloor, waardeur Pakistan met dieselfde uitslag wraak kon neem en ook sy eerste oorsese toetsreeks gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/pakistan-in-new-zealand-1972-73-152515 |title=Pakistan in New Zealand, 1972–73 |publisher=ESPNcricinfo |author=R.T. Brittenden |date=30 November 1973 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die EDI-krieket het tot meer wedstryde teen Australië gelei en albei spanne ding mee om die Chappell-Hadlee-trofee wat na twee bekende krieketgesinne genoem is: die Australiese Chappells en die Nieu-Seelandse Hadlees. In Maart 1973 het Nieu-Seeland sy eerste toetsoorwinning oor Australië aangeteken, nadat hulle die tweede toets op Lancasterpark met vyf paaltjies gewen het.<ref name="Playing Australia" /> Die toetsreeks het met 1–1 gelykop geëindig, nadat die eerste toetswedstryd onbeslis geëindig en Australië die derde toets met 297 lopies gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-in-new-zealand-1973-74-152550 |title=Australia in New Zealand, 1973–74 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1974 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In dieselfde jaar het [[Richard Hadlee]] debuteer en die tempo waarteen Nieu-Seeland toetse gewen het, het dramaties toegeneem. Hadlee was een van die beste snelboulers van sy generasie, en hy het in 86 toetse vir Nieu-Seeland verskyn, voordat hy in 1990 afgetree het. Van hierdie 86 toetse wat Hadlee vir Nieu-Seeland gespeel het, het hulle 22 gewen en 28 verloor. In 1977/78 het Nieu-Seeland sy eerste toets teen Engeland gewen, in die 48ste probeerslag, op Basin Reserve, Wellington, met 72 lopies.<ref name="Playing England" /> Hadlee het tien paaltjies tydens dié wedstryd geneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://wisden.com/almanack/sir-richard-hadlee-almanack-tribute |title=Richard Hadlee: 'The Most Intelligent Fast Bowler Ever' |publisher=Wisden Almanack |date=3 Julie 2019 |accessdate=18 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220718152251/https://wisden.com/almanack/sir-richard-hadlee-almanack-tribute |archive-date=18 Julie 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die toetsreeks het ná ’n Engelse oorwinning en ’n onbesliste toets met 1–1 gelykop geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/england-in-pakistan-and-new-zealand-1977-78-152151 |title=England in Pakistan and New Zealand, 1977–78 |publisher=ESPNcricinfo |author=Alex Bannister |date=30 November 1978 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1983 het Nieu-Seeland sy eerste wegoorwinning oor Engeland behaal, toe hulle op Headingley, [[Leeds]], met vyf paaltjies geseëvier het. Hulle het die toetsreeks nogtans met 1–3 verloor.<ref name="Playing England" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-new-zealanders-in-england-1983-155266 |title=The New Zealanders in England, 1983 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1983 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1984 het Nieu-Seeland eindelik sy eerste toetsreeks tuis teen Engeland gewen, nadat hulle die tweede toets in Christchurch met ’n beurt en 132 lopies gewen en die ander twee toetswedstryde onbeslis geëindig het.<ref name="Playing England" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-v-england-1983-84-152309 |title=New Zealand v England 1983–84 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1984 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 1986 het Nieu-Seeland sy eerste toetsreeks in Engeland gewen, nadat hulle die toets op [[Trent Bridge]], [[Nottingham]], met agt paaltjies gewen en die ander twee toetswedstryde onbeslis geëindig het.<ref name="Playing England" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-new-zealanders-in-england-1986-153074 |title=The New Zealanders in England, 1986 |publisher=ESPNcricinfo |author=Graeme Wright |date=3 April 2008 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Een van Nieu-Seeland se waarskynlik destyds bekendste EDI-wedstryde is die “onderarm”-wedstryd teen Australië op die [[Melbourne-krieketveld]] in 1981. Nieu-Seeland het ses lopies met die laaste aflewering benodig om die wedstryd gelykop te laat eindig, maar die Australiese kaptein [[Greg Chappell]] het vir sy broer [[Trevor Chappell|Trevor]] opdrag gegee om die bal met sy onderarm langs die paaltjie te “boul” om te verhoed dat die Nieu-Seelandse kolwer Brian McKechnie ’n grenshou kon aanteken. Die betrokke Australiese skeidsregters het die skuif as wettig beskou, aangesien dit aan die destydse krieketwette voldoen het. Die nasleep van hierdie voorval het die politieke verhoudinge tussen Australië en Nieu-Seeland laat versuur, verskeie leidende politieke en krieketpersoonlikhede het die voorval as “onsportief” en “teen die gees van krieket” beskryf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/498574.html |title=Underarm, underarm |publisher=ESPNcricinfo |date=29 Januarie 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Toe Nieu-Seeland tydens die Driereeks in 1983 weer teen Australië gespeel het, is [[Lance Cairns]] vir sy EDI-kolfwerk geloof. In een wedstryd teen Australië op die Melbourne-krieketveld, een van die wêreld se grootste krieketvelde, het hy ses grenshoue aangeteken. Min aanhangers onthou dat Nieu-Seeland hierdie wedstryd met 149 lopies verloor het. Van Lance se grootste bydrae tot Nieu-Seelandse krieket is egter sy seun [[Chris Cairns]].<ref name="Playing Australia" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/lance-cairns-36595 |title=Lance Cairns |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Gedurende die 1980’s het Nieu-Seeland ook oor sy beste kolwer nog, [[Martin Crowe (krieketspeler)|Martin Crowe]], en ’n aantal goeie spelers beskik, wat almal in staat was om die een of ander wedstryd te wen en waardevolle bydrae in ’n toetswedstryd te lewer. Die beste voorbeeld van Nieu-Seeland se twee sterspelers (R. Hadlee en M. Crowe) wat ’n verskil in wedstryde gemaak en ander spelers wat goeie bydraes gelewer het, is Nieu-Seeland teen Australië in 1985 in [[Brisbane]]. In Australië se eerste beurt het Hadlee nege paaltjies vir 52 lopies geneem. In Nieu-Seeland se enigste draai by die kolf het M. Crowe 188 lopies en John F. Reid 108 lopies aangeteken. Edgar, Wright, Coney, Jeff Crowe, V. Brown en Hadlee het tussen 17 en 54* lopies aangeteken. In Australië se tweede beurt het Hadlee ses paaltjies vir 71 lopies en Chatfield drie paaltjies vir 75 lopies geneem. Nieu-Seeland het eindelik met ’n beurt en 41 lopies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-australia-1985-86-62087/australia-vs-new-zealand-1st-test-63415/full-scorecard |title=1st Test, Brisbane, Nov 8 – 12 1985, New Zealand tour of Australia |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dit was Nieu-Seeland se eerste toetsoorwinning in Australië.<ref name="Playing Australia" /> Nadat Australië die tweede toets in Sydney gewen het, het Nieu-Seeland die derde in Perth gewen en sodoende die toetsreeks met 2–1 beklink. Dit was Nieu-Seeland se eerste toetsreeksoorwinning in Australië.<ref name="Playing Australia" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-new-zealanders-in-australia-1985-86-155271 |title=The New Zealanders in Australia, 1985–86 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1986 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die daaropvolgende tuisreeks in 1985/86 teen Australië het Nieu-Seeland ná twee onbesliste toetswedstryde en ’n oorwinning in die derde toets met 1–0 gewen en sodoende sy eerste tuisreeksoorwinning oor Australië behaal.<ref name="Playing Australia" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-australians-in-new-zealand-1985-86-153084 |title=The Australians in New Zealand, 1985–86 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1986 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In vergelyking met toetskrieket het eendagkrieket aan Nieu-Seeland ook meer kans gegee om meer gereeld teen die beter spanne van die krieketwêreld mee te ding. In eendagkrieket hoef die kolwer nie honderdtalle aan te teken nie en die bouler hoef nie die teenstander uit te boul om wedstryde te wen nie. Eendagwedstryde kan gewen word deur een kolwer wat ’n vyftigtal en ’n paar ander wat 30’s aanteken, die boulers boul ekonomies en almal doen ’n goeie veldwerk. Dit is die vereistes waaraan Nieu-Seelandse spelers gereeld voldoen en sodoende ’n goeie EDI-rekord teen al die ander spanne ontwikkel het. Op die manier het Nieu-Seeland tydens die eerste twee krieketwêreldbekertoernooie (in [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] en [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]]) in Engeland die halfeindrondte gehaal. Tydens die volgende twee toernooie (in [[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] en [[Krieketwêreldbeker 1987|1987]]) was Nieu-Seeland egter minder suksesvol en hulle is reeds in die groepfase uitgeskakel.<ref name="The World Cup">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/new-zealand-cricket/the-world-cup |title=New Zealand cricket – Page 3 – The World Cup |publisher=NZ History |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Chris Cairns het sy debuut een jaar voor Hadlee se aftrede in 1990 gemaak. Cairns, een van Nieu-Seeland se beste veelsydige spelers, het in die 1990’s die boulaanval met [[Danny Morrison]] aangevoer. [[Stephen Fleming]], Nieu-Seeland se mees produktiewe lopiemaker, het beide die kolfwerk en die span na die 21ste eeu geneem. [[Nathan Astle]] en [[Craig McMillan]] het ook heelwat lopies vir Nieu-Seeland aangeteken, maar albei het vroeër afgetree as verwag is. Tydens die [[Krieketwêreldbeker 1992]] het die medegasheer Nieu-Seeland weer beter gevaar en die halfeindrondte gehaal, waar hulle deur die latere kampioen Pakistan onder hul kaptein [[Imran Khan]] uitgeskakel is; Nieu-Seeland het egter teen al die ander deelnemende spanne gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/benson-hedges-world-cup-1991-92-60924/new-zealand-vs-pakistan-1st-sf-65154/match-report |title=Inzamam-ul-Haq, Javed Miandad the heroes as Pakistan surge into World Cup final |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=1 Mei 2020 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Krieketwêreldbeker 1996]] in [[Indië]], [[Pakistan]] en [[Sri Lanka]] is Nieu-Seeland effens vroeër – in die kwarteindstryd – deur Australië uitgeskakel<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/top-world-cup-performances-mark-waugh-s-110-carried-australia-to-victory-over-new-zealand-497322 |title=Amazing grace denies the Kiwis |publisher=ESPNcricinfo |author=Jamie Alter |date=18 Januarie 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en tydens die [[Krieketwêreldbeker 1999]] in Engeland was in die halfeindstryd weer Pakistan die laaste teenstander.<ref name="The World Cup" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/top-world-cup-performances-shoaib-akhtar-shatters-the-kiwis-at-old-trafford-281385 |title=Shoaib shatters the Kiwis |publisher=ESPNcricinfo |author=Jamie Alter |date=24 Februarie 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Op 4 April 1996 het Nieu-Seeland ’n unieke wêreldrekord behaal, nadat die hele span vir hul spanprestasie as speler van die wedstryd aangewys is, nadat hulle Wes-Indië met vier lopies verslaan het. Dit is die eerste keer wat ’n hele span hierdie toekenning ontvang het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.howstat.com/cricket/Statistics/Matches/MatchScorecard_ODI.asp?MatchCode=1153 |title=1995–1996 West Indies v New Zealand – 4th Match – Georgetown, Guyana |publisher=HowStat |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/16203/game/64524/west-indies-vs-new-zealand-4th-odi-new-zealand-tour-of-west-indies-1995-96 |title=4th ODI, New Zealand tour of West Indies at Georgetown, Apr 3 1996 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151262.html |title=Fourth One-Day International – WEST INDIES v NEW ZEALAND |publisher=Wisden 1997 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> [[Daniel Vettori]] het in 1997 sy debuut op 18 jaar gemaak, en toe hy in 2007 by Fleming as kaptein oorgeneem het, is hy reeds as die beste veelsydige draaibouler in die krieketwêreld beskou. Op 26 Augustus 2009 het Daniel Vettori die agtste speler, en tweede linkerhandse bouler (na [[Chaminda Vaas]]) geword om 300 paaltjies te neem en 3&nbsp;000 toetslopies aan te teken, en sodoende dié roemryke klub betree. Vettori het in 2011 besluit om ’n onbeperkte ruskans van krieket se internasionale kortvorme te neem, maar voortgegaan om Nieu-Seeland in toetskrieket te verteenwoordig en vir die [[Krieketwêreldbeker 2015]] na EDI-krieket teruggekeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/daniel-vettori-38710 |title=Daniel Vettori |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Ná die millenniumwending === [[Lêer:Lords test match.jpg|duimnael|Toetswedstryd tussen Engeland en Nieu-Seeland op [[Lord’s]] in Mei 2004]] Nieu-Seeland het die nuwe millennium met hul oorwinning tydens die [[Kampioenetrofee 2000]] in [[Kenia]] begin en sodoende sy eerste IKR-toernooi gewen. Hulle het met ’n oorwinning van 64 lopies oor [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]] begin, en toe Pakistan met vier paaltjies in die halfeindstryd verslaan. In die eindstryd teen Indië het Chris Cairns ’n onoorwonne 102 lopies in Nieu-Seeland se lopiejaag aangeteken en Nieu-Seeland sodoende die toernooi laat wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/brydon-coverdale-on-david-trist-new-zealand-s-coach-during-their-icc-knockout-triumph-in-2000-1098336 |title=The man behind New Zealand's world title |publisher=ESPNcricinfo |author=Brydon Coverdale |date=24 Mei 2017 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> [[Shane Bond]] het tussen 2001 en 2007 in 17 toetse vir Nieu-Seeland gespeel, maar hy kon ná ’n besering nie verder speel nie. Wanneer hy fiks was, het hy aan die Nieu-Seelandse boulaanval ’n dimensie besorg wat sedert Hadlee se aftrede nie meer gesien is nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/shane-bond-36326 |title=Shane Bond |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2003]] in [[Suid-Afrika]], [[Kenia]] en [[Zimbabwe]] het Nieu-Seeland slegs die Super 6 behaal, wat hoofsaaklik te wyte was aan die puntestelsel. Nadat Nieu-Seeland in die groepfase die wedstryd teen [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] in [[Nairobi]] weens veiligheidskwessies verbeur het,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2003/jan/31/cricket.cricketworldcup20031 |title=New Zealand refuse to play in Kenya |publisher=[[The Guardian]] |date=31 Januarie 2003 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> het die punte uit hierdie wedstryd in die volgende rondte ontbreek, omdat dit na die volgende rondte oorgedra is, en Nieu-Seeland is uit die toernooi geskakel.<ref name="The World Cup" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/hi/newsid_2850000/newsid_2854800/2854849.stm |title=Kiwi chief slams format |publisher=[[BBC]] |date=16 Maart 2003 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Rondom die beplande 2005-toer na [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]] het weer bekommernisse ontstaan. As gevolg van die [[menseregte]]situasie in Zimbabwe is druk op die Nieu-Seelandse span uitgeoefen om die toer nie aan te pak nie. Die spelers was ten gunste van die toer en hulle het die toer eindelik onderneem,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-players-unanimous-in-their-decision-to-tour-211675 |title=New Zealand players unanimous in their decision to tour |publisher=ESPNcricinfo |date=23 Julie 2005 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> hoewel beide die ministerie van buitelandse sake en die parlement dié toer probeer keer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-asks-for-zimbabwe-ban-from-internationals-212761 |title=New Zealand asks for Zimbabwe ban from internationals |publisher=ESPNcricinfo |date=6 Julie 2005 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/nz-parliament-votes-to-stop-zimbabwe-tour-214362 |title=NZ Parliament votes to stop Zimbabwe tour |publisher=ESPNcricinfo |date=26 Julie 2005 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die eerste toets in [[Harare]] het Nieu-Seeland daarin geslaag om Zimbabwe twee keer op dieselfde dag op onderskeidelik 59 en 99 lopies uit te boul. Zimbabwe was slegs die tweede span wat dit teëgekom het, nadat Indië in 1952 in [[Manchester]] ook twee keer op dieselfde dag uitgeboul is. Die toetswedstryd is binne twee dae voltooi en Nieu-Seeland het met ’n beurt en 294 lopies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-zimbabwe-2005-144150/zimbabwe-vs-new-zealand-1st-test-215253/match-report |title=Hopeless Zimbabwe crushed inside two days – Zimbabwe v New Zealand 1st Test, Harare |publisher=ESPNcricinfo |date=8 Augustus 2005 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die opkoms van die finansiële sterk [[Raad vir Beheer van Krieket in Indië]] (BCCI) het ’n sterk impak op Nieu-Seelandse krieket en sy spelers gehad. Die BCCI het daarin geslaag om ander krieketrade te oortuig om nie spelers te kies wat by die mededingende Indiese T20-Krieketliga aangesluit het nie. Die Nieu-Seelandse krieket het vervolgens die dienste van [[Shane Bond]], [[Lou Vincent]], [[Andre Adams]], [[Hamish Marshall]] en [[Daryl Tuffey]] verloor. Die geld, wat met T20-krieket in Indië verdien kan word, het dalk ook spelers soos [[Craig McMillan]] en [[Scott Styris]] (van toetskrieket) vroeër laat aftree as wat hulle dit andersins sou gedoen het. Ná die ondergang van die Indiese Krieketliga het beide Bond en Tuffey weer vir Nieu-Seeland gespeel. Tydens die EDI-reeks in 2006/07 in Nieu-Seeland het Australië van sy sleutelspelers vir die daaropvolgende [[Krieketwêreldbeker 2007|krieketwêreldbekertoernooi]] laat rus, terwyl ander beseer was. Die gasheer het die EDI-reeks met 3–0 gewen.<ref name="Playing Australia" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/australia-tour-of-new-zealand-2006-07-251038/new-zealand-vs-australia-3rd-odi-251496/match-report |title=Stunning McMillan seals whitewash |publisher=ESPNcricinfo |author=Brydon Coverdale |date=20 Februarie 2007 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens beide die krieketwêreldbeker in Wes-Indië en die nuwe [[T20I-wêreldbeker 2007|T20I-wêreldbeker]] in Suid-Afrika het Nieu-Seeland die halfeindrondte gehaal. Hoewel die Black Caps tydens die volgende vier T20I-wêreldbekertoernooie slegs die Super 8 of Super 10 gehaal het, het hulle tydens die [[Krieketwêreldbeker 2011]] in Indië, Sri Lanka en [[Bangladesj]] weer die halfeindstryd gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/sri-lanka-vs-new-zealand-1st-semi-final-433604/match-report |title=Sri Lanka survive jitters to reach World Cup final |publisher=ESPNcricinfo |date=29 Maart 2011 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Vettori het in 2011 as toetskaptein bedank en hy is deur die sterkolwer [[Ross Taylor]] opgevolg. Taylor het Nieu-Seeland vir een jaar aangevoer, insluitende ’n naelbyter-oorwinning in ’n toetswedstryd met ’n lae telling teen Australië in [[Hobart]], hul eerste oorwinning oor Australië sedert 1993.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-v-new-zealand-2011-12-567948 |title=Australia v New Zealand, 2011–12 |publisher=ESPNcricinfo |author=Mark Geenty |date=10 Junie 2012 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2012 het Nieu-Seeland weer daarin geslaag om Zimbabwe twee keer op dieselfde dag op onderskeidelik 51 en 143 lopies uit te boul, waardeur die toetswedstryd binne drie dae voltooi is en Nieu-Seeland met ’n beurt en 301 lopies gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tour-of-new-zealand-2011-12-520581/new-zealand-vs-zimbabwe-only-test-520591/match-report-3 |title=New Zealand bowl out Zimbabwe twice in a day |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Fernando |date=28 Januarie 2012 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In 2012/13 is [[Brendon McCullum]] as kaptein benoem en nuwe spelers het as wêreldklasspelers opgekom. McCullum het Nieu-Seeland in reeksoorwinnings in 2013/14 oor beide Wes-Indië<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-tour-of-new-zealand-2013-14-661629/new-zealand-vs-west-indies-3rd-test-661683/match-report-4 |title=New Zealand ease to series victory |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=22 Desember 2013 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en Indië<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-new-zealand-2013-14-667633/new-zealand-vs-india-2nd-test-667653/match-report |title=India hang on for a draw after McCullum triple |publisher=ESPNcricinfo |author=Sidharth Monga |date=18 Februarie 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> asook in 2014/15 oor beide Pakistan<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-united-arab-emirates-2014-15-742601/new-zealand-vs-pakistan-3rd-test-742615/match-report |title=Series tied as New Zealand take emotional win |publisher=ESPNcricinfo |author=Devashish Fuloria |date=30 November 2014 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> en [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-in-new-zealand-test-series-2014-15-749765/new-zealand-vs-sri-lanka-2nd-test-749779/match-report |title=NZ complete turnaround with big win |publisher=ESPNcricinfo |author=Devashish Fuloria |date=7 Januarie 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> aangevoer, waarvolgens Nieu-Seeland in die ranglyste vir beide toets en EDI geklim het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/1008183.html |title=New Zealand top T20I rankings for first time |publisher=ESPNcricinfo |date=4 Mei 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In die reeks teen Indië het McCullum in Wellington 302 lopies aangeteken en sodoende Nieu-Seeland se eerste drievoudige honderdtaller in toetskrieket geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/brendon-mccullum-37737 |title=Brendon McCullum |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> === Herhaaldelike eindstrydverskynings === [[Lêer:Cricket World Cup Final (16351625604).jpg|duimnael|Eindstryd van die [[Krieketwêreldbeker 2015]] tussen Australië en Nieu-Seeland op [[Melbourne-krieketveld]]]] [[Lêer:Kane Williamson in Cricket World Cup 2019.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse kaptein Kane Williamson tydens die wedstryd teen [[Afghaanse nasionale krieketspan|Afghanistan]] gedurende die [[Krieketwêreldbeker 2019]]]] [[Lêer:1st test between BD vs NZ at Sylhet in 2023-24.jpg|duimnael|Toetswedstryd tussen Bangladesj en Nieu-Seeland op die Sylhet Internasionale Krieketstadion in November 2023]] Vroeg in 2015 het die medegasheer Nieu-Seeland onoorwonne die eindstryd van die [[Krieketwêreldbeker 2015|krieketwêreldbekertoernooi]] gehaal, maar hulle is deur die ander medegasheer Australië met sewe paaltjies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/results |title=Results {{!}} Cricket World Cup 2015 – ICC Cricket {{!}} Official Website |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=20 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160320065120/http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/results |archive-date=20 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In dieselfde jaar het die Nieu-Seelandse nasionale krieketspan ter viering van die [[Maori (taal)|Māori-taalweek]] onder die naam ''Aotearoa'' in hul eerste wedstryd teen Zimbabwe gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-to-play-as-aotearoa-903551 |title=New Zealand to play as Aotearoa |publisher=ESPNcricinfo |date=27 Julie 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In middel-2015 het Nieu-Seeland na Engeland getoer en goed presteer. Die toetsreeks het met 1–1 onbeslis geëindig, terwyl hulle die EDI-reeks met 2–3 verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/andrew-alderson-limited-overs-losses-dampen-new-zealand-s-tour-890971 |title=Limited-overs losses dampen New Zealand's tour |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Alderson |date=24 Junie 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tussen Oktober tot November 2015, en weer in Februarie 2016, het Nieu-Seeland in twee toetsreekse teen Australië gespeel, met drie en twee wedstryde onderskeidelik. Met ’n Australiese span wat veranderinge ondergaan het, het Nieu-Seeland glo ’n kans gehad om te wen, veral tuis. Nieu-Seeland het albei reekse egter met 0–2 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-tour-of-australia-2015-16-892499/australia-vs-new-zealand-3rd-test-892513/match-report |title=Australia sneak home in tense finish |publisher=ESPNcricinfo |author=Brydon Coverdale |date=29 November 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/australia-tour-of-new-zealand-2015-16-914197/new-zealand-vs-australia-2nd-test-914239/match-report |title=Australia claim No. 1, McCullum exits |publisher=ESPNcricinfo |author=Daniel Brettig |date=24 Februarie 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/cricket/australia-v-new-zealand-test-series-little-brothers-big-chance-20160211-gmrlqg.html |title=Australia v New Zealand Test series: Little brother's big chance |publisher=The Sydney Morning Herald |date=11 Februarie 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Vir die derde toets in Adelaide het Australië en Nieu-Seeland ooreengekom om van dit die eerste dag/aandtoetswedstryd nog te maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/australia/content/story/892403.html |title=First day-night Test for Adelaide Oval |publisher=ESPNcricinfo |author=Daniel Brettig |date=29 Junie 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2019]] in Engeland en [[Wallis]] het Nieu-Seeland vir die tweede agtereenvolgende keer die eindstryd gehaal, nadat hulle in die halfeindstryd Indië met 18 lopies verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/108910/ravindra-jadeja-ms-dhoni-fight-in-vain-as-new-zealand-advance-to-final-icc-cricket-world-cup-2019 |title=Jadeja, Dhoni fight in vain as New Zealand advance to final |publisher=Cricbuzz |date=10 Julie 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland het teen die gasheer Engeland te staan gekom en sedert die [[Krieketwêreldbeker 1992]] was dit die eerste keer wat twee spanne in die eindwedstryd ontmoet het wat nog nie ’n titel ingepalm het nie. Die eindstryd teen Engeland op Lord’s word as een van die beste en mees dramatiese krieketwedstryde nog beskryf, en sommige beskou dit as die “beste EDI in die krieketgeskiedenis”.<ref name="NZH-2019" /> Beide die wedstryd en die nodige Superboulbeurt het in ’n gelykop geëindig en Engeland het die titel ingepalm nadat hulle meer grenshoue aangeteken het as Nieu-Seeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/108952/match-tied-super-over-tied-england-win-wc-on-boundary-count |title=England win World Cup on boundary count after Super Over thriller against New Zealand |publisher=Cricbuzz |author=Akash Sarkar |date=15 Julie 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref name="ESPN-2019" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/live/cricket/47484101 |title=Relive incredible World Cup final with clips and analysis as it happened |publisher=[[BBC]] |date=14 Julie 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die Nieu-Seelander [[Kane Williamson]] was die kaptein wat die meeste lopies (578) tydens een enkele krieketwêreldbekertoernooi aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-world-cup/kane-williamson-becomes-captain-with-most-runs-in-a-world-cup/articleshow/70215989.cms |title=Kane Williamson becomes captain with most runs in a World Cup |publisher=Times of India |date=15 Julie 2019 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland is ook die enigste span wat agt keer minstens die halfeindstryd gehaal het sonder om die titel in te palm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/cricket-world-cup-2019-how-black-caps-have-to-overcome-44-years-of-history-to-win-world-cup/2QIWUXLHJTVP52GGDQKHZVWQMA/ |title=Cricket World Cup 2019: How Black Caps have to overcome 44 years of history to win World Cup |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Niall Anderson |date=7 Julie 2019 |accessdate=20 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120170220/https://www.nzherald.co.nz/sport/cricket-world-cup-2019-how-black-caps-have-to-overcome-44-years-of-history-to-win-world-cup/2QIWUXLHJTVP52GGDQKHZVWQMA/ |archive-date=20 November 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Januarie 2021 het Nieu-Seeland vir die eerste keer die eerste plek op die IKR-toetsranglys behaal.<ref name="toetsrang" /> Eweneens het Nieu-Seeland in Mei dieselfde jaar vir die eerste keer die eerste plek op die EDI-ranglys beklee.<ref name="EDI-rang" /> In Junie 2021 het Nieu-Seeland in die eindstryd van die eerste [[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021]] teen Indië te staan gekom en hulle met agt paaltjies verslaan, waarmee die Black Caps hul tweede IKR-titel kon wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/india-vs-new-zealand-final-1249875/match-report |title=Under the radar no more, New Zealand trump India to become Test world champions |publisher=ESPNcricinfo |author=Sidharth Monga |date=23 Junie 2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2021]] se Super 12 in [[Oman]] en die [[Verenigde Arabiese Emirate]] is Nieu-Seeland deur Pakistan geklop, maar aansluitend het hulle herstel en Indië, Skotland, Namibië en Afghanistan verslaan. Vervolgens het die Nieu-Seelanders hul groep in die tweede plek afgesluit en die halfeindrondte gehaal, waar hulle Engeland met vyf paaltjies verslaan en vir die eerste keer die eindstryd gehaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2021-22-1267897/england-vs-new-zealand-1st-semi-final-1273754/match-report |title=Daryl Mitchell, Jimmy Neesham pull off heist as New Zealand storm into final |publisher=ESPNcricinfo |author=Alagappan Muthu |date=10 November 2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> In die eindstryd is Nieu-Seeland deur Australië met agt paaltjies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2021-22-1267897/australia-vs-new-zealand-final-1273756/match-report |title=Marsh, Warner muscle Australia to T20 World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=21 April 2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2022]] se Super 12 in Australië het Nieu-Seeland in sy eerste wedstryd die gasheer met 89 lopies verslaan, nadat hulle hul opponent op 111 lopies uitgeboul het. Die daaropvolgende wedstryd teen Afghanistan is weens reën afgelas, waarna die Nieu-Seelanders Sri Lanka en Ierland geklop het, terwyl hulle deur Engeland verslaan is. Vervolgens het hulle hul groep met ’n goeie lopietempo in die eerste plek afgesluit en die halfeindrondte gehaal, waar hulle teen Pakistan met sewe paaltjies verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2022-23-1298134/new-zealand-vs-pakistan-1st-semi-final-1298177/match-report |title=Near-perfect Pakistan make light work of New Zealand to storm into final |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Fidel Fernando |date=9 November 2022 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die tweede [[Wêreldtoetskampioenskap 2021–2023]] het Nieu-Seeland slegs in die sesde plek afgesluit. Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2023]] in Indië het die Nieu-Seelanders Engeland, Nederland, Bangladesj, Afghanistan en Sri Lanka verslaan, maar hulle het ook nederlae gely teen Indië, Australië, Suid-Afrika en Pakistan. Daarmee het hulle, gelyk aan punte met Pakistan en Afghanistan, die halfeindrondte gehaal, maar hulle het teen Indië met 70 lopies verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/india-vs-new-zealand-1st-semi-final-1384437/match-report |title=India waltz into World Cup final after Shami seven-for and centuries from Iyer and Kohli |publisher=ESPNcricinfo |author=Sidharth Monga |date=15 November 2023 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2024]] het die Nieu-Seelanders hul wedstryde teen Afghanistan en Wes-Indië verloor, voordat hulle [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]] en [[Papoea-Nieu-Guinese nasionale krieketspan|Papoea-Nieu-Guinee]] kon klop, waardeur hulle reeds in die eerste rondte uit die toernooi geskakel is en vir die eerste keer sedert 2014 die halfeindrondte van ’n vername IKR-toernooi nie kon haal nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/new-zealand-vs-uganda-32nd-match-group-c-1415732/match-preview |title=Uganda eye bright finish against knocked-out New Zealand |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Fidel Fernando |date=14 Junie 2024 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Kampioenetrofee 2025]] het die Nieu-Seelanders hul groep ná ’n nederlaag teen Indie tweede afgesluit, waarna hulle in die halfeindstryd met Suid-Afrika afgereken en in die eindstryd weer teen Indie te staan gekom het, maar dié keer met vier paaltjies vasgeval het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2024-25-1459031/india-vs-new-zealand-final-1466428/match-report |title=Rohit, Rahul, spinners lead India to third Champions Trophy title |publisher=ESPNcricinfo |author=Sidharth Monga |date=9 Maart 2025 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die derde [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025]] het Nieu-Seeland in die vierde plek afgesluit. Die Black Caps het tydens die [[T20I-wêreldbeker 2026]] in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] die Super 8 gehaal en die halfeindstryd weens ’n beter lopietempo teenoor Pakistan s’n bereik, waar hulle Suid-Afrika met nege paaltjies geklop het. In die eindstryd het die Nieu-Seelanders egter teen die medegasheer en verdedigende wêreldkampioen Indië vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2025-26-1502138/india-vs-new-zealand-final-1512773/match-report |title=India crush New Zealand for third T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Miller |date=8 Maart 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Kleure en byname == {| class="wikitable" style="text-align:center;margin-left:1em;float:right" !Tydperk !Truiverskaffer !Borg (bors) !Borg (moue) |- |1980–1989 |rowspan=2|[[Adidas]] | – | – |- |1990 |rowspan=4|[[DB Draught]] | – |- |1991 | – | – |- |1992 |rowspan=4|[[ISC (sportklere)|ISC]] | – |- |1993–1994 |[[Bank of New Zealand]] |- |1995–1996 | – |rowspan=2|[[DB Draught]] |- |1997 |rowspan=3|[[Bank of New Zealand]] |- |1998 |[[Canterbury of New Zealand|Canterbury]] |rowspan=2|[[TelstraClear]] |- |1999 |[[Asics]] |- |2000 |rowspan=4|WStar |[[TelstraClear]] | – |- |2001–2005 |rowspan=5|[[National Bank of New Zealand]] |[[TelstraClear]] |- |2006–2008 | – |- |2009 |rowspan=2|[[Dheeraj & East Coast]] |- |2010 |rowspan=5|[[Canterbury of New Zealand|Canterbury]] |- |2011–2014 |rowspan=2|[[Ford Motormaatskappy|Ford]] |- |2015–2016 |rowspan=4|[[ANZ Bank New Zealand|ANZ]] |- |2017 |rowspan=3|[[ANZ Bank New Zealand|ANZ]] |- |2018–2024 |- |2024 |[[Castore]] |} [[Lêer:New Zealand cricket team, Shoaib Malik, Dunedin, NZ, 2009.jpg|duimnael|links|Nieu-Seeland in hul helder toetsklere]] [[Lêer:England vs. New Zealand 2015 (18).jpg|duimnael|links|Nieu-Seeland in hul donker EDI-klere]] Nieu-Seeland se trui word verskaf deur Canterbury, wat in 2009 by die vorige vervaardiger WStar oorgeneem het. Wanneer hulle toetskrieket speel, toon Nieu-Seeland se wit krieketklere die [[silwervaring]] op die linkerkant van die trui, die naam en kenteken van die borg ANZ op die regterkant asook op die linkermou en die Canterbury-kenteken op die regtermou. Nieu-Seeland se veldwerkers mag ’n swart pet (soortgelyk aan ’n [[bofbalpet]] pleks van die baggypet wat deur ander spanne gebruik word) of ’n wit sonhoed met die Nieu-Seelandse Krieketkenteken in die middel dra. Helms is ook swart geverf (alhoewel dit tot in 1996 wit was met die silwervaringlogo in ’n swart sirkel). In die korter vorme van krieket vertoon Nieu-Seeland se EDI- en T20I-truie die ANZ-kenteken in die middel met die silwervaring op die linkerkant van die trui, Canterbury se kenteken op die regtermou en die ANZ-embleem op die regterkant. Die EDI-trui bestaan uit ’n swart hemp met blou aksente en swart broeke, terwyl die T20I-trui uit ’n roomkleurige hemp met swart aksente en swart broeke bestaan. Tydens IKR-toernooie in die korter vorme van krieket word ’n veranderde trui-ontwerp gebruik met die borg se kenteken op die mou en ''NEW ZEALAND'' oor die bors. Nieu-Seeland se EDI-trui tussen die Wêreldkrieketreeks in 1980 en 1988 was roomkleur en bruin. Die 1983/1984-weergawe is deur die Black Caps se ondersteunersgroep ''Beige Brigade'' gewild gemaak, wat die weergawe van hierdie trui aan die algemene publiek saam met ’n “morele kontrak”, wat die verwagtinge van die Beige Brigadier verklaar het, verkoop is; die trui is ook tydens die eerste T20I-wedstryd tussen Australië en Nieu-Seeland gedra. Tussen 1991 en 1997 is egter grys of silwer (met die een of ander spatsels van swart of wit) gebruik. Tot in 2000 was die EDI-trui geteël met swart aksente. Vorige uitrusters was Adidas (Wêreldkrieketreekse 1980–1990), ISC (Krieketwêreldbekertoernooie in 1992 en 1996, Wêreldkrieketreekse 1993–1997), Canterbury (1998–1999), Asics (wat al die deelnemende spanne tydens die Krieketwêreldbeker in 1999 toegerus het) en WStar (2000–2009). Vorige borge was DB Draught (in 1990–1994 op die voorkant, in 1995–1997 op die mou), Bank of New Zealand (in 1993–1994 en in 1997–1999 op die voorkant), Clear Communications, later TelstraClear (in 1997–2000 op die voorkant, in 2001–2005 op die mou), National Bank of New Zealand (in 2000–2014) en Dheeraj and East Coast (in 2009–2010),<ref>{{en}} {{cite web |url=http://nzcricketmuseum.co.nz/product/poster-nz-odi-shirts/ |title=NZ Cricket Museum Shop – Poster: NZ ODI Shirts |accessdate=8 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908202403/http://nzcricketmuseum.co.nz/product/poster-nz-odi-shirts/ |archive-date=8 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> sedert 2014 is ANZ die huidige borg, weens die herbemarking van die Nasionale Bank as ANZ. In Mei 2017 het Amul die nuwe borg vir die [[Kampioenetrofee 2017|Kampioenetrofee]] geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www2.nzherald.co.nz/the-country/news/article.cfm?c_id=16&objectid=11857619 |title=Indian dairy giant Amul to sponsor Black Caps – The Country – The Country News |accessdate=8 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908202425/http://www2.nzherald.co.nz/the-country/news/article.cfm?c_id=16&objectid=11857619 |archive-date=8 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Nieu-Seelandse krieketspan het bekend geword as die ''Black Caps'' (“swart pette”) in Januarie 1998, nadat sy eertydse borg, ''Clear Communications'', ’n kompetisie uitgeskryf het om ’n naam vir die span te kies.<ref>{{en}} {{cite news |author=Ian Anderson |title=It's Clear Black Caps very dull |date=29 Januarie 1998 |publisher=Waikato Times |page=12}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzc.nz/international/blackcaps |title=Blackcaps |publisher=[[Nieu-Seeland Krieket]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Dit is een van talle byname vir Nieu-Seelandse nasionale spanne wat verband hou met die [[All Blacks]]. Die [[Maori (taal)|Maori-vertaling]] is ''Pōtae Pango''.<ref>{{mi}} {{cite web |url=https://maoridictionary.co.nz/word/40345 |title=Pōtae Pango |publisher=te Aka Māori Dictionary |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ’n Ander bynaam vir die span is ''Kiwis'' (“kiwi’s”), die algemene bynaam vir Nieu-Seelanders, ontleen aan die [[Kiwi|gelyknamige voël]], wat die nasionale simbool van Nieu-Seeland is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newzealand.com/int/feature/new-zealand-people/ |title=New Zealand People |publisher=Nieu-Seeland |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Tuisstadions == {{Location map+ |Nieu-Seeland |caption=Huidige Nieu-Seelandse krieketstadions wat tydens toetswedstryde gebruik word |places= {{location map~|Nieu-Seeland|label=<small>[[Lancasterpark|AMI]]</small>|position=top|lat=-43.541958|long=172.653881}} {{location map~|Nieu-Seeland|label=<small>[[Hagley-ovaal|Hagleypark]]</small>|position=bottom|lat=-43.534|long=172.619}} {{location map~|Nieu-Seeland|label=<small>[[Basin Reserve]]</small>|position=bottom|lat=-41.300278|long=174.780278}} {{location map~|Nieu-Seeland|label=<small>[[Bay-ovaal]]</small>|position=right|lat=-37.652814|long=176.190736}} {{location map~|Nieu-Seeland|label=<small>[[Carisbrook]]</small>|position=left|lat=-45.893611|long=170.490556}} {{location map~|Nieu-Seeland|label=<small>[[Edenparkstadion|Edenpark]]</small>|position=left|lat=-36.875|long=174.744722}} {{location map~|Nieu-Seeland|label=<small>[[McLeanpark]]</small>|position=bottom|lat=-39.501944|long=176.912778}} {{location map~|Nieu-Seeland|label=<small>[[Seddonpark|Seddon]]</small>|position=left|lat=-37.786667|long=175.274167}} {{location map~|Nieu-Seeland|label=<small>[[Universiteit van Otago-ovaal|Universiteit-ovaal]]</small>|position=right|lat=-45.865833|long=170.525278}} }} Net soos ander vername krieketlande soos Australië, Bangladesj, Engeland, Ierland, Indië, Pakistan, Sri Lanka, Suid-Afrika, Wes-Indië en Zimbabwe beskik Nieu-Seeland oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Nieu-Seelandse nasionale krieketspan gebruik vir hul krieketwedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Nieu-Seeland. Van Nieu-Seeland se tradisionele krieketwedstryde op vakansiedae sluit in dié rondom [[Welwillendheidsdag]] op Basin Reserve in Wellington of op Hagleypark in Christchurch. Die Nieu-Seelandse nasionale krieketspan het tot dusver nege tuisstadions tydens toetswedstryde gebruik: {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! No. !! Stadion !! Plek !! Eerste toets |- | 1 | [[Lancasterpark]] (Jadestadion, AMI-stadion) | [[Christchurch]] | 10 Januarie 1930 |- | 2 | [[Basin Reserve]] (The Basin) | [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | 24 Januarie 1930 |- | 3 | [[Edenparkstadion|Edenpark]] | [[Auckland]] | 14 Februarie 1930 |- | 4 | [[Carisbrook]] | [[Dunedin]] | 11 Maart 1955 |- | 5 | [[McLeanpark]] | [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]] | 16 Februarie 1979 |- | 6 | [[Seddonpark]] | [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | 22 Februarie 1991 |- | 7 | [[Universiteit van Otago-ovaal, Dunedin|Universiteit-ovaal]] | [[Dunedin]] | 4 Januarie 2008 |- | 8 | [[Hagley-ovaal|Hagleypark]] | [[Christchurch]] | 26 Desember 2014 |- | 9 | [[Bay-ovaal]] | [[Mount Maunganui]] | 21 November 2019 |} === Krieketwêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Krieketwêreldbeker 1992|Krieketwêreldbeker 2015|T20I-wêreldbeker 2028}} [[Lêer:Eden Park at Dusk, 2013.jpg|duimnael|EDI-wedstryd tussen Engeland en Nieu-Seeland op Edenpark in Auckland in 2013]] Die Krieketwêreldbeker 1992 is saam deur Australië en Nieu-Seeland aangebied. Van die wedstryde was soos volg opgedeel: Australië het 25 wedstryde op elf verskeie plekke gehuisves, terwyl Nieu-Seeland 14 wedstryde op sewe plekke aangebied het. Beide Australië en Nieu-Seeland het hul wedstryde tydens dié toernooi tuis gespeel, terwyl die openingswedstryd tussen albei gashere op die Nieu-Seelandse [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]] aangebied is. In ruil daarvoor is die eindstryd tussen Pakistan en Engeland op die Australiese Melbourne-krieketveld aangebied. 23 jaar later het beide Australië en Nieu-Seeland die Krieketwêreldbeker 2015 aangebied. Australië het 26 wedstryde op sewe verskeie plekke gehuisves, terwyl Nieu-Seeland 23 wedstryde op sewe plekke aangebied het. Albei gashere het hul wedstryde tuis gespeel, terwyl hul ontmoeting tydens die groepfase weer op die Nieu-Seelandse Edenparkstadion in Auckland gehou is. Tydens die eindwedstryd op die Australiese Melbourne-krieketveld het die gashere herontmoet. Saam met Australië sal Nieu-Seeland die T20I-wêreldbeker 2028 aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Wedywering met Australië == Soos in ander sportsoorte (veral [[rugby]], [[rugby league]], [[netbal]] en op die [[Statebondspele]]) handhaaf Nieu-Seeland tradisioneel goeie wedywering met sy buurland Australië,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/more-sports/mad-tuesday-11-things-you-never-wanted-to-know-about-the-trans-tasman-sporting-rivalry/news-story/ae6dd16e7f4cec90ec146c176f497ebf |title=Mad Tuesday: 11 things you never wanted to know about the Trans Tasman sporting rivalry |publisher=Fox Sports |author=Trevor Marshallsea |date=3 Mei 2016 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/oct/29/the-encounters-that-have-underpinned-trans-tasman-sporting-rivalry |title=The encounters that have underpinned trans-Tasman sporting rivalry |publisher=[[The Guardian]] |author=Russell Jackson |date=28 Oktober 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> waarna dikwels as “wedywering onder sibbes” (''sibling rivalry'') verwys word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/australia-vs-new-zealand-an-intense-sibling-rivalry-where-nothing-else-matters-than-win-502235 |title=Australia vs New Zealand, an intense sibling rivalry where nothing else matters than 'win' |publisher=Cricket Country |author=Suvajit Mustafi |date=28 Maart 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/67529059/top-ten-nzaustralia-clashes |title=Top ten NZ/Australia clashes |publisher=Stuff |authors=Rosanna Price, Henry Cooke |date=27 Maart 2015 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Die eerste toetsreeks tussen albei spanne is tydens die Australiese besoek aan Nieu-Seeland in 1945/46 gespeel. In 1981 het die “onderarm”-wedstryd op die Melbourne-krieketveld die sportiewe verhoudinge tussen albei spanne versuur en dit is selfs op die hoogste politieke vlak tussen albei lande bespreek. Australië en Nieu-Seeland is die enigste twee krieketlande wat om twee trofeë meeding: Sedert 1985/86 in toetskrieket om die Trans-Tasman-trofee en sedert 2006/07 in EDI-krieket om die Chappell-Hadlee-trofee. Albei lande het reeds belangrike kriekettoernooie soos die [[Krieketwêreldbeker 1992]] en die [[Krieketwêreldbeker 2015]] saam aangebied. Daarbenewens het hulle in die eindstryde van die Krieketwêreldbeker 2015 en die [[T20I-wêreldbeker 2021]] ontmoet, wat albei deur Australië gewen is. Nieu-Seeland sal saam met Australië die [[T20I-wêreldbeker 2028]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> == Internasionale toere == Soos gebruiklik sedert die begin van internasionale krieket, onderneem die Nieu-Seelandse nasionale krieketspan deels maandelange oorsese toere, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaasliksaamgestelde spanne en klubspanne speel. Eweneens huisves hulle ander nasionale spanne wat na Nieu-Seeland toer. Gedurende die plaaslike somer tree hulle as gasheer op of onderneem op hul beurt toere deur die ander krieketlande van die Suidelike Halfrond en gedurende die plaaslike winter onderneem hulle toere deur krieketlande van die Noordelike Halfrond. As deel daarvan ding Nieu-Seeland in toetskrieket sedert 1985/86 met [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] om die [[Trans-Tasman-trofee]], sedert 2023/24 met [[Proteas|Suid-Afrika]] om die [[Tangiwai-skild]] en sedert 2024/25 met [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] om die [[Crowe-Thorpe-trofee]] mee. Daarbenewens ding Nieu-Seeland met Australië in EDI-krieket sedert 2004/05 om die [[Chappell-Hadlee-trofee]] mee. == Spelers == === Bekende spelers === [[Lêer:Richard Hadlee 2015 (cropped).jpg|duimnael|upright|Richard Hadlee (2015)]] [[Lêer:Martin Crowe (cropped).jpg|duimnael|upright|Martin Crowe (2011)]] Drie voormalige Nieu-Seelandse spelers is vir hul uitstekende prestasies in die [[Internasionale Krieketraad]] se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/hall-of-fame/hall-of-famers |title=ICC Hall of Famers |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Martin Crowe (krieketspeler)|Martin Crowe]] || [[Kolwer]] || 2015 |- | [[Richard Hadlee]] || Veelsydig || 2009 |- | [[Daniel Vettori]] || Veelsydig || 2025 |} === Spelerstatistieke === Daar het altesaam 293 spelers [[Toetskrieket|toets-]], 225 spelers [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en 106 spelers [[Twintig20|T20I-wedstryde]] vir Nieu-Seeland gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Nieu-Seelandse span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het. ==== Lopies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |Toets ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | Toetse ! scope=col | Lopies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Lopies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Lopies |- |style="text-align:left;"| [[Kane Williamson]] | 2010–hede | align=center | 108 | align=center | '''9&nbsp;461''' | [[Ross Taylor]] | 2006–2022 | align=center | 236 | align=center | '''8&nbsp;607''' | [[Martin Guptill]] | 2009–2022 | align=center | 122 | align=center | '''3&nbsp;531''' |- | [[Ross Taylor]] | 2007–2022 | align=center | 112 | align=center | '''7&nbsp;683''' | [[Stephen Fleming]] | 1994–2007 | align=center | 279 | align=center | '''8&nbsp;007''' | [[Kane Williamson]] | 2011–2024 | align=center | {{0}}93 | align=center | '''2&nbsp;575''' |- | [[Stephen Fleming]] | 1994–2008 | align=center | 111 | align=center | '''7&nbsp;172''' | [[Martin Guptill]] | 2009–2022 | align=center | 198 | align=center | '''7&nbsp;346''' | [[Glenn Phillips]] | 2017–hede | align=center | {{0}}97 | align=center | '''2&nbsp;286''' |- | [[Brendon McCullum]] | 2004–2016 | align=center | 101 | align=center | '''6&nbsp;453''' | [[Kane Williamson]] | 2010–2025 | align=center | 175 | align=center | '''7&nbsp;256''' | [[Tim Seifert]] | 2018–hede | align=center | {{0}}90 | align=center | '''2&nbsp;279''' |- | [[Tom Latham]] | 2014–hede | align=center | {{0}}91 | align=center | '''6&nbsp;261''' | [[Nathan Astle]] | 1995–2007 | align=center | 223 | align=center | '''7&nbsp;090''' | [[Brendon McCullum]] | 2005–2015 | align=center | {{0}}71 | align=center | '''2&nbsp;140''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 9 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=1;id=5;type=team |title=Records / New Zealand / Test Matches / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 9 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=2;id=5;type=team |title=Records / New Zealand / One-Day Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 9 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=5;type=team |title=Records / New Zealand / Twenty20 Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |} ==== Paaltjies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |Toets ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | Toetse ! scope=col | Paaltjies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Paaltjies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Paaltjies |- | [[Richard Hadlee]] | 1973–1990 | align=center | {{0}}86 | align=center | '''431''' | [[Daniel Vettori]] | 1997–2015 | align=center | 291 | align=center | '''297''' | [[Tim Southee]] | 2008–2024 | align=center | 126 | align=center | '''164''' |- | [[Tim Southee]] | 2008–2024 | align=center | 107 | align=center | '''391''' | [[Kyle Mills]] | 2001–2015 | align=center | 170 | align=center | '''240''' | [[Ish Sodhi]] | 2014–hede | align=center | 140 | align=center | '''162''' |- | [[Daniel Vettori]] | 1997–2014 | align=center | 112 | align=center | '''361''' | [[Tim Southee]] | 2008–2023 | align=center | 161 | align=center | '''221''' | [[Mitchell Santner]] | 2015–hede | align=center | 135 | align=center | '''137''' |- | [[Trent Boult]] | 2011–2022 | align=center | {{0}}78 | align=center | '''317''' | [[Trent Boult]] | 2012–2023 | align=center | 114 | align=center | '''211''' | [[Trent Boult]] | 2013–2024 | align=center | {{0}}61 | align=center | '''{{0}}83''' |- | [[Neil Wagner]] | 2012–2024 | align=center | {{0}}64 | align=center | '''260''' | [[Chris Harris]] | 1990–2004 | align=center | 250 | align=center | '''203''' | [[Lockie Ferguson]] | 2017–hede | align=center | {{0}}52 | align=center | '''{{0}}72''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 9 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=1;id=5;type=team |title=Records / New Zealand / Test Matches / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 9 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=2;id=5;type=team |title=Records / New Zealand / One-Day Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo| accessdate=9 Maart 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 9 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=3;id=5;type=team |title=Records / New Zealand / Twenty20 Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |} === Spankapteins === Tot op hede was 32 spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Nieu-Seeland tydens ’n toetswedstryd, 26 tydens ’n EDI en elf tydens ’n T20I.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref> {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! colspan="3" | Toets<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=1;id=5;type=team |title=Records / New Zealand / Test Matches / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ! colspan="2" | EDI<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=2;id=5;type=team |title=Records / New Zealand / One-Day Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> ! colspan="2" | T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=5;type=team |title=Records / New Zealand / Twenty20 Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |- ! No. !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk |- | 1 | Tom Lowry | 1930–1931 | Bevan Congdon | 1973–1975 | Stephen Fleming | 2005–2006 |- | 2 | Curly Page | 1932–1937 | Glenn Turner | 1975–1976 | Daniel Vettori | 2007–2010 |- | 3 | Walter Hadlee | 1946–1951 | Mark Burgess | 1978–1980 | Brendon McCullum | 2008–2015 |- | 4 | Bert Sutcliffe | 1952–1954 | Geoff Howarth | 1980–1985 | Ross Taylor | 2010–2012 |- | 5 | Merv Wallace | 1953 | John Wright | 1983–1990 | Kane Williamson | 2012–2024 |- | 6 | Geoff Rabone | 1953–1955 | Jeremy Coney | 1984–1987 | Kyle Mills | 2013 |- | 7 | Harry Cave | 1955–1956 | Jeff Crowe | 1986–1988 | Tim Southee | 2017–2023 |- | 8 | John Reid | 1956–1965 | Martin Crowe | 1990–1993 | '''Mitchell Santner''' | 2020–hede |- | 9 | Murray Chapple | 1966 | Andrew Jones | 1992 | Tom Latham | 2021–2023 |- | 10 | Barry Sinclair | 1966–1968 | Ken Rutherford | 1993–1995 | Michael Bracewell | 2024–2025 |- | 11 | Graham Dowling | 1968–1972 | Gavin Larsen | 1994 | Daryl Mitchell | 2026 |- | 12 | Bevan Congdon | 1972–1975 | Lee Germon | 1995–1997 |- | 13 | Glenn Turner | 1976–1977 | Stephen Fleming | 1997–2007 |- | 14 | John Parker | 1976 | Dion Nash | 1999 |- | 15 | Mark Burgess | 1978–1980 | Craig McMillan | 2001–2002 |- | 16 | Geoff Howarth | 1980–1985 | Chris Cairns | 2002–2003 |- | 17 | Jeremy Coney | 1984–1987 | Daniel Vettori | 2004–2011 |- | 18 | Jeff Crowe | 1987–1988 | Brendon McCullum | 2009–2016 |- | 19 | John Wright | 1988–1990 | Ross Taylor | 2010–2012 |- | 20 | Martin Crowe | 1990–1993 | Kane Williamson | 2012–2023 |- | 21 | Ian Smith | 1991 | Kyle Mills | 2013 |- | 22 | Ken Rutherford | 1993–1995 | Tom Latham | 2017–2023 |- | 23 | Lee Germon | 1995–1997 | Tim Southee | 2018 |- | 24 | Stephen Fleming | 1997–2006 | Mitchell Santner | 2022–2025 |- | 25 | Dion Nash | 1999 | Lockie Ferguson | 2023 |- | 26 | Daniel Vettori | 2007–2011 | '''Michael Bracewell''' | 2025–hede |- | 27 | Ross Taylor | 2011–2016 |- | 28 | Brendon McCullum | 2013–2016 |- | 29 | Kane Williamson | 2016–2022 |- | 30 | '''Tom Latham''' | 2020–hede |- | 31 | Tim Southee | 2022–2024 |- | 32 | Mitchell Santner | 2025 |} == Rekords == === Toetsrekord teen ander lande === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Gespeel !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |align="left"| {{Cr-AU}} || 62 || 8 || 36 || 0 || 18 || 12,90 || 8 Maart 1974 |- |align="left"| {{Cr-BD}} || 19 || 14 || 2 || 0 || 3 || 73,68 || 18 Desember 2001 |- |align="left"| {{Cr-EN}} || 115 || 14 || 54 || 0 || 47 || 12,17 || 10 Februarie 1978 |- |align="left"| {{Cr-IN}} || 65 || 16 || 22 || 0 || 27 || 24,61 || 22 Februarie 1968 |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 62 || 14 || 25 || 0 || 23 || 22,58 || 30 Oktober 1969 |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 40 || 18 || 11 || 0 || 11 || 45,00 || 4 Maart 1983 |- |align="left"| {{Cr-ZA}} || 49 || 7 || 26 || 0 || 16 || 14,28 || 1 Januarie 1962 |- |align="left"| {{Cr-WI}} || 52 || 19 || 13 || 0 || 20 || 36,53 || 9 Maart 1956 |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 19 || 13 || 0 || 0 || 6 || 68,42 || 7 November 1992 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''483''' || '''123''' || '''189''' || '''0''' || '''171''' || '''25,47''' || 9 Maart 1956 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met toets #2616 op 4–8 Januarie 2026. Laaste keer hersien op 9 Maart 2026.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/westindies/engine/records/team/results_summary.html?class=1;id=5;type=team |title=Records / New Zealand / Test matches / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=8 Januarie 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |} === Wêreldtoetskampioenskap === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021|2019–2021]] || '''Kampioen''' |- |[[Wêreldtoetskampioenskap 2021–2023|2021–2023]] || Sesde plek |- |[[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025|2023–2025]] || Vierde plek |- |[[Wêreldtoetskampioenskap 2025–2027|2025–2027]] || ''gekwalifiseer'' |} === EDI-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-AF}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 8 Maart 2015 |- |align="left"| {{Cr-AU}} || 142 || 39 || 96 || 0 || 7 || 27,46 || 23 November 1980 |- |align="left"| {{Cr-BD}} || 46 || 34 || 11 || 0 || 1 || 73,91 || 28 April 1990 |- |align="left"| {{Cr-EN}} || 99 || 48 || 44 || 3 || 4 || 48,48 || 13 Januarie 1983 |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 9 April 2007 |- |align="left"| {{Cr-IN}} || 123 || 52 || 63 || 1 || 7 || 42,28 || 14 Junie 1975 |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 122 || 57 || 61 || 1 || 3 || 46,72 || 11 Februarie 1973 |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 108 || 54 || 44 || 1 || 9 || 50,00 || 9 Junie 1979 |- |align="left"| {{Cr-ZA}} || 74 || 27 || 42 || 0 || 5 || 36,48 || 29 Februarie 1992 |- |align="left"| {{Cr-WI}} || 71 || 33 || 31 || 0 || 7 || 46,48 || 6 Februarie 1980 |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 38 || 27 || 9 || 1 || 1 || 71,05 || 10 Oktober 1987 |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{Cr-CA}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 3 Maart 2003 |- |align="left"| {{Cr-KE}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 20 Maart 2007 |- |align="left"| {{Cr-NL}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 17 Februarie 1996 |- |align="left"| {{Cr-OA}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 7 Junie 1975 |- |align="left"| {{Cr-XS}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 31 Mei 1999 |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 27 Februarie 1996 |- |align="left"| {{Cr-US}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 10 September 2004 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''850''' || '''398''' || '''401''' || '''7''' || '''44''' || '''46,82''' || 11 Februarie 1973 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met EDI #4942 op 27 Januarie 2026. Laaste keer hersien op 9 Maart 2026. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en tel gelykop as ’n halwe oorwinning.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=2;id=5;type=team |title=Records / New Zealand / ODI matches / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=27 Januarie 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |} === Krieketwêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] || Halfeindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] || Halfeindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] || Halfeindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] || Kwarteindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] || Halfeindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] || Super 6 |- |[[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] || Halfeindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] || Halfeindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] || Naaswenner |- |[[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] || Naaswenner |- |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] || Halfeindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 2027|2027]] || {{n.v.t.}} |- |[[Krieketwêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Kampioenetrofeerekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Kampioenetrofee 1998|1998]] || Kwarteindrondte |- |[[Kampioenetrofee 2000|2000]] || '''Kampioen''' |- |[[Kampioenetrofee 2002|2002]] || Groepfase |- |[[Kampioenetrofee 2004|2004]] || Groepfase |- |[[Kampioenetrofee 2006|2006]] || Halfeindrondte |- |[[Kampioenetrofee 2009|2009]] || Naaswenner |- |[[Kampioenetrofee 2013|2013]] || Groepfase |- |[[Kampioenetrofee 2017|2017]] || Groepfase |- |[[Kampioenetrofee 2025|2025]] || Naaswenner |- |[[Kampioenetrofee 2029|2029]] || {{n.v.t.}} |} === T20I-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-AF}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 0 || 66,67 || 7 November 2021 |- |align="left"| {{Cr-AU}} || 22 || 5 || 15 || 1 || 1 || 22,72 || 18 Maart 2016 |- |align="left"| {{Cr-BD}} || 20 || 15 || 4 || 0 || 1 || 75,00 || 3 Februarie 2010 |- |align="left"| {{Cr-EN}} || 31 || 10 || 17 || 1 || 3 || 32,26 || 18 September 2007 |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 11 Junie 2009 |- |align="left"| {{Cr-IN}} || 31 || 11 || 17 || 3 || 0 || 35,48 || 16 September 2007 |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 50 || 23 || 24 || 0 || 3 || 46,00 || 8 Mei 2010 |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 29 || 17 || 9 || 2 || 1 || 58,62 || 26 Desember 2006 |- |align="left"| {{Cr-ZA}} || 20 || 8 || 12 || 0 || 0 || 40,00 || 21 Oktober 2005 |- |align="left"| {{Cr-WI}} || 25 || 13 || 6 || 3 || 3 || 52,00 || 28 Desember 2008 |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 8 || 8 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Mei 2010 |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{Cr-CA}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 17 Februarie 2026 |- |align="left"| {{Cr-KE}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 12 September 2007 |- |align="left"| {{Cr-NA}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 5 November 2021 |- |align="left"| {{Cr-NL}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 29 Mei 2014 |- |align="left"| {{Cr-PG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 17 Junie 2024 |- |align="left"| {{Cr-XS}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 6 Junie 2009 |- |align="left"| {{Cr-UG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 14 Junie 2024 |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 0 || 75,00 || 17 Augustus 2023 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''260''' || '''132''' || '''106''' || '''10''' || '''12''' || '''50,76''' || 21 Oktober 2005 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #3759 op 9 Maart 2026. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=5;type=team |title=Records / New Zealand / Twenty20 Internationals / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=9 Maart 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> |} === T20I-wêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] || Halfeindrondte |- |[[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] || Super 8 |- |[[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] || Super 8 |- |[[T20I-wêreldbeker 2012|2012]] || Super 8 |- |[[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] || Super 10 |- |[[T20I-wêreldbeker 2016|2016]] || Halfeindrondte |- |[[T20I-wêreldbeker 2021|2021]] || Naaswenner |- |[[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] || Halfeindrondte |- |[[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] || Eerste rondte |- |[[T20I-wêreldbeker 2026|2026]] || Naaswenner |- |[[T20I-wêreldbeker 2028|2028]] || ''gekwalifiseer'' |- |[[T20I-wêreldbeker 2030|2030]] || {{n.v.t.}} |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[All Blacks]], Nieu-Seeland se nasionale rugbyspan * [[Nieu-Seelandse nasionale sokkerspan]] * [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |authors=Geoffrey Rice, Frances Ryman |title=Cricketing Colonists: The Brittan Brothers in Early Canterbury |year=2015 |publisher=Canterbury University Press |location=Christchurch, Nieu-Seeland |isbn=978-1-927145-68-5}} * {{en}} {{cite book |author=Greg Ryan |title=The Making of New Zealand Cricket, 1832–1914 |publisher=Cass |year=2004 |isbn=978-0-7146-5354-9}} * {{en}} {{cite book |authors=Don Neely, Richard Payne |title=Men in White: The History of New Zealand International Cricket, 1894–1985 |publisher=Moa |year=1986 |isbn=978-0-908570-01-0}} * {{en}} {{cite book |author=Tom Reese |title=New Zealand Cricket, 1841–1914 |publisher=Simpson & Williams |year=1927 |isbn=1-877145-65-3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New Zealand national cricket team|Nieu-Seelandse nasionale krieketspan}} * {{en}} [https://www.nzc.nz/ Amptelike webwerf van Nieu-Seeland Krieket] * {{en}} [https://beigebrigade.co.nz/ Amptelike webwerf van die ''Beige Brigade'', Nieu-Seeland se aanhangers] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/team/new-zealand-5 Nieu-Seeland op ESPNcricinfo] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/new-zealand-cricket Nieu-Seeland by die IKR] {{Nasionale krieketspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krieket in Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Nasionale krieketspanne van Oseanië]] 3r43af733veqo78tkzp7yy5b9os5l58 0 85745 2902563 2877168 2026-05-09T03:20:03Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902563 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right;margin:0 0 1em 1em;font-size:90%;clear:right;" cellspacing="5" |+ style="text-align:center; font-size:larger;" | '''All Nippon Airways'''<br /> |- | colspan="2" style="padding-bottom:1em;text-align:center;" | [[Lêer:ANA Boeing 747SR PER Wheatley.jpg|duimnael|300px|ANA Boeing 747SR-81 by [[Perth-lughawe]] (middel-1980).]] |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''IATA:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | NH |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''ICAO:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | ANA |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Roepsein:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | ALL NIPPON |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Gestig:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | 27 Desember 1952 |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Ondernemingsvorm:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | Aandelemaatskappy |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Hoofkwartier:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | Minato, [[Tokio]] <ref>{{cite web |title=Airline Membership |work=IATA |url=http://www.iata.org/membership/Pages/airline_members_list.aspx?All=true |access-date=1 Oktober 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215193003/https://www.iata.org/membership/pages/airline_members_list.aspx%3FAll%3Dtrue |archive-date=15 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Hooflughawe:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe|Haneda Internasionale Lughawe]]<br /> Kansai Internasionale Lughawe<br />[[Narita Internasionale Lughawe]]<br />Osaka Internasionale Lughawe |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Voorsitter:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | Shinya Katanozaka |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''President en [[HUB]]:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | Yuji Hirako |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Werknemers''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{wins}} 45&nbsp;849 (2019) |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Alliansie:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | Star Alliance (1999) |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Bestemmings:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | 104 |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Vloot:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | 214 vliegtuie |- | style="vertical-align: top; text-align: right;" | '''Webtuiste:''' | style="vertical-align: top; text-align: left;" | http://www.ana.co.jp/ |} '''All Nippon Airways''' ([[Japannees]]: 全日本空輸株式会社, Zen Nippon Kūyu Kabushiki gaisha, TYO: 9202), ook bekend as '''ANA''' of Zennikkū (全日空) ([[IATA]]: '''NH''', [[ICAO]]: '''ANA''') is 'n internasionale [[lugredery]] met sy hoofkwartier in die Shiodome-gebied van Minato-wyk, [[Tokio]], [[Japan]]. Dit bedryf dienste na en van beide plaaslike en internasionale bestemmings<ref>{{cite web|url=http://www.atwonline.com/magazine/article.html?articleID=1860 |title=ATW's 2007 Airline of the Year |work=Air Transport World |access-date=19 Augustus 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129134101/http://www.atwonline.com/magazine/article.html?articleID=1860 |archive-date=29 Januarie 2008 }}</ref> en het teen 2019 meer as 45&nbsp;800 werknemers in diens gehad.<ref name=corporate>{{cite web|url=https://www.ana.co.jp/eng/aboutana/corporate/index.html |title=Corporate Profile |publisher=ANA |access-date=9 October 2015}}</ref> Benewens sy hooflynbedrywighede, beheer ANA verskeie filiaal-passasiervervoerders,<ref>{{cite web |url=https://www.ana.co.jp/group/gyoken/ae.html |language=ja |script-title=ja:グループ会社一覧 |publisher=All Nippon Airways |access-date=1 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028144125/http://www.ana.co.jp/group/gyoken/ae.html |archive-date=28 October 2012 |url-status=dead }}</ref> insluitend sy streeklugredery, ANA Wings, Air Nippon, [[Air Do]] ('n [[laekosteredery]] wat geskeduleerde diens tussen Tokio en stede in [[Hokkaido]] bedryf), en Allex Cargo (ANA Cargo - die lugvragafdeling wat deur Air Japan bedryf word). ANA is ook die grootste aandeelhouer in Peach, 'n laekoste-gesamentlike onderneming met die Hongkongse maatskappy First Eastern Investment Group. In Oktober 1999 het die lugdiens 'n lid van [[Star Alliance]] geword. Op 29 Maart 2013 is ANA deur Skytrax as 'n 5-ster-lugredery aangewys. Op 27 April 2018 is ANA Business Jet Co., Ltd. aangekondig, 'n gesamentlike onderneming met Sojitz om privaatstralerhuurvlugte te lewer.<ref>Private Jet Card Comparisons https://privatejetcardcomparisons.com/2018/04/29/all-nippon-airways-forms-private-jet-charter-company/</ref> [[Lêer:ANA B777-200(JA8197) (6492917127).jpg|duimnael|links|260px|All Nippon Airways [[Boeing 777]]-200 styg op van [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe|Haneda-lughawe]].]] [[Lêer:ANA Boeing 767-300 Monty.jpg|duimnael|links|260px|All Nippon Airways [[Boeing 767]]-300 by Haneda-lughawe.]] == Geskiedenis == === Ontstaan === ANA se vroegste voorouer was "Japan Helicopter and Aeroplane Transports Company" (ook bekend as Nippon Helicopter and Aeroplane), 'n lugrederymaatskappy wat op 27 Desember 1952 gestig is.<ref name="ANAHistory">{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/eng/aboutana/corporate/history/main.html|title=ANA's history|publisher=All Nippon Airways|access-date=20 September 2008}}</ref> Nippon Helicopter was die bron van wat later ANA se IATA-lugrederykode, '''NH''', sou wees. <ref name="aboutana"> {{Cite web|url=http://travel.sina.com.cn/air/2008-09-03/183024204.shtml|publisher=Sina Travel|language=zh-cn|script-title=zh:全日空航空公司简介_新浪旅游_新浪网|access-date=2 November 2009}}</ref> [[Lêer:ANA_Boeing_737-200_old_livery.jpg|duimnael|[[Boeing 737|Boeing 737-200]] in ANA se laat-1960's–1983 "Mohican Livery"]] NH het in Februarie 1953 met [[helikopter]]dienste begin. Op 15 Desember 1953 het dit sy eerste vragvlug tussen [[Osaka]] en [[Tokio]] met 'n de Havilland Dove onderneem.<ref name="ANAHistory" /> Dit was die eerste geskeduleerde vlug wat deur 'n Japannese vlieënier in die naoorlogse Japan gevlieg is. Passasiersdiens op dieselfde roete het op 1 Februarie 1954 begin en is in Maart na 'n de Havilland Heron opgegradeer. <ref name="ana50">{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/ana-info/ana/ana_history/menu/chrono-52.html|website=www.ana.co.jp|script-title=ja:企業情報 ANA history 1950s|access-date=10 December 2009}}</ref> In 1955 het [[Douglas DC-3|Douglas DC-3's]] ook vir NH begin vlieg, <ref name="ANAHistory" /> teen daardie tyd het die lugredery se roetenetwerk van die noorde van [[Kioesjoe]] na [[Sapporo]] gestrek. In Desember 1957 het ''Nippon Helicopter'' sy naam verander na ''All Nippon Airways Company''.<ref name="merge">{{Cite web|url=http://www.ana.co.jp/eng/aboutana/corporate/history/main2.html|title=ANA's History|website=ana.co.jp|publisher=ANA Holdings|access-date=3 September 2016}}</ref> ANA se ander voorouer was Far East Airlines.<ref name="ANAhistory">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/All-Nippon-Airways-Co-Ltd-Company-History.html|title=All Nippon Airways Co., Ltd. -- Company History|year=2009|publisher=International Directory of Company Histories|access-date=19 August 2009}}</ref> Alhoewel dit op 26 Desember 1952 gestig is, een dag voor Nippon Helikopter, het dit eers op 20 Januarie 1954 begin werk, toe dit met nagvragritte tussen Osaka en Tokio begin het, ook met 'n de Havilland Dove. Dit het die DC-3 vroeg in 1957 aangeneem, waarna sy roetenetwerk deur die suide van Japan van [[Tokio]] na Kagoshima gestrek het.<ref name="ana50"/> Far East Airlines het in Maart 1958 met die nuutbenaamde All Nippon Airways saamgesmelt. Die gekombineerde maatskappye het 'n totale markkapitalisasie van 600 miljoen [[jen]] gehad, en die resultaat van die samesmelting was Japan se grootste private lugredery.<ref name="ANAHistory" /> Die saamgesmelte lugredery het 'n nuwe Japannese naam gekry (全日本空輸; Zen Nippon Kūyu; Japan Lugvervoer). Die maatskappy se logo van die groter NH is gekies as die logo van die nuwe gekombineerde lugredery, en die nuwe lugdiens het 'n roetenetwerk bedryf wat gekombineer is vanaf sy twee voorgangers.<ref name="ANAHistory" /> === Binnelandse era === [[Lêer:All_Nippon_Airways_B747-481s_at_Tokyo_International_Airport's_second_terminal_building.jpg|duimnael|Twee ANA-vliegtuie (albei [[Boeing 747-400|Boeing 747-400D's]]) by [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe|Tokio Internasionale Lughawe]] (Haneda-lughawe)]] ANA het deur die 1960's gegroei en die [[Vickers Viscount]] in 1960 en die [[Fokker F27 Friendship|Fokker F27]] in 1961 by die vloot gevoeg.In Oktober 1961 is ANA se debuut op die Tokio Aandelebeurs sowel as die Osaka Sekuriteitebeurs aangekondig. In 1963 was nog 'n samesmelting, met Fujita Airlines, wat die maatskappy se kapitaal tot 4,65 miljard jen verhoog het. In 1965 het ANA stralers met [[Boeing 727|Boeing 727's]] op die Tokio-Sapporo-roete bekendgestel. Dit het ook Japan se eerste tuisgeboude [[turboskroef]]vliegtuig, die NAMC YS-11 in 1965 bekend gestel, wat die Convair 440's op plaaslike roetes vervang het. In 1969 het ANA sy eerste Boeing 737-dienste bekendgestel.<ref name="ANAHistory" /> [[Lêer:ANA_L-1011-1_(1992_Osaka_International_Airport).jpg|duimnael| Sleutel ANA-vloottipes in die vroeë 1990's: Boeing 747SR, [[Lockheed L-1011 TriStar]] en [[Airbus A320]]-200]] Soos ANA gegroei het, het dit reismaatskappye regoor Japan gekontrakteer om gronddienste in elke streek te lewer. Baie van hierdie maatskappye het aandele in ANA as deel van hul besigheidsooreenkoms ontvang. Sommige van hierdie verhoudings gaan tot vandag voort in verskillende vorme: byvoorbeeld, Nagoya Railroad, wat ANA se bedrywighede in die Chūbu-streek saam met ander vennootskappe behartig het,<ref>{{Cite web|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1996/1996%20-%200807.html|title=Boeing &#124; 1996 &#124; 0807 &#124; Flight Archive|publisher=FlightGlobal|access-date=1 October 2012}}</ref> behou 'n permanente setel in ANA se raad van direkteure.<ref>{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/eng/aboutana/corporate/ir/pdf/gov/gov_091019.pdf|title=Corporate Governance|publisher=All Nippon Airways, Co. Ltd|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025080801/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1996/1996%20-%200807.html|archive-date=25 October 2012|access-date=1 October 2012}}</ref> Teen 1974 was ANA Japan se grootste binnelandse lugrederynetwerk.<ref name="ANAhistory" /> ANA het sy eerste wyerompvliegtuie, ses [[Lockheed L-1011 TriStar]]s, in November 1971 gekoop, na 'n uitgerekte verkoopspoging deur Lockheed wat onderhandelinge tussen die Amerikaanse president [[Richard Nixon]], Japannese premier Kakuei Tanaka en die Britse premier [[Edward Heath]] (ten gunste van enjinvervaardiger [[Rolls-Royce plc|Rolls-Royce]]). Tanaka het ook druk op Japanse reguleerders geplaas om ANA toe te laat om op Asië-roetes te werk as deel van die pakket.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910475,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080206223908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910475,00.html|url-status=dead|archive-date=6 February 2008|title=Somebody Up There Likes Lockheed|magazine=Time|date=13 November 1972|access-date=1 October 2012}}</ref> Die vliegtuie is in 1974 op die Tokio-Okinawa-roete in diens geneem. Die redery het McDonnell Douglas DC-10's bestel, maar het die bestelling op die laaste oomblik gekanselleer en na Lockheed oorgeskakel, wat moontlike omkopery van premier Tanaka behels het.<ref>{{cite magazine|title=Lockheed President A. Carl Kochian claimed it was extortion, not bribery, that led payments by Lockeed to recipients in Japan|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,914484,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070823184822/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,914484,00.html|url-status=dead|archive-date=23 August 2007|magazine=Time|date=9 August 1976|access-date=1 October 2012}}</ref> [[Lêer:ANA_aircraft_at_Sapporo_airport.JPG|duimnael|ANA [[Boeing 737]]-500 by Nuwe Chitose Lughawe. 'n ANA [[Boeing 777|Boeing 777-200]] kan tydens sy finale nadering in die agtergrond gesien word.]] Boeing 747-200's is in 1976 op die Tokio-Sapporo- en Tokio-Fukuoka-roetes ingestel<ref name="ANAHistory" /> en [[Boeing 767|Boeing 767's]] in 1983 <ref>{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/eng/aboutana/corporate/galleryclassi/1983/762.html|title=ANA Sky Web|publisher=All Nippon Airways|access-date=19 August 2009}}</ref> op [[Sjikokoe]] -roetes. Die vervoerder se eerste B747 's was die kortafstand SR-variant, spesiaal ontwerp vir Japannese binnelandse roetes. <ref name="ana70">{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/ana-info/ana/ana_history/menu/chrono-70.html|publisher=All Nippon Airways|script-title=ja:企業情報 ANA history 1970's|access-date=10 December 2009}}</ref> === Internasionale era === In 1986 het ANA begin uitbrei om ook 'n mededingende internasionale vervoerder te word. <ref name="ANAHistory" /> Op 3 Maart 1986 het ANA geskeduleerde internasionale vlugte met 'n passasiersdiens vanaf [[Tokio]] na [[Guam]] begin.<ref>[http://www.anaskyweb.com/fly_20th/e/history.html 'The History of ANA's 20 years of international flight Service', ''ANA Sky Web'' (June 2006)]. </ref> Vlugte na [[Los Angeles]] en [[Washington, D.C.]], gevolg deur jaareinde, en ANA het ook 'n diensooreenkoms met [[American Airlines]] <ref name="ANAHistory" /> aangegaan om die Amerikaanse lugdiens se nuwe vlugte na [[Narita Internasionale Lughawe|Narita]] te voed. ANA het sy internasionale dienste geleidelik uitgebrei: na [[Beijing]], [[Dalian]], [[Hongkong]] en [[Sydney]] in 1987; na [[Seoel]] in 1988; na [[Londen]] en [[Saipan]] in 1989; na [[Parys]] in 1990 en na [[New York]] en [[Singapoer]] in 1991. <ref name="ana80">{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/ana-info/ana/ana_history/menu/chrono-80.html|publisher=All Nippon Airways|script-title=ja:企業情報 ANA history 1980's|access-date=10 December 2009}}</ref> <ref name="ana90">{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/ana-info/ana/ana_history/menu/chrono-90.html|publisher=All Nippon Airways|script-title=ja:企業情報 ANA history 1990's|access-date=10 December 2009}}</ref> Airbus-toerusting soos die A320 en A321 is in die vroeë 1990's by die vloot gevoeg, asook die [[Boeing 747-400]]-straler. ANA het in Oktober 1999 by die [[Star Alliance]] aangesluit.<ref>{{Cite web|url=http://www.staralliance.com/en/meta/airlines/NH.html|title=ANA|publisher=[[Star Alliance]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090906065811/http://www.staralliance.com/en/meta/airlines/NH.html|archive-date=6 September 2009|access-date=1 October 2012}}</ref> In 2004 het ANA se wins vir die eerste keer JAL s'n oorskry. Daardie jaar, met 'n oorskot van gleuwe as gevolg van die bou van nuwe lughawens en die voortdurende uitbreiding van [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe]], het ANA 'n vloothernuwingsplan aangekondig wat sommige van sy groot vliegtuie met 'n groter aantal kleiner vliegtuie sou vervang. <ref>{{cite news|url=http://www.japantimes.co.jp/cgi-bin/getarticle.pl5?nb20041001a2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041011203843/http://www.japantimes.co.jp/cgi-bin/getarticle.pl5?nb20041001a2.htm |url-status=dead |archive-date=11 October 2004 |newspaper=Japan Times |title=Fleet Renewal Plan |date=1 October 2004 |access-date=2 September 2006 }}</ref> In Julie 2011 het All Nippon Airways en AirAsia ooreengekom om 'n [[Laekosteredery|laekoste-lugdiens]] te vorm, genaamd AirAsia Japan, gebaseer op [[Tokio]] se [[Narita Internasionale Lughawe]]. ANA het 51 persent aandele gehou en AirAsia 33 persent.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2011/07/21/359756/airasia-and-ana-to-form-low-cost-carrier-in-japan.html|title=AirAsia and ANA to form low-cost carrier in Japan|date=21 July 2011|publisher=FlightGlobal|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724065614/http://www.flightglobal.com/articles/2011/07/21/359756/airasia-and-ana-to-form-low-cost-carrier-in-japan.html|archive-date=24 July 2011|access-date=1 October 2012|url-status=dead}}</ref> [[Lêer:Utility_Center_Building_01.jpg|duimnael|Die Utility Centre-gebou, die voormalige hoofkwartier van ANA by [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe|Tokio Internasionale Lughawe]]]] In Maart 2018 het All Nippon Airways die integrasie van sy twee [[Laekosteredery|laekostediensfiliale]] Peach Aviation en Vanilla Air in een entiteit aangekondig wat die Peach-naam behou.<ref>{{Cite press release|url=https://www.ana.co.jp/group/en/pr/201803/20180322.html|title=Peach Aviation and Vanilla Air Unite Together to become the leading LCC in Asia|publisher=All Nippon Airways}}</ref> Op 29 Januarie 2019 het ANA Holdings 'n 9,5%-belang in PAL Holdings, Philippine Airlines se moedermaatskappy, vir VS$95 miljoen gekoop.<ref>{{cite news|url=https://business.inquirer.net/264319/japans-ana-philippine-airlines-seal-investment-deal|title=Japan's ANA, Philippine Airlines seal investment deal|first=Miguel R.|last=Camus|newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=29 January 2019}}</ref> == Hoofkwartier == [[Lêer:Shiodome_City_Center_2018.jpg|regs|duimnael|Shiodome-stadsentrum in Minato, Tokio, die hoofkwartier van ANA Holdings <ref name="Principal">"[https://www.ana.co.jp/eng/aboutana/corporate/info/index_sm.html Principal Offices]" All Nippon Airways.</ref>]] All Nippon Airways se hoofkantoor is in die Shiodome-stadsentrum in die Shiodome-gebied van Minato, Tokio, Japan.<ref>[https://www.ana.co.jp/eng/flights/ticketoffices/japan/index.html ANA City Offices/Ticketing Offices Japan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813030248/http://www.ana.co.jp/eng/flights/ticketoffices/japan/index.html |date=13 Augustus 2013 }}.</ref> In die laat 1960's was ANA se hoofkwartier in die Hikokan-gebou in Shinbashi, Minato. Van die 1970's tot die laat 1990's was All Nippon Airways se hoofkwartier in die Kasumigaseki-gebou in Chiyoda, Tokio.<ref>"World Airline Directory"</ref> Voordat hy in sy huidige hoofkwartier ingetrek het, was ANA se hoofkwartier op die [[Tokio-Haneda Internasionale Lughawe|Tokio Internasionale Lughawe]] in Ōta, Tokio, gehad. <ref>"[https://web.archive.org/web/20000408155347/http://svc.ana.co.jp/brief/corp/index_e.html Corporate Information]". </ref> In 2002 het ANA aangekondig dat dit 10 verdiepings in die nuwe Shiodome-stadsentrum (toe in aanbou) sou inneem. ANA het aangekondig dat hy ook sommige filiale na die Shiodome-stadsentrum gaan verskuif.<ref name="HQCentralTokyo">"[http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-1997110/ANA-to-move-HQ-to.html ANA to move HQ to central Tokyo to gear up for competition.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615025016/http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-1997110/ANA-to-move-HQ-to.html |date=15 Junie 2011 }}"</ref> == Filiale == ANA Groep is 'n groep maatskappye wat ten volle of hoofsaaklik deur ANA besit word. Dit bestaan uit die volgende:<ref>{{Cite web|url=https://www.ana.co.jp/group/sky/index.html|title=AboutANA|access-date=10 May 2015}}</ref> * Air Japan * ANA Wings * [[Air Do]] (hroofaandeelhouer) * Peach (grootste aandeelhouer) * Philippine Airlines (9,5% aandeelhouer) * [[Vietnam Airlines]] (8,8% aandeelhouer) * IFTA (Flight Training Academy wat vlieëniers vir ANA Group lugrederye en ander wêreldwye lugrederye oplei volgens kontrak) * Pan Am International Flight Academy ;Gestaak * AirAsia Japan (gevou in Peach Aviation) * Air Hokkaido (80% aandeelhouding, bedrywighede gestaak op 31 Maart 2006) * Allex Cargo (saamgesmelt in Air Japan) Die volgende lugdienste het op 1 Oktober 2010 in ANA Wings saamgesmelt * Air Nippon * Air Nippon Network * Air Next * Air Central == Vragdienste == [[Lêer:ANA_&_JP_Express_Boeing_767-300ERF_KvW.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/ANA_%26_JP_Express_Boeing_767-300ERF_KvW.jpg/220px-ANA_%26_JP_Express_Boeing_767-300ERF_KvW.jpg|duimnael| 'n Boeing 767-300BCF van Allex Cargo]] Sedert Mei 2021 bedryf ANA 'n vloot van 6 vragvliegtuie, insluitend 4 [[Boeing 767|Boeing 767-300ER]] (BCF) en 2 [[Boeing 777]]F.<ref name="fleet">{{Cite web|url=https://www.planespotters.net/airline/All-Nippon-Airways|title=All Nippon Airways Fleet Details and History|date=28 November 2019|website=Planespotters.net|access-date=28 November 2019}}</ref> ANA se vragtuie vlieg op 18 internasionale en 6 binnelandse roetes. ANA bedryf 'n oornag-vragspil by die Naha-lughawe in [[Okinawa-prefektuur|Okinawa]], wat inkomende vragvragvlugte vanaf sleutelbestemmings in Japan, China en Suidoos-Asië tussen 01:00 en 04:00 ontvang, gevolg deur retoervlugte tussen 04:00 en 06:00, wat oornagdiens tussen hierdie streekspilpunte moontlik maak, sowel as verdere verbindings na ander ANA- en vennoot-vervoerdervlugte. Die 767 vragtuie bedryf ook dagvlugte vanaf Narita en Kansai na verskeie bestemmings in Oos- en Suidoos-Asië. ANA bedryf ook 'n 767-vragtuig op 'n oornag Kansai-Haneda-Saga-Kansai-roete op weeksaande,<ref>{{cite web |url=http://www.ana.co.jp/cargo/ja/dom/air_info/timetable/pdf/night.pdf |title= Cargo timetable |website=www.ana.co.jp |archive-url=https://web.archive.org/web/20140425112436/http://www.ana.co.jp/cargo/ja/dom/air_info/timetable/pdf/night.pdf |archive-date=25 April 2014}}</ref> wat deur oornagafleweringsdienste gebruik word om pakkies na en van bestemmings in [[Kioesjoe]] te stuur.<ref>{{Cite web|url=http://www.pref.saga.lg.jp/web/at-contents/kuko/yakan/yakangaiyou.html|title=Archived copy|publisher=Saga Prefecture Government|language=ja|script-title=ja:佐賀県：有明佐賀空港：夜間貨物便について|archive-url=https://web.archive.org/web/20130719135106/http://www.pref.saga.lg.jp/web/at-contents/kuko/yakan/yakangaiyou.html|archive-date=19 July 2013|access-date=17 July 2013}}</ref> ANA Cargo en die Verenigde State-gebaseerde [[United Parcel Service]] het 'n vrag-alliansie en 'n kodedeelooreenkoms, soortgelyk aan 'n lugredery-alliansie, om ledevrag op [[UPS Airlines]]-vliegtuie te vervoer.<ref>{{Cite web|url=http://www.marketwatch.com/news/story/All-Nippon-Airways-UPS-work/story.aspx?guid=C217C64D-897F-421D-B04D-093357133808|title=All Nippon Airways and UPS to work together amid cargo slump|last=Chris Oliver|website=MarketWatch|access-date=10 May 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.japancorp.net/Article.Asp?Art_ID=20602|title=JCN Newswire - Asia Press Release Distribution|website=japancorp.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219221459/http://japancorp.net/Article.Asp?Art_ID=20602|archive-date=19 December 2010}}</ref> ANA het ook 'n lang historiese verhouding met Nippon Cargo Airlines, 'n Narita-gebaseerde operateur van Boeing 747-vragtuie. ANA het NCA in 1978 saam met die redery Nippon Yusen gestig en op 'n stadium 27,5% van NCA se aandele gehou. ANA het sy belang in 2005 aan NYK verkoop, maar het 'n tegniese vennootskap met NCA behou.<ref name="N1">{{Cite press release|date=12 July 2005|url=http://www.nca.aero/e/news/2005/pdf/050712e.pdf|access-date=28 February 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080409124604/http://www.nca.aero/e/news/2005/pdf/050712e.pdf|archivedate=9 April 2008}}</ref> ANA het in Julie 2013 aangekondig dat hy NCA se 747-vragvliegtuie sal huur vir 'n oornagvragrit tussen Narita en Okinawa, wat die kapasiteit tussen ANA se sleutelvragspilpunte sou verdubbel en 767 vliegtuie sal vrystel om nuwe roetes van Okinawa na Nagoya en Qingdao te bedryf. == Bestemmings == ANA het 'n uitgebreide binnelandse roetenetwerk wat die hele Japan dek, van Hokkaido in die noorde tot Okinawa in die suide. ANA se internasionale roetenetwerk strek oor China, Korea, Indië, Suidoos-Asië, Kanada, Verenigde State, Meksiko, Australië en Wes-Europa. Sy belangrikste internasionale spilpunt is [[Narita Internasionale Lughawe]], waar dit die Suidevleuel van Terminaal 1 met sy [[Star Alliance]]-vennote deel.<ref>[http://www.anaskyweb.com/narita/e/index.html 'Terminal 1 South wing open at Narita Airport', ''ANA Sky Web'' (June 2006)]. </ref> {{Multibeeld||||||||align=center|footer=<center>ANA bedrywighede by van sy bestemmings, Haneda Lughawe (links) en Itami Lughawe (regs)</center>|image1=All Nippon Airways B777-381 (JA752A-28274-160).jpg|width1=310|caption1=|image2=ANAFleet ItamiAirport.jpg|width2=318|caption2=}} == Kleurskemas == Die huidige "Triton blou" kleur het 'n wit en grys romp, met 'n blou strook onder die vensters geverf. Die ANA-logo en sy slagspreuk "Inspiration of Japan" is bokant die vensters geverf. Die vertikale stabiliseerder is blou geverf met die woord ANA sywaarts geverf. === Spesiale kleurskemas === Baie ANA-vliegtuie het deur die jare in spesiale kleure gevlieg: * Ses stralers in [[Star Alliance]]-kleure: twee Boeing 777-200's, een Boeing 777-300ER, een Boeing 767-300ER, een Boeing 737-800 en een Boeing 787-9 * Vyf [[Pokémon]]-tema-stralers: drie Boeing 747-400's, een Boeing 767-300 en een Boeing 777-300 * Vier [[Star Wars (franchise)|Star Wars-]]<nowiki/>tema-stralers: een Boeing 787-9 in 'n R2-D2- kleur; een Boeing 777-300ER in 'n BB-8- kleur; een Boeing 767-300ER in 'n gemengde R2-D2 en BB-8 kleur; en een Boeing 777-200ER in 'n C-3PO-kleur.<ref>{{Cite web|url=https://www.ana-sw.com/en/jets|title=Star Wars™ Jets|website=ANA Star Wars™ Project|access-date=21 July 2018|archive-date=21 Julie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721192851/https://www.ana-sw.com/en/jets|url-status=dead}}</ref> * Drie Airbus A380-800's in ANA Flying Honu-kleure (''honu'' wat 'seeskilpad' in [[Hawais]] beteken)<ref>{{Cite web|url=https://airwaysmag.com/airlines/all-nippon-airways-receives-first-airbus-a380/|title=All Nippon Airways Receives First Airbus A380 (+Photos)|date=20 March 2019|website=Airways Magazine|language=en-US|access-date=2019-03-21|archive-date=21 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321012032/https://airwaysmag.com/airlines/all-nippon-airways-receives-first-airbus-a380/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://japantoday.com/category/business/ana-takes-delivery-of-first-airbus-a380|title=ANA takes delivery of first Airbus A380|website=Japan Today|language=en|access-date=2019-03-21}}</ref> <gallery mode="packed-hover" heights="130"> Lêer:JA712A (7226646904).jpg|ANA Boeing 777-200 in Star Alliance-kleure Lêer:ANA Boeing 787-8 JA809A at Takamatsu Airport.JPG|Boeing 787-8 in spesiale 787-lansering-kleure Lêer:All Nippon Airways Boeing 747-400 yellow pokemon.jpg|Boeing 747-400 in spesiale geel Pokémon (Hoenn) kleur Lêer:ANA B737-700(JA02AN) "Gold Jet" (3943310662).jpg|Boeing 737-700 in Gold Jet-kleure Lêer:ANA retrojet JA602A.jpg|Boeing 767-300 in retro-kleure Lêer:All Nippon Airways, Boeing 777-300ER JA789A 'BB-8 livery' NRT (25984658984).jpg|Boeing 777-300ER in Star Wars BB-8-kleur Lêer:All Nippon Airways Boeing 737-800 (JA85AN) at Chubu International Airport.jpg|Boeing 737-800 in Tohoku Flower Jet-kleure Lêer:JA743A at ITM.jpg|Boeing 777-200ER in Star Wars C-3PO kleur Lêer:All Nippon Airways A380 (JA381A) @ NRT, April 2019.jpg|Airbus A380-800 in Flying Honu-kleur Lêer:JA741A (39186350185).jpg|Boeing 777-200ER in The New Tokyo 2020-kleur </gallery> == Kajuitdienste ==<!-- [[Lêer:ANA_Boeing_787-8_Dreamliner_cabin_LED_show.jpg||duimnael|links|200px|Ou ANA "Inspiration of Japan" 787 Dreamliner ekonomiese klas]] --> Die "Inspiration of Japan"-kajuitkenmerke, wat in 2009 bekendgestel is, sluit in volledige-platlê-bed-sitplekke in die besigheidsklas, byna toegemaakte eersteklas-suite-sitplekke, vaste dop-agtersitplekke in albei sy ekonomiese klasse, 'n nuwe AVOD-in-vlug-vermaakstelsel (gebaseer op Panasonic Avionics Corporation se eX2 IFE -stelsel met [[iPod]] -verbinding, insitplek-inkopies en maaltydbestelling sowel as kajuit-raakskermkonsoles) sowel as verbeterings aan sy invlugdiens. Sedert Februarie 2010 bied ANA toilette vir slegs vroue op internasionale vlugte.<ref>Pawlowski, A.[http://www.cnn.com/2010/TRAVEL/02/24/women.only.lavatory.ana/index.html?hpt=T2 Airline to introduce women-only lavatories]. </ref> Die eerste [[Boeing 787 Dreamliner]] wat die lugredery ontvang het, het bidets in beide ekonomiese en besigheidsklastoilette. <ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204010604576592890660125236|work=The Wall Street Journal|first=David|last=Kesmodel|title=On ANA Dreamliner, Bidets and Bigger Windows Await|date=26 September 2011}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [https://www.ana.co.jp/ All Nippon Airways webwerf] * [https://web.archive.org/web/20100123192214/http://www.anatc.com/english/ Alle Nippon Airways Trading Company] * [https://web.archive.org/web/*/http://www.ananet.or.jp/ ANA Net] (argief) * [http://www.ana-sw.com/ ANA Star Wars-projek] * [http://www.fly-ana.com/ Amptelike webtuiste] * {{Commonskat-inlyn|All Nippon Airways}} {{en-vertaal|pl=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=All_Nippon_Airways&oldid=1101340242}} [[Kategorie:Japanse maatskappye]] [[Kategorie:Lugrederye]] 3wdcser0p5jc16qgpfmoy92a9auyuud 0 85823 2902501 2898076 2026-05-08T20:30:48Z SpesBona 2720 Bygewerk 2902501 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspan | naam = Kanada | beeld = Kenteken van die Kanadese nasionale krieketspan.png | byskrif = Kenteken van die Kanadese nasionale krieketspan | bynaam = Maple leafers | konferensie = [[Krieket Kanada]] (CC) | kaptein = | toetskaptein = | edi-kaptein = [[Nicholas Kirton]] | t20i-kaptein = [[Dilpreet Bajwa]] | afrigter = {{vlagikoon|Kanada}} [[Ingleton Liburd]] | toetsstatusjaar = | ikr_status = Assosiaatlid met [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]-status | ikr_aansluiting = 1968 | ikr_streek = [[IKR Amerikas|Amerikas]] | toetsrang = | beste_toetsrang = | edi-rang = 19de | beste_edi-rang = 11de (op 1 Januarie 2007) | t20i-rang = 19de | beste_t20i-rang = 18de (op 19 September 2023) | eerste_toets = | mees_onlangse_toets = | aantal_toetse = | aantal_toetse_vanjaar = | toetsrekord = | toetsrekord_vanjaar = | eerste_edi = t {{Cr-PK}} op [[Headingley-krieketveld|Headingley]], [[Leeds]]; 9 Junie 1979 | mees_onlangse_edi = t {{Cr-NA}} op [[Maple Leaf-krieketklub]], [[Toronto]]; 2 September 2025 | aantal_edis = 107 | aantal_edis_vanjaar = 0 | edi-rekord = 28/75 (26,17%)<br />(1 gelykop, 3 onbeslis) | edi-rekord_vanjaar = 0/0<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | wb_verskynings = 4/13 | wb_eerste = [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] | wb_beste = Groepfase (in [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]], [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] en [[Krieketwêreldbeker 2011|2011]]) | wbk_verskynings = 10 | wbk_eerste = 1979 | wbk_beste = Naaswenner (in 1979 en 2009) | kt_verskynings = 0/9 | kt_eerste = | kt_beste = | eerste_t20i = t {{Cr-NL}} op [[Stormont (krieketveld)|Stormont]], [[Belfast]]; 2 Augustus 2008 | mees_onlangse_t20i = t {{Cr-AF}} op [[M. A. Chidambaram-stadion]], [[Chennai]]; 19 Februarie 2026 | aantal_t20is = 90 | aantal_t20is_vanjaar = 4 | t20i-rekord = 48/38 (53,33%)<br />(2 gelykop, 2 onbeslis) | t20i-rekord_vanjaar = 0/4<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | wt20-verskynings = 2/10 | eerste_wt20 = [[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] | beste_wt20 = Eerste rondte (in [[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]) | wt20k-verskynings = 8 | eerste_wt20k = 2008 | beste_wt20k = Wenner (in 2023 en 2025) | h_patroon_la = | h_patroon_b = | h_patroon_ra = | h_patroon_broek = | h_linkerarm = | h_liggaam = | h_regterarm = | h_broek = | a_patroon_la = _cream_band | a_patroon_b = _can24_cricket | a_patroon_ra = _cream_band | a_patroon_broek = | a_linkerarm = FF0000 | a_liggaam = FF0000 | a_regterarm = FF0000 | a_broek = FF0000 | t_patroon_la = _can_t20wc26 | t_patroon_b = _can_t20wc26 | t_patroon_ra = _can_t20wc26 | t_patroon_broek = | t_linkerarm = 000000 | t_liggaam = 000000 | t_regterarm = 000000 | t_broek = 000000 | a_titel = }} Die '''Kanadese nasionale krieketspan''' ([[Engels]]: ''Canada national cricket team''; [[Frans]]: ''Équipe du Canada de cricket''), met die bynaam “Maple leafers”, is die nasionale [[krieket]]span wat [[Kanada]] in internasionale krieket verteenwoordig. Krieket word in Kanada deur [[Krieket Kanada]] (''CC'', van Engels en Frans: ''Cricket Canada'') beheer. Kanada is sedert 1968 ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR). Saam met [[Bermudaanse nasionale krieketspan|Bermuda]] en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan|Verenigde State]] is Kanada tradisioneel een van die sterker nasionale krieketspanne van die [[Amerikas]] na die volle lid [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]]. Hoewel Kanada nie gemagtig is om [[Toetskrieket|toetswedstryde]] te speel nie, het die span wel deelgeneem aan [[internasionale eendagwedstryd]]e en [[Eersterangse krieket|eersterangse wedstryde]] (in die IKR Interkontinentale Beker) teen ander nietoetsspelende lande. Die wedywering met die Verenigde State is so sterk in krieket as wat dit in enige ander spansport is en albei spanne ding jaarliks om die K.A. Auty-beker mee. Die wedstryd tussen die twee lande is in der waarheid die oudste internasionale wedywering in krieket en is reeds in 1844 uitgespeel. Kanadese krieket is geneig om ’n laer profiel as die meeste ander sportsoorte in te neem en die span word meestal saamgestel uit uitgewekenes van meer suksesvolle krieketlande. Sulke spelers probeer om ’n vlak van internasionale ervaring te bereik deur vir Kanada te speel wanneer hulle as te oud geag word om vir hul onderskeie nasionale spanne te verskyn. Die Kanadese [[Krieketwêreldbeker 2003]]-span het byvoorbeeld verskeie spelers ingesluit wat in [[Sri Lanka]], [[Indië]], [[Pakistan]] of [[Wes-Indië]] gebore is. Kanada se eerste internasionale wedstryd teen ’n ander span as die Verenigde State was in 1893, toe [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] na Kanada getoer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/60/Other_Matches.html |title=Other matches played by Canada |publisher=Cricket Archive |accessdate=11 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111210006/https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/60/Other_Matches.html |archive-date=11 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Net soos ander assosiaatlede van die IKR het Kanada in 1979 aan sy eerste internasionale toernooi deelgeneem, die IKR-trofee in [[Engeland]], waar Kanada vir die [[Krieketwêreldbeker 1979]] gekwalifiseer het, nadat hulle net na [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] tweede geëindig het. Daarna het Kanada eers weer in 2003 vir ’n krieketwêreldbekertoernooi gekwalifiseer, hoewel hulle die hele tyd een van die toonaangewende assosiaatlede was. Tussen 2006 en 2013 het Kanada beide [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en [[Twintig20|T20I]]-status geniet, nadat hulle vir die [[Krieketwêreldbeker 2007]] en die [[Krieketwêreldbeker 2011]] gekwalifiseer het. Sedert die nuwe Wêreldkrieketliga van stapel gestuur is, het hulle egter nie meer so goed gevaar nie – Kanada was onder die laaste spanne tydens die 2014-krieketwêreldbekerkwalifikasie en die Wêreldkrieketliga se afdeling twee in 2015, en is vervolgens tot die Wêreldkrieketliga se afdeling drie gerelegeer. In 2023 het Kanada sy EDI-status herwin, nadat hulle tydens die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2023 se uitspeelrondte bo [[Papoea-Nieu-Guinese nasionale krieketspan|Papoea-Nieu-Guinee]] geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/cricket-canada-president-talks-odi-status-and-the-return-of-gt20/ |title=Cricket Canada President talks ODI Status and the return of GT20 |publisher=Emerging Cricket |author=Shounak Sarkar |date=22 Mei 2023 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In April 2018 het die IKR besluit om aan al sy lede volle T20I-status toe te ken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] wat Kanada ná 1 Januarie 2019 teen ander IKR-lede speel as ’n volle T20I erken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20 matches between ICC members to get international status |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=26 April 2018 |accessdate=3 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003012749/https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |archive-date=3 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Kanada is tans (Februarie 2026) 19de op die eendagranglys en 19de op die Twintig20-wêreldranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/odi |title=Men's ODI Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=27 Februarie 2026 |accessdate=27 Februarie 2026 |archive-date=17 Februarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260217055817/https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/odi |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=27 Februarie 2026 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Krieket Kanada}} Krieket Kanada (Engels en Frans: ''Cricket Canada'', CC) is in 1892 as die Kanadese Krieketvereniging (Engels: ''Canadian Cricket Association'', CCA; Frans: ''Association canadienne de cricket'', ACC) gestig en verantwoordelik vir die reël van krieket in Kanada. In 1968 het hulle as ’n assosiaatlid by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/canada |title=Cricket Canada |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Krieket Kanada bestuur al die Kanada-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van EDI- en T20I-reekse teen ander spanne, en die reël van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is CC verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Kanadese span. Kinders en jongmense word reeds op skool aan krieket bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander krieketlande beskik Kanada oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Invoering van krieket === [[Lêer:Great Cricket Match 1844 (New York Herald).png|duimnael|Aankondiging van die eerste internasionale krieketwedstryd tussen Kanada en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan|Verenigde State]] in die ''New York Herald'', 1844]] Volgens algemene bewerings het Britse soldate ná die Slag van die Abraham-vlakte in 1759 tydens die [[Sewejarige Oorlog]] in Noord-Amerika die krieketspel na Kanada gebring. Die eerste bekende beskrywing van ’n krieketwedstryd dateer uit 1785 en beskryf ’n wedstryd op [[Sint-Helena-eiland]], [[Quebec]],<ref name="Timeline">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/GENERAL/TIMELINES/canada.shtml |title=A Timeline of Canadian Cricket |publisher=Cricket Europe |accessdate=19 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120919225924/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/GENERAL/TIMELINES/canada.shtml |archive-date=19 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> die plek van die latere [[Wêreldtentoonstelling]] 67.<ref name="History">{{en}} {{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/NATIONAL/ICC_MEMBERS/CAN/CCA_HISTORY_11SEP1997.html |title=Cricket in Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=Kevin Boller |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die wortels van die moderne Kanadese krieket lê in die streek Bo-Kanada, veral rondom [[Toronto]], destyds bekend as York. Aan die begin van die 19de eeu het die onderwyser George Anthony Barber die spel daar bekend gemaak en hy word sedertdien “die vader van Kanadese krieket” genoem. In 1827 was hy by die stigting van die ''Toronto Cricket, Skating and Curling Club'' betrokke en in 1829 het hy dié sport by die Bo-Kanada Kollege help vestig. Barber het in 1836 ’n wedstryd tussen die Toronto-krieketklub en die Bo-Kanada Kollege se krieketspan gereël wat deur die kollegespan gewen is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/99/99022.html |title=Toronto Cricket Club v Upper Canada College |publisher=Cricket Archive |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190032/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/99/99022.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedertdien word jaarliks reekse tussen albei spanne uitgespeel en baie nasionale spelers is van albei klubs afkomstig. Van 24 tot 26 September 1844 het Kanada sy eerste internasionale wedstryd teen die [[Verenigde State se nasionale krieketspan|Verenigde State]] voor ’n gehoor van 20&nbsp;000 by die St George’s-krieketklub in Bloomingdalepark in [[New York]], die plek van die latere [[New York-universiteit]] se latere geneeskundige fakulteit, gespeel. Dit was die eerste internasionale wedstryd nog en word as een van die eerste internasionale sportgebeurtenisse in die moderne geskiedenis beskou.<ref name="History" /><ref name="Timeline" /> Kanada, wat onder die benaming “[[Britse Ryk]] se Kanadese Provinsie” verskyn het, het die wedstryd met 23 lopies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-oldest-international-contest-of-them-all-141170 |title=The oldest international contest of them all |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=9 November 2007 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die wedstryd is tot in die 1910’s jaarliks beslis en het die grondslag vir die oudste sportiewe wedywering geleë,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://cricketclub.org/can_usa.html |title=Canada Versus United States of America Cricket 1844 St George Cricket Club Ground, Manhattan, New York |publisher=Cricket Club |accessdate=6 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061006194244/http://cricketclub.org/can_usa.html |archive-date=6 Oktober 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> wat self 30 jaar ouer is as die bekendste wedywering in internasionale krieket, [[Die As]] tussen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]]. In 1845 is die eerste internasionale wedstryd tussen albei spanne in Kanada beslis en deur die gasheer met 61 lopies gewen.<ref name="Timeline" /> In 1846 is die Kanadese span deur die Verenigde State in New York op 28 lopies uitgeboul, die laagste telling vir die nasionale span nog.<ref name="History" /> In 1853 is Kanada in [[Harlem]] vir die eerste keer deur die Verenigde State verslaan.<ref name="Timeline" /> Die snelbouler [[Joel Bradbury]] het in 1854 in Toronto teen die Verenigde State nege paaltjies vir ses lopies geneem, waarna die gaste op net 32 lopies uitgeboul is. Tot op hede is dit die Verenigde State se laagste telling teen Kanada.<ref name="History" /> === Verspreiding in die 19de eeu === [[Lêer:Fred Lillywhite.JPG|duimnael|Fred Lillywhite in sy tent (''The English Cricketers’ Trip to Canada and the United States in 1859)'']] [[George Parr]] het in 1859 ’n Engelse span op hul toer na Kanada aangevoer, dit was die eerste internasionale kriekettoer nog.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/nov/11/cricket-tour-1859-north-america |title=One tour to start them all: how English cricketers blazed a trail 150 years ago |publisher=[[The Guardian]] |author=Frank Keating |date=11 September 2009 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Ná dié toer het [[Fred Lillywhite]] die boek ''The English Cricketers’ Trip to Canada and the United States in 1859'' geskryf, wat die volgende jaar uitgegee en een van die oudste krieketboeke nog is.<ref name="History" /> Tydens die toer, wat ook die Verenigde State ingesluit het, het die span al sy vyf wedstryde gewen teen spanne wat uit 22 spelers saamgestel is, waaronder wedstryde teen die nasionale spanne van Kanada en die Verenigde State. Tydens die toer is ook uitstallingswedstryde gespeel en twee uitstappies na die [[Niagara-waterval]] onderneem. In 1868 en 1872 het verdere toere deur Engelse spanne na Noord-Amerika gevolg, waartydens die gaste ook teen Kanada en die Verenigde State te staan gekom het. Hierdie toere was suiwer finansiële ondernemings. Die meeste wedstryde is “teen kanse” gespeel om ’n gebalanseerde wedstryd moontlik te maak; die tuisspan is toegelaat om meer as elf spelers in te span (meestal 22).<ref>{{en}} {{cite book |author=Alan Gibson |title=The Cricket Captains of England |publisher=The Pavilion Library |year=1989 |isbn=1-85145-390-3 |pages=4–7}}</ref> Wanneer Kanada in 1867 ’n land geword het, was krieket so gewild dat dit deur die eerste eerste minister [[John A. Macdonald]] as nasionale sport benoem is.<ref name="History" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.canadiancricket.org/images/Reebok%20and%20Cricket%20Canada%20Enter%20into%20Multi-Year%20Sponsorship%20Agreement.pdf |title=Reebok and Cricket Canada Enter into Multi-Year Sponsorship Agreement |page=2 |publisher=Krieket Kanada |date=23 November 2010 |accessdate=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923200126/http://www.canadiancricket.org/images/Reebok%20and%20Cricket%20Canada%20Enter%20into%20Multi-Year%20Sponsorship%20Agreement.pdf |archive-date=23 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.canadacricket.com/history/pre-confederation.htm |title=Cricket in Canada: An historical chronology before Confederation |publisher=Krieket Kanada |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://exhibits.library.utoronto.ca/exhibits/show/canadianlawandidentity/racespaceplace/racespaceplacecricket |title=Canada’s Forgotten National Sport · Canadian Law and Canadian Identity · Exhibits |publisher=exhibits.library.utoronto.ca |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Ná die einde van die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] het egter [[bofbal]] uit die Verenigde State begin versprei, wat ’n agteruitgang van krieket in Kanada tot gevolg gehad het, ondanks toere deur Engelse en Australiese spanne. Tydens die derde Engelse toer in 1872, aangevoer deur [[Robert Allan Fitzgerald]], het [[W.G. Grace]] saam na Kanada getoer en teen die Toronto-krieketklub 142 lopies aangeteken. Dié rekord het vir 100 jaar bly staan en was die beste kolfbeurt deur ’n Engelse kolwer in Kanada.<ref name="History" /> In 1878 het die Australiese span, aangevoer deur [[Dave Gregory]], sy eerste toer na Kanada aangepak en in 1893 teruggekeer om Kanada met ’n beurt te verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/4/4061.html |title=Canada v Australians, 1893 |publisher=Cricket Archive |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190034/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/4/4061.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In hierdie jare met talle krieketbedrywighede in die ooste van die land het die sport ook in Wes-Kanada meer gewild geword. In 1864 is die ''North West Cricket Club'' in [[Winnipeg]] gestig en in 1876 het die ''Victoria Cricket Club'' aan die weskus gevolg. Op hierdie twee klubs het verdere in die [[Prêrieprovinsies]], [[Alberta]] en [[Brits-Columbië]] gevolg. Daarmee het krieket ook wes van [[Ontario]] begin vestig en word sedertdien landswyd uitgeoefen.<ref name="History" /> === Eerste oorsese toere === [[Lêer:Cricket match, McGill campus, Montreal, QC, about 1890 (5351473247).jpg|duimnael|’n Krieketwedstryd by die [[McGill Universiteit]], [[Montreal]]]] Gedurende [[somer]] 1880 het vir die eerste keer ’n Kanadese span onder hul kaptein Thomas Dale ’n toer na Engeland onderneem, waartydens hulle onder andere die [[Marylebone-krieketklub]] (MCC) ontmoet het; Kanada het vier oorwinnings aangeteken, vyf nederlae gely en agt wedstryde het onbeslis geëindig.<ref name="Timeline" /> Die plaaslike owerhede het dié span egter nie amptelik erken nie, wat toe tot talle probleme gelei het. Dale is tydens die eerste wedstryd teen [[Leicestershire]] in hegtenis geneem, omdat hy met ’n droster van die [[Britse Leër]] verwar is. Vervolgens het T.D. Phillips van Kanada na Engeland gereis om as kaptein oor te neem, maar die toer is voorheen gekanselleer en die Kanadese span het huis toe gereis. In 1887 het die eerste amptelike Kanadese span na Engeland getoer, aangevoer deur die veelsydige [[Edward Ogden]]. Hulle het teen verskeie county clubs gespeel, waarby alle spanne ewe veel spelers gebruik het. Die Kanadese het oorwinnings oor [[Ierse nasionale krieketspan|Ierland]], [[Derbyshire]], [[Warwickshire]] en Leicestershire aangeteken. Ogden het ook ’n goeie toer gehad en tellings van 98 lopies teen [[Durham]] en 133 lopies teen [[Hampshire]] aangeteken; in die wedstryd teen die MCC op [[Lord’s]] het hy nege paaltjies vir 83 lopies geneem.<ref name="History" /> Tydens die toer het Kanada die reekse van twee wedstryde elk teen Ierland en [[Skotse nasionale krieketspan|Skotland]] met 0–1 verloor, van die 15 wedstryde in Engeland het hulle twee gewen.<ref name="Timeline" /> Tussen 1888 en 1890 het Kanada drie wedstryde teen Ierland gespeel, waarvan Ierland een gewen met die ander twee wat onbeslis geëindig het. In 1892 is die Kanadese Krieketvereniging gestig, waardeur die sport landswyd gereël kon word. Reeds in 1880 is in Ontario die eerste provinsiale beheerliggaam gestig, verdere het gevolg in 1895 in [[Manitoba]], in 1902 in [[Quebec]], in 1910 in [[Alberta]] en [[Saskatchewan]], in 1922 in [[Brits-Columbië]], in 1967 in [[Nova Scotia]] en in 1980 in [[Nieu-Brunswyk]]. Gedurende die 1890’s het die wedersydse wedstryde met die Verenigde State nuwe gewildheid verkry met die twee glo beste veelsydiges in die Noord-Amerikaanse krieketgeskiedenis: Die Amerikaanse [[Bart King]] en die Kanadese [[Jack Laing]]. Albei spelers het die plaaslike krieket vir amper 20 jaar oorheers en groot gehore het hulle tweestryde dopgehou. Laing het in 13 wedstryde vir Kanada teen die Verenigde State, Ierland, Australië en Engeland gespeel. Gedurende sy internasionale loopbaan het hy altesaam 77 paaltjies met sy vinnige swaai boulwerk geneem. In die 1895-wedstryd in Toronto het hy die Amerikaanse kolforde versteur, nadat hy in die eerste kolfbeurt sewe paaltjies vir 21 lopies geneem en sodoende die eerste internasionale driekuns met die paaltjies van J.W. Sharp, S. Goodman en L.K. Mallinkrodt geneem het. In die daaropvolgende jaar het hy nog beter geboul en in Manheim, [[Pennsilvanië]], ses paaltjies vir 17 lopies en agt paaltjies vir 37 lopies geneem, waarmee hy ’n Kanadese boulrekord opgestel het wat vandag nog bestaan. Laing het ook as kolwer uitgeblink: In die wedstryd vir die Wanderers-krieketklub teen die Douglaspark-krieketklub in 1903 in [[Chicago]] het hy 249 lopies aangeteken, waarmee hy saam met J.G. Davis, wat 103 onoorwonne lopies aangeteken het, met die vennootskap om die vierde paaltjie van 313 lopies ’n nuwe rekord in Noord-Amerikaanse krieket opgestel het. In 1906 het King teen Kanada agt paaltjies vir net 17 lopies geneem.<ref name="History" /> Wedstryde teen die Verenigde State het gereeld voortgegaan tot die onderbreking in 1912.<ref name="History" /> Tydens die Australiese besoek in 1893 het Kanada vir die eerste keer teen ’n ander nasionale span as die Verenigde State te staan gekom,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/60/Other_Matches.html |title=Other matches played by Canada |publisher=Cricket Archive |accessdate=11 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111210006/https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/60/Other_Matches.html |archive-date=11 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> maar hulle is met ’n beurt verslaan.<ref name="Timeline" /> In 1913 het die Australiërs ’n Noord-Amerikaanse toer vir 53 wedstryde onderneem en net een nederlaag teen die Germantown-krieketklub uit [[Philadelphia]] gely. In die wedstryd teen Vancouver het die Australiërs 633 lopies vir die verlies van agt paaltjies aangeteken, die hoogste beurttelling in Kanadese krieket. Daarteenoor is die Winnipeg Krieketvereniging op ses lopies uitgehaal, wat as die laagste telling in Kanadese krieket beskou word. Die Australiër [[Charlie Macartney]] het op die toer met 2390 lopies teen ’n kolfgemiddelde van 45.92 uitgeblink, waaronder sewe honderdtalle; daarbenewens het hy 189 paaltjies met ’n boulgemiddelde van 3.81 geneem. Hierdie individuelle prestasies word dalk nie meer aangeteken nie, aangesien dit as onwaarskynlik beskou word dat só ’n omvangryke toer weer deurgevoer sal word.<ref name="History" /> Op die toer is ook twee [[Eersterangse krieket|eersterangse wedstryde]] teen ’n gesamentlike Amerikaans-Kanadese span beslis, wat albei deur die gaste gewen is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/9/9072.html |title=Canada and United States of America v Australians |publisher=Cricket Archive |date=7 Julie 1913 |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190030/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/9/9072.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/9/9155.html |title=Australia in North America 1913 |publisher=Cricket Archive |date=25 Augustus 1913 |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190041/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/9/9155.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die wedstryd in Toronto was die eerste eersterangse wedstryd in Kanada.<ref name="Timeline" /> === Tussenoorlogse tydperk === In 1922 het Norman Seagram, wat van ’n bekende entrepreneurfamilie afkomstig was, ’n Kanadese span saamgestel, wat ’n suksesvolle toer na Engeland onderneem het. In 1932 het die Australiërs onder hul kaptein [[Vic Richardson]] Kanada besoek, onder die spelers was ook die bekende [[Donald Bradman]]. Dié toer word, ten spyte van die [[Groot Depressie]] se impak, as ’n groot sukses beskou. In die wedstryd teen Wes-Ontario in [[Guelph]] het Bradman 260 lopies aangeteken. Dié kolfbeurt was vir 58 jaar ’n Kanadese rekord, totdat dit deur die regshandige kolwer [[Don Maxwell]] oortref is, toe hy in 1990 tydens die ''Toronto & District Cricket Association'' se toernooi vir die York-universiteitskrieketklub 280 onoorwonne lopies teen die Commonwealth-krieketklub aangeteken het. In die wedstryd tussen die Ridley College en die Australiese gaste in [[St. Catharines]] het [[Clarke Bell]] met 109 onoorwonne lopies die enigste honderdtal teen die Australiese besoekers tydens hul 1932-toer aangeteken. Bell het later een van die beste kolwers in die Kanadese krieketgeskiedenis geword. In sy kort loopbaan het hy altesaam 16 honderdtalle aangeteken en ook in die John Ross Robertson-trofee (die Kanadese krieket se klubtoernooi) goed presteer. In sy altesaam 25 kolfbeurte het hy 1401 lopies aangeteken, waaronder vyf honderdtalle, met ’n persoonlike rekord van 193 lopies in die Toronto-krieketklub se wedstryd teen die Bell Telegraph-krieketklub in 1930. Sy laaste kolfgemiddelde in die toernooi was ’n uitstekende 70.05 lopies in een kolfbeurt. Hy is egter tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die [[Aanval op Dieppe]] op 19 Augustus 1942, drie dae voor sy 32ste verjaarsdag, dood. ’n Ander talentvolle krieketspeler, wat tydens die Australiese toer na Kanada uitgeblink het, was [[Greg Wenman]] uit Brits-Columbië. Hy word as een van die produktiefste lopiemakers in Kanadese krieket beskou. In sy loopbaan oor 40 jaar het hy 37 honderdtalle aangeteken, waaronder drie honderdtalle binne vier dae tydens die Wes-Kanadese toernooi 1929 in [[Regina]]. Die enigste Noord-Amerikaanse krieketspeler, wat meer honderdtalle as Wenman aangeteken het, was die Amerikaanse Bart King met 38.<ref name="History" /> Ten spyte van finansiële probleme gedurende die 1930’s het Kanada onder sy kaptein Billy Bell in 1936 ’n ambisieuse toer na Engeland aangepak. Die span is onder die patronaatskap van die destydse minister van finansies, [[Robert Charles Matthews]], saamgestel. Voor die Tweede Wêreldoorlog was hy ’n groot borg van Kanadese krieket. Die span het sportgeskiedenis gemaak, toe hulle die MCC op Lord’s met 76 lopies geklop en sodoende die eerste oorwinning van ’n Kanadese span oor ’n Engelse span aangeteken het. ’n Uitstekende speler in die Kanadese 1936-span was die veelsydige [[Lloyd Percival]], ’n kundige in fisieke fiksheid. Sy broer Gordon, wat in 1931 binne 42 minute ’n honderdtal vir die Yorkshire-krieketklub teen die Rosedale-krieketklub in Toronto aangeteken het, was ook deel van die span. Die eerste 50 lopies het hy binne 17 minute aangeteken en hy is eindelik op 177 lopies, wat hy binne 80 minute gemoker het, uitgeboul. In 1954 het ’n derde broer saam met die Kanadese span na Engeland getoer.<ref name="History" /> === Naoorlogse tydperk === Ná die Tweede Wêreldoorlog het emigrante uit die [[Britse Statebond]] die Kanadese krieket laat herleef, waarby veral [[Lewis Gunn]] en [[Donald King]] noemenswaardig is. Hierby is hulle ondersteun deur [[Charles D. Wilson]], wat meer as 50 jaar aan krieket in Ontario gewy het. Gunn het ’n groep entoesiastiese krieketondersteuners rondom hom versamel en in 1947 het hy saam met die beheerliggaamspresident Billy Bell in Toronto ’n nuwe nasionale kampioenskap tussen die [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsies van Kanada]] van stapel gestuur. Ontario het die eerste toernooi om die Bracht-trofee gewen. In dié tyd van hernuwing is die gewilde toere uit die vroeë jare hervat.<ref name="History" /> In 1951 het die MCC onder sy kaptein R.W.V. Robins Kanada besoek;<ref name="History" /> die eersterangse wedstryd by die ''Toronto Cricket, Skating and Curling Club'' het die besoekers met 151 lopies gewen.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Norman Preston |title=Wisden Cricketers’ Almanack 1952 |edition=1 |publisher=Sporting Handbooks |year=1952 |pages=898–902}}</ref> Daarop het die suksesvolle 1954-toer na Engeland gevolg, waartydens Kanada onder sy kaptein [[Basil Robinson]] in 18 wedstryde gespeel het, waaronder vier eersterangse wedstryde, insluitende dié teen [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]], wat destyds ook in Engeland was, maar ook teen [[Essex]], Warwickshire en [[Yorkshire]].<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/ENG/1954_ENG_Canada_in_England_1954.html |title=Canada in England, 1954 |publisher=Cricket Archive |accessdate=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134648/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/ENG/1954_ENG_Canada_in_England_1954.html |archive-date=24 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1958 het Pakistan, aangevoer deur [[Imtiaz Ahmed]], Kanada besoek.<ref name="History" /> In 1959 het die MCC onder sy kaptein [[Dennis Silk]] weer Kanada besoek en ’n driedaagse wedstryd teen ’n Kanadese keurspan in Toronto gespeel, wat die gaste met tien paaltjies gewen het. Die gaste het op hul hele toer onoorwonne gebly en die meeste wedstryde met groot tellings gewen, maar hulle het ook in ’n taai gelykop teen die Toronto-krieketklub gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Norman Preston |title=Wisden Cricketers’ Almanack 1960 |edition=1 |publisher=Sporting Handbooks |year=1960 |pages=870–71}}</ref> In 1967 het die MCC, weer onder Silk, na Kanada teruggekeer; dié toer was deel van Kanada se eeufees.<ref name="History" /> In die dekade het die [[Internasionale Krieketraad|Imperiale Krieketkonferensie]] (IKR) beplan om aan Kanada [[Toetskrieket|toetsstatus]] toe teken, maar Kanada self het dié idee verwerp, aangesien hulle van mening was dat die Kanadese nasionale krieketspan nie aan die standaard voldoen het nie, en dat hulle verdere mededinging teen volle lede nodig gehad het en hul gehalte van plaaslike krieket ook moes verhoog. Maar die dinge het nie volgens hul planne verloop nie en dit sou nog ’n verdere 50 jaar neem totdat Kanada weer in ’n eersterangse wedstryd speel. Donald King het die goeie samewerking met Billy Bell, Lewis Gunn en Charlie Wilson voortgesit en ná samesprekings met Amerikaanse verteenwoordigers, aangevoer deur John I. Marder, is in 1963 die internasionale reekse tussen albei spanne in Toronto hervat. Later het Marder ’n boek oor Noord-Amerikaanse krieket geskryf: ''The International Series, the history of the United States and Canada at cricket''.<ref name="History" /> In die eerste toer ná die hervatting in dieselfde jaar het [[Ray Nascimento]] in die wedstryd in Toronto 176 lopies aangeteken, waarmee hy die ou rekord van 111 lopies deur F.W. Terry uit die jaar 1895 verbeter het. Sy uitstekende kolfbeurt het aan Kanada ’n rekordtelling van 403 lopies vir die verlies van ses paaltjies besorg, wat eers in 1985 oortref is, toe Kanada in Toronto 437 lopies vir die verlies van agt paaltjies aangeteken het, ook teen die Verenigde State. Sedert 1968 is Kanada ’n assosiaatlid van die Internasionale Krieketraad. Die beste kolfbeurt van ’n span teen Kanada het in 1984 ’n [[Jamaika]]anse keurspan in [[Kingston, Jamaika|Kingston]] met 374 lopies vir die verlies van agt paaltjies aangeteken.<ref name="History" /> === Eerste deelnames aan krieketwêreldbekertoernooie === In 1973 het Kanada op die ''Toronto Cricket, Skating and Curling Club'' teen Ierland gelykop gespeel,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/100/100626.html |title=Canada XI v Ireland, 1973 |publisher=Cricket Archive |date=16 September 1973 |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190043/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/100/100626.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> nadat [[Ivan Anderson]] ’n Ierse rekordtelling van 198 onoorwonne lopies aangeteken het.<ref name="Timeline" /> In die daaropvolgende jaar het Kanada weer ’n toer na Engeland aangepak. Dié toer was van ’n laer gehalte as die 1954-toer met Kanada wat teen klubspanne, tweede countyspanne en kleiner counties te staan gekom het.<ref name="Timeline" /> Kanada het tydens die toer ’n wenrekord van 4/6 aangeteken met ’n verdere ses wedstryde wat onbeslis geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/ENG/1974_ENG_Canada_in_England_1974.html |title=Canada in England, 1974 |publisher=Cricket Archive |accessdate=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134724/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/ENG/1974_ENG_Canada_in_England_1974.html |archive-date=24 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gedurende die krieketseisoen 1975 het die Wes-Kanadese span ’n sensasie behaal, toe hulle die besoekende Australiese span onder hul kaptein [[Ian Chappell]], wat vroeër aan die [[Krieketwêreldbeker 1975]] deelgeneem het, in Toronto met vyf paaltjies geklop het. [[Franklyn Dennis]] het 57 onoorwonne lopies teen die Australiese boulers [[Dennis Lillie]], [[Max Walker]] en [[Allan Hurst]] aangeteken. Voorheen het die Kanadese boulers [[Jitu Patel]], [[Rick Stevens]] en [[Roy Callender]] die besoekers op 159 lopies uitgeboul en sodoende die pad vir hul kolwers gebaan.<ref name="History" /> Hulle is nie vir die eerste Krieketwêreldbeker 1975 uitgenooi nie en in 1979 het Kanada aan die eerste IKR-trofee deelgeneem. Hulle het die eindstryd van dié toernooi gehaal, wat hulle teen [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] verloor het, waarmee hulle vir die [[Krieketwêreldbeker 1979]] gekwalifiseer en gelyktydig EDI-status ontvang het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT79/ICCT79_PREVIEW |title=ICC Trophy 1979 – background |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die krieketwêreldbekertoernooi, waartydens Kanada sy eerste EDI-wedstryde gespeel het, het egter nie suksesvol verloop nie, nadat hulle al hul drie groepwedstryde teen Pakistan, Engeland en Australië verloor het en vroeg uit die toernooi geskakel is.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-retain-their-title-264379 |title=West Indies retain their title |publisher=ESPNcricinfo |date=25 Oktober 2006 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Nogtans het Kanada homself as een van die leidende geassosieerde krieketlande gevestig.<ref name="History" /> Kanada het in 1982 en 1986 weer aan die IKR-trofee deelgeneem. Hulle het egter nie daarin geslaag om hul sukses van 1979 te herhaal nie, nadat hulle tydens albei toernooie versuim het om vanaf die eerste rondte te vorder.<ref name="Timeline" /> Vervolgens het Kanada die [[krieketwêreldbeker]]toernooie in [[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] en [[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] misgeloop. Verdere internasionale wedstryde gedurende die 1980’s sluit in ’n onbesliste wedstryd teen Ierland in 1981,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/100/100648.html |title=Canada in Ireland, 1981 |publisher=Cricket Archive |date=7 Junie 1981 |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190052/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/100/100648.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en ’n nederlaag teen [[Barbados]] met drie paaltjies.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/49/49335.html |title=Canada in Barbados, 1987/88 |publisher=Cricket Archive |date=5 November 1987 |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190045/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/49/49335.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gedurende die 1990’s het Kanada tydens die drie IKR-trofeë in 1990, 1994 en 1997 elk die tussenrondte gehaal en vervolgens die krieketwêreldbekertoernooie in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] en [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] misgeloop. Vanaf 1996 het hulle ook aan die Wes-Indiese EDI-toernooi deelgeneem. Tydens die [[Statebondspele]] 1998 se kriekettoernooi het Kanada ná swak nederlae teen Australië, Indië en Antigua nie daarin geslaag om vanaf die eerste rondte te vorder nie.<ref name="Timeline" /> Aan die einde van die 1990’s het Kanada verskeie EDI-reekse tussen die twee aartsvyande Indië en Pakistan aangebied (in 1996, 1997 en 1998), was almal as “vriendskapbeker” beslis is, maar hulle het nie self teen albei spanne te staan gekom nie. Vir 1999 was ’n verdere aanbieding van dié reeks beplan, maar ná die uitbreek van die [[Kargil-oorlog]] tussen albei lande het Wes-Indië ingespring en teen albei spanne elk gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/153873.html |title=DMC Festival, 1999–2000 |publisher=Wisden |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> === In die nuwe millennium === In 2000 het Kanada die eerste Amerikastrofee aangebied en dié toernooi gewen. Die daaropvolgende jaar het hulle na [[Sri Lanka]] getoer, maar hul hoogtepunt in dié jaar was die aanbieding van die IKR-trofee. Hulle het in dié toernooi derde geëindig en vervolgens vir die [[Krieketwêreldbeker 2003]] in [[Suid-Afrika]] gekwalifiseer. Tydens die IKR-trofee het [[John Davison]] verskyn, wat een van Kanada se mees suksesvolle spelers sou word.<ref name="John Davison">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/john-davison-23852 |title=John Davison |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In voorbereiding op die Krieketwêreldbeker 2003 het Kanada baie wedstryde gespeel en in April 2002 [[Argentinië]] besoek, waar hulle die Amerikastrofee naas hul mededinger uit die Verenigde State in die tweede plek afgesluit het, waarop ’n vyfde plek tydens die Sesnasiesuitdaagtoernooi 2002 in [[Namibië]] gevolg het. In dieselfde jaar het Wes-Indië se tweede span Kanada besoek, die gasheer het die EDI-reeks met 2–1 gewen en in die tweedaagse wedstryd onbeslis gespeel. Dit is opgevolg deur Kanada se beste vertoning tydens die Wes-Indiese EDI-beker, nadat hulle twee groepwedstryde gewen en die halfeindstryd net naelskraap misgeloop het. Tydens die Krieketwêreldbeker 2003 het Kanada gemengde resultate aangeteken. Hulle het dié toernooi met hul eerste EDI-oorwinning begin, toe hulle die volle lid [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]] met 60 lopies verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-overwhelm-bangladesh-in-durban-upset-126573 |title=Canada overwhelm Bangladesh in Durban upset |publisher=ESPNcricinfo |author=Samanth Subramanian |date=12 Februarie 2003 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Daarop is hulle deur [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] met vier paaltjies geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/kenya-defeat-brave-canada-by-four-wickets-126699 |title=Kenya defeat brave Canada by four wickets |publisher=ESPNcricinfo |author=Stephen Lamb |date=15 Februarie 2003 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Aansluitend is hulle deur Sri Lanka op net 36 lopies uitgeboul, die destyds laagste EDI-telling, en hulle het met nege paaltjies verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/sri-lanka-boost-nrr-with-crushing-victory-126809 |title=Sri Lanka boost NRR with crushing victory |publisher=ESPNcricinfo |author=Charlie Austin |date=19 Februarie 2003 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In die daaropvolgende wedstryd teen Wes-Indië het John Davison die vinnigste honderdtal nog aangeteken, maar Kanada is nogtans met sewe paaltjies verslaan en sodoende uit die toernooi geskakel.<ref name="John Davison" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-win-despite-record-davison-hundred-126909 |title=West Indies win despite record Davison hundred |publisher=ESPNcricinfo |author=Keith Lane |date=23 Februarie 2003 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Hulle is eindelik deur [[Proteas|Suid-Afrika]] met 118 lopies<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-complete-protracted-win-over-canada-127029 |title=South Africa complete protracted win over Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=Anand Vasu |date=27 Februarie 2003 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> en deur [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] met vyf paaltjies geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-pour-on-the-runs-but-fate-out-of-their-hands-130166 |title=New Zealand pour on the runs, but fate out of their hands |publisher=ESPNCricinfo |author=Lynn McConnell |date=4 Maart 2003 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In 2004 het hulle tydens die Interkontinentale Beker die eindstryd gehaal en is toe deur Skotland geklop. Hul hoogtepunt tydens dié toernooi was die wedstryd teen die mededingers uit die Verenigde State in [[Fort Lauderdale]], toe John Davison in die beste boulwerk sedert [[Jim Laker]] se 19 paaltjies teen Australië tydens die As-toer 1956 geslaag het.<ref name="John Davison" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/davidson-s-astounding-performance-leads-canada-to-victory-139187 |title=Davidson's astounding performance leads Canada to victory |publisher=ESPNcricinfo |author=Dave Liverman |date=30 Mei 2004 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die Amerikastrofee in [[Bermuda]] in dieselfde jaar was hulle ook suksesvol en het dié toernooi gewen. Tydens die Interkontinentale Beker 2005 het hulle as tweede in hul groep nie die halfeindrondte gehaal nie. Tydens die IKR-trofee 2005 het Kanada weer die derde plak gehaal, waardeur hulle vir die tydperk van 2006 tot die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2009 EDI-status bespreek en vir die [[Krieketwêreldbeker 2007]] gekwalifiseer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/holland-claim-500-000-prize-213259 |title=Holland claim $500,000 prize |publisher=ESPNcricinfo |date=11 Julie 2005 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In 2006 het Kanada al sy wedstryde tydens die Sesnasiesuitdaagtoernooi verloor en dié toernooi in die [[Verenigde Arabiese Emirate]] in die laaste plek afgesluit. Tydens die Interkontinentale Beker 2006 het hulle die eindstryd gehaal, maar hulle is deur Ierland verslaan. Tydens die Amerikastrofee in Augustus het hulle Argentinië en die mededinger uit die Verenigde State geklop, maar hulle is deur die [[Kaaimanseilande]] en die latere kampioen Bermuda verslaan, destyds hul swakste prestasie in dié toernooi. Tydens die Interkontinentale Beker 2007/08 het hulle nog swakker gevaar en is reeds in die groepfase uitgeskakel. Nadat Kanada tydens die Wêreldkrieketliga se afdeling een 2007 reeds in die groepfase uitgeskakel is, het hulle die eerste [[T20I-wêreldbeker 2007]] in Suid-Afrika misgeloop. Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2007]] in Wes-Indië is hulle deur Kenia met sewe paaltjies geklop,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2006-07-125929/canada-vs-kenya-3rd-match-group-c-247459/match-report |title=Tikolo stars as Kenya ease past Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=14 Maart 2007 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> deur Engeland met 51 lopies<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2006-07-125929/canada-vs-england-11th-match-group-c-247467/match-report |title=England make hard work of vital win |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=18 Maart 2007 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> en deur Nieu-Seeland met 114 lopies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2006-07-125929/canada-vs-new-zealand-18th-match-group-c-247475/match-report |title=New Zealand click in to shape |publisher=ESPNcricinfo |author=Will Luke |date=22 Maart 2007 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In Junie en Julie 2008 het Kanada Bermuda vir drie EDIs en Interkontinentale Bekerwedstryde teen Bermuda en Skotland gehuisves. In Augustus het Kanada Ierland vir die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2008 besoek. Hulle het egter nie daarin geslaag om vir die [[T20I-wêreldbeker 2009]] in Engeland te kwalifiseer nie, nadat hulle die kwalifisering in die vyfde plek afgesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2008-353665/canada-vs-kenya-5th-match-354457/match-report |title=Canada peak too late |publisher=ESPNcricinfo |author=John Ward |date=5 Augustus 2008 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In die laat [[somer]] van 2008 het Wes-Indië en Bermuda Kanada vir die Scotiabank EDI-reeks besoek. Die gasheer het Bermuda geklop en in die eindstryd teen Wes-Indië te staan gekom. Die Wes-Indiese kaptein [[Chris Gayle]] het sy 16de EDI-honderdtal aangeteken en sy span in King City na ’n maklike oorwinning met sewe paaltjies geneem. Tydens die Scotiabank EDI-reeks is die talentvolle [[Rizwan Cheema]] ontdek, wat tydens die ''Al Barakah T20 Canada 2008/09'' uitgeblink het. Aan dié toernooi het naas die gasheer ook Pakistan, Sri Lanka en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]] deelgeneem. Kanada het twee wedstryde verloor en in een onbeslis gespeel, maar Kanada het die onbesliste wedstryd se uitbouling verloor, waardeur hulle vir dié wedstryd geen punte ontvang het nie. Sri Lanka het die toernooi gewen, nadat hulle in die eindstryd Pakistan geklop het. Die toernooi sou na verwagting die volgende vier jaar jaarliks gespeel word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-sign-five-year-deal-for-more-tournaments-373786 |title=Canada sign five-year deal for more tournaments |publisher=ESPNcricinfo |date=13 Oktober 2008 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Aan die einde van November 2008 het Kanada aan die Amerikastrofee in [[Florida]] deelgeneem. Die Verenigde State het ná jare se wanorde in hul beheerliggaam daarin geslaag om saam te trek en dié toernooi te wen. Kanada het die toernooi volgens lopietempo na Bermuda in die derde plek afgesluit, nadat die direkte ontmoeting weens reën afgelas is. In April 2009 het Kanada aan die T20I-wêreldbekerkwalifisering deelgeneem. Nadat hulle die beste span in jare saamgestel het, het hulle die groepfase oorheers en die kwalifisering in die tweede plek afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-qualifiers-2009-384067/canada-vs-ireland-final-390251/match-report |title=Porterfield and Johnston lead Ireland romp |publisher=ESPNcricinfo |author=Will Luke |date=19 April 2009 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Met dié prestasie het Kanada vir die [[Krieketwêreldbeker 2011]] in Indië, Bangladesj en Sri Lanka gekwalifiseer. Hulle is egter deur Sri Lanka met 210 lopies verslaan,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/sri-lanka-vs-canada-3rd-match-group-a-433560/match-report |title=Jayawardene ton sinks outclassed Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=Sahil Dutta |date=20 Februarie 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> deur Zimbabwe met 175 lopies,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/canada-vs-zimbabwe-12th-match-group-a-433570/match-report |title=Spinners dominate in 175-run win |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=28 Februarie 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> deur Pakistan met 46 lopies,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/canada-vs-pakistan-17th-match-group-a-433574/match-report |title=Afridi's five seals Pakistan victory |publisher=ESPNcricinfo |author=Sahil Dutta |date=3 Maart 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> deur Nieu-Seeland met 97 lopies<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/canada-vs-new-zealand-30th-match-group-a-433587/match-report |title=New Zealand ease to 97-run victory |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=13 Maart 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> en deur Australië met sewe paaltjies;<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/australia-vs-canada-35th-match-group-a-433592/match-report |title=Rusty Australia swamp fighting Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=George Binoy |date=16 Maart 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> hul enigste oorwinning was oor Kenia met vyf paaltjies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/canada-vs-kenya-23rd-match-group-a-433580/match-report |title=Canada coast to win in basement battle |publisher=ESPNcricinfo |author=Siddarth Ravindran |date=7 Maart 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> === Misgelope toernooie === [[Lêer:Cricketer0001.jpg|duimnael|Kanadese spelers tydens ’n wedstryd teen [[Nederlandse nasionale krieketspan|Nederland]], 2013]] Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2010 het Kanada al sy groepwedstryde verloor en sodoende die [[T20I-wêreldbeker 2010]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2009-10-410068/united-arab-emirates-vs-canada-9th-match-group-b-439504/match-report |title=Superb UAE win three out of three |publisher=ESPNcricinfo |date=10 Februarie 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2012 het ietwat beter verloop, toe hulle in die sesde plek geëindig het, maar nogtans die [[T20I-wêreldbeker 2012]] misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2011-12-532912/canada-vs-scotland-68th-match-5th-place-play-off-546473/match-report |title=Scotland claim fifth in dramatic finish |publisher=ESPNcricinfo |date=23 Maart 2012 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2013 vir die [[T20I-wêreldbeker 2014]] het Kanada weer swakker gevaar en net die twaalfde plek gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2013-14-660011/canada-vs-kenya-59th-match-11th-place-play-off-660209/match-report |title=Ahmed five-for helps USA avoid last-place finish |publisher=ESPNcricinfo |date=26 November 2013 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In 2010 het die IKR aangekondig dat aan die [[Krieketwêreldbeker 2015]] in [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] net tien spanne mag deelneem, wat dit vir assosiaatlede moeilik sou maak om hoegenaamd te kwalifiseer. Die beheerliggaam Krieket Kanada het sy teleurstelling met hierdie besluit bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-news-canada-unhappy-with-reduced-world-cup-482134 |title=Canada unhappy with reduced World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Tariq Engineer |date=17 Oktober 2010 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die IKR het sy besluit later teruggeneem, maar vir die [[Krieketwêreldbeker 2019]] ’n vermindering op tien spanne aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/new-zealand-in-india-2016/top-stories/icc-reinstates-associates-for-2015-world-cup-10-teams-in-2019/articleshow/9025042.cms?referral=PM |title=ICC reinstates associates for 2015 World Cup, 10 teams in 2019 |publisher=[[The Times of India]] |date=29 Junie 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In Januarie 2014 het Kanada, ná ’n swak vertoning tydens die krieketwêreldbekerkwalifisering 2014 in Nieu-Seeland, nadat hulle reeds in die groepfase uitgeskakel is, beide sy EDI- en T20I-status verloor, waarvolgens hulle tot die daaropvolgende kwalifiseringsrondte geen verdere grootskaalse internasionale krieket kon speel nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/netherlands-kenya-and-canada-lose-odi-status-714845 |title=Netherlands, Kenya and Canada lose ODI status |publisher=ESPNcricinfo |date=1 Februarie 2014 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In 2015 het Kanada aan die T20I-wêreldbekerkwalifisering in Ierland en Skotland deelgeneem, hulle het egter geen van hul groepwedstryde gewen nie en is met die laaste plek in hul groep uitgeskakel. Tydens sy eerste wedstryd teen Kenia in [[Edinburg]] het Kanada 143 lopies in sy 20 kolfbeurte aangeteken en vyf paaltjies verloor. In antwoord daarop het [[Irfan Karim]] in 54 aflewerings 74 lopies aangeteken en Kenia na ’n oorwinning met sewe paaltjies geneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2015-875401/canada-vs-kenya-4th-match-group-b-875463/match-report |title=Karim 74 guides Kenya to comfortable win |publisher=ESPNcricinfo |date=10 Julie 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In die tweede wedstryd het Kanada in Stirling teen [[Omaanse nasionale krieketspan|Oman]] te staan gekom. Weens slegte weerstoestande moes dié wedstryd op 13 boulbeurte per span verkort word. Kanada het eerste gekolf en [[Nitish Kumar]] het die kolfwerk met 52 lopies uit 25 aflewerings gekenmerk. Oman se [[Zeeshan Maqsood]] het 86 onoorwonne lopies aangeteken en sy span na ’n oorwinning met sewe paaltjies geneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2015-875401/canada-vs-oman-14th-match-group-b-875483/match-report |title=Maqsood assault gives Oman big win |publisher=ESPNcricinfo |date=12 Julie 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die derde wedstryd teen die Verenigde Arabiese Emirate is ook in Stirling aangebied. Kanada het eerste gekolf en ’n telling van 132 lopies aangeteken. Die Verenigde Arabiese Emirate het die wedstryd met vyf paaltjies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2015-875401/canada-vs-united-arab-emirates-21st-match-group-b-875497/match-report |title=Shahzad 56 sets up thrilling five-wicket win |publisher=ESPNcricinfo |date=14 Julie 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In die vierde wedstryd het hulle teen die gasheer in Edinburg te staan gekom. Kanada het weer eerste gekolf en 135 lopies vir die verlies van agt paaltjies aangeteken. Skotland het die wedstryd eindelik gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2015-875401/scotland-vs-canada-28th-match-group-b-875511/match-report |title=Coetzer fifty hands Scotland easy win |publisher=ESPNcricinfo |date=16 Julie 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die vyfde en laaste wedstryd teen Nederland is ook in Edinburg aangebied. Kanada het weer gekolf en 172 lopies vir die verlies van agt paaltjies aangeteken. Nederland het die telling suksesvol gejaag en Kanada uit die kwalifisering geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/myburgh-helps-netherlands-ace-174-chase-899779 |title=Myburgh helps Netherlands ace 174 chase |publisher=ESPNcricinfo |date=17 Julie 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Ná die teleurstellende kwalifisering het enkele Kanadese nasionale spelers goeie nuus ontvang, nadat 21 van hulle met spelers uit die Verenigde State, Bermuda en [[Suriname]] vir ’n keurspan – ''ICC Americas'' – gekeur is, wat in Januarie 2016 aan die Nagico Super50 2015/16 sou deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/twenty-one-players-fast-tracked-to-audition-for-americas-team-903983 |title=Twenty-one players fast-tracked to audition for Americas team |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=28 Julie 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Aan die einde van die keurproses was [[Jeremy Gordon]] die enigste Kanadese kolwer en [[Hamza Tariq]] is as ’n [[paaltjiewagter]] vir die span benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/taylor-ghous-picked-in-15-man-icc-americas-squad-926905 |title=Taylor, Ghous picked in 15-man ICC Americas squad |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=7 Oktober 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> === T20I-wêreldbekerdeelnames === Vir die Interkontinentale Beker 2015/17 was die span vir die eerste keer nie vir die Interkontinentale Beker gekwalifiseer nie. Tydens die Wêreldkrieketliga se afdeling twee 2018 het die span nie daarin geslaag om die krieketwêreldbekerkwalifisering vir die [[Krieketwêreldbeker 2019]] te haal nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/wcl-div-2-2017-18-1133922/namibia-vs-canada-3rd-place-playoff-1133945/match-report |title=Canada defend 247 to claim third place |publisher=ESPNcricinfo |date=15 Februarie 2018 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2019 het hulle nie vanaf die eerste rondte gevorder nie en sodoende die [[T20I-wêreldbeker 2021]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-wc-qualifier-2019-20-1199473/united-arab-emirates-vs-canada-42nd-match-group-b-1199540/match-report |title=Muhammad Usman takes UAE to playoffs, Ireland get direct entry to T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=28 Oktober 2019 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering se Groep A 2022 het Kanada net die vyfde plek gehaal en sodoende die [[T20I-wêreldbeker 2022]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-wc-qualifiers-muhammad-waseem-powers-uae-to-glory-in-qualifier-final-against-ireland-1302546 |title=Muhammad Waseem powers UAE to glory in qualifier final against Ireland |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=24 Februarie 2022 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die Krieketwêreldbeker-uitdaagliga 2019–2022 vir die [[Krieketwêreldbeker 2023]] het Kanada sy groep A gewen en is saam met die eerste van groep B, Jersey, na die Krieketwêreldbeker-uitspeelrondte 2023 bevorder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/2978439 |title=Canada keep India dream alive with Challenge League victory |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |author=Daniel Beswick |date=13 Desember 2022 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Hulle het egter slegs in die vierde plek onder ses deelnemers geëindig en sodoende die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2023 vir die Krieketwêreldbeker 2023 misgeloop. As ’n troosprys het hulle die Wêreldkrieketliga 2 2023–2027 vir die [[Krieketwêreldbeker 2027]] gehaal en gelyktydig hul EDI-status herwin.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2023/articles/000003/000365.shtml |title=UAE and Canada win on final day in Windhoek |publisher=Cricket Europe |author=Andrew Nixon |date=5 April 2023 |accessdate=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405195114/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2023/articles/000003/000365.shtml |archive-date=5 April 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die Amerika-kwalifisering 2023 het Kanada gelyk aan punte met die gasheer Bermuda geëindig en vanweë ’n beter lopietempo vir die [[T20I-wêreldbeker 2024]] gekwalifiseer, nadat hulle in die laaste wedstryd dié opponent uitgeboul het; daarmee kon Kanada vir die eerste keer vir ’n [[T20I-wêreldbeker]]toernooi kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-americas-region-final-2023-24-1399133/bermuda-vs-canada-12th-match-1399161/match-report |title=Dhaliwal, Sana star as Canada qualify for T20 World Cup for the first time in their history |publisher=ESPNcricinfo |date=8 Oktober 2023 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die hooftoernooi in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en [[Wes-Indië]] is die span deur die medegasheer en mededinger die Verenigde State (met sewe paaltjies)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-world-cup-2024-usa-vs-canada-aaron-jones-gets-the-american-cricket-party-started-1436204 |title=Aaron Jones gets the big American cricket party started, and how |publisher=ESPNcricinfo |author=Cameron Ponsonby |date=2 Junie 2024 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> en Pakistan (ook met sewe paaltjies)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/canada-vs-pakistan-22nd-match-group-a-1415722/match-report |title=Rizwan takes Pakistan to their first win after Amir-led quicks put on a big show |publisher=ESPNcricinfo |author=Ashish Pant |date=11 Junie 2024 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> geklop, maar hulle kon ook ’n verrassende oorwinning oor die volle lid Ierland aanteken (met twaalf lopies), gelyk aan hul eerste T20I-wêreldbekeroorwinning.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/canada-vs-ireland-13th-match-group-a-1415713/match-report |title=Kirton, Gordon and Heyliger sparkle in landmark Canada win |publisher=ESPNcricinfo |author=Ashish Pant |date=7 Junie 2024 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die laaste wedstryd teen Indië moes weens reën afgelas word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/canada-vs-india-33rd-match-group-a-1415733/match-report |title=India and Canada split points in damp Lauderhill |publisher=ESPNcricinfo |date=15 Junie 2024 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die Amerika-kwalifisering 2025 het die gasheer ná ses oorwinnings maklik vir die [[T20I-wêreldbeker 2026]] gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-become-13th-team-to-qualify-for-t20-world-cup-2026-1491260 |title=Canada become 13th team to qualify for men's T20 World Cup 2026 |publisher=ESPNcricinfo |date=22 Junie 2025 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die hooftoernooi in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] het die Kanadese egter vier nederlae gely teen Suid-Afrika (met 57 lopies), die [[Verenigde Arabiese Emirate se nasionale krieketspan|Verenigde Arabiese Emirate]] (met vyf paaltjies), Nieu-Seeland (met agt paaltjies) en [[Afghaanse nasionale krieketspan|Afghanistan]] (met 82 lopies).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2025-26-1502138/afghanistan-vs-canada-39th-match-group-d-1512757/match-report |title=Zadran and Nabi help Afghanistan sign off with massive win |publisher=ESPNcricinfo |author=Vithushan Ehantharajah |date=19 Februarie 2026 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> == Kleure, kenteken en bynaam == In krieket dra Kanadese spelers rooi truie met wit kleuraksente, rooi moue en ’n rooi V-halslyn en rooi broeke. Veldwerkers dra ’n rooi bofbalpet of ’n rooi sonhoed. Die kolwers se helms is op ’n soortgelyke manier geverf. Gedurende IKR-toernooie verskyn die borg se embleem op die regter mou en die belettering ''CANADA'' verskyn op die middel van die trui. Krieket Kanada se kenteken toon ’n elfpuntige [[Suikeresdoring|esdoringblaar]] (''Acer saccharum'') in die nasionale kleure wit en rooi, ontleen aan die [[vlag van Kanada]], met die belettering ''Cricket Canada'' daaronder. Die Kanadese nasionale krieketspan se bynaam is ''Maple leafers'', afgelei van Kanada se nasionale simbool, die esdoringblaar (''Maple Leaf''). == Tuisstadions == {{Location map+ |Kanada |caption=Ligging van Kanadese krieketstadions |places= {{location map~|Kanada|label=<small>[[Toronto Cricket, Skating and Curling Club|Toronto CSC]]</small>|position=left|lat=43.7399|long=-79.41902}} {{location map~|Kanada|label=<small>[[Maple Leaf-krieketklub|Maple Leaf]]</small>|position=right|lat=43.954439|long=-79.508592}} }} [[Lêer:Maple Leaf Cricket.jpg|duimnael|links|Die Maple Leaf-krieketklub is een van twee Kanadese krieketvelde met amptelike EDI-status<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.canadacricket.com/?page_id=1306 |title=Notable Canadian Cricket Grounds |publisher=Canada Cricket |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref>]] Kanada beskik oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Kanadese nasionale krieketspan gebruik vir hul krieketwedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Kanada: {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! No. !! Stadion !! Plek !! Eerste wedstryd |- | 1 | [[Toronto Cricket, Skating and Curling Club]] | [[Toronto]] | 16 September 1996 |- | 2 | [[Maple Leaf-krieketklub]] | Toronto | 28 Junie 2008 |} == Wedywering met die Verenigde State == Kanada se grootste mededinger in krieket is die [[Verenigde State se nasionale krieketspan|Verenigde State]]. Albei spanne het in 1844 in die eerste internasionale wedstryd nog teen mekaar te staan gekom en ontmoet sedertdien jaarliks, met uitsondering van die tydperk tussen 1913 en 1962 asook van 1994 tot 2011. As deel van hierdie mededinging speel albei nasionale spanne om die K.A. Auty-beker wat deur Karl André Auty geskenk is. Dit is die oudste en tot vandag toe langste bilaterale mededinging in internasionale sport.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2015/mar/28/how-philadelphia-became-the-unlikely-epicenter-of-american-cricket |title=How Philadelphia became the unlikely epicenter of American cricket |publisher=[[The Guardian]] |date=28 Maart 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> == Spelers == === Spelerstatistieke === Daar het altesaam 116 spelers [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en 80 spelers [[Twintig20|T20I-krieket]] vir Kanada gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Kanadese span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het. ==== Lopies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Lopies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Lopies |- |style="text-align:left;"| [[Ashish Bagai]] | 2003–2013 | align=center | 62 | align=center | '''1&nbsp;964''' | [[Navneet Dhaliwal]] | 2019–hede | align=center | 49 | align=center | '''1&nbsp;305''' |- | [[Pargat Singh]] | 2023–hede | align=center | 28 | align=center | '''{{0}}961''' | [[Aaron Johnson]] | 2022–hede | align=center | 31 | align=center | '''{{0}}910''' |- | [[Sunil Dhaniram]] | 2006–2010 | align=center | 44 | align=center | '''{{0}}915''' | [[Harsh Thaker]] | 2019–hede | align=center | 54 | align=center | '''{{0}}822''' |- | [[John Davison]] | 2003–2011 | align=center | 32 | align=center | '''{{0}}799''' | [[Nicholas Kirton]] | 2019–hede | align=center | 40 | align=center | '''{{0}}764''' |- | [[Harsh Thaker]] | 2023–hede | align=center | 27 | align=center | '''{{0}}787''' | [[Ravinderpal Singh]] | 2019–hede | align=center | 43 | align=center | '''{{0}}701''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 27 Februarie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=2;id=17;type=team |title=Records / Canada / One-Day Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 27 Februarie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=17;type=team |title=Records / Canada / Twenty20 Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> |} ==== Paaltjies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Paaltjies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Paaltjies |- | [[Henry Osinde]] | 2006–2013 | align=center | 42 | align=center | '''45''' | [[Saad Bin Zafar]] | 2019–hede | align=center | 69 | align=center | '''76''' |- | [[Harvir Baidwan]] | 2008–2014 | align=center | 32 | align=center | '''44''' | [[Kaleem Sana]] | 2022–hede | align=center | 45 | align=center | '''65''' |- | [[Kaleem Sana]] | 2023–hede | align=center | 26 | align=center | '''41''' | [[Dilon Heyliger]] | 2019–hede | align=center | 60 | align=center | '''56''' |- | [[Sunil Dhaniram]] | 2006–2010 | align=center | 44 | align=center | '''41''' | [[Harsh Thaker]] | 2019–hede | align=center | 54 | align=center | '''39''' |- | [[Dilon Heyliger]] | 2023–hede | align=center | 23 | align=center | '''37''' | [[Harvir Baidwan]] | 2008–2013 | align=center | 17 | align=center | '''27''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 27 Februarie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=2;id=17;type=team |title=Records / Canada / One-Day Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 27 Februarie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=3;id=17;type=team |title=Records / Canada / Twenty20 Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> |} === Spankapteins === Tot op hede was 14 spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Kanada tydens ’n EDI-wedstryd en agt tydens ’n T20I.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref> {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! colspan="3" | EDI<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=2;id=17;type=team |title=Records / Canada / One-Day Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> ! colspan="2" | T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=17;type=team |title=Records / Canada / Twenty20 Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> |- ! No. !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk |- | 1 | Bryan Mauricette | 1979 | Sanjayan Thuraisingam | 2008 |- | 2 | Joseph Harris | 2003 | Sunil Dhaniram | 2008 |- | 3 | John Davison | 2006–2007 | Ashish Bagai | 2010–2013 |- | 4 | George Codrington | 2006 | Rizwan Cheema | 2010–2013 |- | 5 | Ashish Bagai | 2007–2013 | Navneet Dhaliwal | 2019–2022 |- | 6 | Sunil Dhaniram | 2007–2008 | Saad Bin Zafar | 2022–2024 |- | 7 | Zubin Surkari | 2008 | Nicholas Kirton | 2024–2025 |- | 8 | Qaiser Ali | 2008 | '''Dilpreet Bajwa''' | 2026–hede |- | 9 | Umar Bhatti | 2009 | | |- | 10 | Jimmy Hansra | 2011–2014 | | |- | 11 | Rizwan Cheema | 2013 | | |- | 12 | Saad Bin Zafar | 2023–2024 | | |- | 13 | '''Nicholas Kirton''' | 2024–hede | | |- | 14 | Navneet Dhaliwal | 2025 | | |} == Rekords == === EDI-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-AF}} || 5 || 1 || 4 || 0 || 0 || 20,00 || 18 Februarie 2010 |- |align="left"| {{Cr-AU}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-BD}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 0 || 50,00 || 11 Februarie 2003 |- |align="left"| {{Cr-EN}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 8 || 2 || 6 || 0 || 0 || 25,00 || 4 Februarie 2007 |- |align="left"| {{Cr-NZ}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-ZA}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-WI}} || 4 || 0 || 4 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{Cr-BM}} || 11 || 6 || 5 || 0 || 0 || 54,54 || 27 November 2006 |- |align="left"| {{vlagland|Jersey}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 27 Maart 2023 |- |align="left"| {{Cr-KE}} || 15 || 5 || 9 || 0 || 1 || 33,33 || 24 Januarie 2007 |- |align="left"| {{Cr-NA}} || 5 || 0 || 4 || 1 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-NL}} || 12 || 0 || 10 || 0 || 2 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-NP}} || 5 || 2 || 3 || 0 || 0 || 40,00 || 16 September 2024 |- |align="left"| {{Cr-OM}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 0 || 50,00 || 20 September 2024 |- |align="left"| {{Cr-PG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 5 April 2023 |- |align="left"| {{Cr-XS}} || 12 || 4 || 8 || 0 || 0 || 33,33 || 8 April 2009 |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 0 || 66,67 || 28 Februarie 2024 |- |align="left"| {{Cr-US}} || 5 || 1 || 4 || 0 || 0 || 20,00 || 29 Maart 2023 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''107''' || '''28''' || '''75''' || '''1''' || '''3''' || '''26,17''' || 11 Februarie 2003 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met EDI #4942 op 27 Januarie 2026. Laaste keer hersien op 27 Februarie 2026. Wenpersentasies sluit geen uitslae uit en tel gelykop as ’n halwe oorwinning.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=2;id=17;type=team |title=Records / Canada / ODI matches / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=27 Januarie 2026 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> |} === Krieketwêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] || Nie deelgeneem nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2027|2027]] || {{n.v.t.}} |- |[[Krieketwêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Kampioenetrofeerekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Kampioenetrofee 1998|1998]] || Nie toegelaat nie |- |[[Kampioenetrofee 2000|2000]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2002|2002]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2004|2004]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2006|2006]] || Nie toegelaat nie |- |[[Kampioenetrofee 2009|2009]] || Nie toegelaat nie |- |[[Kampioenetrofee 2013|2013]] || Nie toegelaat nie |- |[[Kampioenetrofee 2017|2017]] || Nie toegelaat nie |- |[[Kampioenetrofee 2025|2025]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2029|2029]] || {{n.v.t.}} |} === T20I-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste T20I-oorwinning |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-AF}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 0 || 60,00 || 3 Februarie 2010 |- |align="left"| {{Cr-NZ}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-ZA}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 2 || 0 || 1 || 1 || 0 || 0,00 || – |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{vlagland|Argentinië}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 13 November 2021 |- |align="left"| {{vlagland|Bahamas}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 7 November 2021 |- |align="left"| {{vlagland|Bahrein}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 0 || 66,67 || 24 Februarie 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Belize}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 8 November 2021 |- |align="left"| {{Cr-BM}} || 9 || 7 || 1 || 0 || 1 || 77,78 || 5 Augustus 2008 |- |align="left"| {{Cr-DE}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 22 Februarie 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Filippyne}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 18 Februarie 2022 |- |align="left"| {{Cr-HK}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Jersey}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 20 Oktober 2019 |- |align="left"| {{vlagland|Kaaimanseilande}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 18 Augustus 2019 |- |align="left"| {{Cr-KE}} || 5 || 1 || 4 || 0 || 0 || 20,00 || 15 Maart 2013 |- |align="left"| {{Cr-NA}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-NL}} || 5 || 2 || 3 || 0 || 0 || 40,00 || 2 Augustus 2008 |- |align="left"| {{Cr-NP}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 0 || 66,67 || 28 September 2024 |- |align="left"| {{vlagland|Nigerië}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 21 Oktober 2019 |- |align="left"| {{Cr-OM}} || 7 || 4 || 3 || 0 || 0 || 57,14 || 16 November 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Panama}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 14 November 2021 |- |align="left"| {{vlagland|Saoedi-Arabië}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 15 November 2022 |- |align="left"| {{Cr-XS}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-US}} || 12 || 3 || 7 || 1 || 1 || 25,00 || 21 Augustus 2019 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''90''' || '''48''' || '''38''' || '''2''' || '''2''' || '''53,33''' || 2 Augustus 2008 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #3743 op 27 Februarie 2026. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit geen uitslae uit en gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=17;type=team |title=Records / Canada / Twenty20 Internationals / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=27 Februarie 2026 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> |} === T20I-wêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2012|2012]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2016|2016]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2021|2021]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] || Eerste rondte |- |[[T20I-wêreldbeker 2026|2026]] || Eerste rondte |- |[[T20I-wêreldbeker 2028|2028]] || {{n.v.t.}} |- |[[T20I-wêreldbeker 2030|2030]] || {{n.v.t.}} |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Kanadese nasionale rugbyspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Canada national cricket team|Kanadese nasionale krieketspan}} * {{en}} {{fr}} [https://cricketcanada.org/ Amptelike webwerf van Krieket Kanada] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/team/canada-17 Kanada op ESPNcricinfo] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/canada Kanada by die IKR] * {{en}} [https://www.canadacricket.com/ ''Canada Cricket Online''] {{Nasionale krieketspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale krieketspanne van Amerika]] [[Kategorie:Krieket in Kanada]] b2wre5rzcvpvwic4dh9ihzzuks5os2h 2902506 2902501 2026-05-08T20:35:58Z SpesBona 2720 Opruim 2902506 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspan | naam = Kanada | beeld = Kenteken van die Kanadese nasionale krieketspan.png | byskrif = Kenteken van die Kanadese nasionale krieketspan | bynaam = Maple leafers | konferensie = [[Krieket Kanada]] (CC) | kaptein = | toetskaptein = | edi-kaptein = [[Nicholas Kirton]] | t20i-kaptein = [[Dilpreet Bajwa]] | afrigter = {{vlagikoon|Kanada}} [[Ingleton Liburd]] | toetsstatusjaar = | ikr_status = Assosiaatlid met [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]-status | ikr_aansluiting = 1968 | ikr_streek = [[IKR Amerikas|Amerikas]] | toetsrang = | beste_toetsrang = | edi-rang = 19de | beste_edi-rang = 11de (op 1 Januarie 2007) | t20i-rang = 19de | beste_t20i-rang = 18de (op 19 September 2023) | eerste_toets = | mees_onlangse_toets = | aantal_toetse = | aantal_toetse_vanjaar = | toetsrekord = | toetsrekord_vanjaar = | eerste_edi = t {{Cr-PK}} op [[Headingley-krieketveld|Headingley]], [[Leeds]]; 9 Junie 1979 | mees_onlangse_edi = t {{Cr-NA}} op [[Maple Leaf-krieketklub]], [[Toronto]]; 2 September 2025 | aantal_edis = 107 | aantal_edis_vanjaar = 0 | edi-rekord = 28/75 (26,17%)<br />(1 gelykop, 3 onbeslis) | edi-rekord_vanjaar = 0/0<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | wb_verskynings = 4/13 | wb_eerste = [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] | wb_beste = Groepfase (in [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]], [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] en [[Krieketwêreldbeker 2011|2011]]) | wbk_verskynings = 10 | wbk_eerste = 1979 | wbk_beste = Naaswenner (in 1979 en 2009) | kt_verskynings = 0/9 | kt_eerste = | kt_beste = | eerste_t20i = t {{Cr-NL}} op [[Stormont (krieketveld)|Stormont]], [[Belfast]]; 2 Augustus 2008 | mees_onlangse_t20i = t {{Cr-AF}} op [[M. A. Chidambaram-stadion]], [[Chennai]]; 19 Februarie 2026 | aantal_t20is = 90 | aantal_t20is_vanjaar = 4 | t20i-rekord = 48/38 (53,33%)<br />(2 gelykop, 2 onbeslis) | t20i-rekord_vanjaar = 0/4<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | wt20-verskynings = 2/10 | eerste_wt20 = [[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] | beste_wt20 = Eerste rondte (in [[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]) | wt20k-verskynings = 8 | eerste_wt20k = 2008 | beste_wt20k = Wenner (in 2023 en 2025) | h_patroon_la = | h_patroon_b = | h_patroon_ra = | h_patroon_broek = | h_linkerarm = | h_liggaam = | h_regterarm = | h_broek = | a_patroon_la = _cream_band | a_patroon_b = _can24_cricket | a_patroon_ra = _cream_band | a_patroon_broek = | a_linkerarm = FF0000 | a_liggaam = FF0000 | a_regterarm = FF0000 | a_broek = FF0000 | t_patroon_la = _can_t20wc26 | t_patroon_b = _can_t20wc26 | t_patroon_ra = _can_t20wc26 | t_patroon_broek = | t_linkerarm = 000000 | t_liggaam = 000000 | t_regterarm = 000000 | t_broek = 000000 | a_titel = }} Die '''Kanadese nasionale krieketspan''' ([[Engels]]: ''Canada national cricket team''; [[Frans]]: ''Équipe du Canada de cricket''), met die bynaam “Maple leafers”, is die nasionale [[krieket]]span wat [[Kanada]] in internasionale krieket verteenwoordig. Krieket word in Kanada deur [[Krieket Kanada]] (''CC'', van Engels en Frans: ''Cricket Canada'') beheer. Kanada is sedert 1968 ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR). Saam met [[Bermudaanse nasionale krieketspan|Bermuda]] en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan|Verenigde State]] is Kanada tradisioneel een van die sterker nasionale krieketspanne van die [[Amerikas]] na die volle lid [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]]. Hoewel Kanada nie gemagtig is om [[Toetskrieket|toetswedstryde]] te speel nie, het die span wel deelgeneem aan [[internasionale eendagwedstryd]]e en [[Eersterangse krieket|eersterangse wedstryde]] (in die IKR Interkontinentale Beker) teen ander nietoetsspelende lande. Die wedywering met die Verenigde State is so sterk in krieket as wat dit in enige ander spansport is en albei spanne ding jaarliks om die K.A. Auty-beker mee. Die wedstryd tussen die twee lande is in der waarheid die oudste internasionale wedywering in krieket en is reeds in 1844 uitgespeel. Kanadese krieket is geneig om ’n laer profiel as die meeste ander sportsoorte in te neem en die span word meestal saamgestel uit uitgewekenes van meer suksesvolle krieketlande. Sulke spelers probeer om ’n vlak van internasionale ervaring te bereik deur vir Kanada te speel wanneer hulle as te oud geag word om vir hul onderskeie nasionale spanne te verskyn. Die Kanadese [[Krieketwêreldbeker 2003]]-span het byvoorbeeld verskeie spelers ingesluit wat in [[Sri Lanka]], [[Indië]], [[Pakistan]] of [[Wes-Indië]] gebore is. Kanada se eerste internasionale wedstryd teen ’n ander span as die Verenigde State was in 1893, toe [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] na Kanada getoer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/60/Other_Matches.html |title=Other matches played by Canada |publisher=Cricket Archive |accessdate=11 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111210006/https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/60/Other_Matches.html |archive-date=11 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Net soos ander assosiaatlede van die IKR het Kanada in 1979 aan sy eerste internasionale toernooi deelgeneem, die IKR-trofee in [[Engeland]], waar Kanada vir die [[Krieketwêreldbeker 1979]] gekwalifiseer het, nadat hulle net na [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] tweede geëindig het. Daarna het Kanada eers weer in 2003 vir ’n krieketwêreldbekertoernooi gekwalifiseer, hoewel hulle die hele tyd een van die toonaangewende assosiaatlede was. Tussen 2006 en 2013 het Kanada beide [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en [[Twintig20|T20I]]-status geniet, nadat hulle vir die [[Krieketwêreldbeker 2007]] en die [[Krieketwêreldbeker 2011]] gekwalifiseer het. Sedert die nuwe Wêreldkrieketliga van stapel gestuur is, het hulle egter nie meer so goed gevaar nie – Kanada was onder die laaste spanne tydens die 2014-krieketwêreldbekerkwalifikasie en die Wêreldkrieketliga se afdeling twee in 2015, en is vervolgens tot die Wêreldkrieketliga se afdeling drie gerelegeer. In 2023 het Kanada sy EDI-status herwin, nadat hulle tydens die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2023 se uitspeelrondte bo [[Papoea-Nieu-Guinese nasionale krieketspan|Papoea-Nieu-Guinee]] geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://emergingcricket.com/insight/cricket-canada-president-talks-odi-status-and-the-return-of-gt20/ |title=Cricket Canada President talks ODI Status and the return of GT20 |publisher=Emerging Cricket |author=Shounak Sarkar |date=22 Mei 2023 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In April 2018 het die IKR besluit om aan al sy lede volle T20I-status toe te ken. Vervolgens word al die [[Twintig20|T20I-wedstryde]] wat Kanada ná 1 Januarie 2019 teen ander IKR-lede speel as ’n volle T20I erken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20 matches between ICC members to get international status |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=26 April 2018 |accessdate=3 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003012749/https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |archive-date=3 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Kanada is tans (Februarie 2026) 19de op die eendagranglys en 19de op die Twintig20-wêreldranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/odi |title=Men's ODI Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=27 Februarie 2026 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=27 Februarie 2026 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Krieket Kanada}} Krieket Kanada (Engels en Frans: ''Cricket Canada'', CC) is in 1892 as die Kanadese Krieketvereniging (Engels: ''Canadian Cricket Association'', CCA; Frans: ''Association canadienne de cricket'', ACC) gestig en verantwoordelik vir die reël van krieket in Kanada. In 1968 het hulle as ’n assosiaatlid by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/canada |title=Cricket Canada |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Krieket Kanada bestuur al die Kanada-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van EDI- en T20I-reekse teen ander spanne, en die reël van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is CC verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Kanadese span. Kinders en jongmense word reeds op skool aan krieket bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander krieketlande beskik Kanada oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Invoering van krieket === [[Lêer:Great Cricket Match 1844 (New York Herald).png|duimnael|Aankondiging van die eerste internasionale krieketwedstryd tussen Kanada en die [[Verenigde State se nasionale krieketspan|Verenigde State]] in die ''New York Herald'', 1844]] Volgens algemene bewerings het Britse soldate ná die Slag van die Abraham-vlakte in 1759 tydens die [[Sewejarige Oorlog]] in Noord-Amerika die krieketspel na Kanada gebring. Die eerste bekende beskrywing van ’n krieketwedstryd dateer uit 1785 en beskryf ’n wedstryd op [[Sint-Helena-eiland]], [[Quebec]],<ref name="Timeline">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/GENERAL/TIMELINES/canada.shtml |title=A Timeline of Canadian Cricket |publisher=Cricket Europe |accessdate=19 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120919225924/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/GENERAL/TIMELINES/canada.shtml |archive-date=19 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> die plek van die latere [[Wêreldtentoonstelling]] 67.<ref name="History">{{en}} {{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/NATIONAL/ICC_MEMBERS/CAN/CCA_HISTORY_11SEP1997.html |title=Cricket in Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=Kevin Boller |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die wortels van die moderne Kanadese krieket lê in die streek Bo-Kanada, veral rondom [[Toronto]], destyds bekend as York. Aan die begin van die 19de eeu het die onderwyser George Anthony Barber die spel daar bekend gemaak en hy word sedertdien “die vader van Kanadese krieket” genoem. In 1827 was hy by die stigting van die ''Toronto Cricket, Skating and Curling Club'' betrokke en in 1829 het hy dié sport by die Bo-Kanada Kollege help vestig. Barber het in 1836 ’n wedstryd tussen die Toronto-krieketklub en die Bo-Kanada Kollege se krieketspan gereël wat deur die kollegespan gewen is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/99/99022.html |title=Toronto Cricket Club v Upper Canada College |publisher=Cricket Archive |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190032/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/99/99022.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedertdien word jaarliks reekse tussen albei spanne uitgespeel en baie nasionale spelers is van albei klubs afkomstig. Van 24 tot 26 September 1844 het Kanada sy eerste internasionale wedstryd teen die [[Verenigde State se nasionale krieketspan|Verenigde State]] voor ’n gehoor van 20&nbsp;000 by die St George’s-krieketklub in Bloomingdalepark in [[New York]], die plek van die latere [[New York-universiteit]] se latere geneeskundige fakulteit, gespeel. Dit was die eerste internasionale wedstryd nog en word as een van die eerste internasionale sportgebeurtenisse in die moderne geskiedenis beskou.<ref name="History" /><ref name="Timeline" /> Kanada, wat onder die benaming “[[Britse Ryk]] se Kanadese Provinsie” verskyn het, het die wedstryd met 23 lopies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-oldest-international-contest-of-them-all-141170 |title=The oldest international contest of them all |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=9 November 2007 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die wedstryd is tot in die 1910’s jaarliks beslis en het die grondslag vir die oudste sportiewe wedywering geleë,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://cricketclub.org/can_usa.html |title=Canada Versus United States of America Cricket 1844 St George Cricket Club Ground, Manhattan, New York |publisher=Cricket Club |accessdate=6 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061006194244/http://cricketclub.org/can_usa.html |archive-date=6 Oktober 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> wat self 30 jaar ouer is as die bekendste wedywering in internasionale krieket, [[Die As]] tussen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] en [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]]. In 1845 is die eerste internasionale wedstryd tussen albei spanne in Kanada beslis en deur die gasheer met 61 lopies gewen.<ref name="Timeline" /> In 1846 is die Kanadese span deur die Verenigde State in New York op 28 lopies uitgeboul, die laagste telling vir die nasionale span nog.<ref name="History" /> In 1853 is Kanada in [[Harlem]] vir die eerste keer deur die Verenigde State verslaan.<ref name="Timeline" /> Die snelbouler [[Joel Bradbury]] het in 1854 in Toronto teen die Verenigde State nege paaltjies vir ses lopies geneem, waarna die gaste op net 32 lopies uitgeboul is. Tot op hede is dit die Verenigde State se laagste telling teen Kanada.<ref name="History" /> === Verspreiding in die 19de eeu === [[Lêer:Fred Lillywhite.JPG|duimnael|Fred Lillywhite in sy tent (''The English Cricketers’ Trip to Canada and the United States in 1859)'']] [[George Parr]] het in 1859 ’n Engelse span op hul toer na Kanada aangevoer, dit was die eerste internasionale kriekettoer nog.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/nov/11/cricket-tour-1859-north-america |title=One tour to start them all: how English cricketers blazed a trail 150 years ago |publisher=[[The Guardian]] |author=Frank Keating |date=11 September 2009 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Ná dié toer het [[Fred Lillywhite]] die boek ''The English Cricketers’ Trip to Canada and the United States in 1859'' geskryf, wat die volgende jaar uitgegee en een van die oudste krieketboeke nog is.<ref name="History" /> Tydens die toer, wat ook die Verenigde State ingesluit het, het die span al sy vyf wedstryde gewen teen spanne wat uit 22 spelers saamgestel is, waaronder wedstryde teen die nasionale spanne van Kanada en die Verenigde State. Tydens die toer is ook uitstallingswedstryde gespeel en twee uitstappies na die [[Niagara-waterval]] onderneem. In 1868 en 1872 het verdere toere deur Engelse spanne na Noord-Amerika gevolg, waartydens die gaste ook teen Kanada en die Verenigde State te staan gekom het. Hierdie toere was suiwer finansiële ondernemings. Die meeste wedstryde is “teen kanse” gespeel om ’n gebalanseerde wedstryd moontlik te maak; die tuisspan is toegelaat om meer as elf spelers in te span (meestal 22).<ref>{{en}} {{cite book |author=Alan Gibson |title=The Cricket Captains of England |publisher=The Pavilion Library |year=1989 |isbn=1-85145-390-3 |pages=4–7}}</ref> Wanneer Kanada in 1867 ’n land geword het, was krieket so gewild dat dit deur die eerste eerste minister [[John A. Macdonald]] as nasionale sport benoem is.<ref name="History" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.canadiancricket.org/images/Reebok%20and%20Cricket%20Canada%20Enter%20into%20Multi-Year%20Sponsorship%20Agreement.pdf |title=Reebok and Cricket Canada Enter into Multi-Year Sponsorship Agreement |page=2 |publisher=Krieket Kanada |date=23 November 2010 |accessdate=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923200126/http://www.canadiancricket.org/images/Reebok%20and%20Cricket%20Canada%20Enter%20into%20Multi-Year%20Sponsorship%20Agreement.pdf |archive-date=23 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.canadacricket.com/history/pre-confederation.htm |title=Cricket in Canada: An historical chronology before Confederation |publisher=Krieket Kanada |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://exhibits.library.utoronto.ca/exhibits/show/canadianlawandidentity/racespaceplace/racespaceplacecricket |title=Canada’s Forgotten National Sport · Canadian Law and Canadian Identity · Exhibits |publisher=exhibits.library.utoronto.ca |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Ná die einde van die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] het egter [[bofbal]] uit die Verenigde State begin versprei, wat ’n agteruitgang van krieket in Kanada tot gevolg gehad het, ondanks toere deur Engelse en Australiese spanne. Tydens die derde Engelse toer in 1872, aangevoer deur [[Robert Allan Fitzgerald]], het [[W.G. Grace]] saam na Kanada getoer en teen die Toronto-krieketklub 142 lopies aangeteken. Dié rekord het vir 100 jaar bly staan en was die beste kolfbeurt deur ’n Engelse kolwer in Kanada.<ref name="History" /> In 1878 het die Australiese span, aangevoer deur [[Dave Gregory]], sy eerste toer na Kanada aangepak en in 1893 teruggekeer om Kanada met ’n beurt te verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/4/4061.html |title=Canada v Australians, 1893 |publisher=Cricket Archive |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190034/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/4/4061.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In hierdie jare met talle krieketbedrywighede in die ooste van die land het die sport ook in Wes-Kanada meer gewild geword. In 1864 is die ''North West Cricket Club'' in [[Winnipeg]] gestig en in 1876 het die ''Victoria Cricket Club'' aan die weskus gevolg. Op hierdie twee klubs het verdere in die [[Prêrieprovinsies]], [[Alberta]] en [[Brits-Columbië]] gevolg. Daarmee het krieket ook wes van [[Ontario]] begin vestig en word sedertdien landswyd uitgeoefen.<ref name="History" /> === Eerste oorsese toere === [[Lêer:Cricket match, McGill campus, Montreal, QC, about 1890 (5351473247).jpg|duimnael|’n Krieketwedstryd by die [[McGill Universiteit]], [[Montreal]]]] Gedurende [[somer]] 1880 het vir die eerste keer ’n Kanadese span onder hul kaptein Thomas Dale ’n toer na Engeland onderneem, waartydens hulle onder andere die [[Marylebone-krieketklub]] (MCC) ontmoet het; Kanada het vier oorwinnings aangeteken, vyf nederlae gely en agt wedstryde het onbeslis geëindig.<ref name="Timeline" /> Die plaaslike owerhede het dié span egter nie amptelik erken nie, wat toe tot talle probleme gelei het. Dale is tydens die eerste wedstryd teen [[Leicestershire]] in hegtenis geneem, omdat hy met ’n droster van die [[Britse Leër]] verwar is. Vervolgens het T.D. Phillips van Kanada na Engeland gereis om as kaptein oor te neem, maar die toer is voorheen gekanselleer en die Kanadese span het huis toe gereis. In 1887 het die eerste amptelike Kanadese span na Engeland getoer, aangevoer deur die veelsydige [[Edward Ogden]]. Hulle het teen verskeie county clubs gespeel, waarby alle spanne ewe veel spelers gebruik het. Die Kanadese het oorwinnings oor [[Ierse nasionale krieketspan|Ierland]], [[Derbyshire]], [[Warwickshire]] en Leicestershire aangeteken. Ogden het ook ’n goeie toer gehad en tellings van 98 lopies teen [[Durham]] en 133 lopies teen [[Hampshire]] aangeteken; in die wedstryd teen die MCC op [[Lord’s]] het hy nege paaltjies vir 83 lopies geneem.<ref name="History" /> Tydens die toer het Kanada die reekse van twee wedstryde elk teen Ierland en [[Skotse nasionale krieketspan|Skotland]] met 0–1 verloor, van die 15 wedstryde in Engeland het hulle twee gewen.<ref name="Timeline" /> Tussen 1888 en 1890 het Kanada drie wedstryde teen Ierland gespeel, waarvan Ierland een gewen met die ander twee wat onbeslis geëindig het. In 1892 is die Kanadese Krieketvereniging gestig, waardeur die sport landswyd gereël kon word. Reeds in 1880 is in Ontario die eerste provinsiale beheerliggaam gestig, verdere het gevolg in 1895 in [[Manitoba]], in 1902 in [[Quebec]], in 1910 in [[Alberta]] en [[Saskatchewan]], in 1922 in [[Brits-Columbië]], in 1967 in [[Nova Scotia]] en in 1980 in [[Nieu-Brunswyk]]. Gedurende die 1890’s het die wedersydse wedstryde met die Verenigde State nuwe gewildheid verkry met die twee glo beste veelsydiges in die Noord-Amerikaanse krieketgeskiedenis: Die Amerikaanse [[Bart King]] en die Kanadese [[Jack Laing]]. Albei spelers het die plaaslike krieket vir amper 20 jaar oorheers en groot gehore het hulle tweestryde dopgehou. Laing het in 13 wedstryde vir Kanada teen die Verenigde State, Ierland, Australië en Engeland gespeel. Gedurende sy internasionale loopbaan het hy altesaam 77 paaltjies met sy vinnige swaai boulwerk geneem. In die 1895-wedstryd in Toronto het hy die Amerikaanse kolforde versteur, nadat hy in die eerste kolfbeurt sewe paaltjies vir 21 lopies geneem en sodoende die eerste internasionale driekuns met die paaltjies van J.W. Sharp, S. Goodman en L.K. Mallinkrodt geneem het. In die daaropvolgende jaar het hy nog beter geboul en in Manheim, [[Pennsilvanië]], ses paaltjies vir 17 lopies en agt paaltjies vir 37 lopies geneem, waarmee hy ’n Kanadese boulrekord opgestel het wat vandag nog bestaan. Laing het ook as kolwer uitgeblink: In die wedstryd vir die Wanderers-krieketklub teen die Douglaspark-krieketklub in 1903 in [[Chicago]] het hy 249 lopies aangeteken, waarmee hy saam met J.G. Davis, wat 103 onoorwonne lopies aangeteken het, met die vennootskap om die vierde paaltjie van 313 lopies ’n nuwe rekord in Noord-Amerikaanse krieket opgestel het. In 1906 het King teen Kanada agt paaltjies vir net 17 lopies geneem.<ref name="History" /> Wedstryde teen die Verenigde State het gereeld voortgegaan tot die onderbreking in 1912.<ref name="History" /> Tydens die Australiese besoek in 1893 het Kanada vir die eerste keer teen ’n ander nasionale span as die Verenigde State te staan gekom,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/60/Other_Matches.html |title=Other matches played by Canada |publisher=Cricket Archive |accessdate=11 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111210006/https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/60/Other_Matches.html |archive-date=11 Januarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> maar hulle is met ’n beurt verslaan.<ref name="Timeline" /> In 1913 het die Australiërs ’n Noord-Amerikaanse toer vir 53 wedstryde onderneem en net een nederlaag teen die Germantown-krieketklub uit [[Philadelphia]] gely. In die wedstryd teen Vancouver het die Australiërs 633 lopies vir die verlies van agt paaltjies aangeteken, die hoogste beurttelling in Kanadese krieket. Daarteenoor is die Winnipeg Krieketvereniging op ses lopies uitgehaal, wat as die laagste telling in Kanadese krieket beskou word. Die Australiër [[Charlie Macartney]] het op die toer met 2390 lopies teen ’n kolfgemiddelde van 45.92 uitgeblink, waaronder sewe honderdtalle; daarbenewens het hy 189 paaltjies met ’n boulgemiddelde van 3.81 geneem. Hierdie individuelle prestasies word dalk nie meer aangeteken nie, aangesien dit as onwaarskynlik beskou word dat só ’n omvangryke toer weer deurgevoer sal word.<ref name="History" /> Op die toer is ook twee [[Eersterangse krieket|eersterangse wedstryde]] teen ’n gesamentlike Amerikaans-Kanadese span beslis, wat albei deur die gaste gewen is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/9/9072.html |title=Canada and United States of America v Australians |publisher=Cricket Archive |date=7 Julie 1913 |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190030/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/9/9072.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/9/9155.html |title=Australia in North America 1913 |publisher=Cricket Archive |date=25 Augustus 1913 |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190041/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/9/9155.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die wedstryd in Toronto was die eerste eersterangse wedstryd in Kanada.<ref name="Timeline" /> === Tussenoorlogse tydperk === In 1922 het Norman Seagram, wat van ’n bekende entrepreneurfamilie afkomstig was, ’n Kanadese span saamgestel, wat ’n suksesvolle toer na Engeland onderneem het. In 1932 het die Australiërs onder hul kaptein [[Vic Richardson]] Kanada besoek, onder die spelers was ook die bekende [[Donald Bradman]]. Dié toer word, ten spyte van die [[Groot Depressie]] se impak, as ’n groot sukses beskou. In die wedstryd teen Wes-Ontario in [[Guelph]] het Bradman 260 lopies aangeteken. Dié kolfbeurt was vir 58 jaar ’n Kanadese rekord, totdat dit deur die regshandige kolwer [[Don Maxwell]] oortref is, toe hy in 1990 tydens die ''Toronto & District Cricket Association'' se toernooi vir die York-universiteitskrieketklub 280 onoorwonne lopies teen die Commonwealth-krieketklub aangeteken het. In die wedstryd tussen die Ridley College en die Australiese gaste in [[St. Catharines]] het [[Clarke Bell]] met 109 onoorwonne lopies die enigste honderdtal teen die Australiese besoekers tydens hul 1932-toer aangeteken. Bell het later een van die beste kolwers in die Kanadese krieketgeskiedenis geword. In sy kort loopbaan het hy altesaam 16 honderdtalle aangeteken en ook in die John Ross Robertson-trofee (die Kanadese krieket se klubtoernooi) goed presteer. In sy altesaam 25 kolfbeurte het hy 1401 lopies aangeteken, waaronder vyf honderdtalle, met ’n persoonlike rekord van 193 lopies in die Toronto-krieketklub se wedstryd teen die Bell Telegraph-krieketklub in 1930. Sy laaste kolfgemiddelde in die toernooi was ’n uitstekende 70.05 lopies in een kolfbeurt. Hy is egter tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die [[Aanval op Dieppe]] op 19 Augustus 1942, drie dae voor sy 32ste verjaarsdag, dood. ’n Ander talentvolle krieketspeler, wat tydens die Australiese toer na Kanada uitgeblink het, was [[Greg Wenman]] uit Brits-Columbië. Hy word as een van die produktiefste lopiemakers in Kanadese krieket beskou. In sy loopbaan oor 40 jaar het hy 37 honderdtalle aangeteken, waaronder drie honderdtalle binne vier dae tydens die Wes-Kanadese toernooi 1929 in [[Regina]]. Die enigste Noord-Amerikaanse krieketspeler, wat meer honderdtalle as Wenman aangeteken het, was die Amerikaanse Bart King met 38.<ref name="History" /> Ten spyte van finansiële probleme gedurende die 1930’s het Kanada onder sy kaptein Billy Bell in 1936 ’n ambisieuse toer na Engeland aangepak. Die span is onder die patronaatskap van die destydse minister van finansies, [[Robert Charles Matthews]], saamgestel. Voor die Tweede Wêreldoorlog was hy ’n groot borg van Kanadese krieket. Die span het sportgeskiedenis gemaak, toe hulle die MCC op Lord’s met 76 lopies geklop en sodoende die eerste oorwinning van ’n Kanadese span oor ’n Engelse span aangeteken het. ’n Uitstekende speler in die Kanadese 1936-span was die veelsydige [[Lloyd Percival]], ’n kundige in fisieke fiksheid. Sy broer Gordon, wat in 1931 binne 42 minute ’n honderdtal vir die Yorkshire-krieketklub teen die Rosedale-krieketklub in Toronto aangeteken het, was ook deel van die span. Die eerste 50 lopies het hy binne 17 minute aangeteken en hy is eindelik op 177 lopies, wat hy binne 80 minute gemoker het, uitgeboul. In 1954 het ’n derde broer saam met die Kanadese span na Engeland getoer.<ref name="History" /> === Naoorlogse tydperk === Ná die Tweede Wêreldoorlog het emigrante uit die [[Britse Statebond]] die Kanadese krieket laat herleef, waarby veral [[Lewis Gunn]] en [[Donald King]] noemenswaardig is. Hierby is hulle ondersteun deur [[Charles D. Wilson]], wat meer as 50 jaar aan krieket in Ontario gewy het. Gunn het ’n groep entoesiastiese krieketondersteuners rondom hom versamel en in 1947 het hy saam met die beheerliggaamspresident Billy Bell in Toronto ’n nuwe nasionale kampioenskap tussen die [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsies van Kanada]] van stapel gestuur. Ontario het die eerste toernooi om die Bracht-trofee gewen. In dié tyd van hernuwing is die gewilde toere uit die vroeë jare hervat.<ref name="History" /> In 1951 het die MCC onder sy kaptein R.W.V. Robins Kanada besoek;<ref name="History" /> die eersterangse wedstryd by die ''Toronto Cricket, Skating and Curling Club'' het die besoekers met 151 lopies gewen.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Norman Preston |title=Wisden Cricketers’ Almanack 1952 |edition=1 |publisher=Sporting Handbooks |year=1952 |pages=898–902}}</ref> Daarop het die suksesvolle 1954-toer na Engeland gevolg, waartydens Kanada onder sy kaptein [[Basil Robinson]] in 18 wedstryde gespeel het, waaronder vier eersterangse wedstryde, insluitende dié teen [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]], wat destyds ook in Engeland was, maar ook teen [[Essex]], Warwickshire en [[Yorkshire]].<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/ENG/1954_ENG_Canada_in_England_1954.html |title=Canada in England, 1954 |publisher=Cricket Archive |accessdate=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134648/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/ENG/1954_ENG_Canada_in_England_1954.html |archive-date=24 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1958 het Pakistan, aangevoer deur [[Imtiaz Ahmed]], Kanada besoek.<ref name="History" /> In 1959 het die MCC onder sy kaptein [[Dennis Silk]] weer Kanada besoek en ’n driedaagse wedstryd teen ’n Kanadese keurspan in Toronto gespeel, wat die gaste met tien paaltjies gewen het. Die gaste het op hul hele toer onoorwonne gebly en die meeste wedstryde met groot tellings gewen, maar hulle het ook in ’n taai gelykop teen die Toronto-krieketklub gespeel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Norman Preston |title=Wisden Cricketers’ Almanack 1960 |edition=1 |publisher=Sporting Handbooks |year=1960 |pages=870–71}}</ref> In 1967 het die MCC, weer onder Silk, na Kanada teruggekeer; dié toer was deel van Kanada se eeufees.<ref name="History" /> In die dekade het die [[Internasionale Krieketraad|Imperiale Krieketkonferensie]] (IKR) beplan om aan Kanada [[Toetskrieket|toetsstatus]] toe teken, maar Kanada self het dié idee verwerp, aangesien hulle van mening was dat die Kanadese nasionale krieketspan nie aan die standaard voldoen het nie, en dat hulle verdere mededinging teen volle lede nodig gehad het en hul gehalte van plaaslike krieket ook moes verhoog. Maar die dinge het nie volgens hul planne verloop nie en dit sou nog ’n verdere 50 jaar neem totdat Kanada weer in ’n eersterangse wedstryd speel. Donald King het die goeie samewerking met Billy Bell, Lewis Gunn en Charlie Wilson voortgesit en ná samesprekings met Amerikaanse verteenwoordigers, aangevoer deur John I. Marder, is in 1963 die internasionale reekse tussen albei spanne in Toronto hervat. Later het Marder ’n boek oor Noord-Amerikaanse krieket geskryf: ''The International Series, the history of the United States and Canada at cricket''.<ref name="History" /> In die eerste toer ná die hervatting in dieselfde jaar het [[Ray Nascimento]] in die wedstryd in Toronto 176 lopies aangeteken, waarmee hy die ou rekord van 111 lopies deur F.W. Terry uit die jaar 1895 verbeter het. Sy uitstekende kolfbeurt het aan Kanada ’n rekordtelling van 403 lopies vir die verlies van ses paaltjies besorg, wat eers in 1985 oortref is, toe Kanada in Toronto 437 lopies vir die verlies van agt paaltjies aangeteken het, ook teen die Verenigde State. Sedert 1968 is Kanada ’n assosiaatlid van die Internasionale Krieketraad. Die beste kolfbeurt van ’n span teen Kanada het in 1984 ’n [[Jamaika]]anse keurspan in [[Kingston, Jamaika|Kingston]] met 374 lopies vir die verlies van agt paaltjies aangeteken.<ref name="History" /> === Eerste deelnames aan krieketwêreldbekertoernooie === In 1973 het Kanada op die ''Toronto Cricket, Skating and Curling Club'' teen Ierland gelykop gespeel,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/100/100626.html |title=Canada XI v Ireland, 1973 |publisher=Cricket Archive |date=16 September 1973 |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190043/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/100/100626.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> nadat [[Ivan Anderson]] ’n Ierse rekordtelling van 198 onoorwonne lopies aangeteken het.<ref name="Timeline" /> In die daaropvolgende jaar het Kanada weer ’n toer na Engeland aangepak. Dié toer was van ’n laer gehalte as die 1954-toer met Kanada wat teen klubspanne, tweede countyspanne en kleiner counties te staan gekom het.<ref name="Timeline" /> Kanada het tydens die toer ’n wenrekord van 4/6 aangeteken met ’n verdere ses wedstryde wat onbeslis geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/ENG/1974_ENG_Canada_in_England_1974.html |title=Canada in England, 1974 |publisher=Cricket Archive |accessdate=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134724/http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/ENG/1974_ENG_Canada_in_England_1974.html |archive-date=24 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gedurende die krieketseisoen 1975 het die Wes-Kanadese span ’n sensasie behaal, toe hulle die besoekende Australiese span onder hul kaptein [[Ian Chappell]], wat vroeër aan die [[Krieketwêreldbeker 1975]] deelgeneem het, in Toronto met vyf paaltjies geklop het. [[Franklyn Dennis]] het 57 onoorwonne lopies teen die Australiese boulers [[Dennis Lillie]], [[Max Walker]] en [[Allan Hurst]] aangeteken. Voorheen het die Kanadese boulers [[Jitu Patel]], [[Rick Stevens]] en [[Roy Callender]] die besoekers op 159 lopies uitgeboul en sodoende die pad vir hul kolwers gebaan.<ref name="History" /> Hulle is nie vir die eerste Krieketwêreldbeker 1975 uitgenooi nie en in 1979 het Kanada aan die eerste IKR-trofee deelgeneem. Hulle het die eindstryd van dié toernooi gehaal, wat hulle teen [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] verloor het, waarmee hulle vir die [[Krieketwêreldbeker 1979]] gekwalifiseer en gelyktydig EDI-status ontvang het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT79/ICCT79_PREVIEW |title=ICC Trophy 1979 – background |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die krieketwêreldbekertoernooi, waartydens Kanada sy eerste EDI-wedstryde gespeel het, het egter nie suksesvol verloop nie, nadat hulle al hul drie groepwedstryde teen Pakistan, Engeland en Australië verloor het en vroeg uit die toernooi geskakel is.<ref name="Timeline" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-retain-their-title-264379 |title=West Indies retain their title |publisher=ESPNcricinfo |date=25 Oktober 2006 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Nogtans het Kanada homself as een van die leidende geassosieerde krieketlande gevestig.<ref name="History" /> Kanada het in 1982 en 1986 weer aan die IKR-trofee deelgeneem. Hulle het egter nie daarin geslaag om hul sukses van 1979 te herhaal nie, nadat hulle tydens albei toernooie versuim het om vanaf die eerste rondte te vorder.<ref name="Timeline" /> Vervolgens het Kanada die [[krieketwêreldbeker]]toernooie in [[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] en [[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] misgeloop. Verdere internasionale wedstryde gedurende die 1980’s sluit in ’n onbesliste wedstryd teen Ierland in 1981,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/100/100648.html |title=Canada in Ireland, 1981 |publisher=Cricket Archive |date=7 Junie 1981 |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190052/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/100/100648.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en ’n nederlaag teen [[Barbados]] met drie paaltjies.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/49/49335.html |title=Canada in Barbados, 1987/88 |publisher=Cricket Archive |date=5 November 1987 |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218190045/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Scorecards/49/49335.html |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gedurende die 1990’s het Kanada tydens die drie IKR-trofeë in 1990, 1994 en 1997 elk die tussenrondte gehaal en vervolgens die krieketwêreldbekertoernooie in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] en [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] misgeloop. Vanaf 1996 het hulle ook aan die Wes-Indiese EDI-toernooi deelgeneem. Tydens die [[Statebondspele]] 1998 se kriekettoernooi het Kanada ná swak nederlae teen Australië, Indië en Antigua nie daarin geslaag om vanaf die eerste rondte te vorder nie.<ref name="Timeline" /> Aan die einde van die 1990’s het Kanada verskeie EDI-reekse tussen die twee aartsvyande Indië en Pakistan aangebied (in 1996, 1997 en 1998), was almal as “vriendskapbeker” beslis is, maar hulle het nie self teen albei spanne te staan gekom nie. Vir 1999 was ’n verdere aanbieding van dié reeks beplan, maar ná die uitbreek van die [[Kargil-oorlog]] tussen albei lande het Wes-Indië ingespring en teen albei spanne elk gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/153873.html |title=DMC Festival, 1999–2000 |publisher=Wisden |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> === In die nuwe millennium === In 2000 het Kanada die eerste Amerikastrofee aangebied en dié toernooi gewen. Die daaropvolgende jaar het hulle na [[Sri Lanka]] getoer, maar hul hoogtepunt in dié jaar was die aanbieding van die IKR-trofee. Hulle het in dié toernooi derde geëindig en vervolgens vir die [[Krieketwêreldbeker 2003]] in [[Suid-Afrika]] gekwalifiseer. Tydens die IKR-trofee het [[John Davison]] verskyn, wat een van Kanada se mees suksesvolle spelers sou word.<ref name="John Davison">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/john-davison-23852 |title=John Davison |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In voorbereiding op die Krieketwêreldbeker 2003 het Kanada baie wedstryde gespeel en in April 2002 [[Argentinië]] besoek, waar hulle die Amerikastrofee naas hul mededinger uit die Verenigde State in die tweede plek afgesluit het, waarop ’n vyfde plek tydens die Sesnasiesuitdaagtoernooi 2002 in [[Namibië]] gevolg het. In dieselfde jaar het Wes-Indië se tweede span Kanada besoek, die gasheer het die EDI-reeks met 2–1 gewen en in die tweedaagse wedstryd onbeslis gespeel. Dit is opgevolg deur Kanada se beste vertoning tydens die Wes-Indiese EDI-beker, nadat hulle twee groepwedstryde gewen en die halfeindstryd net naelskraap misgeloop het. Tydens die Krieketwêreldbeker 2003 het Kanada gemengde resultate aangeteken. Hulle het dié toernooi met hul eerste EDI-oorwinning begin, toe hulle die volle lid [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]] met 60 lopies verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-overwhelm-bangladesh-in-durban-upset-126573 |title=Canada overwhelm Bangladesh in Durban upset |publisher=ESPNcricinfo |author=Samanth Subramanian |date=12 Februarie 2003 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Daarop is hulle deur [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] met vier paaltjies geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/kenya-defeat-brave-canada-by-four-wickets-126699 |title=Kenya defeat brave Canada by four wickets |publisher=ESPNcricinfo |author=Stephen Lamb |date=15 Februarie 2003 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Aansluitend is hulle deur Sri Lanka op net 36 lopies uitgeboul, die destyds laagste EDI-telling, en hulle het met nege paaltjies verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/sri-lanka-boost-nrr-with-crushing-victory-126809 |title=Sri Lanka boost NRR with crushing victory |publisher=ESPNcricinfo |author=Charlie Austin |date=19 Februarie 2003 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In die daaropvolgende wedstryd teen Wes-Indië het John Davison die vinnigste honderdtal nog aangeteken, maar Kanada is nogtans met sewe paaltjies verslaan en sodoende uit die toernooi geskakel.<ref name="John Davison" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-win-despite-record-davison-hundred-126909 |title=West Indies win despite record Davison hundred |publisher=ESPNcricinfo |author=Keith Lane |date=23 Februarie 2003 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Hulle is eindelik deur [[Proteas|Suid-Afrika]] met 118 lopies<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-complete-protracted-win-over-canada-127029 |title=South Africa complete protracted win over Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=Anand Vasu |date=27 Februarie 2003 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> en deur [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] met vyf paaltjies geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-pour-on-the-runs-but-fate-out-of-their-hands-130166 |title=New Zealand pour on the runs, but fate out of their hands |publisher=ESPNCricinfo |author=Lynn McConnell |date=4 Maart 2003 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In 2004 het hulle tydens die Interkontinentale Beker die eindstryd gehaal en is toe deur Skotland geklop. Hul hoogtepunt tydens dié toernooi was die wedstryd teen die mededingers uit die Verenigde State in [[Fort Lauderdale]], toe John Davison in die beste boulwerk sedert [[Jim Laker]] se 19 paaltjies teen Australië tydens die As-toer 1956 geslaag het.<ref name="John Davison" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/davidson-s-astounding-performance-leads-canada-to-victory-139187 |title=Davidson's astounding performance leads Canada to victory |publisher=ESPNcricinfo |author=Dave Liverman |date=30 Mei 2004 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die Amerikastrofee in [[Bermuda]] in dieselfde jaar was hulle ook suksesvol en het dié toernooi gewen. Tydens die Interkontinentale Beker 2005 het hulle as tweede in hul groep nie die halfeindrondte gehaal nie. Tydens die IKR-trofee 2005 het Kanada weer die derde plak gehaal, waardeur hulle vir die tydperk van 2006 tot die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2009 EDI-status bespreek en vir die [[Krieketwêreldbeker 2007]] gekwalifiseer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/holland-claim-500-000-prize-213259 |title=Holland claim $500,000 prize |publisher=ESPNcricinfo |date=11 Julie 2005 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In 2006 het Kanada al sy wedstryde tydens die Sesnasiesuitdaagtoernooi verloor en dié toernooi in die [[Verenigde Arabiese Emirate]] in die laaste plek afgesluit. Tydens die Interkontinentale Beker 2006 het hulle die eindstryd gehaal, maar hulle is deur Ierland verslaan. Tydens die Amerikastrofee in Augustus het hulle Argentinië en die mededinger uit die Verenigde State geklop, maar hulle is deur die [[Kaaimanseilande]] en die latere kampioen Bermuda verslaan, destyds hul swakste prestasie in dié toernooi. Tydens die Interkontinentale Beker 2007/08 het hulle nog swakker gevaar en is reeds in die groepfase uitgeskakel. Nadat Kanada tydens die Wêreldkrieketliga se afdeling een 2007 reeds in die groepfase uitgeskakel is, het hulle die eerste [[T20I-wêreldbeker 2007]] in Suid-Afrika misgeloop. Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2007]] in Wes-Indië is hulle deur Kenia met sewe paaltjies geklop,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2006-07-125929/canada-vs-kenya-3rd-match-group-c-247459/match-report |title=Tikolo stars as Kenya ease past Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=14 Maart 2007 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> deur Engeland met 51 lopies<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2006-07-125929/canada-vs-england-11th-match-group-c-247467/match-report |title=England make hard work of vital win |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=18 Maart 2007 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> en deur Nieu-Seeland met 114 lopies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2006-07-125929/canada-vs-new-zealand-18th-match-group-c-247475/match-report |title=New Zealand click in to shape |publisher=ESPNcricinfo |author=Will Luke |date=22 Maart 2007 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In Junie en Julie 2008 het Kanada Bermuda vir drie EDIs en Interkontinentale Bekerwedstryde teen Bermuda en Skotland gehuisves. In Augustus het Kanada Ierland vir die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2008 besoek. Hulle het egter nie daarin geslaag om vir die [[T20I-wêreldbeker 2009]] in Engeland te kwalifiseer nie, nadat hulle die kwalifisering in die vyfde plek afgesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2008-353665/canada-vs-kenya-5th-match-354457/match-report |title=Canada peak too late |publisher=ESPNcricinfo |author=John Ward |date=5 Augustus 2008 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In die laat [[somer]] van 2008 het Wes-Indië en Bermuda Kanada vir die Scotiabank EDI-reeks besoek. Die gasheer het Bermuda geklop en in die eindstryd teen Wes-Indië te staan gekom. Die Wes-Indiese kaptein [[Chris Gayle]] het sy 16de EDI-honderdtal aangeteken en sy span in King City na ’n maklike oorwinning met sewe paaltjies geneem. Tydens die Scotiabank EDI-reeks is die talentvolle [[Rizwan Cheema]] ontdek, wat tydens die ''Al Barakah T20 Canada 2008/09'' uitgeblink het. Aan dié toernooi het naas die gasheer ook Pakistan, Sri Lanka en [[Zimbabwiese nasionale krieketspan|Zimbabwe]] deelgeneem. Kanada het twee wedstryde verloor en in een onbeslis gespeel, maar Kanada het die onbesliste wedstryd se uitbouling verloor, waardeur hulle vir dié wedstryd geen punte ontvang het nie. Sri Lanka het die toernooi gewen, nadat hulle in die eindstryd Pakistan geklop het. Die toernooi sou na verwagting die volgende vier jaar jaarliks gespeel word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-sign-five-year-deal-for-more-tournaments-373786 |title=Canada sign five-year deal for more tournaments |publisher=ESPNcricinfo |date=13 Oktober 2008 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Aan die einde van November 2008 het Kanada aan die Amerikastrofee in [[Florida]] deelgeneem. Die Verenigde State het ná jare se wanorde in hul beheerliggaam daarin geslaag om saam te trek en dié toernooi te wen. Kanada het die toernooi volgens lopietempo na Bermuda in die derde plek afgesluit, nadat die direkte ontmoeting weens reën afgelas is. In April 2009 het Kanada aan die T20I-wêreldbekerkwalifisering deelgeneem. Nadat hulle die beste span in jare saamgestel het, het hulle die groepfase oorheers en die kwalifisering in die tweede plek afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-qualifiers-2009-384067/canada-vs-ireland-final-390251/match-report |title=Porterfield and Johnston lead Ireland romp |publisher=ESPNcricinfo |author=Will Luke |date=19 April 2009 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Met dié prestasie het Kanada vir die [[Krieketwêreldbeker 2011]] in Indië, Bangladesj en Sri Lanka gekwalifiseer. Hulle is egter deur Sri Lanka met 210 lopies verslaan,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/sri-lanka-vs-canada-3rd-match-group-a-433560/match-report |title=Jayawardene ton sinks outclassed Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=Sahil Dutta |date=20 Februarie 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> deur Zimbabwe met 175 lopies,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/canada-vs-zimbabwe-12th-match-group-a-433570/match-report |title=Spinners dominate in 175-run win |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=28 Februarie 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> deur Pakistan met 46 lopies,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/canada-vs-pakistan-17th-match-group-a-433574/match-report |title=Afridi's five seals Pakistan victory |publisher=ESPNcricinfo |author=Sahil Dutta |date=3 Maart 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> deur Nieu-Seeland met 97 lopies<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/canada-vs-new-zealand-30th-match-group-a-433587/match-report |title=New Zealand ease to 97-run victory |publisher=ESPNcricinfo |author=Liam Brickhill |date=13 Maart 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> en deur Australië met sewe paaltjies;<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/australia-vs-canada-35th-match-group-a-433592/match-report |title=Rusty Australia swamp fighting Canada |publisher=ESPNcricinfo |author=George Binoy |date=16 Maart 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> hul enigste oorwinning was oor Kenia met vyf paaltjies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2010-11-381449/canada-vs-kenya-23rd-match-group-a-433580/match-report |title=Canada coast to win in basement battle |publisher=ESPNcricinfo |author=Siddarth Ravindran |date=7 Maart 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> === Misgelope toernooie === [[Lêer:Cricketer0001.jpg|duimnael|Kanadese spelers tydens ’n wedstryd teen [[Nederlandse nasionale krieketspan|Nederland]], 2013]] Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2010 het Kanada al sy groepwedstryde verloor en sodoende die [[T20I-wêreldbeker 2010]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2009-10-410068/united-arab-emirates-vs-canada-9th-match-group-b-439504/match-report |title=Superb UAE win three out of three |publisher=ESPNcricinfo |date=10 Februarie 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2012 het ietwat beter verloop, toe hulle in die sesde plek geëindig het, maar nogtans die [[T20I-wêreldbeker 2012]] misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2011-12-532912/canada-vs-scotland-68th-match-5th-place-play-off-546473/match-report |title=Scotland claim fifth in dramatic finish |publisher=ESPNcricinfo |date=23 Maart 2012 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2013 vir die [[T20I-wêreldbeker 2014]] het Kanada weer swakker gevaar en net die twaalfde plek gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2013-14-660011/canada-vs-kenya-59th-match-11th-place-play-off-660209/match-report |title=Ahmed five-for helps USA avoid last-place finish |publisher=ESPNcricinfo |date=26 November 2013 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In 2010 het die IKR aangekondig dat aan die [[Krieketwêreldbeker 2015]] in [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] net tien spanne mag deelneem, wat dit vir assosiaatlede moeilik sou maak om hoegenaamd te kwalifiseer. Die beheerliggaam Krieket Kanada het sy teleurstelling met hierdie besluit bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-news-canada-unhappy-with-reduced-world-cup-482134 |title=Canada unhappy with reduced World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Tariq Engineer |date=17 Oktober 2010 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die IKR het sy besluit later teruggeneem, maar vir die [[Krieketwêreldbeker 2019]] ’n vermindering op tien spanne aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/new-zealand-in-india-2016/top-stories/icc-reinstates-associates-for-2015-world-cup-10-teams-in-2019/articleshow/9025042.cms?referral=PM |title=ICC reinstates associates for 2015 World Cup, 10 teams in 2019 |publisher=[[The Times of India]] |date=29 Junie 2011 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In Januarie 2014 het Kanada, ná ’n swak vertoning tydens die krieketwêreldbekerkwalifisering 2014 in Nieu-Seeland, nadat hulle reeds in die groepfase uitgeskakel is, beide sy EDI- en T20I-status verloor, waarvolgens hulle tot die daaropvolgende kwalifiseringsrondte geen verdere grootskaalse internasionale krieket kon speel nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/netherlands-kenya-and-canada-lose-odi-status-714845 |title=Netherlands, Kenya and Canada lose ODI status |publisher=ESPNcricinfo |date=1 Februarie 2014 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In 2015 het Kanada aan die T20I-wêreldbekerkwalifisering in Ierland en Skotland deelgeneem, hulle het egter geen van hul groepwedstryde gewen nie en is met die laaste plek in hul groep uitgeskakel. Tydens sy eerste wedstryd teen Kenia in [[Edinburg]] het Kanada 143 lopies in sy 20 kolfbeurte aangeteken en vyf paaltjies verloor. In antwoord daarop het [[Irfan Karim]] in 54 aflewerings 74 lopies aangeteken en Kenia na ’n oorwinning met sewe paaltjies geneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2015-875401/canada-vs-kenya-4th-match-group-b-875463/match-report |title=Karim 74 guides Kenya to comfortable win |publisher=ESPNcricinfo |date=10 Julie 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In die tweede wedstryd het Kanada in Stirling teen [[Omaanse nasionale krieketspan|Oman]] te staan gekom. Weens slegte weerstoestande moes dié wedstryd op 13 boulbeurte per span verkort word. Kanada het eerste gekolf en [[Nitish Kumar]] het die kolfwerk met 52 lopies uit 25 aflewerings gekenmerk. Oman se [[Zeeshan Maqsood]] het 86 onoorwonne lopies aangeteken en sy span na ’n oorwinning met sewe paaltjies geneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2015-875401/canada-vs-oman-14th-match-group-b-875483/match-report |title=Maqsood assault gives Oman big win |publisher=ESPNcricinfo |date=12 Julie 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die derde wedstryd teen die Verenigde Arabiese Emirate is ook in Stirling aangebied. Kanada het eerste gekolf en ’n telling van 132 lopies aangeteken. Die Verenigde Arabiese Emirate het die wedstryd met vyf paaltjies gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2015-875401/canada-vs-united-arab-emirates-21st-match-group-b-875497/match-report |title=Shahzad 56 sets up thrilling five-wicket win |publisher=ESPNcricinfo |date=14 Julie 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> In die vierde wedstryd het hulle teen die gasheer in Edinburg te staan gekom. Kanada het weer eerste gekolf en 135 lopies vir die verlies van agt paaltjies aangeteken. Skotland het die wedstryd eindelik gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-qualifier-2015-875401/scotland-vs-canada-28th-match-group-b-875511/match-report |title=Coetzer fifty hands Scotland easy win |publisher=ESPNcricinfo |date=16 Julie 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die vyfde en laaste wedstryd teen Nederland is ook in Edinburg aangebied. Kanada het weer gekolf en 172 lopies vir die verlies van agt paaltjies aangeteken. Nederland het die telling suksesvol gejaag en Kanada uit die kwalifisering geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/myburgh-helps-netherlands-ace-174-chase-899779 |title=Myburgh helps Netherlands ace 174 chase |publisher=ESPNcricinfo |date=17 Julie 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Ná die teleurstellende kwalifisering het enkele Kanadese nasionale spelers goeie nuus ontvang, nadat 21 van hulle met spelers uit die Verenigde State, Bermuda en [[Suriname]] vir ’n keurspan – ''ICC Americas'' – gekeur is, wat in Januarie 2016 aan die Nagico Super50 2015/16 sou deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/twenty-one-players-fast-tracked-to-audition-for-americas-team-903983 |title=Twenty-one players fast-tracked to audition for Americas team |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=28 Julie 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Aan die einde van die keurproses was [[Jeremy Gordon]] die enigste Kanadese kolwer en [[Hamza Tariq]] is as ’n [[paaltjiewagter]] vir die span benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/taylor-ghous-picked-in-15-man-icc-americas-squad-926905 |title=Taylor, Ghous picked in 15-man ICC Americas squad |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=7 Oktober 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> === T20I-wêreldbekerdeelnames === Vir die Interkontinentale Beker 2015/17 was die span vir die eerste keer nie vir die Interkontinentale Beker gekwalifiseer nie. Tydens die Wêreldkrieketliga se afdeling twee 2018 het die span nie daarin geslaag om die krieketwêreldbekerkwalifisering vir die [[Krieketwêreldbeker 2019]] te haal nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/wcl-div-2-2017-18-1133922/namibia-vs-canada-3rd-place-playoff-1133945/match-report |title=Canada defend 247 to claim third place |publisher=ESPNcricinfo |date=15 Februarie 2018 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering 2019 het hulle nie vanaf die eerste rondte gevorder nie en sodoende die [[T20I-wêreldbeker 2021]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-wc-qualifier-2019-20-1199473/united-arab-emirates-vs-canada-42nd-match-group-b-1199540/match-report |title=Muhammad Usman takes UAE to playoffs, Ireland get direct entry to T20 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |date=28 Oktober 2019 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die T20I-wêreldbekerkwalifisering se Groep A 2022 het Kanada net die vyfde plek gehaal en sodoende die [[T20I-wêreldbeker 2022]] misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-wc-qualifiers-muhammad-waseem-powers-uae-to-glory-in-qualifier-final-against-ireland-1302546 |title=Muhammad Waseem powers UAE to glory in qualifier final against Ireland |publisher=ESPNcricinfo |author=Peter Della Penna |date=24 Februarie 2022 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die Krieketwêreldbeker-uitdaagliga 2019–2022 vir die [[Krieketwêreldbeker 2023]] het Kanada sy groep A gewen en is saam met die eerste van groep B, Jersey, na die Krieketwêreldbeker-uitspeelrondte 2023 bevorder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/2978439 |title=Canada keep India dream alive with Challenge League victory |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |author=Daniel Beswick |date=13 Desember 2022 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Hulle het egter slegs in die vierde plek onder ses deelnemers geëindig en sodoende die Krieketwêreldbekerkwalifisering 2023 vir die Krieketwêreldbeker 2023 misgeloop. As ’n troosprys het hulle die Wêreldkrieketliga 2 2023–2027 vir die [[Krieketwêreldbeker 2027]] gehaal en gelyktydig hul EDI-status herwin.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2023/articles/000003/000365.shtml |title=UAE and Canada win on final day in Windhoek |publisher=Cricket Europe |author=Andrew Nixon |date=5 April 2023 |accessdate=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405195114/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2023/articles/000003/000365.shtml |archive-date=5 April 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die Amerika-kwalifisering 2023 het Kanada gelyk aan punte met die gasheer Bermuda geëindig en vanweë ’n beter lopietempo vir die [[T20I-wêreldbeker 2024]] gekwalifiseer, nadat hulle in die laaste wedstryd dié opponent uitgeboul het; daarmee kon Kanada vir die eerste keer vir ’n [[T20I-wêreldbeker]]toernooi kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-americas-region-final-2023-24-1399133/bermuda-vs-canada-12th-match-1399161/match-report |title=Dhaliwal, Sana star as Canada qualify for T20 World Cup for the first time in their history |publisher=ESPNcricinfo |date=8 Oktober 2023 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die hooftoernooi in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en [[Wes-Indië]] is die span deur die medegasheer en mededinger die Verenigde State (met sewe paaltjies)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-world-cup-2024-usa-vs-canada-aaron-jones-gets-the-american-cricket-party-started-1436204 |title=Aaron Jones gets the big American cricket party started, and how |publisher=ESPNcricinfo |author=Cameron Ponsonby |date=2 Junie 2024 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> en Pakistan (ook met sewe paaltjies)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/canada-vs-pakistan-22nd-match-group-a-1415722/match-report |title=Rizwan takes Pakistan to their first win after Amir-led quicks put on a big show |publisher=ESPNcricinfo |author=Ashish Pant |date=11 Junie 2024 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> geklop, maar hulle kon ook ’n verrassende oorwinning oor die volle lid Ierland aanteken (met twaalf lopies), gelyk aan hul eerste T20I-wêreldbekeroorwinning.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/canada-vs-ireland-13th-match-group-a-1415713/match-report |title=Kirton, Gordon and Heyliger sparkle in landmark Canada win |publisher=ESPNcricinfo |author=Ashish Pant |date=7 Junie 2024 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Die laaste wedstryd teen Indië moes weens reën afgelas word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/canada-vs-india-33rd-match-group-a-1415733/match-report |title=India and Canada split points in damp Lauderhill |publisher=ESPNcricinfo |date=15 Junie 2024 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die Amerika-kwalifisering 2025 het die gasheer ná ses oorwinnings maklik vir die [[T20I-wêreldbeker 2026]] gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/canada-become-13th-team-to-qualify-for-t20-world-cup-2026-1491260 |title=Canada become 13th team to qualify for men's T20 World Cup 2026 |publisher=ESPNcricinfo |date=22 Junie 2025 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> Tydens die hooftoernooi in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] het die Kanadese egter vier nederlae gely teen Suid-Afrika (met 57 lopies), die [[Verenigde Arabiese Emirate se nasionale krieketspan|Verenigde Arabiese Emirate]] (met vyf paaltjies), Nieu-Seeland (met agt paaltjies) en [[Afghaanse nasionale krieketspan|Afghanistan]] (met 82 lopies).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2025-26-1502138/afghanistan-vs-canada-39th-match-group-d-1512757/match-report |title=Zadran and Nabi help Afghanistan sign off with massive win |publisher=ESPNcricinfo |author=Vithushan Ehantharajah |date=19 Februarie 2026 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> == Kleure, kenteken en bynaam == In krieket dra Kanadese spelers rooi truie met wit kleuraksente, rooi moue en ’n rooi V-halslyn en rooi broeke. Veldwerkers dra ’n rooi bofbalpet of ’n rooi sonhoed. Die kolwers se helms is op ’n soortgelyke manier geverf. Gedurende IKR-toernooie verskyn die borg se embleem op die regter mou en die belettering ''CANADA'' verskyn op die middel van die trui. Krieket Kanada se kenteken toon ’n elfpuntige [[Suikeresdoring|esdoringblaar]] (''Acer saccharum'') in die nasionale kleure wit en rooi, ontleen aan die [[vlag van Kanada]], met die belettering ''Cricket Canada'' daaronder. Die Kanadese nasionale krieketspan se bynaam is ''Maple leafers'', afgelei van Kanada se nasionale simbool, die esdoringblaar (''Maple Leaf''). == Tuisstadions == {{Location map+ |Kanada |caption=Ligging van Kanadese krieketstadions |places= {{location map~|Kanada|label=<small>[[Toronto Cricket, Skating and Curling Club|Toronto CSC]]</small>|position=left|lat=43.7399|long=-79.41902}} {{location map~|Kanada|label=<small>[[Maple Leaf-krieketklub|Maple Leaf]]</small>|position=right|lat=43.954439|long=-79.508592}} }} [[Lêer:Maple Leaf Cricket.jpg|duimnael|links|Die Maple Leaf-krieketklub is een van twee Kanadese krieketvelde met amptelike EDI-status<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.canadacricket.com/?page_id=1306 |title=Notable Canadian Cricket Grounds |publisher=Canada Cricket |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref>]] Kanada beskik oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Kanadese nasionale krieketspan gebruik vir hul krieketwedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Kanada: {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! No. !! Stadion !! Plek !! Eerste wedstryd |- | 1 | [[Toronto Cricket, Skating and Curling Club]] | [[Toronto]] | 16 September 1996 |- | 2 | [[Maple Leaf-krieketklub]] | Toronto | 28 Junie 2008 |} == Wedywering met die Verenigde State == Kanada se grootste mededinger in krieket is die [[Verenigde State se nasionale krieketspan|Verenigde State]]. Albei spanne het in 1844 in die eerste internasionale wedstryd nog teen mekaar te staan gekom en ontmoet sedertdien jaarliks, met uitsondering van die tydperk tussen 1913 en 1962 asook van 1994 tot 2011. As deel van hierdie mededinging speel albei nasionale spanne om die K.A. Auty-beker wat deur Karl André Auty geskenk is. Dit is die oudste en tot vandag toe langste bilaterale mededinging in internasionale sport.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2015/mar/28/how-philadelphia-became-the-unlikely-epicenter-of-american-cricket |title=How Philadelphia became the unlikely epicenter of American cricket |publisher=[[The Guardian]] |date=28 Maart 2015 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> == Spelers == === Spelerstatistieke === Daar het altesaam 116 spelers [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en 80 spelers [[Twintig20|T20I-krieket]] vir Kanada gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Kanadese span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het. ==== Lopies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Lopies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Lopies |- |style="text-align:left;"| [[Ashish Bagai]] | 2003–2013 | align=center | 62 | align=center | '''1&nbsp;964''' | [[Navneet Dhaliwal]] | 2019–hede | align=center | 49 | align=center | '''1&nbsp;305''' |- | [[Pargat Singh]] | 2023–hede | align=center | 28 | align=center | '''{{0}}961''' | [[Aaron Johnson]] | 2022–hede | align=center | 31 | align=center | '''{{0}}910''' |- | [[Sunil Dhaniram]] | 2006–2010 | align=center | 44 | align=center | '''{{0}}915''' | [[Harsh Thaker]] | 2019–hede | align=center | 54 | align=center | '''{{0}}822''' |- | [[John Davison]] | 2003–2011 | align=center | 32 | align=center | '''{{0}}799''' | [[Nicholas Kirton]] | 2019–hede | align=center | 40 | align=center | '''{{0}}764''' |- | [[Harsh Thaker]] | 2023–hede | align=center | 27 | align=center | '''{{0}}787''' | [[Ravinderpal Singh]] | 2019–hede | align=center | 43 | align=center | '''{{0}}701''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 27 Februarie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=2;id=17;type=team |title=Records / Canada / One-Day Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 27 Februarie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=17;type=team |title=Records / Canada / Twenty20 Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> |} ==== Paaltjies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Paaltjies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Paaltjies |- | [[Henry Osinde]] | 2006–2013 | align=center | 42 | align=center | '''45''' | [[Saad Bin Zafar]] | 2019–hede | align=center | 69 | align=center | '''76''' |- | [[Harvir Baidwan]] | 2008–2014 | align=center | 32 | align=center | '''44''' | [[Kaleem Sana]] | 2022–hede | align=center | 45 | align=center | '''65''' |- | [[Kaleem Sana]] | 2023–hede | align=center | 26 | align=center | '''41''' | [[Dilon Heyliger]] | 2019–hede | align=center | 60 | align=center | '''56''' |- | [[Sunil Dhaniram]] | 2006–2010 | align=center | 44 | align=center | '''41''' | [[Harsh Thaker]] | 2019–hede | align=center | 54 | align=center | '''39''' |- | [[Dilon Heyliger]] | 2023–hede | align=center | 23 | align=center | '''37''' | [[Harvir Baidwan]] | 2008–2013 | align=center | 17 | align=center | '''27''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 27 Februarie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=2;id=17;type=team |title=Records / Canada / One-Day Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 27 Februarie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=3;id=17;type=team |title=Records / Canada / Twenty20 Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> |} === Spankapteins === Tot op hede was 14 spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Kanada tydens ’n EDI-wedstryd en agt tydens ’n T20I.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref> {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! colspan="3" | EDI<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=2;id=17;type=team |title=Records / Canada / One-Day Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> ! colspan="2" | T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=17;type=team |title=Records / Canada / Twenty20 Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> |- ! No. !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk |- | 1 | Bryan Mauricette | 1979 | Sanjayan Thuraisingam | 2008 |- | 2 | Joseph Harris | 2003 | Sunil Dhaniram | 2008 |- | 3 | John Davison | 2006–2007 | Ashish Bagai | 2010–2013 |- | 4 | George Codrington | 2006 | Rizwan Cheema | 2010–2013 |- | 5 | Ashish Bagai | 2007–2013 | Navneet Dhaliwal | 2019–2022 |- | 6 | Sunil Dhaniram | 2007–2008 | Saad Bin Zafar | 2022–2024 |- | 7 | Zubin Surkari | 2008 | Nicholas Kirton | 2024–2025 |- | 8 | Qaiser Ali | 2008 | '''Dilpreet Bajwa''' | 2026–hede |- | 9 | Umar Bhatti | 2009 | | |- | 10 | Jimmy Hansra | 2011–2014 | | |- | 11 | Rizwan Cheema | 2013 | | |- | 12 | Saad Bin Zafar | 2023–2024 | | |- | 13 | '''Nicholas Kirton''' | 2024–hede | | |- | 14 | Navneet Dhaliwal | 2025 | | |} == Rekords == === EDI-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-AF}} || 5 || 1 || 4 || 0 || 0 || 20,00 || 18 Februarie 2010 |- |align="left"| {{Cr-AU}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-BD}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 0 || 50,00 || 11 Februarie 2003 |- |align="left"| {{Cr-EN}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 8 || 2 || 6 || 0 || 0 || 25,00 || 4 Februarie 2007 |- |align="left"| {{Cr-NZ}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-ZA}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-WI}} || 4 || 0 || 4 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{Cr-BM}} || 11 || 6 || 5 || 0 || 0 || 54,54 || 27 November 2006 |- |align="left"| {{vlagland|Jersey}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 27 Maart 2023 |- |align="left"| {{Cr-KE}} || 15 || 5 || 9 || 0 || 1 || 33,33 || 24 Januarie 2007 |- |align="left"| {{Cr-NA}} || 5 || 0 || 4 || 1 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-NL}} || 12 || 0 || 10 || 0 || 2 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-NP}} || 5 || 2 || 3 || 0 || 0 || 40,00 || 16 September 2024 |- |align="left"| {{Cr-OM}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 0 || 50,00 || 20 September 2024 |- |align="left"| {{Cr-PG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 5 April 2023 |- |align="left"| {{Cr-XS}} || 12 || 4 || 8 || 0 || 0 || 33,33 || 8 April 2009 |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 0 || 66,67 || 28 Februarie 2024 |- |align="left"| {{Cr-US}} || 5 || 1 || 4 || 0 || 0 || 20,00 || 29 Maart 2023 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''107''' || '''28''' || '''75''' || '''1''' || '''3''' || '''26,17''' || 11 Februarie 2003 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met EDI #4942 op 27 Januarie 2026. Laaste keer hersien op 27 Februarie 2026. Wenpersentasies sluit geen uitslae uit en tel gelykop as ’n halwe oorwinning.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=2;id=17;type=team |title=Records / Canada / ODI matches / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=27 Januarie 2026 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> |} === Krieketwêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] || Nie deelgeneem nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Krieketwêreldbeker 2027|2027]] || {{n.v.t.}} |- |[[Krieketwêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Kampioenetrofeerekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Kampioenetrofee 1998|1998]] || Nie toegelaat nie |- |[[Kampioenetrofee 2000|2000]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2002|2002]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2004|2004]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2006|2006]] || Nie toegelaat nie |- |[[Kampioenetrofee 2009|2009]] || Nie toegelaat nie |- |[[Kampioenetrofee 2013|2013]] || Nie toegelaat nie |- |[[Kampioenetrofee 2017|2017]] || Nie toegelaat nie |- |[[Kampioenetrofee 2025|2025]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[Kampioenetrofee 2029|2029]] || {{n.v.t.}} |} === T20I-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste T20I-oorwinning |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-AF}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 0 || 60,00 || 3 Februarie 2010 |- |align="left"| {{Cr-NZ}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-ZA}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 2 || 0 || 1 || 1 || 0 || 0,00 || – |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{vlagland|Argentinië}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 13 November 2021 |- |align="left"| {{vlagland|Bahamas}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 7 November 2021 |- |align="left"| {{vlagland|Bahrein}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 0 || 66,67 || 24 Februarie 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Belize}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 8 November 2021 |- |align="left"| {{Cr-BM}} || 9 || 7 || 1 || 0 || 1 || 77,78 || 5 Augustus 2008 |- |align="left"| {{Cr-DE}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 22 Februarie 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Filippyne}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 18 Februarie 2022 |- |align="left"| {{Cr-HK}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{vlagland|Jersey}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 20 Oktober 2019 |- |align="left"| {{vlagland|Kaaimanseilande}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 18 Augustus 2019 |- |align="left"| {{Cr-KE}} || 5 || 1 || 4 || 0 || 0 || 20,00 || 15 Maart 2013 |- |align="left"| {{Cr-NA}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-NL}} || 5 || 2 || 3 || 0 || 0 || 40,00 || 2 Augustus 2008 |- |align="left"| {{Cr-NP}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 0 || 66,67 || 28 September 2024 |- |align="left"| {{vlagland|Nigerië}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 21 Oktober 2019 |- |align="left"| {{Cr-OM}} || 7 || 4 || 3 || 0 || 0 || 57,14 || 16 November 2022 |- |align="left"| {{vlagland|Panama}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 14 November 2021 |- |align="left"| {{vlagland|Saoedi-Arabië}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 15 November 2022 |- |align="left"| {{Cr-XS}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-US}} || 12 || 3 || 7 || 1 || 1 || 25,00 || 21 Augustus 2019 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''90''' || '''48''' || '''38''' || '''2''' || '''2''' || '''53,33''' || 2 Augustus 2008 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #3743 op 27 Februarie 2026. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit geen uitslae uit en gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=17;type=team |title=Records / Canada / Twenty20 Internationals / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=27 Februarie 2026 |accessdate=27 Februarie 2026}}</ref> |} === T20I-wêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2012|2012]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2016|2016]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2021|2021]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] || Nie gekwalifiseer nie |- |[[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] || Eerste rondte |- |[[T20I-wêreldbeker 2026|2026]] || Eerste rondte |- |[[T20I-wêreldbeker 2028|2028]] || {{n.v.t.}} |- |[[T20I-wêreldbeker 2030|2030]] || {{n.v.t.}} |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Kanadese nasionale rugbyspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Canada national cricket team|Kanadese nasionale krieketspan}} * {{en}} {{fr}} [https://cricketcanada.org/ Amptelike webwerf van Krieket Kanada] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/team/canada-17 Kanada op ESPNcricinfo] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/canada Kanada by die IKR] * {{en}} [https://www.canadacricket.com/ ''Canada Cricket Online''] {{Nasionale krieketspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale krieketspanne van Amerika]] [[Kategorie:Krieket in Kanada]] hm7s0krci3u6klj27gxisih5ic4uthq 0 88855 2902487 2901229 2026-05-08T20:24:19Z Rooiratel 90342 Interne skakel 2902487 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Antieke terreine | naam = Groot Sfinks van Giza | beeld = Great Sphinx of Giza - 20080716a.jpg | onderskrif = Die Groot Sfinks van Giza, 2008. | koördinate = | plaaslik = ''Aboe al-Haoel'' | land = {{vlagland|Egipte}} | soort = [[Kalksteen]]standbeeld | streek1 = [[Giza]] | bouer = [[Antieke Egipte]] | stigter = | gestig = | periodes = [[Ou Ryk van Egipte|Ou Ryk]] | kulture = | uitgrawings = | bewoners = }} Die '''Groot Sfinks van Giza''' ([[Arabies]]: أبو الهول, ''Aboe al-Haoel'', "die Verskriklike Een") is ’n kalksteenstandbeeld van ’n [[sfinks]] (’n [[mite|mitiese]] figuur met die lyf van ’n [[leeu]] en die gesig van ’n [[mens]]) op die wesoewer van die [[Nyl]]rivier by [[Giza]], [[Egipte]]. Dit word gewoonlik bloot die '''Sfinks''' genoem. Daar word geglo die standbeeld se gesig is dié van [[farao]] [[Chafra]]. Dit is die grootste standbeeld in een stuk in die wêreld. Die oorspronklike beeld is uit die rotsbodem gekap en is sedertdien met lae [[kalksteen]]blokke gerestoureer.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/ancient/hawass-sphinx.html|title=Saving the Sphinx – NOVA {{!}} PBS|website=pbs.org|access-date=2016-12-07}}</ref> Die Sfinks is 73,5&nbsp;m lank, 19,3&nbsp;m breed en 20,22&nbsp;m hoog.<ref name="Emporis">{{cite web|url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=greatsphinxofgiza-giza-egypt |title=Emporis – Great Sphinx of Giza |location=Giza / |publisher=Emporis.com |date= |accessdate=2014-05-15}}</ref> Dit is die oudste bekende monumentstandbeeld en is waarskynlik gebou deur die [[Antieke Egipte]]nare van die Ou Ryk tydens die bewind van farao Chafra (c. 2558–2532&nbsp;v.C.).<ref name="Emporis" /><ref>Dunford, Jane; Fletcher, Joann; French, Carole (ed., 2007). [http://www.dorlingkindersley-uk.co.uk/nf/Book/BookDisplay/0,,9781405320931,00.html?/Egypt ''Egypt: Eyewitness Travel Guide''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218063731/http://www.dorlingkindersley-uk.co.uk/nf/Book/BookDisplay/0%2C%2C9781405320931%2C00.html?%2FEgypt |date=18 Februarie 2009 }}. Londen: Dorling Kindersley, 2007. {{ISBN|978-0-7566-2875-8}}.</ref> Die Groot Sfinks is geleë langs die dodetempel van Chafra en is uit 'n rotsagtige formasie van kalksteen gekap wat in die geologiese tydperk die [[Eoseen]] gevorm het. Die terrein is duidelik deel van 'n steengroef waaruit die materiaal gehaal is om die [[Groot Piramide van Giza|Groot Piramide van Choefoe]] te bou.<ref>Stadelmann, R., ''Koningsgraven uit de piramidetijd'' in ''Egypte, Het land van de farao's'', p. 75</ref> Voor die beeld is 'n halfvoltooide tempel gebou, waarskynlik met klipblokke wat weggekap is. Van die klippe het tot 200&nbsp;ton geweeg. Farao [[Amenhotep II]] (1570-1544&nbsp;v.C.) het omtrent 1&nbsp;000 jaar ná die oprigting van die Sfinks ’n nuwe tempel reg langsaan laat bou. Die kop van die Sfinks beeld waarskynlik Chafra uit en is bedek met 'n koninklike hooftooisel. Die verhouding van die kop is nie heeltemal in verhouding met die liggaam nie, omdat daar bolangs meer [[erosie]] voorgekom het. In die oudheid was die Sfinks waarskynlik met helder kleure geverf, soos rooi, blou en geel. Die beeld is al verskeie kere gerestoureer en is erg beskadig. == Oprigting en name == [[Lêer:'Le Sphinx Armachis, Caire' (The Sphinx Armachis, Cairo).jpg|duimnael|250px|Die Groot Sfinks gedeeltelik onder sand begrawe, omstreeks die 1870's.]] [[Lêer:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|duimnael|250px|Met die Groot Piramide op die agtergrond, 2005.]] Hoewel die Groot Sfinks een van die wêreld se oudste en grootste monumente is, word die feite daaromtrent, soos wanneer dit gebou is en deur wie, steeds betwis. Die Romeinse filosoof [[Plinius die ouere]] noem die Groot Sfinks in sy boek ''Natuurgeskiedenis''. Hy sê die Egiptenare het die Sfinks as ’n "godheid" beskou en dat koning Harmais daarin begrawe is.<ref>[http://www.archive.org/details/naturalhistoryof06plin Boek 36, hoofstuk 17, in ''Die natuurgeskiedenis van Plinius'', Volume 6, ble. 336–337 (Londen: H. G. Bohn, 1857)]</ref><ref>Christiane Zivie-Coche, ''Sphinx: History of a Monument'', ble. 99–100 (Cornell University Press, 2002). {{ISBN|0-8014-3962-0}}</ref> Dit is nie bekend wat die naam van die standbeeld was toe dit gebou is nie, want dit verskyn nie in enige bekende inskripsies van die Ou Ryk nie, en daar is geen ander inskripsies oor die bou van die Sfinks of wat die doel daarvan was nie. In die [[Nuwe Ryk van Egipte|Nuwe Ryk]] is dit ''Hor-em-akhet'' ([[Horus]] van die Horison) genoem, en farao [[Toetmoses IV]] (1401–1391 of 1397–1388&nbsp;v.C.) het dit so genoem in sy [[Droomstele]]. Die naam Sfinks is daaraan gegee sowat 2&nbsp;000 jaar ná die datum waarop dit vermoedelik gebou is; dit verwys na ’n figuur in die [[Griekse mitologie]] met ’n leeu se lyf, ’n vrou se kop en ’n arend se vlerke (hoewel dit nes die meeste Egiptiese sfinkse geen vlerke het nie). Die woord "sfinks" in [[Afrikaans]] en ander tale kom van die [[Grieks|Antieke Griekse]] Σφίγξ, sfinks, oënskynlik van die [[werkwoord]] σφίγγω, sfingo (om te druk) na aanleiding van die Griekse sfinks wat enigiemand verwurg het wat nie haar raaisel kon oplos nie. [[Middeleeuse]] [[Arabiere|Arabiese]] skrywers het aan die Sfinks 'n [[Kopties|Arabiese Koptiese]] naam, ''Belhib'' (Arabies: بلهيب) en ''Belhawiyya'' (Arabies: بلهويه), gegee.<ref>{{Cite web|url=https://al-maktaba.org/book/11566/227|title=ص229 - كتاب المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار - ذكر الصنم الذي يقال له أبو الهول - المكتبة الشاملة الحديثة|website=al-maktaba.org|accessdate=12 November 2021}}</ref> Dit kom van die [[Egipties]]e ''pꜣ-Ḥwr'', 'n naam van die god Horon, met wie dit verbind is. Die moderne [[Egiptiese Arabies]]e naam is أبو الهول (''ʼabu alhōl'', "Die Verskriklike Een"; letterlik "Vader van Vrees"), wat van die Koptiese naam afgelei is.<ref>{{Cite web|last=Peust|first=Carsten|title=Die Toponyme vorarabischen Ursprungs im modernen ؤgypten|url=http://www.peust.de/ortsnamen_original.pdf|page=46}}</ref> ==Geskiedenis== ===Ou Ryk=== [[Beeld:Weisse Wüste.jpg|thumb|250px|'n Natuurlike rotsformasie by Farafra, Egipte.]] Daar is [[argeologie]]se bewyse dat die Sfinks omstreeks 2500&nbsp;v.C. vir farao Chafra, die bouer van die [[Piramide van Chafra|Tweede Piramide]] by Giza, gebou is.<ref>{{cite web|date=2007|title=Sphinx Project: Why Sequence is Important|url=http://www.aeraweb.org/khafre_seq.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100726101013/http://www.aeraweb.org/khafre_seq.asp|archive-date=26 July 2010|access-date=27 February 2015}}</ref> Die beeld is gekap uit een stuk rots uit die plato, wat ook gedien het as steengroef vir van die [[Groot Piramide van Giza|piramides]] en ander monumente in die gebied.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.cheops-pyramide.ch/khufu-pyramid/stone-quarries.html|title=Stone quarries in ancient Egypt. Details about the Giza quarries, the granite quarries in Assuan and the Tura limestone quarries|last=Zuberbühler|first=Franz Löhner, Teresa|website=cheops-pyramide.ch|access-date=2016-12-08|archive-date=2020-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127015204/http://www.cheops-pyramide.ch/khufu-pyramid/stone-quarries.html|url-status=dead}}</ref> Die Egiptiese geoloog Farouk El-Baz het voorgestel die kop is eerste uitgekap uit 'n natuurlike rotsrif wat deur die wind geskep is. Die riwwe het soms vorms wat soos [[dier]]e lyk. El-Baz stel voor die "grag" of "sloot" om die Sfinks is dalk later uitgegrawe om die volle liggaam te skep.<ref>Egyptology at the Dawn of the Twenty-first Century: Archaeology; INTERNATIONAL CONGRESS OF EGYPTOLOGISTS, Lyla Pinch Brock; American University in Cairo Press, 2003; pages 70-71</ref> Die stene wat om die Sfinks uitgegrawe is, is gebruik om 'n [[tempel]] te begin bou. Die tempel is nooit voltooi nie en die relatiewe skaarste aan kulturele materiaal uit die Ou Ryk dui daarop dat 'n Sfinkskultus toe nog nie gevestig was nie.<ref>{{Cite journal|date=2017|title=Who Built the Sphinx?|url=http://www.aeraweb.org/wp-content/uploads/2018/05/AG_18_1.pdf|journal=Aeragram|volume=18 - 1|pages=2–6}}</ref> Selim Hassan, wat in 1949 die destydse uitgrawings om die Sfinks beskryf het, het gesê: {{quote|Alles in ag genome, moet ons blykbaar aan Chafra krediet gee vir die oprigting van hierdie wonderlikste standbeeld ter wêreld, maar altyd met dié voorbehoud: dat daar nie 'n enkele inskripsie uit dié tyd is wat die Sfinks met Chafra verbind nie. Hoe seker dit ook al lyk, ons moet die bewyse as omstandigheidsgetuienis beskou, totdat 'n gelukkige spit van die uitgrawer 'n definitiewe verwysing onthul oor die oprigting van die Sfinks.{{sfn|Hassan|1953|p=164}} }} ===Nuwe Ryk=== [[Beeld:Great Sphinx with Stelae.jpg|thumb|200px|Die [[Droomstele]] uit die [[Nuwe Ryk van Egipte|Nuwe Ryk]] tussen die Sfinks se pote.]] Die een of ander tyd rondom die [[Eerste Oorgangstydperk van Egipte|Eerste Oorgangstydperk]] is die Giza-nekropolis verlate gelos en dryfsand het die Sfinks tot by sy skouers toegewaai. Die eerste aangetekende poging om dit uit te grawe, is omstreeks 1400&nbsp;v.C., toe die jong [[Toetmoses IV]] (1401-1391 of 1397-'88&nbsp;v.C.) 'n span bymekaargekry en die voorpote met groot moeite uitgegrawe het. Hy het tussen die pote 'n altaar opgerig met die [[Droomstele]], 'n granietblok met 'n inskripsie. Toe die stele ontdek is, was die teksreëls reeds beskadig en onvolledig. 'n Aanhaling lui: {{quote|... toe die koninklike seun Toetmoses aankom terwyl hy in die middag geloop het en in die skadu van dié magtige god gaan sit, is hy deur die vaak oorval en het geslaap toe [[Ra]] op sy hoogste aan die hemel was. Hy het gehoor die almagtige god praat met hom met sy eie mond, soos 'n vader met 'n seun: Kyk na my, o my seun Toetmoses; Ek is jou vader, Harmachis-[[Chepri]]-[[Ra]]-[[Atoem|Toem]]; Ek verleen aan jou die soewreiniteit oor my gebied, die oppergesag oor die lewendes&nbsp;... Aanskou my toestand sodat jy al my ledemate kan beskerm. Die sand van die woestyn waarop ek staan, het my bedek. Red my, en verwesenlik alles wat in my hart is.<ref>Mallet, Dominique, [http://www.harmakhis.org/The%20Stele%20of%20Thotmes%20IV%20%28Translation%29.htm ''The Stele of Thothmes&nbsp;IV'': 'n vertaling] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107083223/http://www.harmakhis.org/The%20Stele%20of%20Thotmes%20IV%20%28Translation%29.htm |date=7 November 2014 }}, by [http://www.harmakhis.org/ harmakhis.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517115319/http://www.harmakhis.org/ |date=17 Mei 2014 }}. Besoek op 3 Januarie 2009.</ref>}} Die Droomstele verbind die Sfinks met Chafra, maar dié deel van die teks is beskadig: {{quote|wat ons vir hom bring: osse&nbsp;... en al die jong groentes; en sal loftuitinge bring aan Wenofer&nbsp;... Chaf&nbsp;... die standbeeld wat vir Atoem-Hor-em-Achet opgerig is.<ref>Colavito, Jason (2001). [http://jcolavito.tripod.com/lostcivilizations/id17.html "Who Built the Sphinx?"] at [http://jcolavito.tripod.com/lostcivilizations/index.html Lost Civilizations Discovered]. Besoek op 19 Desember 2008.</ref>}} Die Egiptoloog Thomas Young het, nadat hy die [[hiërogliewe]] vir ''Chaf'' ontdek het in 'n beskadigde [[cartouche]] (wat gebruik word om 'n koninklike naam te omring), die hiëroglief ''ra'' bygevoeg om Chafra se naam te voltooi. Toe die stele in 1925 weer opgegrawe is, was die teksreëls wat na ''Chaf'' verwys, verwoes. Later het [[Ramses II]] (1279-'13&nbsp;v.C.) dalk weer 'n restourasiepoging aangewend. In die Nuwe Ryk is die Sfinks meer spesifiek met die songod Hor-em-akhet ("Horus-aan-die-Horison") verbind. Farao [[Amenhotep II]] (1427-'01 of 1397&nbsp;v.C.) het 1&nbsp;000 jaar ná die sfinks se konstruksie 'n tempel aan die noordoostekant laat bou en dit gewy aan die kultus van Hor-em-akhet.<ref>Stadelmann, Rainer (2001). "Giza". In Redford, Donald B. (red), ''The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt''. Volume II, p. 29</ref> ===Grieks-Romeinse tydperk=== In Grieks-Romeinse tye het Giza 'n toeristebestemming geword – die monumente is as oudhede beskou – en sommige Romeinse keisers het die Sfinks uit nuuskierigheid en vir politieke doeleindes besoek.{{sfn|Hassan|1953|p=119}} Die sand om die Sfinks is weer verwyder in die eerste eeu&nbsp;n.C., ter ere van keiser [[Nero]] en die goewerneur van Egipte, Tiberius Claudius Balbilus.{{sfn|Lehner|1991|p=34}} 'n Monumentale trap van meer as 12&nbsp;m wyd is opgerig. Dit het na 'n sypaadjie voor die pote van die Sfink gelei. Aan die bokant van die trap is 'n podium opgerig wat 'n uitsig op die Sfinks-heiligdom gebied het. Verder terug was nog 'n podium en trap.{{sfn|Lehner|1991|p=35}} Die trap is verwyder tydens die uitgrawings van 1931-'32 deur Émile Baraize.{{sfn|Lehner|1991|p=62}} Volgens [[Plinius die ouere]] was die Sfinks se gesig rooi geverf.<ref>{{Cite book|last=Pliny the Elder|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D36%3Achapter%3D17|title=The Natural History}}</ref> 'n [[Stele]] met die datum 166&nbsp;n.C. vier die restourasie van die keermure om die Sfinks.{{sfn|Hassan|1953|p=123}} Die laaste keiser wat met die Sfinks verbind is, is [[Septimius Severus]], omstreeks 200&nbsp;n.C.{{sfn|Hassan|1953|p=125}} Met die val van die [[Romeinse Ryk]] het die sand weer eens die Sfinks toegewaai.{{sfn|Hassan|1953|p=124}} <gallery mode="packed" heights="180"> Beeld:Retaining walls and Roman Period stairways east of the Sphinx.tif|'n Kantuitsig op die Sfinks, met die Romeinse trap regs. Beeld:Excavation East of Sphinx.tif|Die bopunt van die trap voordat dit afgebreek is. Beeld:Sphinx Map by Henry Salt.tif|'n Kaart van die gebied oos van die Sfinks deur die Egiptoloog Henry Salt. </gallery> ===Middeleeue=== Sommige antieke nie-Egiptenare het die Sfinks beskou as 'n ewebeeld van die god Horon. Die kultus van die Sfinks het tot in die Middeleeue voortgeduur. Die [[Sabiërs]], 'n godsdiensgroep van [[Harran]], het dit beskou as die plek waar Hermes Trismegistus ('n legendariese Hellenistiese figuur wat ontstaan het as 'n kombinasie van die Griekse god [[Hermes]] en die Egiptiese god [[Thoth]])<ref name="Bull 2018">{{cite book |last=Bull |first=Christian H. |year=2018 |chapter=The Myth of Hermes Trismegistus |title=The Tradition of Hermes Trismegistus: The Egyptian Priestly Figure as a Teacher of Hellenized Wisdom |location=Leiden en Boston |publisher=Brill Publishers |pages=31–96 |series=Religions in the Graeco-Roman World |volume=186 |doi=10.1163/9789004370845_003 |isbn=978-90-04-37081-4 |s2cid=172059118 |issn=0927-7633}}</ref> begrawe is. Arabiese skrywers het die Sfinks beskryf as 'n talisman wat die gebied teen die woestyn beskerm.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rdI96px90kUC&pg=PA88|title=Egyptology: The Missing Millennium : Ancient Egypt in Medieval Arabic Writings|author=Okasha El Daly|date=12 November 2005|publisher=Psychology Press|isbn=9781844720637|accessdate=12 November 2021|via=Google Books}}</ref> Die Arabies-Egiptiese historikus Al-Maqrizi beskryf dit as die "talisman van die Nyl", op wie die plaaslike inwoners geglo het die [[Nylrivier#Die_betekenis_van_die_Nyl|vloedsiklus]] geskoei was.<ref>{{cite book|author1=Joseph E Lowry|url=https://books.google.com/books?id=x_UoDgAAQBAJ&q=Al-Maqrīzī+talisman+of+the+Nile&pg=PA263|title=Arabic Humanities, Islamic Thought: Essays in Honor of Everett K. Rowson|author2=Shawkat M Toorawa|author3=Everett K Rowson|date=2017|publisher=Boston Brill|isbn=9789004343245|page=263|oclc=992515269|access-date=11 October 2017}}</ref> Die Moslemse geograaf en Egiptoloog Muhammad al-Idrisi het beweer mense wat burokratiese poste in die Egiptiese regering wou hê, het wierookofferandes aan die monument gebring.<ref name="Egyptology">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rdI96px90kUC&dq=al+minufi&pg=PA89|title=Egyptology: The Missing Millennium : Ancient Egypt in Medieval Arabic Writings|author=Okasha El Daly|date=12 November 2005|publisher=Psychology Press|isbn=9781844720637|accessdate=12 November 2021|via=Google Books}}</ref> ===Vroeë buitelandse beskrywings=== Deur die eeue het buitelandse skrywers en geleerdes hulle indrukke en reaksies weergegee nadat hulle die Sfinks gesien het. Die meeste het algemene beskrywings gegee, insluitende 'n mengsel van wetenskap, romatiek en mistiek. Een beskrywing, deur die Amerikaanse skrywer John Lawson Stoddard, het gelui: {{quote|Dit is die oudheid van die Sfinks wat ons aangryp wanneer ons daarna kyk, want dit het self geen betowering nie. Die woestyn se golwe kom tot by sy bors, asof dit die monster in 'n laag goud wil bedek. Die gesig en kop is deur Moslemse fanatici beskadig. Die mond, waarvan die lippe se skoonheid eens bewonder is, is nou uitdrukkingloos. Tog staan die oorblyfsel van die Egiptiese oudheid, groots in sy alleenheid – toegevou in die misterie van ongenoemde eeue – statig en stil in die teenwoordigheid van die verskriklike woestyn – simbool van ewigheid.<ref>{{cite book |last1=Stoddard |first1=John L. |title=John L. Stoddard's Lectures |date=1 March 2009 |publisher=Wildside Press LLC |isbn=978-1-4344-5271-9 |url=https://books.google.com/books?id=gbQo08W-cq8C |language=en |page=[https://books.google.co.uk/books?id=gbQo08W-cq8C&pg=PA333 333]}}</ref>}} Van die 16de tot die 19de eeu het Europese waarnemers beweer die Sfinks het die gesig, nek en bors van 'n vrou. Hulle sluit in Johannes Helferich (1579), George Sandys (1615), Johann Michael Vansleb (1677), Benoît de Maillet (1735) en Elliot Warburton (1844). Die meeste Europese beelde was boekillustrasies in drukvorm, wat deur 'n professionele graveerder gemaak is van vorige foto's of 'n oorspronklike skets wat deur 'n skrywer verskaf is en nou meestal verlore is. Sewe jaar nadat André Thévet (''Cosmographie de Levant'', 1556) Giza besoek het, het hy die Sfinks beskryf as "die kop van 'n kolos, wat gemaak is deur Isis, dogter van Inachus, vir wie Jupiter toe so lief was". Hy, of sy kunstenaar of graveerder, het dit uitgebeeld as 'n monster met krulhare en 'n grasagtige hondehalsband. Athanasius Kircher (wat Egipte nooit besoek het nie) het die Sfinks uitgebeeld as 'n Romeinse standbeeld (''Turris Babel'', 1679). Johannes Helferich (1579) se Sfinks is 'n vrou met 'n vervalle gesig, ronde borste en 'n pruik met reguit hare. George Sandys het gesê die Sfinks is 'n [[Prostitusie|prostituut]]; Balthasar de Monconys het gedink die hooftooisel is 'n soort haarnet. Richard Pococke se Sfinks was 'n verwerking van Cornelis de Bruijn se tekening van 1698, met net 'n paar veranderings. Dit is egter nader aan die werklike voorkoms van die Sfinks as enigiets tevore. Die gedrukte weergawes van Norden se tekeninge vir sy ''Voyage d'Egypte et de Nubie'' van 1755 wys duidelik die neus is weg. <gallery mode="packed" class="center"> Beeld:Hogenberg & Braun, 1572.png|Hogenberg en Braun se kaart, ''Cairus, quae olim Babylon'' (1572), bestaan in verskeie boeke van verskillende skrywers, met die Sfinks wat anders lyk. Beeld:Jan Sommer, 1591.png|Jan Sommer (ongepubliseer), ''Voyages en Egypte des annees 1589, 1590 & 1591'', Institut de France, 1971. Beeld:George Sandys, 1615.png|George Sandys, ''A relation of a journey begun an dom. 1610'' (1615). Beeld:François de La Boullaye-Le Gouz, 1653.png|François de La Boullaye-Le Gouz, ''Les Voyages et Observations'' (1653). Beeld:Balthasar de Monconys, 1665.png|Balthasar de Monconys, ''Journal des voyages'' (1665). Beeld:Olfert Dapper, 1665.png|Olfert Dapper, ''Description de l'Afrique'' (1665), met twee verskillende beelde van die Sfinks. Beeld:Cornelis de Bruijn, 1698.png|Cornelis de Bruijn, ''Reizen van Cornelis de Bruyn door de vermaardste Deelen van Klein Asia'' (1698). Image:Johanne Baptista Homann, 1724.png|Johanne Baptista Homann (kaart), ''Aegyptus hodierna'' (1724). Image:Norden, 1755 (1).png|Frederic Louis Norden, ''Voyage d'Égypte et de Nubie'' (1755). </gallery> ===Moderne uitgrawings=== [[Beeld:Sphinx partially excavated2.jpg|thumb|240px|Die Groot Sfinks toe dit gedeeltelik uitgegrawe was (omstreeks 1878).]] [[Beeld:Sphinx-and-the-Pyramids-of-Ghiza-by-Facchinelli,-BNF-Gallica.png|thumb|Die Sfinks omstreeks die 1880's, deur Beniamino Facchinelli.]] In 1817 het die eerste moderne uitgrawing, onder toesig van die Italiaanse kaptein Giovanni Battista Caviglia, die Sfinks se bors heeltemal ontbloot. {{quote|Aan die begin van 1887 het die bors, pote, altaar en plato alles sigbaar geword. Trappe is opgegrawe, en eindelik is akkurate metings van die groot figure gedoen. Die hoogte van die laagste treetjie was eenhonderd voet, en die spasie tussen die pote 35 voet lank en 10 voet breed. Hier was voorheen 'n altaar; en 'n stele van Toetmoses IV is ontdek wat 'n droom beskryf waarin hy opdrag gekry het om van die sand ontlsae te raak wat toe al om die terrein van die Sfinks versamel het.<ref name="HistoryofEgypt">{{cite book|last1=Rappoport|first1=S.|title=The Project Gutenberg EBook of History Of Egypt From 330 B.C. To The Present Time, Volume 12 (of 12), by S. Rappoport|publisher=The Grolier Society Publishers, London|url=http://www.gutenberg.org/files/17332/17332-h/17332-h.htm|access-date=31 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304095932/http://www.gutenberg.org/files/17332/17332-h/17332-h.htm|archive-date=4 March 2016|date=2005-12-17}}</ref>}} ===Menings van vroeë Egiptoloë=== Vroeë Egiptoloë en uitgrawers het verskil oor die ouderdom van die Sfinks en die tempels wat daarmee verbind word. In 1857 het Auguste Mariette, stigter van die Egiptiese Museum in [[Kaïro]], die veel later Inventarisstele opgediep (wat na raming uit die [[26ste Dinastie van Egipte|26ste Dinastie]], omstreeks 664-525&nbsp;v.C., dateer). Daarop word vertel hoe [[Choefoe]] op die Sfinks afgekom het wat toe al onder die sand begrawe was. Hoewel sekere dele van die stele waarskynlik waar is,<ref>Hawass, Zahi. ([http://guardians.net/hawass/khufu.htm ''The Khufu''] by [http://guardians.net/hawass/ The Plateau]. Besoek op 6 Januarie 2009.</ref> word dié paragraaf deur argeologiese bewyse weerspreek, en dit word beskou as [[historiese revisionisme]] uit die [[Laat Tydperk van Antieke Egipte|Laat Tydperk]],<ref name="Reader (2002)">{{cite book|last=Colin|first=Reader|title=Journal of the Ancient Chronology Forum|date=2002|volume=9|pages=5–21|chapter=Giza Before the Fourth Dynasty|access-date=11 October 2017|chapter-url=http://www.hallofmaat.com/modules.php?name=Articles&file=article&sid=93|archive-url=https://web.archive.org/web/20131210134155/http://www.thehallofmaat.com/modules.php?name=Articles&file=article&sid=93|archive-date=10 December 2013|url-status=dead}}</ref> en dus 'n doelgerigte vervalsing wat deur plaaslike priesters geskep is in 'n poging om aan die destydse Isis-tempel 'n antieke geskiedenis toe te dig wat dit nooit gehad het nie. Sulke dade het algemeen geword toe godsdiensinstellings soos tempels en priesterdomeine meegeding het om politieke aandag en vir finansiële en ekonomiese skenkings.<ref name="MVTP">{{cite book|last=Verner|first=Miroslav|title=The Pyramids: The Mystery, Culture, and Science of Egypt's Great Monuments|publisher=Grove/Atlantic Inc.|year=2007|isbn=978-0802198631|page=212}}</ref><ref name="PJDP">{{cite book|last=Jلnosi|first=Peter|title=Die Pyramidenanlagen der Kِniginnen (= ''Denkschriften der Gesamtakademie, ضsterreichische Akademie der Wissenschaften'', volume 13|year=1996|isbn=978-3700122074|pages=11, 125}}</ref> [[Flinders Petrie]] het in 1883 oor die ouderdom van die Chafra-valleitempel, en by uitbreiding die Sfinks, geskryf: "Die datum van die Graniettempel is so positief vasgestel as vroeër as die [[4de Dinastie van Egipte|4de Dinastie]] dat dit onbesonne kan lyk om dit te weerspreek. Onlangse ontdekkings het egter bewys dit is werklik nie voor die bewind van Chafra, in die Vierde Dinastie, gebou nie."<ref>{{Cite book|last=Petrie|first=Flinders|title=The Pyramids and Temples of Gizeh|year=1883|location=London|pages=133}}</ref> Gaston Maspero, die Franse Egiptoloog en tweede direkteur van die Egiptiese Museum in Kaïro, het in 1886 'n opname van die Sfinks laat doen. Hy het tot die gevolgtrekking gekom dat, omdat die Droomstele die cartouche van Chafra in reël 13 wys, hy verantwoordelik was vir die uitgrawing en daarom moet die Sfinks van voor die tyd van Chafra en sy opvolgers kom – moontlik die Vierde Dinastie, omstreeks 2575-2467&nbsp;v.C. Maspero het geglo die Sfinks is "die oudste monument in Egipte".{{sfn|Hassan|1953|p=17-18}} Die Duitse Egiptoloog Ludwig Borchardt het gevoel die Sfinks kom uit die [[Middelryk van Egipte|Middelryk]] omdat die spesifieke eienskappe van die beeld uniek is aan die [[12de Dinastie van Egipte|12de Dinastie]], en dat die Sfinks soos [[Amenemhat III]] lyk.{{sfn|Hassan|1953|p=86-87}} Die Engelse Egiptoloog E.A. Wallis Budge het saamgestem dat die Sfinks uit 'n tyd voor Chafra se bewind kom. Hy het in ''The Gods of the Egyptians'' (1904) geskryf: "Dié wonderlike voorwerp het reeds in die dae van Chafra, of Chefren ('n alternatiewe naam vir Chafra), bestaan en dit is moontlik baie ouer as sy bewind. Dit kan van die einde van die [[Vroegdinastiese Tydperk van Egipte|argaïese tyd]] [omstreeks 2686&nbsp;v.C.] bestaan."<ref>{{cite book|last=Wallis Budge|first=E. A.|url=https://archive.org/details/godsofegyptianso02budg|title=The Gods of the Egyptians: Studies in Egyptian Mythology|publisher=Courier Dover Publications|year=1904|isbn=978-0-486-22055-0|pages=361}}</ref> Die Egiptiese Egiptoloog Selim Hassan reken die Sfinks is opgerig ná die voltooiing van die Chafra-piramidekompleks.{{sfn|Hassan|1953|p=88}} ====Moderne hipoteses wat verskil==== Rainer Stadelmann, voormalige direkteur van die Duitse Argeologiese Instituut in Kaïro, het die [[ikonografie]] van die hooftooisel en baard, wat afgebreek het, ondersoek en tot die gevolgtrekking gekom dat die styl meer dui op farao [[Choefoe]] (2589-2566&nbsp;v.C.), die bouer van die [[Groot Piramide van Giza]] en Chafra se vader.<ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/3703_sphinx.html | title=NOVA &#124; Transcripts &#124; Riddles of the Sphinx &#124; PBS | website=PBS }}</ref> Hy ondersteun dié idee deur voor te stel Chafra se straatweg is gebou na 'n vooraf bestaande struktuur, wat volgens hom net die Sfinks kon gewees het.<ref>{{Cite web | url=https://www.academia.edu/21651229 | title=Giza Before the Fourth Dynasty | last1=Reader | first1=Colin }}</ref> In 2004 het Vassil Dobrev van die Institut Français d'Archéologie Orientale in Kaïro aangekondig hy het nuwe bewyse ontdek dat die Groot Sfinks die werk kon gewees het van die minder bekende farao [[Djedefre]] (2528-2520&nbsp;v.C.), Chafra se halfbroer en 'n seun van Choefoe.<ref name="Riddle of the Sphinx">[http://documentarystorm.com/history-archaeology/riddle-of-the-sphinx/ Riddle of the Sphinx] Besoek op 6 November 2010.</ref> Volgens hom het Djedefre die Sfinks laat bou as die ewebeeld van sy pa, Choefoe, en hom geïdentifiseer as die songod [[Ra]] om respek vir die 4de Dinastie te herstel. Dobrev sê ook die straatweg wat Chafra se piramide met die tempels verbind, is om die Sfinks gebou, wat beteken die Sfinks het toe reeds bestaan. Die Egiptoloog Nigel Strudwick het op Dobrev se stellings gereageer deur te sê: "Dit is nie onmoontlik nie. Maar ek kort beter verduidelikings, soos hoekom hy dink die piramide by Abu Roash is 'n sontempel, iets waaroor ek skepties is. Ek het nog nooit gehoor iemand stel voor die graffiti by Zawiyet el-Aryan noem Djedefre nie. Ek is meer oortuig van die tradisionele argument dat dit Chafra was, of die meer onlangse teorie dat dit Choefoe was."<ref name="Fleming (2004)">{{cite news|last=Fleming|first=Nic|date=14 December 2004|title=I have solved riddle of the Sphinx, says Frenchman|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/egypt/1478998/I-have-solved-riddle-of-the-Sphinx-says-Frenchman.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/egypt/1478998/I-have-solved-riddle-of-the-Sphinx-says-Frenchman.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 Junie 2005}}</ref> ===Onlangse restourasie=== In 1931 het ingenieurs van die Egiptiese regering die kop van die Sfinks gerestoureer nadat ’n deel van die kopbedekking in 1926 afgeval en ook die nek beskadig het.<ref>''Popular Science Monthly'', July 1931, page 56.</ref> In dié twyfelagtige restourasie is 'n betonkraag tussen die hooftooisel en die nek ingevoeg, wat die profiel verander het.<ref>{{cite web|date=2017-04-17|title=Filmed in 1897, THIS is the OLDEST footage of the Great Sphinx of Giza - Ancient Code|url=https://www.ancient-code.com/filmed-1897-oldest-footage-great-sphinx-giza/|access-date=23 October 2017|website=ancient-code.com|archive-date=30 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930035826/https://www.ancient-code.com/filmed-1897-oldest-footage-great-sphinx-giza/|url-status=dead}}</ref> Baie restourasies aan die steenbasis en liggaam is in die 1980's gedoen en in die 1990's oorgedoen.<ref>{{cite web|last=Hawass|first=Zahi|title=HISTORY OF THE CONSERVATION OF THE SPHINX|url=http://www.guardians.net/hawass/sphinx2.htm|access-date=23 October 2017}}</ref> {{wide image|Sphinx and the Great Pyramid of Giza panorama.jpg|900px|’n Panorama van die Sfinks en die [[Groot Piramide van Giza]], 2010}} ==Agteruitgang en beskadiging== [[Lêer:Beard of the sphinx.jpg|duimnael|180px|Kalksteenstukke van die Sfinks se baard in die Britse Museum, 14de eeu v.C.<ref>British Museum Highlights [http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/aes/f/fragment_of_the_beard_of_the_g.aspx]</ref>]] Die sandsteen van die gebied bestaan uit lae met wisselende weerstand teen [[erosie]] (meestal veroorsaak deur wind en gewaaide sand), en dit lei tot die onewige agteruitgang wat in die Sfinks se lyf gesien kan word.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|date=1999-02-11|title=How old is the Sphinx?|newspaper=msnbc.com|url=http://www.nbcnews.com/id/3077390/ns/technology_and_science-science/t/how-old-sphinx/|access-date=2016-12-07}}</ref> Die laagste deel van die liggaam, insluitende die pote, is van soliede rots.<ref name="The Great Sphinx of Giza">{{Cite news|url=https://www.worldhistory.org/The_Great_Sphinx_of_Giza/|title=The Great Sphinx of Giza|newspaper=Ancient History Encyclopedia|access-date=2016-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612163646/https://www.ancient.eu/The_Great_Sphinx_of_Giza/|archive-date=12 June 2018|url-status=dead}}</ref> Die liggaam tot by die nek bestaan uit sagter lae wat taamlike agteruitgang toon.<ref name=":1">{{Cite web|title=The Great Sphinx {{!}} Geology of a Statue {{!}} Dating the Sphinx {{!}} Ancient Egypt Research Associates|url=http://www.aeraweb.org/sphinx-project/geology-of-the-sphinx/|access-date=2016-12-08|website=aeraweb.org| date=13 October 2009 }}</ref> Die laag waaruit die kop gekap is, is weer harder.<ref name=":1" /><ref name="zivie-coche">{{cite book|last=Zivie-Coche|first=Christiane|title=Sphinx: History of a Monument|publisher=Cornell University Press|year=2002|isbn=978-0-8014-3962-9|pages=99–100}}</ref> Oorblyfsels van rooi pigment is aan dele van die Sfinks se gesig te sien, asook spore van geel en blou pigment aan die res van die beeld. Die Amerikaanse argeoloog Mark Lehner het voorgestel die monument "was eens geverf in bont storieboekkleure".<ref name="Smithsonian">{{cite web|author=Evan Hadingham|date=February 2010|title=Uncovering Secrets of the Sphinx|url=http://www.smithsonianmag.com/history/uncovering-secrets-of-the-sphinx-5053442/?no-ist=&page=2|work=Smithsonian Magazine}}</ref> Soos met baie antieke monumente het die pigmente en kleure sedertdien vervaag, en vandag het dit net 'n geel/beige voorkoms. 'n Paar skagte wat nêrens heen lei nie, kom voor in en onder die lyf. Dit is waarskynlik deur skatjagters en grafrowers gegrawe. === Vermiste neus en baard === Die Sfinks se neus van sowat ’n meter breed word vermis. ’n Ondersoek van naderby wys lang stawe of beitels is in die neus gekap, een van die brug van die neus af en die ander van die neusgate af, en die neus is toe in ’n suidelike rigting afgeruk.<ref>{{cite book | last = Lehner | first = Mark | authorlink = | title = The Complete Pyramids | publisher = Thames & Hudson | year = 1997 | location = | page = 41 | url = | doi = | id = | isbn = 0-500-05084-8}}</ref> Die Arabiese historikus Al-Maqrizi het in die 15de eeu die skuld voor die deur van die [[Moslem]]se sultan Muhammad Sa'im al-Dahr gelê. In 1378 het die sultan glo die plaaslike inwoners betrap dat hulle offerandes aan die Sfinks bring vir ’n groter oes, en hy was so kwaad dat hy die neus afgebreek het. Hy is toe gehang weens vandalisme.<ref>{{cite web |url=http://www.napoleon-series.org/faq/c_sphinx.html |title=Faq#11: Who shot off the nose of the Sphinx? |publisher=napoleon-series.org |access-date=10 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427173427/https://www.napoleon-series.org/faq/c_sphinx.html |archive-date=27 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is ook ’n verhaal dat [[Napoleon]] se soldate die neus met ’n [[kanon]] afgeskiet het, wat vandag steeds die ronde doen. Daar is ook ’n paar ander weergawes. Die baard wat ook aan die Sfinks vas was, is vermoedelik ná die oorspronklike konstruksie bygevoeg. Die Egiptoloog Vassil Dobrev het gemeen as die baard oorspronklik deel van die standbeeld was, sou dit die ken beskadig het toe dit afval.<ref>Fleming, Nic (2004-12-14). "I have solved riddle of the Sphinx, says Frenchman" in ''The Daily Telegraph''. Besoek op 28 Junie 2005</ref> Die gebrek aan tekens van skade onderskryf sy teorie dat die baard later aangelas is. ===Gate en tonnels=== [[Beeld:Top of Sphinx head with hole.tif|links|220px|thumb|'n Man staan in die gat bo-op die Sfinks se kop (1925).]] ====Gat in die kop==== Johann Helffrich het die Sfinks besoek op sy reise van 1565 tot 1566. Volgens hom het 'n priester in die kop van die Sfinks ingegaan en toe hy praat, was dit asof die beeld self gepraat het.<ref>{{Cite book|last=Helffrich|first=Johann|title=Kurtzer und warhafftiger Bericht, Von der Reis aus Venedig nach Hierusalem, Von dannen in Aegypten, auff den Berg Sinai, und folgends widerumb gen Venedig|year=1579|pages=195|language=de}}</ref> Baie steles uit die Nuwe Ryk beeld die Sfinks uit met 'n kroon op sy kop. As dit die geval is, kon die gat se doel gewees het om die kroon te anker.{{Sfn|Lehner|1991|p=363}}<ref>{{Cite web|title=Accessions of the Griffith Institute Archive in 2009|url=http://www.griffith.ox.ac.uk/gri/4acc09.html}}</ref> Émile Baraize het die gat in 1926 met 'n metaalluik toegemaak.<ref>{{Cite web|title=360° photograph of the Sphinx|url=https://www.airpano.com/360photo/egypt-cairo-pyramids/?startscene=1&ath=265.253&atv=17.140&fov=41.24}}</ref>{{Sfn|Lehner|1991|p=187}} ====Perring se Gat==== [[Beeld:Sphinx, Perring's hole.tif|links|220px|thumb|Perring se Gat agter die nek van die Sfinks. Regs is 'n deel van die hooftooisel.]] Die Britse Egiptoloog Howard Vyse het sy landgenoot John Shae Perring in 1837 opdrag gegee om 'n tonnel aan die agterkant van die Sfinks, net agter die kop, te boor. Die boorstange het op 'n diepte van 8,2&nbsp;m vasgesit. Pogings om die stange los te skiet het nog skade berokken. Die gat is in 1978 skoongemaak. Onder die rommel was 'n deel van die koptooisel.{{Sfn|Lehner|1991|pp=204-205}} {{Multibeeld | align = right | direction = horizontal | background color = | voetskrif = | header = | beeld1 = Top of Sphinx back before modern restorations.tif | width1 = 220 | onderskrif1 = 'n Groot skeur deur die middellyf van die Sfinks, voor moderne restourasies in 1926. | beeld2 = Iron trap-door over fissure at top of Sphinx back.tif | width2 = 112 | onderskrif2 = 'n Valdeur na die skeur, ná restourasies. }} ====Groot skeur==== 'n Groot natuurlike skeur in die rotsbodem loop deur die middellyf van die Sfinks. Dit is die eerste keer in 1853 ontbloot, deur Auguste Mariette. Op die rug van die Sfinks is dit 2&nbsp;m breed. Baraize het die kante in 1926 verseël en 'n dak van ysterstawe, kalksteen en sement bo-op geplaas. Hy het ook 'n valdeur geïnstalleer. Die kante van die skeur is dalk kunsmatig reguit gemaak, maar die onderkant is onreëlmatige rotsbodem. 'n Baie smal kraak loop verder.{{Sfn|Lehner|1991|pp=202-203}} ====Tonnel in die onderlyf==== [[Beeld:Profile and elevation of rump passage of the Sphinx.tif|thumb|200px|Die tonnel se boonste deel (1 + 2) en onderste deel (3 + 4).]] In 1926 is sand om die Sfinks verwyder onder leiding van Baraize. Dit het 'n opening onthul na 'n tonnel op grondvlak aan die noordekant van die onderlyf. Dit is daarna met hout toegemaak en was byna vergete. Meer as 50 jaar later het drie ouerige mans wat met die skoonmaakproses gehelp het, van die gang onthou. Dit het gelei tot die herontdekking en oopmaak daarvan in 1980. Die gang bestaan uit 'n boonste en onderste deel wat teen 'n hoek van sowat 90 grade lê. * Die boonste deel loop tot 'n hoogte van 4&nbsp;m bo die grondvlak in 'n noordwestelike rigting. Dit loop tussen hout en die liggaam van die Sfinks deur en eindig in 'n nis van 1&nbsp;m breed en 1,8&nbsp;m hoog. Die plafon van die nis bestaan uit moderne sement, waarskynlik sement wat gemors is toe die opening sowat 3&nbsp;m daarbo toegemaak is. * Die onderste deel loop steil af in die rotsbodem in 'n noordoostelike rigting. Dit is sowat 4&nbsp;m lank en 5&nbsp;m diep. Dit eindig in 'n put op grondwatervlak. By die opening is dit 1,3&nbsp;m breed en dit word nouer tot sowat 1,07&nbsp;m op die verste punt. Tussen die sand en klipfragmente is 'n stuk tinfoelie en die bodem van 'n moderne waterbeker gevind. Die verstopte bodem het moderne vullingsmateriaal bevat, asook nog tinfoelie, moderne sement en 'n paar skoene. Dit is moontlik dat die tonnel van bo na onder gegrawe is en dat die huidige ingang later gemaak is. Vyse het op 27 en 28 Februarie 1837 in sy dagboek aangeteken dat hy naby die stert boor, en hy was dus moontlik die skepper van die tonnel. Geen ander tonnel is op dié plek gevind nie.<ref>{{Cite book|last=Vyse|first=Howard|title=Operations carried on at the pyramids of Gizeh in 1837|year=1840|volume=1|pages=173, 175}}</ref> Nog 'n verklaring kan wees dat die gang 'n antieke oorsprong het, miskien as 'n verkenningstonnel of 'n onvoltooide graftonnel.{{Sfn|Lehner|1994}} <gallery mode="packed"> Beeld:Sphinx rump, view to east.tif|Die onderlyf van die Sfinks, met die ingang op grondvlak. Beeld:Rump Passage Entrance Closeup.tif|'n Nabyskoot van die ingang in die onderlyf. Beeld:Rump passage, entrance from inside.tif|Binne-in die gang; 'n uitsig na bo na die boonste tonnel. Beeld:Rump passage, upper part.tif|'n Uitsig op die boonste tonnel. Beeld:Rump passage, upper part, chamber 1.tif|Die plafon van die boonste tonnel. Beeld:101-black-and-white-photo-02557.tif|'n Uitsig na onder vanaf kamer 1. Beeld:Rump passage, lower part before excavation.tif|Die onderste deel van die gang voor uitgrawings. Beeld:Rump passage, lower part after excavation.tif|Die onderste deel ná uitgrawings. </gallery> ====Nis in die noordelike flank==== 'n Foto van 1925 wys 'n man wat onder die grondvlak in 'n nis in die noordelike flank van die Sfinks se lyf staan. Dit is tydens die restourasie van 1925-'26 toegemaak.{{Sfn|Lehner|1994|p=215}} ====Ruimte agter die Droomstele==== 'n Ruimte agter die Droomstele, tussen die Sfinks se pote, is deur 'n ysterbalk en sementdak toegemaak, en 'n ystervaldeur is geïnstalleer.{{Sfn|Lehner|1991|p=298}}<ref>{{Cite web|title=360° photograph of the Sphinx|url=https://www.airpano.com/360photo/egypt-cairo-pyramids/?startscene=1&ath=268.933&atv=59.890&fov=40.00}}</ref> ====Sleutelgatskag==== Aan die rant van die muur om die Sfinks is 'n vierkantige skag oorkant die linkeragterpoot. Dit is in 1978 tydens uitgrawings deur Hawass oopgemaak, en is 1,42 x 1,06&nbsp;m groot en 2&nbsp;m diep. Lehner het gedink dit is 'n onvoltooide grafkelder en het dit die "Sleutelgatskag' genoem omdat uitgrawings in die lys bo die skag die vorm het van die onderste deel van 'n sleutelgat, maar onderstebo.{{Sfn|Lehner|1991|pp=160-163}} ==Skyngeskiedenis== Talle idees is al voorgestel om die oorsprong en identiteit van die Sfinks te verduidelik of hervertolk, maar daar is nie genoeg bewyse nie of hulle weerspreek mekaar. Daarom word dit beskou as pseudo- of skyngeskiedenis. ===Antieke ruimtevaarders / Atlantis=== * Die Sfinks lê van wes na oos, in die rigting van die [[son]], in ooreenstemming met die [[Antieke Egipte|antieke Egiptiese]] sonkultus. Volgens die Orionteorie het die beeld eerder in die rigting van die [[sterrebeeld]] [[Leeu (sterrebeeld)|Leeu]] gekyk gedurende die [[Dag-en-nagewening|lentenagewening]] van omstreeks 10500&nbsp;v.C. Geen teks- of ander bewyse daarvoor bestaan egter nie.<ref>[[Graham Hancock|Hancock, Graham]]; Bauval, Robert (2000-12-14). [http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2000/atlantisrebornagain.shtml ''Atlantis Reborn Again'']. Horizon. BBC, 2000-12-14.</ref><ref>{{cite book|last=Orser|first=Charles E.|title=Race and practice in archaeological interpretation|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2003|isbn=978-0-8122-3750-4|page=73}}</ref><ref>{{cite book|last=Hancock|first=Graham|url=https://archive.org/details/messagesphinxque00hanc|title=The Message of the Sphinx: A Quest for the Hidden Legacy of Mankind|author2=Bauval, Robert|publisher=Three Rivers Press|year=1997|isbn=978-0-517-88852-0|page=[https://archive.org/details/messagesphinxque00hanc/page/n270 271]}}</ref> Dit word die Orionteorie genoem omdat verder voorgestel is die grootste drie piramides van Giza lyn op met die [[Jagter (sterrebeeld)|Jagter]] (Orion) se gordel (of die [[Drie Konings]]). * Die Sfinks-watererosiehipotese voer aan die belangrikste soort weererosie aan die omringende mure kon net veroorsaak gewees het deur aanhoudende en baie [[reën]],<ref name="Schoch (1992)">{{cite book|last=Schoch|first=Robert M.|url=http://www.robertschoch.net/Redating%20the%20Great%20Sphinx%20of%20Giza.htm|title=Redating the Great Sphinx of Giza|date=1992|access-date=11 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204134600/http://www.robertschoch.net/Redating%20the%20Great%20Sphinx%20of%20Giza.htm|archive-date=2016-02-04|url-status=live}}</ref> en daarom moet dit uit die tyd voor farao Chafra dateer. Daar is egter argeologiese, klimatologiese en geologiese bewyse wat die teorie weerspreek.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1992/02/09/us/scholars-dispute-claim-that-sphinx-is-much-older.html|title=Scholars Dispute Claim That Sphinx Is Much Older|agency=Associated Press|newspaper=The New York Times|date=9 February 1992|accessdate=12 November 2021}}</ref><ref>}{{cite book|last=White|first=Chris|title=The Age of the Sphinx? Reader versus Schoch|url=http://ancientaliensdebunked.com/how-old-is-the-sphinx-colin-reader-vs-robert-schoch/|access-date=1 July 2016|archive-date=30 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630054326/http://ancientaliensdebunked.com/how-old-is-the-sphinx-colin-reader-vs-robert-schoch/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Reader|first=C. D.|date=February 2001|title=A Geomorphological Study of the Giza Necropolis, with Implications for the Development of the Site|journal=Archaeometry|volume=43|issue=1|pages=149–165|doi=10.1111/1475-4754.00009}}</ref> * Daar is 'n lang geskiedenis van gissings oor versteekte kamers onder die Sfinks deur [[esoterie]]se figure soos H. Spencer Lewis. Veral Edgar Cayce het in die 1930's voorspel dat 'n "rekordsaal", met kennis oor [[Atlantis]], in 1998 onder die Sfinks ontdek sou word. Sy voorspelling het baie van die spekulasie oor die Sfinks in die 1990's aangevuur, maar dit het momentum verloor toe die saal nie op die voorspelde tyd ontdek word nie.<ref>{{cite book|last1=MacDonald|first1=Sally|url=https://books.google.com/books?id=3RAK5pL-m0IC&q=%22hall+of+records%22+cayce|title=Consuming Ancient Egypt|last2=Rice|first2=Michael|publisher=UCL Press|year=2003|isbn=978-1-84472-003-3|pages=180–181, 190}}</ref> * Die skrywer Robert K.G. Temple het geglo die Sfinks was oorspronklik 'n beeld van die jakkalsgod [[Anoebis]], die god van begrafnisse, en dat die gesig hergraveer is om soos farao [[Amenemhat II]] van die Middelryk te lyk. Temple het sy identifikasie baseer op die styl van die ooggrimering en voue van die hooftooisel.<ref>Robert K. G. Temple, ''The Sphinx Mystery: The Forgotten Origins of The Sanctuary of Anubis'' (Rochester, Vermont: Inner Traditions, 2009). {{ISBN|978-1-59477-271-9}}</ref> ===Rassetrekke=== Tot die vroeë 20ste eeu is voorgestel die Sfinks het "Negergelaatstrekke", volgens rassistiese sterotipes wat nou verouderd is.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/booksphinx00regi|title=Book of the Sphinx|publisher=U of Nebraska Press|year=2004|isbn=978-0-8032-3956-2|editor-last=Regier|editor-first=Willis G.|page=[https://archive.org/details/booksphinx00regi/page/n175 157]|url-access=limited}}</ref><ref>Irwin, Graham W. (1977). [https://books.google.com/books?id=DBhqAAAAIAAJ&q=sphinx#search_anchor Africans abroad], Columbia University Press, p. 11</ref> ==Galery== <gallery mode="packed" class="center"> Beeld:Description de l'Egypte, 1823(2).png|''Description de l'Egypte'', Planches, Antiquités, volume V (1823). Beeld:Japanese-Mission-Samurai-Sphinx-Egypt-1864.png|Lede van die Tweede Japannese Ambassade in Europa voor die Sfinks (1864). Beeld:Pedro II of Brazil in Egypt 1871.jpg|Die Franse argeoloog Auguste Mariette (sittende heel links) en keiser [[Pedro II van Brasilië]] (sittende heel regs) saam met ander voor die Sfinks (1871). Beeld:'Le Sphinx Armachis, Caire' (The Sphinx Armachis, Cairo).jpg|Die Groot Sfinks gedeeltelik toe onder die sand (omstreeks 1870's). Beeld:Bonaparte ante la Esfinge, por Jean-Léon Gérôme.jpg|Jean-Léon Gérôme se ''Bonaparte voor die Sfinks'' (1886). Beeld:Nazlet El-Semman, Al Haram, Giza Governorate, Egypt - panoramio (27).jpg|Die Sfinks van agter gesien in 2014. Dit wys van die restourasiewerk wat tot in daardie stadium gedoen is. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|3}} ===Bibliografie=== {{refbegin}} * {{cite book |last=Lehner |first=Mark |title=Archaeology of an Image: The Great Sphinx of Giza |year=1991 |url=https://archive.org/details/ArchaeologyOfAnImage }} * {{cite journal |last=Lehner |first=Mark |title=The Passage Under the Sphinx | year = 1994 |journal=Hommages à Jean Leclant |volume=1 |pages= 201–216|url=https://www.academia.edu/36580782}} * {{cite book |last=Hassan |first=Selim |title=Excavations at Giza 8: 1936-1937. The Great Sphinx and its Secrets. Historical Studies in the Light of the Recent Excavations. |year=1953 |url=http://giza.fas.harvard.edu/pubdocs/244/full/ |publisher=Government Press |location=Kaïro }} {{refend}} == Skakels == * [http://documentarystorm.com/history-archaeology/riddle-of-the-sphinx/ Die Raaisel van die Sfinks] * [http://www.eridu.co.uk/Author/egypt/lost.html Egipte – die teorie oor die verlore beskawing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717033510/http://www.eridu.co.uk/Author/egypt/lost.html |date=17 Julie 2011 }} * [http://www.catchpenny.org/nose.html Die Sfinks se Neus] * [http://guardians.net/egypt/sphinx/ Fotogalery] * {{Commons-kategorie inlyn|Great Sphinx of Giza}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Great Sphinx of Giza}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Geboue en strukture van Antieke Egipte]] bgk3oqdbviy048l9o5foyqtm2bb93xl 0 89161 2902564 2029439 2026-05-09T04:08:24Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902564 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas farao | naam = Amenemhat II | lewe = Ammenemes | beeld = Ägyptisches Museum Berlin 022.jpg | onderskrif = ’n Standbeeld van Amenemhat II (Egiptiese Museum, [[Berlyn]]). | beeldgrootte = 220px | funksie = [[Farao]] van die 12de Dinastie | periode = 1929–1895 v.C. | voorganger = [[Senoesret I]] | opvolger = [[Senoesret II]] | vader = Senoesret I | moeder = Neferu III | oorlede =1895 v.C. | monumente = [[Wit Piramide]] by [[Dahsjoer]] | horus = <hiero>V28-V31:n-m-C10</hiero> | nebty = <hiero>V28-V31:n-m-C10</hiero> | goldenhorus = <hiero>Aa11:P8-m-nb:N19</hiero> | praenomen = <hiero>ra-nbw-D28:D28*D28</hiero> | nomen = <hiero>i-mn:n-m-HAt:t</hiero> }} Noebchaoere '''Amenemhat II''' was die derde [[farao]] van die 12de Dinastie van [[Antieke Egipte]]. Min is bekend oor sy bewind van 35 jaar, nie eens die naam van sy koningin nie.<ref>Peter Clayton, Chronicle of the Pharaohs, Thames & Hudson Ltd, (1994), p.81</ref> Sy [[Nesoe-biti-naam|troonnaam]], Noebchaoere, beteken "Goud is die Siele van [[Ra]]".<ref>Clayton, p.78</ref> == Lewe == Hy was die seun van [[Senoesret I]] en sy hoofvrou, Neferu III. Die belangrikste rekord van sy bewind is op fragmente van ’n annale steen van [[Memphis, Egipte|Memphis]]. Dit vertel van sy vroeë bewind, insluitende skenkings aan verskeie [[Egiptiese tempel|tempels]], van [[Nubiërs]] wat hom besoek, ’n veldtog na [[Sirië]] en die vernietiging van twee stede. Hy het in sy 33ste bewindsjaar sy seun, [[Senoesret II]], as medeheerser aangestel om te verseker dat hy hom opvolg. Sy [[Wit Piramide]] is by [[Dahsjoer]] gebou. Verskeie koninklike vroue is saam met hom begrawe, sommige met goue juweliersware. Vier grafkelders (drie koninklik) het ongeskonde gebly tot in 1894/5, toe dit ontdek is deur Jacques de Morgan.<ref>{{Cite web |url=http://ib205.tripod.com/intact_burials.html |title=Untitled information on White Pyramid burials |access-date= 2 Augustus 2014 |archive-date=21 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200121193336/http://ib205.tripod.com/intact_burials.html |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/amenemhatII.html Amenemhat (II) Nubkaure (1914-1879/76 BCE)] * [http://www.ancient-egypt.org/index.html Ancient-Egypt.org] * {{Commons-kategorie inlyn|Amenemhat II}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Amenemhat II|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Farao's van Egipte]] gxupqbgw18epz0e346bnawhoe08zsox 0 93478 2902473 2640528 2026-05-08T19:50:53Z Rooiratel 90342 2902473 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Arnold Schwarzenegger | beeld = Arnold Schwarzenegger - 2019 (33730956438) (cropped).jpg | beeldonderskrif = Schwarzenegger in 2019 | orde = 38ste Goewerneur van [[Kalifornië]] | termynaanvang = 17 November 2003 | termyneinde = 3 Januarie 2011 | vise = | voorganger = Gray Davis | opvolger = Jerry Brown | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1947 | geboortemaand = 7 | geboortedag = 30 | geboorteplek = [[Thal, Stiermarke]], [[Oostenryk]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | eggenoot = Maria Shriver (1986–2011) | kinders = 2 dogters, 3 seuns insluitende [[Patrick Schwarzenegger]] | alma_mater = | religie = [[Rooms-Katolieke Kerk]] | handtekening = Arnold Schwarzenegger Signature.svg | militer = Militêre diens | lojaliteit | tak = Bundesheer (Federale Oostenrykse leër) | diensjare = 1965 | rang = | eenheid = Belgier-Kaserne Graz | oorloe = | toekennings = }} [[Lêer:Reagan+Schwarzenegger1984.jpg|duimnael|links|Schwarzenegger en president [[Ronald Reagan]] in 1984]] '''Arnold Alois Schwarzenegger''' ([[Engels]]e uitspraak: [ˈʃvɑːrtsənɛɡər]; [[Duits]]: [ˈaɐ̯nɔlt ˈʃvaɐ̯tsn̩ˌʔɛɡɐ]; gebore [[30 Julie]] [[1947]] in [[Thal, Stiermarke|Thal]], [[Stiermarke]]) is 'n [[Oostenryk]]s-[[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, rolprentvervaardiger, entrepreneur, belegger, skrywer, [[filantroop]], aktivis, politikus en voormalige professionele liggaamsbouer. Hy het twee ampstermyne lank, tussen 2003 en 2011, die amp van 38ste goewerneur van die Amerikaanse deelstaat [[Kalifornië]] beklee. Hy woon tans in [[Los Angeles]], [[Kalifornië]]. Schwarzenegger het in die Oostenrykse weermag gedien, waarna hy na [[München]] in [[Duitsland]] verhuis het. Daar het hy dikwels in 'n gimnasium geslaap, omdat hy nie 'n huis gehad het nie. In 1968 verhuis Schwarzenegger na die [[Verenigde State van Amerika]], waar hy later 'n akteur word. Hy het in verskeie rolprente opgetree, insluitend die ''Terminator''-reeks. In 1971 sterf Schwarzenegger se halfbroer aan moederskant, Meinhard, in 'n motorongeluk. Meinhard het dronk bestuur. Nadat Gray Davis in 2003 herroep is (van sy amp onthef is), word Schwarzenegger die goewerneur van Kalifornië. Hy het die pos tot Januarie 2011 beklee, waarna hy deur Jerry Brown opgevolg is. Gedurende sy tyd as goewerneur het hy gesê dat [[Ronald Reagan]] sy rolmodel is. Hy het Ronald Reagan-dag as 'n vakansiedag in Kalifornië geproklameer. Hy het ook Reagan se begrafnis bygewoon nadat hy in 2004 oorlede is. Hy was 'n goeie vriend van [[Nancy Reagan]]. Schwarzenegger is in 1986 met Maria Shriver getroud, maar hulle skei in 2011. Hulle het twee dogters, Katherine en Christina, en twee seuns, Patrick en Christopher. Hy het ook 'n seun by 'n ander vrou. Voor sy loopbaan as 'n akteur was Schwarzenegger 'n kragman en liggaamsbouer. Hy het die ''Mister Olympia''-titel sewe keer gewen. Schwarzenegger het ook sy eie kompetisie, die ''Arnold Classic'' ingestel.. == Vroeë lewe == Arnold Alois Schwarzenegger is gebore in Thal, [[Oostenryk]] op 30 Julie 1947, die tweede seun van Aurelia (née Jadrny) en Gustav Schwarzenegger. Sy ma was van Tsjeggiese afkoms. Schwarzenegger se pa was die plaaslike polisiehoof en het in die Tweede Wêreldoorlog as ''Hauptfeldwebel'' gedien nadat hy hom in 1938 vrywillig by die Naziparty aangesluit het. Hy is gewond in die [[Slag van Stalingrad]], maar is in 1943 ontslaan as gevolg van malaria. Hy trou op 20 Oktober 1945 met Aurelia; hy was toe 38 en sy was 23. Later in sy lewe het Schwarzenegger die Joodse aktivistegroep Simon Wiesenthal Center gevra om sy vader se oorlogsrekord na te gaan, wat geen bewyse kon vind dat Gustav betrokke was by oorlogsmisdade tydens sy diens in die Naziparty en Sturmabteilung(SA) nie. Gustav se agtergrond het wye persaandag geniet tydens [[Kalifornië]] se herroepingsverkiesing in 2003 waarin Schwarzenegger tot goewerneur verkies is. Volgens Schwarzenegger was sy ouers baie streng: "Destyds in Oostenryk was dit 'n heel ander wêreld, as ons iets sleg gedoen het of ons ons ouers nie gehoorsaam het nie, was die roede nie gespaar nie." Hy het grootgeword in 'n [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] gesin wat elke Sondag die mis bygewoon het. Gustav het 'n voorkeur vir sy oudste seun, Meinhard, bo Arnold gehad. Dit het voortgespruit uit ongegronde vermoede dat Arnold nie sy biologiese kind was nie. Schwarzenegger het gesê dat sy pa 'geen geduld gehad het om na jou probleme te luister of te verstaan ​​nie'. Hy het 'n goeie verhouding met sy ma gehad, met wie hy kontak behou het tot met haar dood. <ref name="lifeline">{{cite news|title=Arnold Schwarzenegger: Biography|url=http://schwarzenegger.com/bio|work=Schwarzenegger.com|access-date=December 31, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231002431/http://schwarzenegger.com/bio|archive-date=December 31, 2017|url-status=live}}</ref><ref name="Rechcigl Jr.">{{cite book|last1=Rechcigl Jr.|first1=Miloslav|title=Czech It Out: Czech American Biography Sourcebook|url=https://books.google.com/books?id=9uhMCgAAQBAJ&q=arnold&pg=PT118|date=2007|isbn=9781504920711}}</ref><ref name="Bohemian Encyclopedia">{{cite book|author=Miloslav Rechcigl Jr.|title=Encyclopedia of Bohemian and Czech-American Biography, Volym 2|url=https://books.google.com/books?id=cIKQDQAAQBAJ&q=arnold+schwarzenegger+czech&pg=PT47|date=2016|publisher=AuthorHouse|location=Bloomington, Indiana|isbn=978-1524620691}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-aug-14-me-father14-story.html|title=Austrian Archives Reveal Nazi Military Role of Actor’s Father|last=Tracy Wilkinson|last2=Matt Lait|date=August 14, 2003|website=[[Los Angeles Times]]}}</ref><ref name="nazi">{{cite news|title=Arnie: 'I was abused as child'|date=August 4, 2004|url=http://news.scotsman.com/arnoldschwarzenegger/Arnie-I-was-abused-as.2551492.jp|work=The Scotsman|location=Edinburgh|access-date=April 18, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100818225021/http://news.scotsman.com/arnoldschwarzenegger/Arnie-I-was-abused-as.2551492.jp|archive-date=August 18, 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Surprised by Russia: 5 things that charmed Arnold Schwarzenegger in Moscow|url=https://www.rbth.com/lifestyle/327632-surprised-by-russia-schwarzenegger|work=Russia Beyond|date=February 20, 2018|access-date=July 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718030522/https://www.rbth.com/lifestyle/327632-surprised-by-russia-schwarzenegger|archive-date=July 18, 2018|url-status=live}}</ref><ref name="governG2">{{cite news|first=Xan|last=Brooks|title=The Governator|date=August 8, 2003|url=https://www.theguardian.com/film/2003/aug/08/usa.politicsandthearts|work=The Guardian|location=London|access-date=April 19, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827055648/http://www.theguardian.com/film/2003/aug/08/usa.politicsandthearts|archive-date=August 27, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=August 24, 2003|title=Records: Arnold's father was member of Nazi storm troops|work=USA Today|url=https://www.usatoday.com/news/politicselections/2003-08-24-arnold-father_x.htm|url-status=live|access-date=August 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522170405/http://www.usatoday.com/news/politicselections/2003-08-24-arnold-father_x.htm|archive-date=May 22, 2011}}</ref><ref name="tmas">{{cite book|last=Andrews|first=Nigel|title=True Myths of Arnold Schwarzenegger|year=2003|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-58234-465-2|url=https://archive.org/details/truemythslifetim0000andr}}</ref><ref>{{cite news|first=Eric|last=Herman|title=Ah-nold in cross hairs Rivals blast Calif. front-runner|date=August 11, 2003|url=http://www.nydailynews.com/archives/news/ah-nold-cross-hairs-rivals-blast-calif-front-runner-article-1.522414|work=Daily News (New York)|Daily News|access-date=August 20, 2012|location=New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026214348/http://www.nydailynews.com/archives/news/ah-nold-cross-hairs-rivals-blast-calif-front-runner-article-1.522414|archive-date=October 26, 2012|url-status=live}}</ref><ref name="governG2" /><ref name="tmas" /><ref>{{cite web|url=http://www.bodybuildbid.com/articles/mrolympia/arnold-schwarzenegger.html|title=Arnold Schwarzenegger: Mr. Olympia&nbsp;– 1970–1975, 1980|publisher=BodyBuild.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421231324/http://www.bodybuildbid.com/articles/mrolympia/arnold-schwarzenegger.html|archive-date=April 21, 2008|access-date=April 18, 2008|url-status=live}}</ref> == Liggaamsbou Loopbaan == Schwarzenegger word beskou as een van die belangrikste figure in die geskiedenis van [[liggaamsbou]] en sy nalatenskap word herdenk in die jaarlikse Arnold Classic liggaamsboukompetisie. Hy het lank na sy aftrede 'n prominente gesig in liggaamsbou gebly, deels vanweë sy eienaarskap van gimnasiums en fiksheidstydskrifte. Hy het verskeie kompetisies en toekennings aangebied. Hy skryf jare lank 'n maandelikse rubriek vir die liggaamsboutydskrifte Muscle & Fitness en Flex. Kort nadat hy tot goewerneur verkies is, is hy in grootliks simboliese hoedanigheid aangestel as die uitvoerende redakteur van albei tydskrifte. Die tydskrifte het ingestem om $250 000 per jaar aan sy verskillende fiksheidsinisiatiewe te skenk, terwyl hy goewerneur van Kalifornië was. Toe die ooreenkoms, insluitend die kontrak wat Schwarzenegger ten minste $1 miljoen per jaar gegee het, in 2005 bekend gemaak word, het baie dit as 'n botsing van belange gekritiseer omdat die goewerneur se kantoor besluite geneem het oor die regulering van voedingsaanvullings in Kalifornië. Gevolglik het Schwarzenegger in 2005 die rol van uitvoerende redakteur prysgegee. Later nadat hy nie meer goewerneur was nie het American Media Inc., wat Muscle & Fitness en Flex besit, in Maart 2013 aangekondig dat Schwarzenegger hul nuwe aanbod om uitvoerende redakteur van die tydskrifte te wees, aanvaar het. Een van die eerste kompetisies wat hy gewen het, was die Junior Mnr. Europa wedstryd in 1965. Hy het mnr. Europa die volgende jaar op 19-jarige ouderdom gewen. Hy sou aan vele liggaamsboukompetisies deelneem, en die meeste van hulle wen. Sy oorwinnings in liggaamsbou sluit in vyf oorwinnings van mnr. Heelal en sewe oorwinnings van mnr. Olympia, 'n rekord wat sou staan totdat Lee Haney sy agtste agtereenvolgende meneer Olympiatitel in 1991 verower het . Schwarzenegger hou nog aan om in 'n gimnasium te oefen. Toe hy uitgevra is oor sy persoonlike oefening tydens die Arnold Classic in 2011, het hy gesê dat hy steeds elke dag vir 'n ruk met gewigte oefen. == Akteursloopbaan == Schwarzenegger wou oorgaan van liggaamsbou na toneelspel, en dit reggekry toe hy gekies is om die titelrol in ''Hercules in New York'' (1970) te speel. Sy aksent in die film was nog swaar. Sy tweede rolprentverskyning was as 'n doofstomslagoffer in ''The Long Goodbye'' (1973), waarna 'n baie meer belangrike rol in die rolprent ''Stay Hungry'' (1976) gevolg het, waarvoor hy die [[Golden Globe|Golden Globetoekenning]] gewen het vir Nuwe akteurster van die jaar. Schwarzenegger het die volgende gesê oor sy vroeë stryd met die ontwikkeling van sy toneelspelloopbaan: "Dit was in die begin baie moeilik vir my gewees - deur agente en personeellede is ek meegedeel dat my liggaam 'te vreemd' is, dat ek 'n snaakse aksent het en dat my van te lank was. Hulle het vir my gesê dat ek my van moet verander. Eintlik, oral waar ek gegaan het, is ek meegedeel dat ek geen kans het nie." Schwarzenegger het die aandag getrek en sy profiel verhoog in die liggaamsboufilm ''Pumping Iron'' (1977), waarvan ware elemente gedramatiseer is. In 1991 koop hy die regte op dié film, die opnames daarvan en gepaardgaande stilfotografie. Schwarzenegger het 'n oudisie gedoen vir die titelrol van ''The Incredible Hulk'', maar het nie die rol gekry nie vanweë sy lengte. Later het Lou Ferrignohet die rol van dr. David Banner se alterego gekry. Schwarzenegger verskyn saam met [[Kirk Douglas]] en [[Ann-Margret]] in die komedie ''The Villain'' in 1979. In 1980 speel hy in 'n biografiese film van die 1950 aktrise [[Jayne Mansfield]] as Mansfield se man, Mickey Hargitay. == Goewerneur van Kalifornië == In 2003 het Arnold Schwarzenegger die ampseed as 38ste goewerneur van Kalifornië afgelê. Sy verkiesing het in buitengewone omstandighede plaasgevind nadat Kaliforniese kiesers in 'n stemming, 'n sogenaamde ''recall election'', die ampstermyn van sy voorganger Gray Davis voortydig beëindig het. Dit was die tweede van slegs drie ''recall elections'' in die geskiedenis van die Verenigde State. Gray, wat aanvanklik baie gewild was by kiesers, is later geblameer vir Kalifornië se ernstige energiekrisis waartydens [[beurtkrag]] toegepas moes word asook die ekonomiese insinking en begrotingskrisis wat op die [[Dot-comvoorspoedgolf]] gevolg het. Daarnaas het Kaliforniërs ook hul misnoë oor 'n nuwe belasting op motors, Davis se fondsinsameling en die negatiewe verkiesingsveldtog getoon. Gedurende sy ampstermyn het Schwarzenegger op vernuwende leierskap en buitegewone openbare dienslewering gefokus. Sy belangrikste prestasies sluit in: * die ''Global Warming Solutions Act of 2006'' - 'n wet wat volgens 'n ooreenkoms tussen die Republikeinse en Demokratiese Partye in 2006 afgekondig is om globale verwarming die hoof te bied en 'n vermindering in die vrystelling van kweekhuisgasse in Kalifornië behels het; * 'n hersiening van die deelstaat se loon- en salarisstelsel waardeur koste met 35 persent verminder is; * die ''Strategic Growth Plan'' (Strategiese Groeiplan) wat vir die eerste keer in dekades voorsiening gemaak het vir openbare beleggings in Kalifornië se verouderende infrastruktuur asook die vermindering van [[verkeersopeenhoping]]s en lugbesoedeling; * die ''Hydrogen Highway and Million Solar Roofs Plan'' wat voorsiening gemaak het vir 'n netwerk van waterstofvulstasies en die bevordering van sonpanele as alternatiewe kragbron; en * die afkondiging van die ''Safe, Clean and Reliable Drinking Water Supply Act of 2010'' om die voorsiening van skoon drinkwater in die deelstaat te verseker. == Filmografie == [[Lêer:Arnold Schwarzenegger's star on the Hollywood Walk of Fame.jpeg|duimnael|Ster wat vir hom op Hollywood se ''Walk of Fame'' aangebring is]] [[Lêer:Arnoldandson.jpg|duimnael|Schwarzenegger met sy seun]] [[Lêer:Arnold Schwarzenegger and Maria Shriver-mod.jpg|duimnael|Schwarzenegger saam met sy vrou Maria Schriver]] * ''The Expendables 3'' (2014) – Trent Mauser * ''Sabotage'' (2014) – John "Breacher" Wharthon * ''Escape Plan'' (2013) – Rottmayer * ''The Last Stand'' (2013) – Sherrif Ray Owens * ''The Expendables 2'' (2012) – Trent Mauser * ''The Expendables'' (2010) – Trent Mauser * ''The Kid & I'' (2005) – Arnold Schwarzenegger * ''Around the World in 80 Days'' (2004) – Prins Hapi * ''Terminator 3: Rise of the Machines'' (Videospeletjie, 2003) – The Terminator (stem) * ''The Rundown'' (2003) – Bar Patron (Nie gekrediteer) * ''Terminator 3: Rise of the Machines'' (2003) – Terminator * ''Liberty's Kids: Est. 1776'' TV-reeks – Baron von Steuben (Episode onbekend, 2002–2003) * ''Collateral Damage'' (2002) – Gordy Brewer * ''Dr. Dolittle 2'' (2001) – White Wolf (stem, nie gekrediteer) * ''The 6th Day'' (2000) – Adam Gibson * ''End of Days'' (1999) – Jericho Cane * ''Batman & Robin'' (1997) – Mr. Freeze/Dr. Victor Fries * ''Jingle All the Way'' (1996) – Howard Langston * ''Eraser'' (1996) – U.S. Marshal John 'The Eraser' Kruger * ''T2 3-D: Battle Across Time'' (1996) – The Terminator * ''Junior'' (1994) – Dr. Alex Hesse * ''True Lies'' (1994) – Harry Tasker * ''Last Action Hero'' (1993) – Jack Slater/Homself * ''Lincoln'' (TV-film, 1992) – John G. Nicolay (stem) * ''Christmas in Connecticut'' (TV-film, 1992) – Man in stoel voor media-trok (nie gekrediteer) * ''Terminator 2: Judgment Day'' (Videogame, 1992) – The Terminator * ''Terminator 2: Judgment Day'' (1991) – The Terminator 'T800'/Uncle Bob * ''Kindergarten Cop'' (1990) – John Kimble * ''Total Recall'' (1990) – Douglas Quaid/Hauser * ''Tales from the Crypt'' TV-reeks – X-Con (Episode ''The Switch'', 1990) * ''Twins'' (1988) – Julius Benedict * ''Red Heat'' (1988) – kapt. Ivan Danko * ''The Running Man'' (1987) – Ben Richards * ''Predator'' (1987) * ''Raw Deal'' (1986) – Mark Kaminsky, aka Joseph P. Brenner * ''Commando'' (1985) – John Matrix * ''Red Sonja'' (1985) – Kalidor * ''The Terminator'' (1984) – The Terminator * ''Conan the Destroyer'' (1984) – Conan * ''Conan the Barbarian'' (1982) – Conan * ''The Jayne Mansfield Story'' (TV-film, 1980) – Mickey Hargitay * ''Scavenger Hunt'' (1979) – Lars, Gim-instrukteur * ''The Villain'' (1979) – Handsome Stranger * ''The San Pedro Beach Bums'' TV-reeks – kragman (Episode ''Lifting Is My Life'', 1977) * ''The Streets of San Francisco'' TV-reeks – Josef Schmidt (Episode ''Dead Lift'', 1977) * ''Pumping Iron'' (1977) * ''Stay Hungry'' (1976) – Joe Santo * ''Happy Anniversary and Goodbye'' (TV-film, 1974) – Rico * ''The Long Goodbye'' (1973) – skurk in kantoor (nie gekrediteer) * ''Hercules in New York'' (1970) – Hercules == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commonskat|Arnold Schwarzenegger}} ;Amptelike webtuiste * [http://www.schwarzenegger.com/ ''Schwarzenegger.com''] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Schwarzenegger, Arnold}} [[Kategorie:Amerikaanse goewerneurs]] [[Kategorie:Oostenrykse sportlui]] [[Kategorie:Kalifornië]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Oostenrykse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse filantrope]] [[Kategorie:Liggaamsbouers]] lqbpwvaa08bllsywrli3m6acm73sf51 2 96683 2902455 2894681 2026-05-08T19:31:15Z BurgertB 2401 2902455 wikitext text/x-wiki ;Akteurs, regisseurs, ens. [[Lêer:Heath_Ledger.jpg|240px|links|border]] '''[[Heath Ledger]]''' • [[Yul Brynner]] • [[Federico Fellini]] • [[Stanley Kubrick]] • [[James Dean]] • [[Montgomery Clift]] • [[Clark Gable]] • [[Johnny Weissmuller]] • [[Charlton Heston]] • [[Edgar Rice Burroughs]] • [[Christopher Lambert]] • [[Omar Sharif]] • [[Emil Jannings]] • [[Gary Cooper]] • [[Spencer Tracy]] • [[Laurence Olivier]] • [[William Holden]] • [[Paul Newman]] • [[Robert Redford]] • [[Gregory Peck]] • [[Sidney Poitier]] • [[Rex Harrison]] • [[Jon Voight]] • [[Richard Dreyfuss]] • [[Matthew McConaughey]] • [[Jared Leto]] • [[Michael Fassbender]] • [[George Lucas]] • [[Alfred Hitchcock]] • [[Akira Kurosawa]] • [[Sting]] • [[Helen Mirren]] • [[Idris Elba]] • [[Will Smith]] • [[Jane Fonda]] • [[Al Pacino]] • [[Christian Bale]] • [[Colin Farrell]] • [[Maggie Smith]] • [[Mark Ruffalo]] • [[Sylvester Stallone]] • [[Jake Gyllenhaal]] • [[Jennifer Aniston]] • [[Michael Keaton]] • [[Joaquin Phoenix]] • [[River Phoenix]] • [[Roberto Rossellini]] • [[Ingrid Bergman]] • [[Isabella Rossellini]] • [[Gus van Sant]] • [[David Lynch]] • [[Sean Penn]] • [[Martin Scorsese]] • [[Julia Roberts]] • [[Sandra Bullock]] • [[Ethan Hawke]] • [[Steve Martin]] • [[Angela Lansbury]] • [[Ang Lee]] • [[Daniel Day-Lewis]] • [[Jack Nicholson]] • [[Hugh Jackman]] • [[Denzel Washington]] • [[Helen Hunt]] • [[Anne Hathaway]] • [[Tommy Lee Jones]] • [[George Clooney]] • [[Glenn Close]] • [[Gary Oldman]] • [[Christopher Plummer]] • [[Kenneth Branagh]] • [[Nick Nolte]] • [[Colin Firth]] • [[Annette Bening]] • [[Jeff Bridges]] • [[Woody Harrelson]] • [[Penélope Cruz]] • [[Robert Downey jr.]] • [[James Cameron]] • [[Mickey Rourke]] • [[Johnny Depp]] • [[Julie Christie]] • [[Mark Wahlberg]] • [[Alan Arkin]] • [[Clint Eastwood]] • [[Ryan Gosling]] • [[Reese Witherspoon]] • [[Matt Dillon]] • [[William Hurt]] • [[Jamie Foxx]] • [[Hilary Swank]] • [[Diane Keaton]] • [[Renée Zellweger]] • [[Benicio del Toro]] • [[Tim Robbins]] • [[Jude Law]] • [[Morgan Freeman]] • [[Nicolas Cage]] • [[Michael Caine]] • [[Ed Harris]] • [[Christopher Walken]] • [[Catherine Zeta-Jones]] • [[Russell Crowe]] • [[Halle Berry]] • [[Sissy Spacek]] • [[Whoopi Goldberg]] • [[Willem Dafoe]] • [[Kate Hudson]] • [[Warren Beatty]] • [[Robert Duvall]] • [[Elia Kazan]] • [[Anthony Hopkins]] • [[Dustin Hoffman]] • [[Kim Basinger]] • [[Burt Reynolds]] • [[Tom Cruise]] • [[James Woods]] • [[Susan Sarandon]] • [[Sharon Stone]] • [[Emma Thompson]] • [[Kirk Douglas]] • [[Jessica Lange]] • [[John Travolta]] • [[John Malkovich]] • [[Ralph Fiennes]] • [[Tatum O'Neal]] • [[Liam Neeson]] • [[Jeremy Irons]] • [[Winona Ryder]] • [[Catherine Deneuve]] • [[Vanessa Redgrave]] • [[Gérard Depardieu]] • [[Richard Harris]] • [[Kevin Costner]] • [[Anjelica Huston]] • [[Kathy Bates]] • [[Francis Ford Coppola]] • [[Oliver Stone]] • [[Spike Lee]] • [[Kevin Kline]] • [[John Cleese]] • [[Gene Hackman]] • [[Michael Douglas]] • [[Marlee Matlin]] • [[Sigourney Weaver]] • [[Tom Berenger]] • [[Anne Bancroft]] • [[Harrison Ford]] • [[Shirley MacLaine]] • [[Louis Gossett jr.]] • [[Ben Kingsley]] • [[Henry Fonda]] • [[John Gielgud]] • [[Candice Bergen]] • [[Jack Lemmon]] • [[Mikhail Baryshnikov]] • [[Richard Burton]] • [[Faye Dunaway]] • [[Glenda Jackson]] • [[Liza Minnelli]] • [[Shelley Winters]] • [[James Caan]] • [[Brie Larson]] • [[Neil Patrick Harris]] • [[Chris Rock]] • [[Margaret Sixel]] • [[Tom Hardy]] • [[Ryan O'Neal]] • [[Ali MacGraw]] • [[George C. Scott]] • [[Steve McQueen]] • [[Bernardo Bertolucci]] • [[Bob Fosse]] • [[Liv Ullmann]] • [[Lynn Redgrave]] • [[Franco Nero]] • [[Walter Matthau]] • [[Anthony Quinn]] • [[Natalie Wood]] • [[Robert Wagner]] • [[Terence Stamp]] • [[Peter Falk]] • [[David Niven]] • [[Tony Curtis]] • [[Lana Turner]] • [[Joanne Woodward]] • [[Rock Hudson]] • [[Bette Davis]] • [[Jack Palance]] • [[Vivien Leigh]] • [[Richard Gere]] • [[Mia Farrow]] • [[Dean Martin]] • [[Cary Grant]] • [[Telly Savalas]] • [[Dirk Bogarde]] • [[Lucille Ball]] • [[Vincente Minnelli]] • [[Cecil B. DeMille]] • [[Guillermo del Toro]] • [[Frances McDormand]] • [[James Franco]] • [[Martin McDonagh]] • [[Seth Meyers]] • [[Saoirse Ronan]] • [[Alfonso Cuarón]] • [[Olivia Colman]] • [[Richard E. Grant]] • [[Wes Anderson]] • [[Alejandro González Iñárritu]]   ;Rolprente, TV, resensies, ens. [[Lêer:My own private idaho.jpg|180px|regs|border]] [[A Clockwork Orange (rolprent)]] • [[Oz (TV-reeks)]] • [[Doctor Zhivago]] • [[Tarzan]] • [[Broadway (teater)]] • '''[[My Own Private Idaho]]''' • [[Kunsrolprent]] • [[New Queer Cinema]] • [[Brokeback Mountain]] • [[Milk]] • [[Film noir]] • [[Neo-noir]] • [[Blue Velvet]] • [[Twin Peaks]] • [[Kultusrolprent]] • [[Lys van kultusrolprente]] • [[Diva (rolprent)]] • [[Rotten Tomatoes]] • [[AllMovie]] • [[Roger Ebert]] • [[Metacritic]] • [[Box Office Mojo]] • [[Turner Classic Movies]] • [[Internet-Broadway-databasis]] • [[Papillon]] • [[Bagdad Café]] • [[Graaf Dracula]] • [[Weerwolf]] • [[Vlad Dracula|Vlad die Deurboorder]] • [[Swartmagie]] • [[Witmagie]] • [[Pentagram]] • [[Towerkuns]] • [[Transsilvanië]] • [[Szeklers]] • [[Another Country]] • [[The Shawshank Redemption]] • [[The Crown (TV-reeks)]] • [[Jurassic Park (rolprent)]] • [[Sataniese rituele misbruik]] • ''[[Jaws]]'' • [[John Williams]] • [[Quincy Jones]] • [[Djimon Hounsou]] • [[The Color Purple (1985-rolprent)]] • [[The Color Purple (2023-rolprent)]] • [[Soon-Yi Previn]] • [[Bloodline (TV-reeks)]] • [[Hollywood (TV-reeks)]] • [[Midnight Mass (TV-minireeks)]] • [[The Sandman (TV-reeks)]] • [[Ragnarok (TV-reeks)]] • [[Dark (TV-reeks)]] • [[Ratched (TV-reeks)]] • [[Ozark (TV-reeks)]] • [[Ozarkplato]] • [[Meer van die Ozarks]] • [[The Watcher (TV-reeks)]] • [[Monsters: The Lyle and Erik Menendez Story]] • [[Elite (TV-reeks)]] • [[Dynasty (2017-televisiereeks)]] • [[Reptile (rolprent)]] • [[Toy Boy (TV-reeks)]] • [[Manifest (TV-reeks)]] • [[Lucifer (TV-reeks)]] • [[Boy Erased]] • [[The Unforgivable]] • [[Merlí: Sapere Aude]] • [[When They See Us]] • [[Sex Education (TV-reeks)]] • [[Wrong Side of the Tracks (TV-reeks)]] • [[Anatomy of a Scandal]] • [[Addams Family Values]] • [[7 Prisoners]] • [[Ruang Talok 69]] • [[Aquarius (TV-reeks)]] • [[Fool Me Once (TV-reeks)]] • [[Black Doves]] • [[Triptych (TV-reeks)]] • [[The Accident (TV-reeks)]] • [[Chernobyl 1986]] • [[Patient Seven]] • [[Niggies]] • [[American Son]] • [[Our Planet]] • [[Behind Her Eyes (TV-reeks)]] • [[Maid (TV-reeks)]] • [[The Gardener (TV-reeks)]] • [[The Residence (TV-reeks)]] • [[Alpha Males (TV-reeks)]] • [[Nonnas]] • [[The Four Seasons (TV-reeks)]] • [[Adolescence (TV-reeks)]] • [[Downsizing]] • [[Department Q (TV-reeks)]] • [[Garrard Conley]] • [[Eksgaybeweging]] • [[La Dolce Villa]] • [[Hit Man]] • [[Pieces of Her]] • [[The Upside]] • [[Loving Adults]] • [[The Woman in the Window]] • [[The Woman in the House Across the Street from the Girl in the Window]] • [[Sirens (TV-reeks)]] • [[Fair Play]] • [[Everything Calls for Salvation]] • [[The Two Popes]] • [[What/If]] • [[The Queen's Gambit]] • [[Luckiest Girl Alive]] • [[The Wonderful Story of Henry Sugar (rolprent)]] • [[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More]] • [[I'm Thinking of Ending Things]] • [[Taxi Driver]] • [[Dead Poets Society]] • [[The Thursday Murder Club]] • [[Your Name Engraved Herein]] • [[Night Always Comes]] • [[Marriage Story]] • [[Bros (rolprent)]] • [[I Don't Feel at Home in This World Anymore]] • [[Blue Jay (rolprent)]] • [[White Noise (rolprent)]] • [[Inventing Anna]] • [[Schtonk!]] • [[All Quiet on the Western Front (2022-rolprent)]] • [[Shameless (Amerikaanse televisiereeks)]] • [[Suits]] • [[Ballad of a Small Player]] • [[Weeds]] • [[Schitt's Creek]] • [[American Psycho]] • [[Spiderhead]] • [[Jay Kelly]] • [[Asteroid City]] • [[Steve (rolprent)]] • [[Glass Onion: A Knives Out Mystery]] • [[Ripley (TV-reeks)]] • [[Firefly Lane]] • [[Enough Said]] • [[Runs in the Family]] • [[Breaking Bad]] • [[El Camino: A Breaking Bad Movie]] • [[The Darjeeling Limited]] • [[Bardo, False Chronicle of a Handful of Truths]] • [[The Beast in Me]] • [[Vladimir (TV-reeks)]] • [[Get Out]] • [[Doubt (Amerikaanse rolprent)]] • [[Julie & Julia]] • [[Don't Let's Go to the Dogs Tonight]] • [[Trailer Park Boys]] • [[A Cure for Wellness]] • [[The Laundromat]] • [[Something Very Bad Is Going to Happen]] • [[Old Dog, New Tricks]] • [[Romeo and Juliet (1968-rolprent)]] • [[Jo Nesbø's Detective Hole]] • [[Clark (televisiereeks)]] • [[Fight Club]] • [[The Sting]] • [[Reign Over Me]] • [[Magic Mike XXL]] • [[Apex]] • [[The Kominsky Method]] • [[21 (rolprent)]] • [[My Dearest Senorita]] • [[1922 (2017-rolprent)]] ;Oscar-aande [[1ste Oscar-toekenningsaand|1ste (1929)]] • [[2de Oscar-toekenningsaand|2de (1930)]] • [[3de Oscar-toekenningsaand|3de (1930)]] • [[4de Oscar-toekenningsaand|4de (1931)]] • [[5de Oscar-toekenningsaand|5de (1932)]] • [[6de Oscar-toekenningsaand|6de (1934)]] • [[7de Oscar-toekenningsaand|7de (1935)]] • [[8ste Oscar-toekenningsaand|8ste (1936)]] • [[9de Oscar-toekenningsaand|9de (1937)]] • [[10de Oscar-toekenningsaand|10de (1938)]] • [[11de Oscar-toekenningsaand|11de (1939)]] • [[12de Oscar-toekenningsaand|12de (1940)]] • [[13de Oscar-toekenningsaand|13de (1941)]] • [[14de Oscar-toekenningsaand|14de (1942)]] • [[15de Oscar-toekenningsaand|15de (1943)]] • [[16de Oscar-toekenningsaand|16de (1944)]] • [[17de Oscar-toekenningsaand|17de (1945)]] • [[18de Oscar-toekenningsaand|18de (1946)]] • [[19de Oscar-toekenningsaand|19de (1947)]] • [[20ste Oscar-toekenningsaand|20ste (1948)]] • [[21ste Oscar-toekenningsaand|21ste (1949)]] • [[22ste Oscar-toekenningsaand|22ste (1950)]] • [[23ste Oscar-toekenningsaand|23ste (1951)]] • [[24ste Oscar-toekenningsaand|24ste (1952)]] • [[25ste Oscar-toekenningsaand|25ste (1953)]] • [[26ste Oscar-toekenningsaand|26ste (1954)]] • [[27ste Oscar-toekenningsaand|27ste (1955)]] • [[28ste Oscar-toekenningsaand|28ste (1956)]] • [[29ste Oscar-toekenningsaand|29ste (1957)]] • [[30ste Oscar-toekenningsaand|30ste (1958)]] • [[31ste Oscar-toekenningsaand|31ste (1959)]] • [[32ste Oscar-toekenningsaand|32ste (1960)]] • [[33ste Oscar-toekenningsaand|33ste (1961)]] • [[34ste Oscar-toekenningsaand|34ste (1962)]] • [[35ste Oscar-toekenningsaand|35ste (1963)]] • [[36ste Oscar-toekenningsaand|36ste (1964)]] • [[37ste Oscar-toekenningsaand|37ste (1965)]] • [[38ste Oscar-toekenningsaand|38ste (1966)]] • [[39ste Oscar-toekenningsaand|39ste (1967)]] • [[40ste Oscar-toekenningsaand|40ste (1968)]] • [[41ste Oscar-toekenningsaand|41ste (1969)]] • [[42ste Oscar-toekenningsaand|42ste (1970)]] • [[43ste Oscar-toekenningsaand|43ste (1971)]] • [[44ste Oscar-toekenningsaand|44ste (1972)]] • [[45ste Oscar-toekenningsaand|45ste (1973)]] • [[46ste Oscar-toekenningsaand|46ste (1974)]] • [[47ste Oscar-toekenningsaand|47ste (1975)]] • [[48ste Oscar-toekenningsaand|48ste (1976)]] • [[49ste Oscar-toekenningsaand|49ste (1977)]] • [[50ste Oscar-toekenningsaand|50ste (1978)]] • [[51ste Oscar-toekenningsaand|51ste (1979)]] • [[52ste Oscar-toekenningsaand|52ste (1980)]] • [[53ste Oscar-toekenningsaand|53ste (1981)]] • [[54ste Oscar-toekenningsaand|54ste (1982)]] • [[55ste Oscar-toekenningsaand|55ste (1983)]] • [[56ste Oscar-toekenningsaand|56ste (1984)]] • [[57ste Oscar-toekenningsaand|57ste (1985)]] • [[58ste Oscar-toekenningsaand|58ste (1986)]] • [[59ste Oscar-toekenningsaand|59ste (1987)]] • [[60ste Oscar-toekenningsaand|60ste (1988)]] • [[61ste Oscar-toekenningsaand|61ste (1989)]] • [[62ste Oscar-toekenningsaand|62ste (1990)]] • [[63ste Oscar-toekenningsaand|63ste (1991)]] • [[64ste Oscar-toekenningsaand|64ste (1992)]] • [[65ste Oscar-toekenningsaand|65ste (1993)]] • [[66ste Oscar-toekenningsaand|66ste (1994)]] • [[67ste Oscar-toekenningsaand|67ste (1995)]] • [[68ste Oscar-toekenningsaand|68ste (1996)]] • [[69ste Oscar-toekenningsaand|69ste (1997)]] • [[70ste Oscar-toekenningsaand|70ste (1998)]] • [[71st1 Oscar-toekenningsaand|71ste (1999)]] • [[72ste Oscar-toekenningsaand|72ste (2000)]] • [[73ste Oscar-toekenningsaand|73ste (2001)]] • [[74ste Oscar-toekenningsaand|74ste (2002)]] • [[75ste Oscar-toekenningsaand|75ste (2003)]] • [[76ste Oscar-toekenningsaand|76ste (2004)]] • [[77ste Oscar-toekenningsaand|77ste (2005)]] • [[78ste Oscar-toekenningsaand|78ste (2006)]] • [[79ste Oscar-toekenningsaand|79ste (2007)]] • [[80ste Oscar-toekenningsaand|80ste (2008)]] • [[81st1 Oscar-toekenningsaand|81ste (2009)]] • [[82ste Oscar-toekenningsaand|82ste (2010)]] • [[83ste Oscar-toekenningsaand|83ste (2011)]] • [[84ste Oscar-toekenningsaand|84ste (2012)]] • [[85ste Oscar-toekenningsaand|85ste (2013)]] • [[86ste Oscar-toekenningsaand|86ste (2014)]] • [[87ste Oscar-toekenningsaand|87ste (2015)]] • [[88ste Oscar-toekenningsaand|88ste (2016)]] • [[89ste Oscar-toekenningsaand|89ste (2017)]] • [[90ste Oscar-toekenningsaand|90ste (2018)]] • [[91ste Oscar-toekenningsaand|91ste (2019)]] • [[92ste Oscar-toekenningsaand|92ste (2020)]] • [[93ste Oscar-toekenningsaand|93ste (2021)]] • [[94ste Oscar-toekenningsaand|94ste (2022)]] • [[95ste Oscar-toekenningsaand|95ste (2023)]] • [[96ste Oscar-toekenningsaand|96ste (2024)]] • [[97ste Oscar-toekenningsaand|97ste (2025)]] ;Golden Globe-aande [[Golden Globe]] • [[1ste Golden Globe-toekenningsaand|1ste (1944)]] • [[2de Golden Globe-toekenningsaand|2de (1945)]] • [[3de Golden Globe-toekenningsaand|3de (1946)]] • [[4de Golden Globe-toekenningsaand|4de (1947)]] • [[5de Golden Globe-toekenningsaand|5de (1948)]] • [[6de Golden Globe-toekenningsaand|6de (1949)]] • [[7de Golden Globe-toekenningsaand|7de (1950)]] • [[8ste Golden Globe-toekenningsaand|8ste (1951)]] • [[9de Golden Globe-toekenningsaand|9de (1952)]] • [[10de Golden Globe-toekenningsaand|10de (1953)]] • [[11de Golden Globe-toekenningsaand|11de (1954)]] • [[12de Golden Globe-toekenningsaand|12de (1955)]] • [[13de Golden Globe-toekenningsaand|13de (1956)]] • [[14de Golden Globe-toekenningsaand|14de (1957)]] • [[15de Golden Globe-toekenningsaand|15de (1958)]] • [[16de Golden Globe-toekenningsaand|16de (1959)]] • [[17de Golden Globe-toekenningsaand|17de (1960)]] • [[18de Golden Globe-toekenningsaand|18de (1961)]] • [[19de Golden Globe-toekenningsaand|19de (1962)]] • [[20ste Golden Globe-toekenningsaand|20ste (1963)]] • [[21ste Golden Globe-toekenningsaand|21ste (1964)]] • [[22ste Golden Globe-toekenningsaand|22ste (1965)]] • [[23ste Golden Globe-toekenningsaand|23ste (1966)]] • [[24ste Golden Globe-toekenningsaand|24ste (1967)]] • [[25ste Golden Globe-toekenningsaand|25ste (1968)]] • [[26ste Golden Globe-toekenningsaand|26ste (1969)]] • [[27ste Golden Globe-toekenningsaand|27ste (1970)]] • [[28ste Golden Globe-toekenningsaand|28ste (1971)]] • [[29ste Golden Globe-toekenningsaand|29ste (1972)]] • [[30ste Golden Globe-toekenningsaand|30ste (1973)]] • [[31ste Golden Globe-toekenningsaand|31ste (1974)]] • [[32ste Golden Globe-toekenningsaand|32ste (1975)]] • [[33ste Golden Globe-toekenningsaand|33ste (1976)]] • [[34ste Golden Globe-toekenningsaand|34ste (1977)]] • [[35ste Golden Globe-toekenningsaand|35ste (1978)]] • [[36ste Golden Globe-toekenningsaand|36ste (1979)]] • [[37ste Golden Globe-toekenningsaand|37ste (1980)]] • [[38ste Golden Globe-toekenningsaand|38ste (1981)]] • [[39ste Golden Globe-toekenningsaand|39ste (1982)]] • [[40ste Golden Globe-toekenningsaand|40ste (1983)]] • [[41ste Golden Globe-toekenningsaand|41ste (1984)]] • [[42ste Golden Globe-toekenningsaand|42ste (1985)]] • [[43ste Golden Globe-toekenningsaand|43ste (1986)]] • [[44ste Golden Globe-toekenningsaand|44ste (1987)]] • [[45ste Golden Globe-toekenningsaand|45ste (1988)]] • [[46ste Golden Globe-toekenningsaand|46ste (1989)]] • [[47ste Golden Globe-toekenningsaand|47ste (1990)]] • [[48ste Golden Globe-toekenningsaand|48ste (1991)]] • [[49ste Golden Globe-toekenningsaand|49ste (1992)]] • [[50ste Golden Globe-toekenningsaand|50ste (1993)]] • [[51ste Golden Globe-toekenningsaand|51ste (1994)]] • [[52ste Golden Globe-toekenningsaand|52ste (1995)]] • [[53ste Golden Globe-toekenningsaand|53ste (1996)]] • [[54ste Golden Globe-toekenningsaand|54ste (1997)]] • [[55ste Golden Globe-toekenningsaand|55ste (1998)]] • [[56ste Golden Globe-toekenningsaand|56ste (1999)]] • [[57ste Golden Globe-toekenningsaand|57ste (2000)]] • [[58ste Golden Globe-toekenningsaand|58ste (2001)]] • [[59ste Golden Globe-toekenningsaand|59ste (2002)]] • [[60ste Golden Globe-toekenningsaand|60ste (2003)]] • [[61ste Golden Globe-toekenningsaand|61ste (2004)]] • [[62ste Golden Globe-toekenningsaand|62ste (2005)]] • [[63ste Golden Globe-toekenningsaand|63ste (2006)]] • [[64ste Golden Globe-toekenningsaand|64ste (2007)]] • [[65ste Golden Globe-toekenningsaand|65ste (2008)]] • [[66ste Golden Globe-toekenningsaand|66ste (2009)]] • [[67ste Golden Globe-toekenningsaand|67ste (2010)]] • [[68ste Golden Globe-toekenningsaand|68ste (2011)]] • [[69ste Golden Globe-toekenningsaand|69ste (2012)]] • [[70ste Golden Globe-toekenningsaand|70ste (2013)]] • [[71ste Golden Globe-toekenningsaand|71ste (2014)]] • [[72ste Golden Globe-toekenningsaand|72ste (2015)]] • [[73ste Golden Globe-toekenningsaand|73ste (2016)]] • [[74ste Golden Globe-toekenningsaand|74ste (2017)]] • [[75ste Golden Globe-toekenningsaand|75ste (2018)]] • [[76ste Golden Globe-toekenningsaand|76ste (2019)]] • [[77ste Golden Globe-toekenningsaand|77ste (2020)]] • [[78ste Golden Globe-toekenningsaand|78ste (2021)]] • [[79ste Golden Globe-toekenningsaand|79ste (2022)]] • [[80ste Golden Globe-toekenningsaand|80ste (2023)]] • [[81ste Golden Globe-toekenningsaand|81ste (2024)]] • [[82ste Golden Globe-toekenningsaand|82ste (2025)]] • [[83ste Golden Globe-toekenningsaand|83ste (2026)]] ;Cannes-rolprentfeeste [[Cannes-rolprentfees 1946|1946]] • [[Cannes-rolprentfees 1947|1947]] • [[Cannes-rolprentfees 1949|1949]] • [[Cannes-rolprentfees 1951|1951]] • [[Cannes-rolprentfees 1952|1952]] • [[Cannes-rolprentfees 1953|1953]] • [[Cannes-rolprentfees 1954|1954]] • [[Cannes-rolprentfees 1955|1955]] • [[Cannes-rolprentfees 1956|1956]] • [[Cannes-rolprentfees 1957|1957]] • [[Cannes-rolprentfees 1958|1958]] • [[Cannes-rolprentfees 1959|1959]] • [[Cannes-rolprentfees 1960|1960]] • [[Cannes-rolprentfees 1961|1961]] • [[Cannes-rolprentfees 1962|1962]] • [[Cannes-rolprentfees 1963|1963]] • [[Cannes-rolprentfees 1964|1964]] • [[Cannes-rolprentfees 1965|1965]] • [[Cannes-rolprentfees 1966|1966]] • [[Cannes-rolprentfees 1967|1967]] • [[Cannes-rolprentfees 1968|1968]] • [[Cannes-rolprentfees 1969|1969]] • [[Cannes-rolprentfees 1970|1970]] • [[Cannes-rolprentfees 1971|1971]] • [[Cannes-rolprentfees 1972|1972]] • [[Cannes-rolprentfees 1973|1973]] • [[Cannes-rolprentfees 1974|1974]] • [[Cannes-rolprentfees 1975|1975]] • [[Cannes-rolprentfees 1976|1976]] • [[Cannes-rolprentfees 1977|1977]] • [[Cannes-rolprentfees 1978|1978]] • [[Cannes-rolprentfees 1979|1979]] • [[Cannes-rolprentfees 1980|1980]] • [[Cannes-rolprentfees 1981|1981]] • [[Cannes-rolprentfees 1982|1982]] • [[Cannes-rolprentfees 1983|1983]] • [[Cannes-rolprentfees 1984|1984]] • [[Cannes-rolprentfees 1985|1985]] • [[Cannes-rolprentfees 1986|1986]] • [[Cannes-rolprentfees 1987|1987]] • [[Cannes-rolprentfees 1988|1988]] • [[Cannes-rolprentfees 1989|1989]] • [[Cannes-rolprentfees 1990|1990]] • [[Cannes-rolprentfees 1991|1991]] • [[Cannes-rolprentfees 1992|1992]] • [[Cannes-rolprentfees 1993|1993]] • [[Cannes-rolprentfees 1994|1994]] • [[Cannes-rolprentfees 1995|1995]] • [[Cannes-rolprentfees 1996|1996]] • [[Cannes-rolprentfees 1997|1997]] • [[Cannes-rolprentfees 1998|1998]] • [[Cannes-rolprentfees 1999|1999]] • [[Cannes-rolprentfees 2000|2000]] • [[Cannes-rolprentfees 2001|2001]] • [[Cannes-rolprentfees 2002|2002]] • [[Cannes-rolprentfees 2003|2003]] • [[Cannes-rolprentfees 2004|2004]] • [[Cannes-rolprentfees 2005|2005]] • [[Cannes-rolprentfees 2006|2006]] • [[Cannes-rolprentfees 2007|2007]] • [[Cannes-rolprentfees 2008|2008]] • [[Cannes-rolprentfees 2009|2009]] • [[Cannes-rolprentfees 2010|2010]] • [[Cannes-rolprentfees 2011|2011]] • [[Cannes-rolprentfees 2012|2012]] • [[Cannes-rolprentfees 2013|2013]] • [[Cannes-rolprentfees 2014|2014]] • [[Cannes-rolprentfees 2015|2015]] • [[Cannes-rolprentfees 2016|2016]] • [[Cannes-rolprentfees 2017|2017]] • [[Cannes-rolprentfees 2018|2018]] • [[Cannes-rolprentfees 2019|2019]] • [[Cannes-rolprentfees 2020|2020]] • [[Cannes-rolprentfees 2021|2021]] • [[Cannes-rolprentfees 2022|2022]] • [[Cannes-rolprentfees 2023|2023]] • [[Cannes-rolprentfees 2024|2024]] • [[Cannes-rolprentfees 2025|2025]] ;Ander pryse [[Grammy]] • [[Emmy]] • [[Brit Awards]] • [[Mercury-prys]] • [[Hollywood Walk of Fame]] • [[Lys van sterre op die Hollywood Walk of Fame]] • [[Bafta]] • [[Goue Leeu]] • [[Cecil B. DeMille-prys]] • [[Palme d'Or]] • [[Cannes-rolprentfees]] • [[37ste AVN-prystoekenning]] • [[36ste AVN-prystoekenning]] • [[AVN Adult Entertainment Expo]] • [[35ste AVN-prystoekenning]] • [[34ste AVN-prystoekenning]] • [[33ste AVN-prystoekenning]] • [[32ste AVN-prystoekenning]] ;SA kunstenaars [[Lêer:Hendrik_Hanekom.jpg|links|140px|border]] [[Wena Naudé]] • [[Trudie Taljaard]] • '''[[Hendrik Hanekom]]''' • [[Mathilda Hanekom]] • [[André Huguenet]] • [[Siegfried Mynhardt]] • [[Paul de Groot]] • [[Lydia Lindeque]] • [[Paul Slabolepszy]] • [[Marius Weyers]] • [[John Kani]] • [[Kappie Botha]] • [[Chris du Toit]] • [[Limpie Basson]] • [[Taubie Kushlick]] • [[Judy Page]] • [[Vivian Solomons]] • [[Yvonne Bryceland]] • [[Brian Astbury]] • [[Louis van Niekerk]] • [[Bill Curry]] • [[Dawie Malan]] • [[Lida Botha]] • [[Paul Lückhoff]] • [[Eckard Rabe]] • [[Dewald Wasserfall]] • [[Demi Lee Moore]] • [[Tertius Meintjes]] • [[Justin Fox]] • [[Grethe Fox]] • [[Ruhan du Toit]] • [[Touch of Class]] • [[Ian Gabriel]] ;Ander kunstenaars [[Kevin Olusola]] • [[Kumbh Mela]] ;Afrikaanse rolprente [[Hulda Versteegh MD]] • [[Die Professor en die Prikkelpop]] • [[Gee My Jou Hand]] • [[Salomien]] • [[Die Vlugteling]] • [[Die Hele Dorp Weet]] • [[Soekie]] • [[Voortreflike Familie Smit]] • [[Sien Jou Môre]] • [[Dirkie]] • [[Lied in My Hart]] • [[Jy Is My Liefling]] • [[Die Wildtemmer]] • [[Seun van die Wildtemmer]] • [[Vicki]] • [[My Broer se Bril]] • [[Vlug van die Seemeeu]] • [[Die Banneling]] • [[Liefde vir Lelik]] • [[Kaptein Caprivi]] • [[Pappalap]] • [[Die Erfgenaam]] • [[Breekpunt]] • [[Lindie]] • [[Die Drie Van der Merwes]] • [[Die Spook van Donkergat]] • [[Die Bankrower]] • [[Die Wit Sluier]] • [[Aanslag op Kariba]] • [[Boland!]] • [[Dans van die Flamink]] • [[Tant Ralie se Losieshuis]] • [[Die Spaanse Vlieg]] ;Afrikaanse teater [[Die Ruimte]] • [[Baxter-teatersentrum]] • [[Kunstekaap-teatersentrum]] • [[Markteater]] • [[Sand du Plessis-teaterkompleks]] • [[Fringe]] • [[Laager]] • [[Kruik]] • [[Sukovs]] • [[Truk]] • [[Naruk]] • [[Swaruk]] • [[Nasionale Teater van Namibië]] • [[Kunstekaap]] • [[Playhouse Company]] • [[Pacofs]] • [[Staatsteater-geselskap]] • [[Labia (teater)|Labia]] • [[Ida Labia]] • [[Alexander-teater]] • [[Suid-Afrikaanse Staatsteater]] • [[The Barnyard Theatre]] • [[On Broadway]] • [[Fugard-teater]] • [[Maynardville-opelugteater]] • [[Theatre on the Bay]] • [[Pieter Toerien]] • [[Afrikaansche Schouwburg]] • [[Alhambra-bioskoop, Kaapstad]] • [[Alhambra-teater, Durban]] • [[Alhambra-teater, Johannesburg]] • [[NG gemeente St. Stephen's]] • [[Bloemfonteinse Stadskouburg]] • [[Bloemfonteinse Teatergroep]] • [[Sterrewagteater]] • [[Lamont-Hussey-sterrewag]] • [[Die Bywoners]] • [[Die Koffiehuis]] • [[Ernest Oppenheimer-teater]] ;Afrikaanse liedjies [[Vader Jakob]] • [[Hansie slim]] • [[Jan Pierewiet]] • [[Wiegeliedjie (Slaap, my kindjie, slaap sag)]] • [[Liewe Maan]] • [[Daar gaan uit vergange se dae]] • [[Loreley]] • [[Die vrolike musikant]] • [[O, die liewe Martatjie]] • [[O, boereplaas]] • [[Santjie van Soendal]] • [[Stille nag, heilige nag]] • [[Silwervloot]] • [[Afrikaners is plesierig]] • [[Al lê die berge nog so blou]] • [[Mamma, 'k wil 'n man hê]] • [[My hartjie, my liefie]] • [[Bolandse nooi'ntjie]] • [[Suikerbossie]] • [[Marietjie, Maraia, Maryne]] • [[Ek soek na my Dina]] • [[In die Mei]] • [[Liefde verlore]] • [[Koffie, koffie]] • [[Gaudeamus igitur (Kom nou, kêrels)]] ;XXX [[NoFap]] • [[Pornoster]] • [[Gonzo-pornografie]] • [[Amateurpornografie]] • [[Veelrassige pornografie]] • [[IAFD]] • [[AVN-prys]] • [[XBIZ-prys]] • [[Jenna Jameson]] • [[Rocco Siffredi]] • [[James Deen]] • [[Briana Banks]] • [[François Sagat]] • [[Pornografiese subgenres]] • [[Hentai]] • [[AVN-prys vir manlike kunstenaar van die jaar]] • [[Manuel Ferrara]] • [[Mick Blue]] • [[T. T. Boy]] • [[Small Hands]] • [[Lexington Steele]] • [[Evan Stone]] • [[Tommy Gunn]] • [[Michael Lucas]] ;Tydskrifte [[Vogue (tydskrif)]] • [[Condé Nast]] • [[Anna Wintour]] • [[Twiggy]] ;Ander [[Stereoskopie]] • [[Stereopse]] • [[Binokulêre visie]] • [[Akkommodasie (oog)]] • [[Stereoskoop]] • [[Vergensie]] • [[Oneindigheid]] • [[3D-rolprent]] • [[IMAX]] • [[Wi-Fi]] • [[Spirograaf]] • [[Meccano]] • [[Scalextric]] • [[Anna Delvey]] • [[Ensemblerolprent]] ;Speletjies [[Canasta]] • [[Rummy]] • [[Rummikub]] • [[Klondike]] • [[Patience]] • [[Boer (speelkaart)]] • [[Franse speelkaarte]] • [[Vrou (speelkaart)]] • [[Heer (speelkaart)]] • [[Joker]] • [[Skommel (speelkaarte)]] • [[Hartens (speelkaarte)]] • [[Skoppens (speelkaarte)]] • [[Ruitens (speelkaarte)]] • [[Klawers (speelkaarte)]] • [[Aas (speelkaart)]] • [[Prentkaart]] • [[Gambiet]] • [[Koningingambiet]] • [[Gin rummy]] • [[Mahjong solitaire]] • [[Mahjongteël]] • [[Mahjong]] ;Strokiesverhale [[X-Men]] • [[Hulk]] • [[Thor (Marvel Comics)]] • [[Captain America]] • [[Cyclops]] • [[Wolverine]] • [[Nightcrawler]] • [[Mutant (Marvel Comics)]] • [[Spider-Man]] • [[Doctor Octopus]] • [[Norman Osborn]] • [[Venom]] • [[The Spider]] • [[Pulptydskrif]] • [[Avengers]] • [[Eric Stanton]] • [[Cosplay]] • [[Simbioot (Marvel Comics)]] • [[Flash Thompson]] • [[Harry Osborn]] • [[Mary Jane Watson]] • [[Gwen Stacy]] • [[J. Jonah Jameson]] • [[Black Cat]] • [[Fantastic Four]] • [[Madame Tussauds]] • [[Black Panther]] • [[Wakanda]] • [[Heliopolitans]] • [[Psionika]] • [[Jean Grey]] • [[Professor X]] • [[Magneto]] • [[Class Comics]] • [[Patrick Fillion]] • [[DC Comics]] • [[Endless]] 9npfl6ye8yn0yjkr2ryi8vedcrkkkwi 2902461 2902455 2026-05-08T19:39:39Z BurgertB 2401 2902461 wikitext text/x-wiki ;Akteurs, regisseurs, ens. [[Lêer:Heath_Ledger.jpg|240px|links|border]] '''[[Heath Ledger]]''' • [[Yul Brynner]] • [[Federico Fellini]] • [[Stanley Kubrick]] • [[James Dean]] • [[Montgomery Clift]] • [[Clark Gable]] • [[Johnny Weissmuller]] • [[Charlton Heston]] • [[Edgar Rice Burroughs]] • [[Christopher Lambert]] • [[Omar Sharif]] • [[Emil Jannings]] • [[Gary Cooper]] • [[Spencer Tracy]] • [[Laurence Olivier]] • [[William Holden]] • [[Paul Newman]] • [[Robert Redford]] • [[Gregory Peck]] • [[Sidney Poitier]] • [[Rex Harrison]] • [[Jon Voight]] • [[Richard Dreyfuss]] • [[Matthew McConaughey]] • [[Jared Leto]] • [[Michael Fassbender]] • [[George Lucas]] • [[Alfred Hitchcock]] • [[Akira Kurosawa]] • [[Sting]] • [[Helen Mirren]] • [[Idris Elba]] • [[Will Smith]] • [[Jane Fonda]] • [[Al Pacino]] • [[Christian Bale]] • [[Colin Farrell]] • [[Maggie Smith]] • [[Mark Ruffalo]] • [[Sylvester Stallone]] • [[Jake Gyllenhaal]] • [[Jennifer Aniston]] • [[Michael Keaton]] • [[Joaquin Phoenix]] • [[River Phoenix]] • [[Roberto Rossellini]] • [[Ingrid Bergman]] • [[Isabella Rossellini]] • [[Gus van Sant]] • [[David Lynch]] • [[Sean Penn]] • [[Martin Scorsese]] • [[Julia Roberts]] • [[Sandra Bullock]] • [[Ethan Hawke]] • [[Steve Martin]] • [[Angela Lansbury]] • [[Ang Lee]] • [[Daniel Day-Lewis]] • [[Jack Nicholson]] • [[Hugh Jackman]] • [[Denzel Washington]] • [[Helen Hunt]] • [[Anne Hathaway]] • [[Tommy Lee Jones]] • [[George Clooney]] • [[Glenn Close]] • [[Gary Oldman]] • [[Christopher Plummer]] • [[Kenneth Branagh]] • [[Nick Nolte]] • [[Colin Firth]] • [[Annette Bening]] • [[Jeff Bridges]] • [[Woody Harrelson]] • [[Penélope Cruz]] • [[Robert Downey jr.]] • [[James Cameron]] • [[Mickey Rourke]] • [[Johnny Depp]] • [[Julie Christie]] • [[Mark Wahlberg]] • [[Alan Arkin]] • [[Clint Eastwood]] • [[Ryan Gosling]] • [[Reese Witherspoon]] • [[Matt Dillon]] • [[William Hurt]] • [[Jamie Foxx]] • [[Hilary Swank]] • [[Diane Keaton]] • [[Renée Zellweger]] • [[Benicio del Toro]] • [[Tim Robbins]] • [[Jude Law]] • [[Morgan Freeman]] • [[Nicolas Cage]] • [[Michael Caine]] • [[Ed Harris]] • [[Christopher Walken]] • [[Catherine Zeta-Jones]] • [[Russell Crowe]] • [[Halle Berry]] • [[Sissy Spacek]] • [[Whoopi Goldberg]] • [[Willem Dafoe]] • [[Kate Hudson]] • [[Warren Beatty]] • [[Robert Duvall]] • [[Elia Kazan]] • [[Anthony Hopkins]] • [[Dustin Hoffman]] • [[Kim Basinger]] • [[Burt Reynolds]] • [[Tom Cruise]] • [[James Woods]] • [[Susan Sarandon]] • [[Sharon Stone]] • [[Emma Thompson]] • [[Kirk Douglas]] • [[Jessica Lange]] • [[John Travolta]] • [[John Malkovich]] • [[Ralph Fiennes]] • [[Tatum O'Neal]] • [[Liam Neeson]] • [[Jeremy Irons]] • [[Winona Ryder]] • [[Catherine Deneuve]] • [[Vanessa Redgrave]] • [[Gérard Depardieu]] • [[Richard Harris]] • [[Kevin Costner]] • [[Anjelica Huston]] • [[Kathy Bates]] • [[Francis Ford Coppola]] • [[Oliver Stone]] • [[Spike Lee]] • [[Kevin Kline]] • [[John Cleese]] • [[Gene Hackman]] • [[Michael Douglas]] • [[Marlee Matlin]] • [[Sigourney Weaver]] • [[Tom Berenger]] • [[Anne Bancroft]] • [[Harrison Ford]] • [[Shirley MacLaine]] • [[Louis Gossett jr.]] • [[Ben Kingsley]] • [[Henry Fonda]] • [[John Gielgud]] • [[Candice Bergen]] • [[Jack Lemmon]] • [[Mikhail Baryshnikov]] • [[Richard Burton]] • [[Faye Dunaway]] • [[Glenda Jackson]] • [[Liza Minnelli]] • [[Shelley Winters]] • [[James Caan]] • [[Brie Larson]] • [[Neil Patrick Harris]] • [[Chris Rock]] • [[Margaret Sixel]] • [[Tom Hardy]] • [[Ryan O'Neal]] • [[Ali MacGraw]] • [[George C. Scott]] • [[Steve McQueen]] • [[Bernardo Bertolucci]] • [[Bob Fosse]] • [[Liv Ullmann]] • [[Lynn Redgrave]] • [[Franco Nero]] • [[Walter Matthau]] • [[Anthony Quinn]] • [[Natalie Wood]] • [[Robert Wagner]] • [[Terence Stamp]] • [[Peter Falk]] • [[David Niven]] • [[Tony Curtis]] • [[Lana Turner]] • [[Joanne Woodward]] • [[Rock Hudson]] • [[Bette Davis]] • [[Jack Palance]] • [[Vivien Leigh]] • [[Richard Gere]] • [[Mia Farrow]] • [[Dean Martin]] • [[Cary Grant]] • [[Telly Savalas]] • [[Dirk Bogarde]] • [[Lucille Ball]] • [[Vincente Minnelli]] • [[Cecil B. DeMille]] • [[Guillermo del Toro]] • [[Frances McDormand]] • [[James Franco]] • [[Martin McDonagh]] • [[Seth Meyers]] • [[Saoirse Ronan]] • [[Alfonso Cuarón]] • [[Olivia Colman]] • [[Richard E. Grant]] • [[Wes Anderson]] • [[Alejandro González Iñárritu]]   ;Rolprente, TV, resensies, ens. [[Lêer:My own private idaho.jpg|180px|regs|border]] [[A Clockwork Orange (rolprent)]] • [[Oz (TV-reeks)]] • [[Doctor Zhivago]] • [[Tarzan]] • [[Broadway (teater)]] • '''[[My Own Private Idaho]]''' • [[Kunsrolprent]] • [[New Queer Cinema]] • [[Brokeback Mountain]] • [[Milk]] • [[Film noir]] • [[Neo-noir]] • [[Blue Velvet]] • [[Twin Peaks]] • [[Kultusrolprent]] • [[Lys van kultusrolprente]] • [[Diva (rolprent)]] • [[Rotten Tomatoes]] • [[AllMovie]] • [[Roger Ebert]] • [[Metacritic]] • [[Box Office Mojo]] • [[Turner Classic Movies]] • [[Internet-Broadway-databasis]] • [[Papillon]] • [[Bagdad Café]] • [[Graaf Dracula]] • [[Weerwolf]] • [[Vlad Dracula|Vlad die Deurboorder]] • [[Swartmagie]] • [[Witmagie]] • [[Pentagram]] • [[Towerkuns]] • [[Transsilvanië]] • [[Szeklers]] • [[Another Country]] • [[The Shawshank Redemption]] • [[The Crown (TV-reeks)]] • [[Jurassic Park (rolprent)]] • [[Sataniese rituele misbruik]] • ''[[Jaws]]'' • [[John Williams]] • [[Quincy Jones]] • [[Djimon Hounsou]] • [[The Color Purple (1985-rolprent)]] • [[The Color Purple (2023-rolprent)]] • [[Soon-Yi Previn]] • [[Bloodline (TV-reeks)]] • [[Hollywood (TV-reeks)]] • [[Midnight Mass (TV-minireeks)]] • [[The Sandman (TV-reeks)]] • [[Ragnarok (TV-reeks)]] • [[Dark (TV-reeks)]] • [[Ratched (TV-reeks)]] • [[Ozark (TV-reeks)]] • [[Ozarkplato]] • [[Meer van die Ozarks]] • [[The Watcher (TV-reeks)]] • [[Monsters: The Lyle and Erik Menendez Story]] • [[Elite (TV-reeks)]] • [[Dynasty (2017-televisiereeks)]] • [[Reptile (rolprent)]] • [[Toy Boy (TV-reeks)]] • [[Manifest (TV-reeks)]] • [[Lucifer (TV-reeks)]] • [[Boy Erased]] • [[The Unforgivable]] • [[Merlí: Sapere Aude]] • [[When They See Us]] • [[Sex Education (TV-reeks)]] • [[Wrong Side of the Tracks (TV-reeks)]] • [[Anatomy of a Scandal]] • [[Addams Family Values]] • [[7 Prisoners]] • [[Ruang Talok 69]] • [[Aquarius (TV-reeks)]] • [[Fool Me Once (TV-reeks)]] • [[Black Doves]] • [[Triptych (TV-reeks)]] • [[The Accident (TV-reeks)]] • [[Chernobyl 1986]] • [[Patient Seven]] • [[Niggies]] • [[American Son]] • [[Our Planet]] • [[Behind Her Eyes (TV-reeks)]] • [[Maid (TV-reeks)]] • [[The Gardener (TV-reeks)]] • [[The Residence (TV-reeks)]] • [[Alpha Males (TV-reeks)]] • [[Nonnas]] • [[The Four Seasons (TV-reeks)]] • [[Adolescence (TV-reeks)]] • [[Downsizing]] • [[Department Q (TV-reeks)]] • [[Garrard Conley]] • [[Eksgaybeweging]] • [[La Dolce Villa]] • [[Hit Man]] • [[Pieces of Her]] • [[The Upside]] • [[Loving Adults]] • [[The Woman in the Window]] • [[The Woman in the House Across the Street from the Girl in the Window]] • [[Sirens (TV-reeks)]] • [[Fair Play]] • [[Everything Calls for Salvation]] • [[The Two Popes]] • [[What/If]] • [[The Queen's Gambit]] • [[Luckiest Girl Alive]] • [[The Wonderful Story of Henry Sugar (rolprent)]] • [[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More]] • [[I'm Thinking of Ending Things]] • [[Taxi Driver]] • [[Dead Poets Society]] • [[The Thursday Murder Club]] • [[Your Name Engraved Herein]] • [[Night Always Comes]] • [[Marriage Story]] • [[Bros (rolprent)]] • [[I Don't Feel at Home in This World Anymore]] • [[Blue Jay (rolprent)]] • [[White Noise (rolprent)]] • [[Inventing Anna]] • [[Schtonk!]] • [[All Quiet on the Western Front (2022-rolprent)]] • [[Shameless (Amerikaanse televisiereeks)]] • [[Suits]] • [[Ballad of a Small Player]] • [[Weeds]] • [[Schitt's Creek]] • [[American Psycho]] • [[Spiderhead]] • [[Jay Kelly]] • [[Asteroid City]] • [[Steve (rolprent)]] • [[Glass Onion: A Knives Out Mystery]] • [[Ripley (TV-reeks)]] • [[Firefly Lane]] • [[Enough Said]] • [[Runs in the Family]] • [[Breaking Bad]] • [[El Camino: A Breaking Bad Movie]] • [[The Darjeeling Limited]] • [[Bardo, False Chronicle of a Handful of Truths]] • [[The Beast in Me]] • [[Vladimir (TV-reeks)]] • [[Get Out]] • [[Doubt (Amerikaanse rolprent)]] • [[Julie & Julia]] • [[Don't Let's Go to the Dogs Tonight]] • [[Trailer Park Boys]] • [[A Cure for Wellness]] • [[The Laundromat]] • [[Something Very Bad Is Going to Happen]] • [[Old Dog, New Tricks]] • [[Romeo and Juliet (1968-rolprent)]] • [[Jo Nesbø's Detective Hole]] • [[Clark (televisiereeks)]] • [[Fight Club]] • [[The Sting]] • [[Reign Over Me]] • [[Magic Mike XXL]] • [[Apex]] • [[The Kominsky Method]] • [[21 (rolprent)]] • [[My Dearest Senorita]] • [[1922 (2017-rolprent)]] ;Oscar-aande [[1ste Oscar-toekenningsaand|1ste (1929)]] • [[2de Oscar-toekenningsaand|2de (1930)]] • [[3de Oscar-toekenningsaand|3de (1930)]] • [[4de Oscar-toekenningsaand|4de (1931)]] • [[5de Oscar-toekenningsaand|5de (1932)]] • [[6de Oscar-toekenningsaand|6de (1934)]] • [[7de Oscar-toekenningsaand|7de (1935)]] • [[8ste Oscar-toekenningsaand|8ste (1936)]] • [[9de Oscar-toekenningsaand|9de (1937)]] • [[10de Oscar-toekenningsaand|10de (1938)]] • [[11de Oscar-toekenningsaand|11de (1939)]] • [[12de Oscar-toekenningsaand|12de (1940)]] • [[13de Oscar-toekenningsaand|13de (1941)]] • [[14de Oscar-toekenningsaand|14de (1942)]] • [[15de Oscar-toekenningsaand|15de (1943)]] • [[16de Oscar-toekenningsaand|16de (1944)]] • [[17de Oscar-toekenningsaand|17de (1945)]] • [[18de Oscar-toekenningsaand|18de (1946)]] • [[19de Oscar-toekenningsaand|19de (1947)]] • [[20ste Oscar-toekenningsaand|20ste (1948)]] • [[21ste Oscar-toekenningsaand|21ste (1949)]] • [[22ste Oscar-toekenningsaand|22ste (1950)]] • [[23ste Oscar-toekenningsaand|23ste (1951)]] • [[24ste Oscar-toekenningsaand|24ste (1952)]] • [[25ste Oscar-toekenningsaand|25ste (1953)]] • [[26ste Oscar-toekenningsaand|26ste (1954)]] • [[27ste Oscar-toekenningsaand|27ste (1955)]] • [[28ste Oscar-toekenningsaand|28ste (1956)]] • [[29ste Oscar-toekenningsaand|29ste (1957)]] • [[30ste Oscar-toekenningsaand|30ste (1958)]] • [[31ste Oscar-toekenningsaand|31ste (1959)]] • [[32ste Oscar-toekenningsaand|32ste (1960)]] • [[33ste Oscar-toekenningsaand|33ste (1961)]] • [[34ste Oscar-toekenningsaand|34ste (1962)]] • [[35ste Oscar-toekenningsaand|35ste (1963)]] • [[36ste Oscar-toekenningsaand|36ste (1964)]] • [[37ste Oscar-toekenningsaand|37ste (1965)]] • [[38ste Oscar-toekenningsaand|38ste (1966)]] • [[39ste Oscar-toekenningsaand|39ste (1967)]] • [[40ste Oscar-toekenningsaand|40ste (1968)]] • [[41ste Oscar-toekenningsaand|41ste (1969)]] • [[42ste Oscar-toekenningsaand|42ste (1970)]] • [[43ste Oscar-toekenningsaand|43ste (1971)]] • [[44ste Oscar-toekenningsaand|44ste (1972)]] • [[45ste Oscar-toekenningsaand|45ste (1973)]] • [[46ste Oscar-toekenningsaand|46ste (1974)]] • [[47ste Oscar-toekenningsaand|47ste (1975)]] • [[48ste Oscar-toekenningsaand|48ste (1976)]] • [[49ste Oscar-toekenningsaand|49ste (1977)]] • [[50ste Oscar-toekenningsaand|50ste (1978)]] • [[51ste Oscar-toekenningsaand|51ste (1979)]] • [[52ste Oscar-toekenningsaand|52ste (1980)]] • [[53ste Oscar-toekenningsaand|53ste (1981)]] • [[54ste Oscar-toekenningsaand|54ste (1982)]] • [[55ste Oscar-toekenningsaand|55ste (1983)]] • [[56ste Oscar-toekenningsaand|56ste (1984)]] • [[57ste Oscar-toekenningsaand|57ste (1985)]] • [[58ste Oscar-toekenningsaand|58ste (1986)]] • [[59ste Oscar-toekenningsaand|59ste (1987)]] • [[60ste Oscar-toekenningsaand|60ste (1988)]] • [[61ste Oscar-toekenningsaand|61ste (1989)]] • [[62ste Oscar-toekenningsaand|62ste (1990)]] • [[63ste Oscar-toekenningsaand|63ste (1991)]] • [[64ste Oscar-toekenningsaand|64ste (1992)]] • [[65ste Oscar-toekenningsaand|65ste (1993)]] • [[66ste Oscar-toekenningsaand|66ste (1994)]] • [[67ste Oscar-toekenningsaand|67ste (1995)]] • [[68ste Oscar-toekenningsaand|68ste (1996)]] • [[69ste Oscar-toekenningsaand|69ste (1997)]] • [[70ste Oscar-toekenningsaand|70ste (1998)]] • [[71st1 Oscar-toekenningsaand|71ste (1999)]] • [[72ste Oscar-toekenningsaand|72ste (2000)]] • [[73ste Oscar-toekenningsaand|73ste (2001)]] • [[74ste Oscar-toekenningsaand|74ste (2002)]] • [[75ste Oscar-toekenningsaand|75ste (2003)]] • [[76ste Oscar-toekenningsaand|76ste (2004)]] • [[77ste Oscar-toekenningsaand|77ste (2005)]] • [[78ste Oscar-toekenningsaand|78ste (2006)]] • [[79ste Oscar-toekenningsaand|79ste (2007)]] • [[80ste Oscar-toekenningsaand|80ste (2008)]] • [[81st1 Oscar-toekenningsaand|81ste (2009)]] • [[82ste Oscar-toekenningsaand|82ste (2010)]] • [[83ste Oscar-toekenningsaand|83ste (2011)]] • [[84ste Oscar-toekenningsaand|84ste (2012)]] • [[85ste Oscar-toekenningsaand|85ste (2013)]] • [[86ste Oscar-toekenningsaand|86ste (2014)]] • [[87ste Oscar-toekenningsaand|87ste (2015)]] • [[88ste Oscar-toekenningsaand|88ste (2016)]] • [[89ste Oscar-toekenningsaand|89ste (2017)]] • [[90ste Oscar-toekenningsaand|90ste (2018)]] • [[91ste Oscar-toekenningsaand|91ste (2019)]] • [[92ste Oscar-toekenningsaand|92ste (2020)]] • [[93ste Oscar-toekenningsaand|93ste (2021)]] • [[94ste Oscar-toekenningsaand|94ste (2022)]] • [[95ste Oscar-toekenningsaand|95ste (2023)]] • [[96ste Oscar-toekenningsaand|96ste (2024)]] • [[97ste Oscar-toekenningsaand|97ste (2025)]] • [[98ste Oscar-toekenningsaand|98ste (2026]] ;Golden Globe-aande [[Golden Globe]] • [[1ste Golden Globe-toekenningsaand|1ste (1944)]] • [[2de Golden Globe-toekenningsaand|2de (1945)]] • [[3de Golden Globe-toekenningsaand|3de (1946)]] • [[4de Golden Globe-toekenningsaand|4de (1947)]] • [[5de Golden Globe-toekenningsaand|5de (1948)]] • [[6de Golden Globe-toekenningsaand|6de (1949)]] • [[7de Golden Globe-toekenningsaand|7de (1950)]] • [[8ste Golden Globe-toekenningsaand|8ste (1951)]] • [[9de Golden Globe-toekenningsaand|9de (1952)]] • [[10de Golden Globe-toekenningsaand|10de (1953)]] • [[11de Golden Globe-toekenningsaand|11de (1954)]] • [[12de Golden Globe-toekenningsaand|12de (1955)]] • [[13de Golden Globe-toekenningsaand|13de (1956)]] • [[14de Golden Globe-toekenningsaand|14de (1957)]] • [[15de Golden Globe-toekenningsaand|15de (1958)]] • [[16de Golden Globe-toekenningsaand|16de (1959)]] • [[17de Golden Globe-toekenningsaand|17de (1960)]] • [[18de Golden Globe-toekenningsaand|18de (1961)]] • [[19de Golden Globe-toekenningsaand|19de (1962)]] • [[20ste Golden Globe-toekenningsaand|20ste (1963)]] • [[21ste Golden Globe-toekenningsaand|21ste (1964)]] • [[22ste Golden Globe-toekenningsaand|22ste (1965)]] • [[23ste Golden Globe-toekenningsaand|23ste (1966)]] • [[24ste Golden Globe-toekenningsaand|24ste (1967)]] • [[25ste Golden Globe-toekenningsaand|25ste (1968)]] • [[26ste Golden Globe-toekenningsaand|26ste (1969)]] • [[27ste Golden Globe-toekenningsaand|27ste (1970)]] • [[28ste Golden Globe-toekenningsaand|28ste (1971)]] • [[29ste Golden Globe-toekenningsaand|29ste (1972)]] • [[30ste Golden Globe-toekenningsaand|30ste (1973)]] • [[31ste Golden Globe-toekenningsaand|31ste (1974)]] • [[32ste Golden Globe-toekenningsaand|32ste (1975)]] • [[33ste Golden Globe-toekenningsaand|33ste (1976)]] • [[34ste Golden Globe-toekenningsaand|34ste (1977)]] • [[35ste Golden Globe-toekenningsaand|35ste (1978)]] • [[36ste Golden Globe-toekenningsaand|36ste (1979)]] • [[37ste Golden Globe-toekenningsaand|37ste (1980)]] • [[38ste Golden Globe-toekenningsaand|38ste (1981)]] • [[39ste Golden Globe-toekenningsaand|39ste (1982)]] • [[40ste Golden Globe-toekenningsaand|40ste (1983)]] • [[41ste Golden Globe-toekenningsaand|41ste (1984)]] • [[42ste Golden Globe-toekenningsaand|42ste (1985)]] • [[43ste Golden Globe-toekenningsaand|43ste (1986)]] • [[44ste Golden Globe-toekenningsaand|44ste (1987)]] • [[45ste Golden Globe-toekenningsaand|45ste (1988)]] • [[46ste Golden Globe-toekenningsaand|46ste (1989)]] • [[47ste Golden Globe-toekenningsaand|47ste (1990)]] • [[48ste Golden Globe-toekenningsaand|48ste (1991)]] • [[49ste Golden Globe-toekenningsaand|49ste (1992)]] • [[50ste Golden Globe-toekenningsaand|50ste (1993)]] • [[51ste Golden Globe-toekenningsaand|51ste (1994)]] • [[52ste Golden Globe-toekenningsaand|52ste (1995)]] • [[53ste Golden Globe-toekenningsaand|53ste (1996)]] • [[54ste Golden Globe-toekenningsaand|54ste (1997)]] • [[55ste Golden Globe-toekenningsaand|55ste (1998)]] • [[56ste Golden Globe-toekenningsaand|56ste (1999)]] • [[57ste Golden Globe-toekenningsaand|57ste (2000)]] • [[58ste Golden Globe-toekenningsaand|58ste (2001)]] • [[59ste Golden Globe-toekenningsaand|59ste (2002)]] • [[60ste Golden Globe-toekenningsaand|60ste (2003)]] • [[61ste Golden Globe-toekenningsaand|61ste (2004)]] • [[62ste Golden Globe-toekenningsaand|62ste (2005)]] • [[63ste Golden Globe-toekenningsaand|63ste (2006)]] • [[64ste Golden Globe-toekenningsaand|64ste (2007)]] • [[65ste Golden Globe-toekenningsaand|65ste (2008)]] • [[66ste Golden Globe-toekenningsaand|66ste (2009)]] • [[67ste Golden Globe-toekenningsaand|67ste (2010)]] • [[68ste Golden Globe-toekenningsaand|68ste (2011)]] • [[69ste Golden Globe-toekenningsaand|69ste (2012)]] • [[70ste Golden Globe-toekenningsaand|70ste (2013)]] • [[71ste Golden Globe-toekenningsaand|71ste (2014)]] • [[72ste Golden Globe-toekenningsaand|72ste (2015)]] • [[73ste Golden Globe-toekenningsaand|73ste (2016)]] • [[74ste Golden Globe-toekenningsaand|74ste (2017)]] • [[75ste Golden Globe-toekenningsaand|75ste (2018)]] • [[76ste Golden Globe-toekenningsaand|76ste (2019)]] • [[77ste Golden Globe-toekenningsaand|77ste (2020)]] • [[78ste Golden Globe-toekenningsaand|78ste (2021)]] • [[79ste Golden Globe-toekenningsaand|79ste (2022)]] • [[80ste Golden Globe-toekenningsaand|80ste (2023)]] • [[81ste Golden Globe-toekenningsaand|81ste (2024)]] • [[82ste Golden Globe-toekenningsaand|82ste (2025)]] • [[83ste Golden Globe-toekenningsaand|83ste (2026)]] ;Cannes-rolprentfeeste [[Cannes-rolprentfees 1946|1946]] • [[Cannes-rolprentfees 1947|1947]] • [[Cannes-rolprentfees 1949|1949]] • [[Cannes-rolprentfees 1951|1951]] • [[Cannes-rolprentfees 1952|1952]] • [[Cannes-rolprentfees 1953|1953]] • [[Cannes-rolprentfees 1954|1954]] • [[Cannes-rolprentfees 1955|1955]] • [[Cannes-rolprentfees 1956|1956]] • [[Cannes-rolprentfees 1957|1957]] • [[Cannes-rolprentfees 1958|1958]] • [[Cannes-rolprentfees 1959|1959]] • [[Cannes-rolprentfees 1960|1960]] • [[Cannes-rolprentfees 1961|1961]] • [[Cannes-rolprentfees 1962|1962]] • [[Cannes-rolprentfees 1963|1963]] • [[Cannes-rolprentfees 1964|1964]] • [[Cannes-rolprentfees 1965|1965]] • [[Cannes-rolprentfees 1966|1966]] • [[Cannes-rolprentfees 1967|1967]] • [[Cannes-rolprentfees 1968|1968]] • [[Cannes-rolprentfees 1969|1969]] • [[Cannes-rolprentfees 1970|1970]] • [[Cannes-rolprentfees 1971|1971]] • [[Cannes-rolprentfees 1972|1972]] • [[Cannes-rolprentfees 1973|1973]] • [[Cannes-rolprentfees 1974|1974]] • [[Cannes-rolprentfees 1975|1975]] • [[Cannes-rolprentfees 1976|1976]] • [[Cannes-rolprentfees 1977|1977]] • [[Cannes-rolprentfees 1978|1978]] • [[Cannes-rolprentfees 1979|1979]] • [[Cannes-rolprentfees 1980|1980]] • [[Cannes-rolprentfees 1981|1981]] • [[Cannes-rolprentfees 1982|1982]] • [[Cannes-rolprentfees 1983|1983]] • [[Cannes-rolprentfees 1984|1984]] • [[Cannes-rolprentfees 1985|1985]] • [[Cannes-rolprentfees 1986|1986]] • [[Cannes-rolprentfees 1987|1987]] • [[Cannes-rolprentfees 1988|1988]] • [[Cannes-rolprentfees 1989|1989]] • [[Cannes-rolprentfees 1990|1990]] • [[Cannes-rolprentfees 1991|1991]] • [[Cannes-rolprentfees 1992|1992]] • [[Cannes-rolprentfees 1993|1993]] • [[Cannes-rolprentfees 1994|1994]] • [[Cannes-rolprentfees 1995|1995]] • [[Cannes-rolprentfees 1996|1996]] • [[Cannes-rolprentfees 1997|1997]] • [[Cannes-rolprentfees 1998|1998]] • [[Cannes-rolprentfees 1999|1999]] • [[Cannes-rolprentfees 2000|2000]] • [[Cannes-rolprentfees 2001|2001]] • [[Cannes-rolprentfees 2002|2002]] • [[Cannes-rolprentfees 2003|2003]] • [[Cannes-rolprentfees 2004|2004]] • [[Cannes-rolprentfees 2005|2005]] • [[Cannes-rolprentfees 2006|2006]] • [[Cannes-rolprentfees 2007|2007]] • [[Cannes-rolprentfees 2008|2008]] • [[Cannes-rolprentfees 2009|2009]] • [[Cannes-rolprentfees 2010|2010]] • [[Cannes-rolprentfees 2011|2011]] • [[Cannes-rolprentfees 2012|2012]] • [[Cannes-rolprentfees 2013|2013]] • [[Cannes-rolprentfees 2014|2014]] • [[Cannes-rolprentfees 2015|2015]] • [[Cannes-rolprentfees 2016|2016]] • [[Cannes-rolprentfees 2017|2017]] • [[Cannes-rolprentfees 2018|2018]] • [[Cannes-rolprentfees 2019|2019]] • [[Cannes-rolprentfees 2020|2020]] • [[Cannes-rolprentfees 2021|2021]] • [[Cannes-rolprentfees 2022|2022]] • [[Cannes-rolprentfees 2023|2023]] • [[Cannes-rolprentfees 2024|2024]] • [[Cannes-rolprentfees 2025|2025]] ;Ander pryse [[Grammy]] • [[Emmy]] • [[Brit Awards]] • [[Mercury-prys]] • [[Hollywood Walk of Fame]] • [[Lys van sterre op die Hollywood Walk of Fame]] • [[Bafta]] • [[Goue Leeu]] • [[Cecil B. DeMille-prys]] • [[Palme d'Or]] • [[Cannes-rolprentfees]] • [[37ste AVN-prystoekenning]] • [[36ste AVN-prystoekenning]] • [[AVN Adult Entertainment Expo]] • [[35ste AVN-prystoekenning]] • [[34ste AVN-prystoekenning]] • [[33ste AVN-prystoekenning]] • [[32ste AVN-prystoekenning]] ;SA kunstenaars [[Lêer:Hendrik_Hanekom.jpg|links|140px|border]] [[Wena Naudé]] • [[Trudie Taljaard]] • '''[[Hendrik Hanekom]]''' • [[Mathilda Hanekom]] • [[André Huguenet]] • [[Siegfried Mynhardt]] • [[Paul de Groot]] • [[Lydia Lindeque]] • [[Paul Slabolepszy]] • [[Marius Weyers]] • [[John Kani]] • [[Kappie Botha]] • [[Chris du Toit]] • [[Limpie Basson]] • [[Taubie Kushlick]] • [[Judy Page]] • [[Vivian Solomons]] • [[Yvonne Bryceland]] • [[Brian Astbury]] • [[Louis van Niekerk]] • [[Bill Curry]] • [[Dawie Malan]] • [[Lida Botha]] • [[Paul Lückhoff]] • [[Eckard Rabe]] • [[Dewald Wasserfall]] • [[Demi Lee Moore]] • [[Tertius Meintjes]] • [[Justin Fox]] • [[Grethe Fox]] • [[Ruhan du Toit]] • [[Touch of Class]] • [[Ian Gabriel]] ;Ander kunstenaars [[Kevin Olusola]] • [[Kumbh Mela]] ;Afrikaanse rolprente [[Hulda Versteegh MD]] • [[Die Professor en die Prikkelpop]] • [[Gee My Jou Hand]] • [[Salomien]] • [[Die Vlugteling]] • [[Die Hele Dorp Weet]] • [[Soekie]] • [[Voortreflike Familie Smit]] • [[Sien Jou Môre]] • [[Dirkie]] • [[Lied in My Hart]] • [[Jy Is My Liefling]] • [[Die Wildtemmer]] • [[Seun van die Wildtemmer]] • [[Vicki]] • [[My Broer se Bril]] • [[Vlug van die Seemeeu]] • [[Die Banneling]] • [[Liefde vir Lelik]] • [[Kaptein Caprivi]] • [[Pappalap]] • [[Die Erfgenaam]] • [[Breekpunt]] • [[Lindie]] • [[Die Drie Van der Merwes]] • [[Die Spook van Donkergat]] • [[Die Bankrower]] • [[Die Wit Sluier]] • [[Aanslag op Kariba]] • [[Boland!]] • [[Dans van die Flamink]] • [[Tant Ralie se Losieshuis]] • [[Die Spaanse Vlieg]] ;Afrikaanse teater [[Die Ruimte]] • [[Baxter-teatersentrum]] • [[Kunstekaap-teatersentrum]] • [[Markteater]] • [[Sand du Plessis-teaterkompleks]] • [[Fringe]] • [[Laager]] • [[Kruik]] • [[Sukovs]] • [[Truk]] • [[Naruk]] • [[Swaruk]] • [[Nasionale Teater van Namibië]] • [[Kunstekaap]] • [[Playhouse Company]] • [[Pacofs]] • [[Staatsteater-geselskap]] • [[Labia (teater)|Labia]] • [[Ida Labia]] • [[Alexander-teater]] • [[Suid-Afrikaanse Staatsteater]] • [[The Barnyard Theatre]] • [[On Broadway]] • [[Fugard-teater]] • [[Maynardville-opelugteater]] • [[Theatre on the Bay]] • [[Pieter Toerien]] • [[Afrikaansche Schouwburg]] • [[Alhambra-bioskoop, Kaapstad]] • [[Alhambra-teater, Durban]] • [[Alhambra-teater, Johannesburg]] • [[NG gemeente St. Stephen's]] • [[Bloemfonteinse Stadskouburg]] • [[Bloemfonteinse Teatergroep]] • [[Sterrewagteater]] • [[Lamont-Hussey-sterrewag]] • [[Die Bywoners]] • [[Die Koffiehuis]] • [[Ernest Oppenheimer-teater]] ;Afrikaanse liedjies [[Vader Jakob]] • [[Hansie slim]] • [[Jan Pierewiet]] • [[Wiegeliedjie (Slaap, my kindjie, slaap sag)]] • [[Liewe Maan]] • [[Daar gaan uit vergange se dae]] • [[Loreley]] • [[Die vrolike musikant]] • [[O, die liewe Martatjie]] • [[O, boereplaas]] • [[Santjie van Soendal]] • [[Stille nag, heilige nag]] • [[Silwervloot]] • [[Afrikaners is plesierig]] • [[Al lê die berge nog so blou]] • [[Mamma, 'k wil 'n man hê]] • [[My hartjie, my liefie]] • [[Bolandse nooi'ntjie]] • [[Suikerbossie]] • [[Marietjie, Maraia, Maryne]] • [[Ek soek na my Dina]] • [[In die Mei]] • [[Liefde verlore]] • [[Koffie, koffie]] • [[Gaudeamus igitur (Kom nou, kêrels)]] ;XXX [[NoFap]] • [[Pornoster]] • [[Gonzo-pornografie]] • [[Amateurpornografie]] • [[Veelrassige pornografie]] • [[IAFD]] • [[AVN-prys]] • [[XBIZ-prys]] • [[Jenna Jameson]] • [[Rocco Siffredi]] • [[James Deen]] • [[Briana Banks]] • [[François Sagat]] • [[Pornografiese subgenres]] • [[Hentai]] • [[AVN-prys vir manlike kunstenaar van die jaar]] • [[Manuel Ferrara]] • [[Mick Blue]] • [[T. T. Boy]] • [[Small Hands]] • [[Lexington Steele]] • [[Evan Stone]] • [[Tommy Gunn]] • [[Michael Lucas]] ;Tydskrifte [[Vogue (tydskrif)]] • [[Condé Nast]] • [[Anna Wintour]] • [[Twiggy]] ;Ander [[Stereoskopie]] • [[Stereopse]] • [[Binokulêre visie]] • [[Akkommodasie (oog)]] • [[Stereoskoop]] • [[Vergensie]] • [[Oneindigheid]] • [[3D-rolprent]] • [[IMAX]] • [[Wi-Fi]] • [[Spirograaf]] • [[Meccano]] • [[Scalextric]] • [[Anna Delvey]] • [[Ensemblerolprent]] • [[Clark Olofsson]] • [[Norrmalmstorg-rooftog]] ;Speletjies [[Canasta]] • [[Rummy]] • [[Rummikub]] • [[Klondike]] • [[Patience]] • [[Boer (speelkaart)]] • [[Franse speelkaarte]] • [[Vrou (speelkaart)]] • [[Heer (speelkaart)]] • [[Joker]] • [[Skommel (speelkaarte)]] • [[Hartens (speelkaarte)]] • [[Skoppens (speelkaarte)]] • [[Ruitens (speelkaarte)]] • [[Klawers (speelkaarte)]] • [[Aas (speelkaart)]] • [[Prentkaart]] • [[Gambiet]] • [[Koningingambiet]] • [[Gin rummy]] • [[Mahjong solitaire]] • [[Mahjongteël]] • [[Mahjong]] ;Strokiesverhale [[X-Men]] • [[Hulk]] • [[Thor (Marvel Comics)]] • [[Captain America]] • [[Cyclops]] • [[Wolverine]] • [[Nightcrawler]] • [[Mutant (Marvel Comics)]] • [[Spider-Man]] • [[Doctor Octopus]] • [[Norman Osborn]] • [[Venom]] • [[The Spider]] • [[Pulptydskrif]] • [[Avengers]] • [[Eric Stanton]] • [[Cosplay]] • [[Simbioot (Marvel Comics)]] • [[Flash Thompson]] • [[Harry Osborn]] • [[Mary Jane Watson]] • [[Gwen Stacy]] • [[J. Jonah Jameson]] • [[Black Cat]] • [[Fantastic Four]] • [[Madame Tussauds]] • [[Black Panther]] • [[Wakanda]] • [[Heliopolitans]] • [[Psionika]] • [[Jean Grey]] • [[Professor X]] • [[Magneto]] • [[Class Comics]] • [[Patrick Fillion]] • [[DC Comics]] • [[Endless]] 11i00movizof9q5tl9k98gv0msbwzlv 0 99257 2902403 2901755 2026-05-08T16:57:15Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902403 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Yann Martel | bynaam = | beeld = Yann martel 2007-10-25 Seattle WA USA.jpg | beeldbeskrywing = Yann Martel in 2007 in [[Seattle]], VSA | onderskrif = | geboortenaam = Yann Martel | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1963|6|25}} | geboorteplek = [[Salamanca]], [[Spanje]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Kanada}} | alma_mater = [[Trent Universiteit]] | beroep = Romanskrywer | ander = | bekend = ''Life of Pi'' (2001)<br />''Beatrice and Virgil'' (2010) | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = [[Booker-prys]] 2002 | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Yann Martel''' (gebore [[25 Junie]] [[1963]]) is 'n [[Spaanse|Spaans]]-[[Kanada|Kanadese]] outeur wat internasionale bekendheid verwerf het met sy allegoriese roman ''[[Life of Pi]]'', wat in 2002 met die [[Booker-prys]] bekroon is.<ref name=ox>{{cite journal |url = http://www.oxonianreview.org/wp/tigers-and-tall-tales/ |title = Tigers and Tall Tales |last = Dunn |first = Jennifer |work = [[The Oxonian Review]] |publisher = [[University of Oxford]] |issue = 2.2 |date = 1 Maart 2003 |accessdate =3 Februarie 2011}}</ref><ref name="Booker">{{cite web |url=http://www.themanbookerprize.com/prize/books/42 |title=''Life of Pi'' |publisher=Man Booker Prize |access-date=31 Augustus 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120610054420/http://www.themanbookerprize.com/prize/books/42 |archive-date=10 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.sfgate.com/2002-10-23/news/17568535_1_yann-martel-novel-pi |title=Canadian wins Booker Prize / 'Life of Pi' is tale of a boy who floats across the ocean from India |author=Kipen, David |date=23 Oktober 2002 |work=San Francisco Chronicle |accessdate=31 Augustus 2010 |archive-date=18 Julie 2012 |archive-url=https://archive.today/20120718155011/http://articles.sfgate.com/2002-10-23/news/17568535_1_yann-martel-novel-pi |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/donotmigrate/3584451/Life-of-Pi-wins-Booker.html |title=Life of Pi wins Booker |author=Reynolds, Nigel |date=30 September 2002 |work=The Daily Telegraph |location=UK |access-date=3 September 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923045357/https://www.telegraph.co.uk/culture/donotmigrate/3584451/Life-of-Pi-wins-Booker.html |archive-date=23 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie roman was 'n nommer een topverkoper gepubliseer in 50 lande en het meer as 12 miljoen kopieë verkoop. Die boek was vir meer as 'n jaar lank op die [[New York Times]] se lys van topverkoper-boeke.<ref>[https://www.theglobeandmail.com/arts/the-bestsellers-of-2002/article1029255/ The Globe and Mail Bestseller List 2002], ''The Globe and Mail'', 2002. URL besoek 23 Maart 2016.</ref> Dit is aangepas vir die grootskerm en geproduseer deur [[Ang Lee]],<ref>[https://www.theguardian.com/film/2013/feb/25/ang-lee-best-director-oscar-life-of-pi Ang Lee wins best director Oscar for Life of Pi]. ''The Guardian'' online. URL besoek 14 Januarie 2015.</ref><ref>Hiscock, John (19 Desember 2012). [https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmmakersonfilm/9728119/Ang-Lee-interview-how-he-filmed-the-unfilmable-for-Life-of-Pi.html "Ang Lee, interview: how he filmed the unfilmable for Life of Pi"]. ''The Telegraph''. URL besoek 19 Januarie 2015.</ref> wat in 2013 vier Oscars (die meeste vir die geleentheid) gewen het, insluitend beste regisseur<ref>{{cite news |last=Brooks |first=Xan |title=Ang Lee wins best director Oscar for Life of Pi |url=https://www.theguardian.com/film/2013/feb/25/ang-lee-best-director-oscar-life-of-pi |access-date=17 Oktober 2013 |newspaper=[[The Guardian]] |date=25 Februarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417081003/https://www.theguardian.com/film/2013/feb/25/ang-lee-best-director-oscar-life-of-pi |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>Brooks, Xan (5 Februarie 2013).[https://www.theguardian.com/film/2013/feb/25/ang-lee-best-director-oscar-life-of-pi Ang Lee wins best director Oscar for Life of Pi]. The Guardian. URL besoek 1 April 2016.</ref> en die Golden Globe-toekenning vir die beste oorspronklike musiek.<ref>[http://www.classicfm.com/composers/danna/news/mychael-danna-wins-best-soundtrack-oscar/#di6Y11MZitxVjoar.97 Mychael Danna Wins Best Soundtrack Oscar for Life of Pi]. Classic fm online, 25 Februarie 2013. URL besoek 1 April 2016.</ref> Martel is ook die skrywer van die romans ''The High Mountains of Portugal'',<ref name = "Knopf">[http://penguinrandomhouse.ca/books/242201/high-mountains-portugal#9780345809438 Knopf Canada: The High Mountains of Portugal]. Penguin Random House site. Retrieved Maart 24, 2016</ref><ref name = "WP Charles">Charles, Ron (Januarie 21, 2016).[https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/yann-martels-the-high-mountains-of-portugal-is-his-best-since-life-of-pi/2016/01/21/59ba6f30-c04f-11e5-83d4-42e3bceea902_story.html Yann Martel’s ‘The High Mountains of Portugal’ is his best since ‘Life of Pi’]. The Washington Post, Book World. Retrieved Maart 24, 2016.</ref> ''Beatrice and Virgil'',<ref name=Barber>Barber, John. [https://www.theglobeandmail.com/books/yann-martels-post-modern-holocaust-allegory-fetches-3-million-advance/article1525641/ Martel's post-modern Holocaust allegory fetches $3-million advance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616182959/http://www.theglobeandmail.com/books/yann-martels-post-modern-holocaust-allegory-fetches-3-million-advance/article1525641/ |date=16 Junie 2010 }}, ''The Globe and Mail'', 6 April 2010.</ref><ref>Woog, Adam. [http://seattletimes.com/html/books/2011607590_br18martel.html 'Beatrice and Virgil': Yann Martel's haunting fable of humans, animals and violence], ''The Seattle Times'', 17 April 2010. URL besoek 21 Januarie 2015.</ref><ref>Wyndham, Susan. [http://blogs.smh.com.au/entertainment/archives/undercover/022391.html Books To Watch in 2010], ''The Sydney Morning Herald'', 9 Januarie 2010. URL besoek 21 Januarie 2015.</ref> ''Self'',<ref name="Saskatoon Star Phoenix">{{cite news |url=http://www.canada.com/saskatoonstarphoenix/news/third_page/story.html?id=bc008e62-a986-43aa-b508-16eeef466135 |title=Martel protests level of arts funding by sending PM books |date=17 April 2002 |publisher=Saskatoon Star Phoenix |access-date=30 November 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000623/http://www.canada.com/saskatoonstarphoenix/news/third_page/story.html?id=bc008e62-a986-43aa-b508-16eeef466135 |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite news |publisher=Toronto Star |title=6 compete for first novel award |date=28 Maart 1997 |url=https://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/16755150.html?dids=16755150:16755150&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+28%2C+1997&author=&pub=Toronto+Star&desc=6+compete+for+first+novel+award&pqatl=google |access-date=30 Desember 2018 |archive-date=24 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024021951/http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/16755150.html?dids=16755150:16755150&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+28,+1997&author=&pub=Toronto+Star&desc=6+compete+for+first+novel+award&pqatl=google |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/19206092.html?dids=19206092:19206092&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+04%2C+1996&author=By+Philip+Marchand+Toronto+Star&pub=Toronto+Star&desc=An+unforgettable+exploration+of+a+self&pqatl=google |date=4 Mei 1996 |first=Philip |last=Marchand |title=An unforgettable exploration of a self |accessdate=30 November 2009 |archive-date=24 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024021909/http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/19206092.html?dids=19206092:19206092&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+04,+1996&author=By+Philip+Marchand+Toronto+Star&pub=Toronto+Star&desc=An+unforgettable+exploration+of+a+self&pqatl=google |url-status=dead }}</ref> die versameling van stories ''The Facts Behind the Helsinki Roccamatios'' en 'n versameling briewe aan die eerste minister van Kanada, ''101 Letters to a Prime Minister''.<ref name="Saskatoon Star Phoenix"/> <ref name ="MacLennan Prize">[http://quebecbooks.qwf.org/awards/year/2001 Winner of The Hugh MacLennan Prize for Fiction 2001.] QWF Literary Database of Quebec English-Language Authors. URL besoek 14 Januarie 2015.</ref><ref name = "BC Yann">[https://literature.britishcouncil.org/writer/yann-martel British Council, Yann Martel Biography.] British Council, Literature. URL besoek 1 April 2016.</ref> Hy het 'n aantal literêre pryse gewen, waaronder die 2001 Hugh MacLennan-prys vir fiksie en die 2002-Asiatiese / Pasifiese Amerikaanse prys vir letterkunde.<ref name ="APALA">[http://www.apalaweb.org/awards/literature-awards/winners/2001-2003-awards/ 2001-2003 Asian Pacific American Awards for Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151115151638/http://www.apalaweb.org/awards/literature-awards/winners/2001-2003-awards/ |date=15 November 2015 }}. Cooperative Children's Book Centre, School of Education, University of Wisconsin-Madison. URL besoek 14 Januarie 2015.</ref> Hy woon in [[Saskatoon]], [[Saskatchewan]], met die skrywer Alice Kuipers en hul het vier kinders.<ref>[http://www.saskatoonlibrary.ca/node/846 Saskatoon Public Library, Collections Connections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704225355/http://www.saskatoonlibrary.ca/node/846 |date= 4 Julie 2015 }}. Saskatoon Public Library site. Retrieved Desember 30, 2014.</ref><ref name = "Chatelaine">Black, Grant (27 Mei 2011). [http://www.chatelaine.com/living/alice-kuipers-a-woman-of-style-and-substance/ Alice Kuipers: "A Woman of Style and Substance"]. ''Chatelaine Magazine'', Canada. Retrieved 21 Julie 2013.</ref><ref>[http://www.quillandquire.com/authors/life-after-pi/ Life After Pi]. Quill & Quire. URL besoek 25 Maart 2016.</ref> Alhoewel sy eerste taal [[Frans]] is, skryf Yann Martel in [[Engels]]: "Engels is die taal waarin ek die subtiliteit van die lewe die beste uitdruk. Maar ek moet sê dat Frans die taal is wat die naaste aan my hart is. En om dieselfde rede gee Engels ook vir my voldoende afstand om te skryf." <ref>[http://www.quoterature.com/yann-martel-quotes Quoterature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321020519/http://www.quoterature.com/yann-martel-quotes |date=21 Maart 2016 }}. Martel entry. URL besoek 14 Januarie 2015.</ref> == Vroeë lewe == Hy is gebore as seun van die Frans-Kanadese Nicole Perron en Émile Martel in [[Salamanca]], [[Spanje]], waar sy ouers aan die Universiteit van Salamanca studeer het. Sy moeder was besig met Spaanstalige studies, terwyl sy pa aan 'n PhD oor die Spaanse skrywer en filosoof Miguel de Unamuno gewerk het.<ref>[https://books.google.com/books?id=kucUAQAAIAAJ&q=Nicole+Perron+Martel&dq=Nicole+Perron+Martel&hl=en&redir_esc=y Google Books, Twenty-first-century Canadian writers]</ref> Kort na sy geboorte het die gesin verhuis, eers na Coimbra, [[Portugal]]; en [[Madrid]], Spanje; en toe na [[Fairbanks]], Alaska; en [[Victoria, Brits-Columbië|Victoria]], [[Brits-Columbië]], waar sy pa onderskeidelik aan die universiteite van Alaska en Victoria onderrig het.<ref name="parents">[http://www.le-mot-juste-en-anglais.com/2013/07/traducteur-et-traductrice-du-mois-de-juillet.html Émile Martel et Nicole Perron Martel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231104184159/https://www.le-mot-juste-en-anglais.com/2013/07/traducteur-et-traductrice-du-mois-de-juillet.html |date= 4 November 2023 }}. le-mot-juste-en-anglais.com. URL besoek 23 Maart 2016.</ref> Sy ouers het daarna by die Kanadese buitelandse sake aangesluit. As gevolg hiervan het hy in [[San José]], [[Costa Rica]], [[Parys]], [[Frankryk]] en Madrid, Spanje, tussen [[Ottawa]], [[Ontario]], tussen uitplasings opgegroei.<ref>[http://www.academiedeslettresduquebec.ca/membres/emile-martel-94 L’Académie des lettres du Québec] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612144052/http://www.academiedeslettresduquebec.ca/membres/emile-martel-94 |date=12 Junie 2018 }}. L'Académie des lettres du Québec. Retrieved Maart 23, 2016.</ref><ref>[http://www.litterature.org/recherche/ecrivains/martel-emile-330/ L’ÎLE, l’Infocentre littéraire des écrivains]. L'ÎLE, l'Infocentre littéraire des écrivains. URL besoek 23 Maart 2016.</ref> Martel voltooi sy finale twee jaar hoërskool by Trinity College School, 'n kosskool in Port Hope, [[Ontario]], Kanada,<ref name="Understanding" /><ref name="Understanding">Brown, Mick (1 Junie 2010). [https://www.telegraph.co.uk/culture/books/7793416/Yann-Martel-in-search-of-understanding.html Yann Martel: in search of understanding]. ''The Telegraph''. URL besoek 14 Januarie 2015.</ref><ref>[http://www.tcs.on.ca/index.php?option=com_content&view=article&id=222&Itemid=462 Notable Alumni]. TCS Ontario. URL besoek 14 Januarie 2015.</ref> en daarna 'n voorgraadse graad in filosofie aan die Trent-universiteit in Peterborough, Ontario.<ref name="BC Yann" /><ref>{{Cite press release |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-14040695_ITM |title=Mann Booker Prize Winner and Author of Life of Pi Yann Martel returns to Trent on March 31 |date=28 Maart 2006 |accessdate=30 November 2009 }}</ref> As 'n volwassene het Martel diverse werkgeleenthede gehad - 'n parkeerbeampte in Ottawa, skottelgoedwasser in 'n boomplant-kamp in Noord-Ontario, sekuriteitswag by die Kanadese ambassade in Parys. Later reis hy deur Mexiko, [[Suid-Amerika]], Iran, Turkye en Indië.<ref>[https://literature.britishcouncil.org/writer/yann-martel British Council Literature: Yann Martel]. URL besoek 23 Maart 2016.</ref><ref>[http://www.library.nashville.org/NashvilleReads/LifeofPi_AuthorBio_Synopsis.pdf Nashville Public Library: Yann Martel]. URL besoek 23 Maart 2016.</ref><ref>[http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/yann-martel/ Canadian Encyclopedia: Yann Martel]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Canadian Encyclopedia online. URL besoek 23 Maart 2016.</ref> Hy het begin skryf terwyl hy op universiteit was, veral kortverhale wat volgens sy eie erkenning "deur onvolwassenheid gekenmerk was en ook vreesaanjaend was", maar hy het nie opgehou met skryf nie.<ref>[http://www.trentu.ca/newsevents/newsDetail.php?newsId=14967 Best-Selling Author and Trent Alum Yann Martel Launches New Book]. Trent University News. URL besoek 23 Maart 2016.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=VtTtUU1aD2g Trent Luminary – Yann Martel]. Trent University Youtube Channel. URL besoek 23 Maart 2016.</ref><ref>[http://www.cbc.ca/books/2016/02/magic-8-yann-martel.html Yann Martel on why Life of Pi didn't make him a better writer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711184851/http://www.cbc.ca/books/2016/02/magic-8-yann-martel.html |date=11 Julie 2017 }}. CBC Books. URL besoek 25 Maart 2016.</ref> Martel verhuis na Saskatoon, Kanada, met sy lewensmaat, die skrywer Alice Kuipers, in 2003.<ref name = "Chatelaine"/><ref>[http://www.montana.edu/convocation/2013/ 2013 Montanan State University, Freshman Convocation and Summer Reading 2013]. Montanan State University. URL besoek 25 Maart 2016.</ref> == Loopbaan == Martel se werk verskyn die eerste keer in 1988 in ''The Malahat Review'' met sy kortverhaal ''Mister Ali and the Barrelmaker''.<ref>[http://www.malahatreview.ca/issues/featured/issue84.html The 50 Issues Project, Issue #84]. The Malahat Review. URL besoek 23 Maart 2016.</ref> Die ''Malahat Review'' het ook in 1990 sy kortverhaal ''The Facts Behind the Helsinki Roccamatios'' gepubliseer, waarvoor hy die Journey-prys gewen het in 1991 en wat ingesluit is in die 1991-1992 ''Pushcart Prize Anthology''.<ref>[http://www.malahatreview.ca/documents/brochure.pdf "Brochure"]. The Malahat Review. URL besoek 23 Maart 2016.</ref> In 1992 het die ''Malahat'' sy kortverhaal ''The Time I Heard the Private Donald J. Rankin String Concerto with One Discordant Violin, by the American Composer John Morton'' uitgegee, waarvoor hy 'n National Gold Award gewen het.<ref>[http://openjour.uvic.ca/index.php/malahat/article/view/3883 Encyclopedia.com: Yann Martel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403171809/http://openjour.uvic.ca/index.php/malahat/article/view/3883 |date= 3 April 2016 }}. Encyclopedia.com. URL besoek 23 Maart 2016.</ref> Die kulturele tydskrif ''Border Crossings'' het sy kortverhaal ''Industrial Grandeur'' in 1993 gepubliseer.<ref>[http://bordercrossingsmag.com/magazine/issue/issue-47 Border Crossings: Issue 47]. Border Crossings. URL besoek 23 Maart 2016.</ref> Dieselfde jaar het 'n boekwinkel in Ottawa, wat Martel ondersteun het, 'n handgemaakte, beperkte uitgawe van sommige van sy stories, ''Seven Stories'', gepubliseer.<ref>[http://www.worldcat.org/title/seven-stories/oclc/35941554 worldcat.org: Seven Stories]. WorldCat libraries. URL besoek 23 Maart 2016.</ref> Martel gee Die Kanadese Raad van Kunste krediet vir die sleutelrol wat hulle speel in die bevordering van sy loopbaan, hulle het in 1991 en 1997 toekennings aan hom toegeken. In die skrywersnota van sy roman, ''Life of Pi'', skryf hy: "Ek wil graag my opregte dank uitspreek aan dié groot instelling, die Kanadese Raad van Kunste, sonder wie se toelae ek nie [''Life of Pi''] bymekaar kon bring nie....As ons, burgers, nie ons kunstenaars ondersteun nie, dan lê ons ons verbeelding op die altaar van die ruwe werklikheid en ons beland in 'n wêreld van niks glo nie en het nuttelose drome."<ref name = "CCA1">[http://canadacouncil.ca/council/artists/y/yann-martel Canada Council for the Arts: Yann Martel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403210707/http://canadacouncil.ca/council/artists/y/yann-martel |date= 3 April 2016 }}. Canada Council for the Arts. URL besoek 23 Maart 2016.</ref><ref name = "CCA2">[http://www.oknovels.com/life-pi?page=0%2525252C114,3 OK Novels: Excerpt, Life of Pi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831104217/http://www.oknovels.com/life-pi?page=0%2525252C114,3 |date=31 Augustus 2018 }}. OK Novels. URL besoek 23 Maart 2016.</ref> In 1993 het ''Knopf Canada'' 'n versameling van vier van Martel se kortverhale gepubliseer: ''The Facts Behind the Helsinki Roccamatios, the eponymous story, as well as The Time I Heard the Private Donald J. Rankin String Concerto..., Manners of Dying'' en ''The Vita Aeterna Mirror Company.'' By die eerste publikasie verskyn die versameling in Kanada, [[Quebec]], die [[Verenigde Koninkryk]], Frankryk, [[Nederland]], [[Italië]] en [[Duitsland]]. Martel se eerste roman, ''Self'', verskyn in 1996. Dit is gepubliseer in Kanada, Quebec, die Verenigde Koninkryk, Nederland en Duitsland.<ref>[http://www.quillandquire.com/review/self-a-novel/ Quill & Quire: Self, A Novel]. Quill & Quire.</ref> Martel se tweede roman, ''Life of Pi'', is gepubliseer op 11 September 2001 en ontvang in 2002 onder meer die [[Man Booker-prys]]. Dit het in verskeie lande 'n topverkoper geword, waaronder 61 weke op die New York Times se Besverkoperlys. Martel was die vorige dag in New York en die aand van die tiende in Toronto. Die volgende oggend is sy roman gepubliseer.<ref name=ox/><ref name = "NYT 61">Rule, Matt (August 22, 2013).[http://www.bozemandailychronicle.com/special_section/msu-survival-guide-2013/life-of-pi-author-to-speak-at-freshman-convocation/article_7bfc1188-799a-5a58-a195-28c36c85899b.html Bozeman Daily Chronicle, Montana State University Survival Guide]. Bozeman Daily Chronicle, Montana State University.</ref> Hy is gedeeltelik geïnspireer om 'n storie te skryf oor die deel van 'n reddingsboot met 'n wilde dier nadat hy 'n resensie van die novelle ''Max and the Cats'', deur die Brasiliaanse skrywer Moacyr Scliar in die New York Times Book Review, gelees het. Martel het aanvanklik kritiek van die Brasiliaanse pers ontvang omdat hy nie met Scliar geraadpleeg het nie.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2002/nov/08/bookerprize2002.awardsandprizes |title=Booker winner in plagiarism row |publisher=The Guardian |date=November 2002 |access-date=5 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009122549/https://www.theguardian.com/world/2002/nov/08/bookerprize2002.awardsandprizes |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www1.folha.uol.com.br/livrariadafolha/1218896-autor-de-as-aventuras-de-pi-e-suspeito-de-plagiar-brasileiro.shtml |title=Autor de 'As Aventuras de Pi' é suspeito de plagiar brasileiro (in Portuguese) |date=Januarie 2013 |publisher=Folha de S.Paulo |access-date=13 Februarie 2013 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009122558/https://www1.folha.uol.com.br/livrariadafolha/1218896-autor-de-as-aventuras-de-pi-e-suspeito-de-plagiar-brasileiro.shtml |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Martel het daarop gewys dat hy nie kon steel van 'n werk wat hy nie destyds gelees het nie. Hy het gewillig erken dat hy beïnvloed word deur die New York Times se oorsig van Scliar se werk en bedank hom in die skrywersnota in die ''Life of Pi''.<ref name = "CCA1"/><ref name = "CCA2"/><ref>Hemminger, Peter (13 Maart 2016). [http://calgaryherald.com/life/swerve/the-poseurs-guide-to-yann-martel The Poseurs Guide to Yann Martel]. Calgary Herald. Retrieved Maart 24, 2016.</ref><ref>Simas, Shed (Julie 12, 2014). [http://www.shedsimas.com/on-life-of-pi-plagiarism-and-media/ On Life of Pi, Plagiarism and the Media] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002093953/http://www.shedsimas.com/on-life-of-pi-plagiarism-and-media/ |date= 2 Oktober 2016 }}. Shed Simas.</ref> ''Life of Pi'' is later gekies vir die 2003-uitgawe van ''CBC Radio'' se Canada Read-kompetisie, waar dit deur die skrywer Nancy Lee bevorder is.<ref>[http://www.cbc.ca/books/booksandauthors/2010/08/life-of-pi.html Life of Pi was defended by Nancy Lee on Canada Reads 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170115093733/http://www.cbc.ca/books/booksandauthors/2010/08/life-of-pi.html |date=15 Januarie 2017 }}. CBC (Canadian Broadcasting Corporation): Books.</ref> Martel se Franse vertaling, ''Histoire de Pi'', is daarbenewens ingesluit in die Franse weergawe van die kompetisie, ''Le combat des livres'', in 2004, bevorder deur sanger Louise Forestier. Martel was die Samuel Fischer-besoekende professor aan die Instituut van Vergelykende Letterkunde, Freie Universität [[Berlyn]] in 2002, waar hy 'n kursus met die titel "Die dier in die letterkunde" aangebied het.<ref>[http://www.fu-berlin.de/en/presse/informationen/fup/2010/fup_10_085/index.html Tomas Venclova Is Latest Samuel Fischer Visiting Professor at Freie Universität Berlin]. Freie Universität Berlin Presse.</ref> Hy het vanaf September 2003 'n jaar in Saskatoon, Saskatchewan, as die Saskatoon Openbare Biblioteek se skrywer-in-wording gewerk.<ref>[http://www.saskatoonlibrary.ca/node/480 Writers in Residence at Saskatoon Public Library, 1981–2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130408063113/http://www.saskatoonlibrary.ca/node/480 |date=2013-04-08 }}. Saskatoon Public Library: Collections, Connections. Retrieved Januarie 14, 2015.</ref> Hy het met Omar Daniel, komponis-in-woning by die Royal Conservatory of Music in Toronto, saamgewerk aan 'n musikale stuk vir [[klavier]], [[strykkwartet]] en bas. Die toonsetting, ''You Are Where You Are,'' is gebaseer op teks wat deur Martel geskryf is. Dit sluit dele van selfoongesprekke in wat in 'n gewone dag geneem word.<ref>[http://www.rcmusic.ca/media/news-releases/arc-premieres-new-work-europe ARC Premieres New Work in Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709055651/http://www.rcmusic.ca/media/news-releases/arc-premieres-new-work-europe |date= 9 Julie 2017 }}. The Royal Conservatory, Canada, News Release, 28 Oktober 2004.</ref><ref>[http://www.arcensemble.com/recordings.php ARC Ensemble: Recordings, Concert Excerpts]. ARC Ensemble (Artists of The Royal Conservatory) Recordings.</ref> Van 2005 tot 2007 was Martel Besoekende Dosent aan die Universiteit van Saskatchewan.<ref>[http://www.arts.usask.ca/news/n/3/Yann_Martel_Appointed_as_a_Visiting_Scholar_in_English Yann Martel Appointed as a Visiting Scholar in English]. University of Saskatchewan, College of Arts & Science, News & Events.</ref><ref>Will, Joanne (Summer 2008). [http://nuvomagazine.com/magazine/summer-2008/yann-martel Yann Martel: Life of Yann]. Nuvo Magazine.</ref> ''Beatrice and Virgil'', sy derde roman, is in 2010 uitgegee. Die werk is 'n allegoriese kyk na die [[Holocaust]], wat probeer om hierdie tydperk nie deur die lens van historiese getuienis aan te pak nie, maar deur verbeeldingryke sintese.<ref>Lasdun, James (5 Junie 2010). [https://www.theguardian.com/books/2010/jun/05/beatrice-and-virgil-yann-martel Yann Martel's follow-up to Life of Pi is a risky fable about genocide ]. ''The Guardian'', UK, 5 Junie 2010.</ref><ref>Lo Dico, Joy (Mei 29, 2010). [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/beatrice-and-virgil-by-yann-martel-1984399.html Independent Reviews: Beatrice and Virgil]. ''The Independent'', UK, 29 Mei 2010.</ref><ref>Ciabattari, Jane (10 April 2010). [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126022215 NPR Reviews: Beatrice and Virgil]. NPR online, 10 April 2010.</ref> Die hoofkarakters in die storie is 'n skrywer, 'n [[taksidermis]] en twee opgestopte diere: 'n rooibrulaap en 'n [[donkie]].<ref>Malla, Pasha (April 9, 2010).[https://www.theglobeandmail.com/arts/books-and-media/review-beatrice-virgil-by-yann-martel/article4315308/ "Fiction, or is it?"]. ''The Globe & Mail'', Kanada, 9 April 2010.</ref> Van 2007 tot 2011 het Martel 'n "guerrilla-boekklub" bestuur met die destydse eerste minister van Kanada, [[Stephen Harper]], wat aan die eerste minister elke twee weke vir vier jaar lank 'n boek stuur, 'n totaal van meer as honderd romans, toneelstukke, poësieversamelings, grafiese romans en kinderboeke. Elke geskenk het gepaard gegaan met 'n brief waarin die waarde van die boek verduidelik word. Die punt was om vir Stephen Harper duidelik te maak dat die lees van literatuur nie net 'n plesier is nie, maar ook 'n noodsaaklike manier om die wêreld te ken en die lewe te verstaan. Vir al sy pogings het Martel nie 'n enkele antwoord van die eerste minister ontvang nie. Die briewe is in 2012 as 'n boek gepubliseer, ''101 Letters to a Prime Minister''.<ref name = "GM Yann hears">Adams, James (9 Junie 2009). [https://www.theglobeandmail.com/arts/books-and-media/yann-martel-hears-from-harper----finally/article4275782/ The Globe and Mail: Yann Martel hears from Harper('s team)]. The Globe and Mail.</ref><ref>Smith, Joanna (1 Februarie 2011).[https://www.thestar.com/news/canada/2011/02/01/yann_martel_shuts_down_harper_book_club.html Yann Martel shuts down Harper book club]. The Star online.</ref> Die Poolse tydskrif ''Histmag'' het hom as inspirasie aangehaal vir die stuur van boeke aan die premier [[Donald Tusk]], maar dit was 'n eenmalige met slegs tien boeke wat deur hul uitgewers geskenk is en deur die tydskriflesers gekies is. Tusk het baie positief gereageer.<ref>{{cite web |title=Premier odebrał książki od internautów! |url=http://histmag.org/Premier-odebral-ksiazki-od-internautow-5524 |website=Histmag |access-date=26 Augustus 2014 |language=pl |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009122601/https://histmag.org/Premier-odebral-ksiazki-od-internautow-5524 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Martel is genooi om 'n lid van die Royal Society of Literature in 2014 te word.<ref>[http://rsliterature.org/fellows/current-fellows/ Royal Society of Literature, List Current Fellows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729090322/https://rsliterature.org/fellows/current-fellows/ |date=29 Julie 2017 }}. Royal Society of Literature, London, UK, 2016.</ref> Hy het van 2010 tot 2015 op die Raad van Direkteure van die Saskatoon Openbare Biblioteek gedien.<ref>[http://nationtalk.ca/story/saskatoon-public-library-announces-2010-board Saskatoon Public Library Announces 2010 Board]. Saskatoon Public Library, Saskatoon, Saskatchewan, Canada, 2 Junie 2010.</ref><ref>[http://204.83.241.21/about/leadership Leadership Saskatoon Public Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406130958/http://204.83.241.21/about/leadership |date= 6 April 2016 }}. Saskatoon Public Library, Saskatoon, Saskatchewan, Canada.</ref><ref>[http://www.saskatoonlibrary.ca/about/leadership Leadership Saskatoon Public Library, Past Board Meeting Minutes] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328063846/http://saskatoonlibrary.ca/about/leadership |date=2016-03-28 }}. Saskatoon Public Library, Saskatoon, Saskatchewan, Canada. URL besoek 31 Maart 2016.</ref> Sy vierde roman, ''The High Mountains of Portugal'', is op 2 Februarie 2016 gepubliseer. Dit vertel van drie karakters in [[Portugal]] in drie verskillende tydperke, wat elkeen op sy eie manier liefde en verlies hanteer.<ref name = "NYT Broida">Broida, Mike (Februarie 12, 2016).[https://www.nytimes.com/2016/02/14/books/review/the-high-mountains-of-portugal-by-yann-martel.html?_r=0 The New York Times Sunday Book Review: The High Mountains of Portugal]. The New York Times.</ref><ref>Zimmerman, Jean (5 Februarie 2016).[https://www.npr.org/2016/02/05/463861486/confronting-loss-while-scaling-the-high-mountains-of-portugal NPR Book Review: Confronting Loss While Scaling 'The High Mountains Of Portugal']. NPR online.</ref> Dit het op die New York Times Besverkoper-lys gekom binne die eerste maand van vrystelling.<ref name = "NYT 2016">[https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2016-02-28/hardcover-fiction/list.html New York Times Bestseller List, 28 Februarie 2016: The High Mountains of Portugal]. New York Times Bestseller List online.</ref> == Gepubliseerde werke == * ''Seven Stories'' (1993) * ''The Facts Behind the Helsinki Roccamatios (Collection of four short stories, including the eponymous story of the collection'') (1993) * ''Self'' (1996) * ''Life of Pi'' (2001) * ''We Ate the Children Last'' (Kortverhaal) (2004) * ''Beatrice and Virgil'' (2010) * ''101 Letters to a Prime Minister: The Complete Letters to Stephen Harper'' (2012) * ''The High Mountains of Portugal'' (2016) == Toekennings en pryse == === ''The High Mountains of Portugal'' === * New York Times Topverkoper 2016 === ''Beatrice and Virgil'' === * New York Times Topverkoper 2010 * Boston Globe Topverkoper * L.A. Times Topverkoper * Minneapolis Star Tribune Topverkoper * National #1 Bestseller in Maclean's * Topverkoper in ''The Toronto Star'' * Gelys vir die 2012 International IMPAC Dublin Literary Award * Financial Times 2010 Fiksie van die Jaar === ''Life of Pi''=== * Wenner van die 2002 Man Booker Prize for Fiction * New York Times Topverkoper-lys 2002-03 (61 weeks) * Wenner van die Asian/Pacific American Award for Literature 2002 * Wenner van die Hugh MacLennan Prize for Fiction 2001 * Wenner van die Boeke-prys 2003 (Suid-Afrika) * Wenner van die Deutscher Bücherpreis Deutscher Bücherpreis List of Winners|2004. * Wenner van La Presse Prix du Grand Public 2003 * Wenner van die “Scene It Read It” kategorie van die Coventry Inspiration Book Awards 2014 * A Quill & Quire Beste Boek van 2001 === ''The Facts behind the Helsinki Roccamatios'' (kortverhaal) === * Wenner van die 1991 Journey Prize === Film verwerkings=== * ''Life of Pi'', met Ang Lee as regisseur in 2012 en het ‘n aantal pryse gewen. Martel maak 'n kort verskyning as ekstra, hy sit op 'n parkbank oor 'n dam terwyl [[Irrfan Khan]] (Pi) en Rafe Spall (wie Yann Martel speel) gesels. * ''We Ate the Children Last'' word verwerk as ‘n onafhanklike film. * ''Manners of Dying'', met Jeremy Peter Allen as regisseur in 2004. * ''The Facts behind the Helsinki Roccamatios'' === Teater verwerkings === * ''Beatrice and Virgil'', verwek deur Lindsay Cochrane met Sarah Garton Stanley as regisseur by die Factory Theatre, Toronto in 2013. * ''The Facts behind the Helsinki Roccamatios'' == Invloede == Martel het in 'n aantal onderhoude gesê dat [[Dante]] se ''Divine Comedy'' die mees indrukwekkende boek is wat hy ooit gelees het. As hy praat oor sy mees onvergeetlike kinderboek, herinner hy ''Le Petit Chose'' deur [[Alphonse Daudet]]. Hy het gesê dat hy dit gelees het toe hy tien jaar oud was, en dit was die eerste keer dat hy 'n boek so hartverskeurend gevind het dat hy hom tot trane beweeg het. == Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Martel, Yann}} [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Kanadese skrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] n3gfy3a74jk2xhff6l02rs1zyxvup58 0 103483 2902371 1666848 2026-05-08T13:00:16Z Terry terblanche 207335 Leraars van die gemeente Krokodilrivier. Ek was lidmaat van die gemeente tydens die bediening van die leraars. 2902371 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ds SJ van der Spuy Ons Kerk Album.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. Sybrand Johannes van der Spuy, leraar van 1917 tot 1921 en weer van 1922 tot sy dood op [[12 Februarie]] [[1926]].]] [[Beeld:Ds E Friis.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. E. Friis, leraar vanaf [[28 Januarie]] [[1950]].]] Die NG gemeente Krokodilrivier is die oudste gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] op die dorp [[Brits]] in [[Noordwes]] aan dié provinsie se grens met [[Gauteng]]. == Stigting == In die jaar 1914 is die gemeente Krokodilrivier van die [[NG gemeente Magaliesburg]] afgestig. In daardie vakante periode het ds. Rudolph van Rustenburg as konsulent opgetree. Die eerste leraar, ds. S.J. van der Spuy, het in 1916 hier aangekom. ’n Aantal jare lank het hy die gemeente getrou bearbei. Hy ontvang toe 'n beroep na [[NG gemeente Malopo|Malopo]] omstreeks die jaar 1924 en vertrek daarheen. Kort was sy verblyf in die gemeente Malopo, want slegs drie maande daarna word hy teruggeroep na Krokodilrivier, waarheen hy terugkeer met die uitdruklike voorwaarde dat die gesindheid teenoor die sendingsaak onmiddellik in die kerkraad en gemeente verbeter en met ywer aangepak word. == Tweede en latere leraars == Ná sy dood word hy opgevolg deur ds. W.R. Joyce, wat van 1927 tot 1948 die gemeente bedien het. Deur sy ywerige optrede vir die sendingsaak het daar in 1930 'n sendinggemeente tot stand gekom waarvan Seretsi die eerste evangelis was en Maloto die eerste inboorling-leraar. Eerw. Maloto het egter 'n magtige skeuring in die sendinggemeente veroorsaak, so groot dat toe eerw. Phiri in 1944 bevestig is, feitlik geen swart lidmaat teenwoordig was nie. Eerw. Tshenge volg eerw. Phiri in 1951 op. Gedurende die bediening van ds. W.R. Joyce het hierdie dele, wat vroeër saam met Magaliesburg alles een met Pretoria was, nog drie dogtergemeentes laat afstig en een kleindogter. Ds. W.R. Joyce het hom beywer om die gemeentes Krokodilrivier en Brits aaneen te behou met een groot kerk en twee leraars, maar eindelik het die afstigters geseëvier en so het die jong [[NG gemeente Brits|gemeente Brits]] in 1949 tot stand gekom Die gemeente het toe meer as 'n jaar lank vakant gebly, totdat ds. E. Friis op [[28 Januarie]] [[1950]] in Krokodilrivier georden is. == Kerkbou == Die eerste kerksaal was 'n sinksaal wat op Krokodilrivier gestaan het, naby die ou [[pastorie]]. Dis ongeveer 8 km buite die dorp Brits. Die oorspronklike gedagte was dat daar 'n dorp aangelê sou word, maar later het dit geblyk dat die gedagte verkeerd was. Die gevolg was dat die ou pastorie in 1916 daar gebou is en [[18 Oktober]] [[1918]] het ds. Van der Spuy die hoeksteen van 'n sierlike kerk daar gelê. Die ou pastorie en ou kerk is later verkoop. Ds. W.R. Joyce het egter die voorreg gehad om op [[5 Augustus]] [[1939]] die hoeksteen van 'n sierlike kerksaal op Brits self te lê, wat ná afstrigting die saal van Brits-gemeente geword het. Ds. E. Friis het die voorreg gehad om die inwyding van die nuwe pastorie op Brits waar te neem. Die hoeksteen van die nuwe kerk, ontwerp deur [[Gerard Moerdyk]] en [[Henry Watson]], langs die nuwe pastorie in Harringtonstraat is op [[8 September]] [[1951]] gelê. Met die beywering van een van ds. Joyce se diakens, mnr. S.H. du Plessis, het daar in die swart woonbuurt 'n sendingkerk verrys, waarvan die hoeksteen deur eerw. Phiri op [[6 Maart]] [[1949]] gelê is. Daarna het die moedergemeente haar beywer vir 'n nuwe skool by die sendingkerk. == Enkele leraars == * Sybrand Johannes van der Spuy, 1917–1921, 1922 – [[12 Februarie]] [[1926]] (oorlede in die amp) * W.R. Joyce, 1927 – 1948 * E. Friis, (Eben) 1950 – 1952 * Gerhardus Jacobus Swart (Gert) 1952 - 1960 * Jan du Plessis Malan (Jannie) 1960 - 1968 == Bronne == * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller). 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * Small, Mario (samesteller). 2013. ''Jaarboek van die NG Kerke''. Wellington: Tydskriftemaatskappy van die NG Kerk NPC - 'n divisie van Bybel-Media. {{DEFAULTSORT:Krokodilrivier}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] dbqptpfmi6di4eyq8tcb56ja03c208f 2902375 2902371 2026-05-08T13:10:05Z Terry terblanche 207335 /* Tweede en latere leraars */ 2902375 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ds SJ van der Spuy Ons Kerk Album.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. Sybrand Johannes van der Spuy, leraar van 1917 tot 1921 en weer van 1922 tot sy dood op [[12 Februarie]] [[1926]].]] [[Beeld:Ds E Friis.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. E. Friis, leraar vanaf [[28 Januarie]] [[1950]].]] Die NG gemeente Krokodilrivier is die oudste gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] op die dorp [[Brits]] in [[Noordwes]] aan dié provinsie se grens met [[Gauteng]]. == Stigting == In die jaar 1914 is die gemeente Krokodilrivier van die [[NG gemeente Magaliesburg]] afgestig. In daardie vakante periode het ds. Rudolph van Rustenburg as konsulent opgetree. Die eerste leraar, ds. S.J. van der Spuy, het in 1916 hier aangekom. ’n Aantal jare lank het hy die gemeente getrou bearbei. Hy ontvang toe 'n beroep na [[NG gemeente Malopo|Malopo]] omstreeks die jaar 1924 en vertrek daarheen. Kort was sy verblyf in die gemeente Malopo, want slegs drie maande daarna word hy teruggeroep na Krokodilrivier, waarheen hy terugkeer met die uitdruklike voorwaarde dat die gesindheid teenoor die sendingsaak onmiddellik in die kerkraad en gemeente verbeter en met ywer aangepak word. == Tweede en latere leraars == Ná sy dood word hy opgevolg deur ds. W.R. Joyce, wat van 1927 tot 1948 die gemeente bedien het. Deur sy ywerige optrede vir die sendingsaak het daar in 1930 'n sendinggemeente tot stand gekom waarvan Seretsi die eerste evangelis was en Maloto die eerste inboorling-leraar. Eerw. Maloto het egter 'n magtige skeuring in die sendinggemeente veroorsaak, so groot dat toe eerw. Phiri in 1944 bevestig is, feitlik geen swart lidmaat teenwoordig was nie. Eerw. Tshenge volg eerw. Phiri in 1951 op. Gedurende die bediening van ds. W.R. Joyce het hierdie dele, wat vroeër saam met Magaliesburg alles een met Pretoria was, nog drie dogtergemeentes laat afstig en een kleindogter. Ds. W.R. Joyce het hom beywer om die gemeentes Krokodilrivier en Brits aaneen te behou met een groot kerk en twee leraars, maar eindelik het die afstigters geseëvier en so het die jong [[NG gemeente Brits|gemeente Brits]] in 1949 tot stand gekom Die gemeente het toe meer as 'n jaar lank vakant gebly, totdat ds. E. Friis op [[28 Januarie]] [[1950]] in Krokodilrivier georden is. Ds. A.A. van Wyk was die eerste leraar van die Brits-gemeente en dien van 1949 tot 1957 toe hy 'n beroep na Newcastle aanvaar. == Kerkbou == Die eerste kerksaal was 'n sinksaal wat op Krokodilrivier gestaan het, naby die ou [[pastorie]]. Dis ongeveer 8 km buite die dorp Brits. Die oorspronklike gedagte was dat daar 'n dorp aangelê sou word, maar later het dit geblyk dat die gedagte verkeerd was. Die gevolg was dat die ou pastorie in 1916 daar gebou is en [[18 Oktober]] [[1918]] het ds. Van der Spuy die hoeksteen van 'n sierlike kerk daar gelê. Die ou pastorie en ou kerk is later verkoop. Ds. W.R. Joyce het egter die voorreg gehad om op [[5 Augustus]] [[1939]] die hoeksteen van 'n sierlike kerksaal op Brits self te lê, wat ná afstrigting die saal van Brits-gemeente geword het. Ds. E. Friis het die voorreg gehad om die inwyding van die nuwe pastorie op Brits waar te neem. Die hoeksteen van die nuwe kerk, ontwerp deur [[Gerard Moerdyk]] en [[Henry Watson]], langs die nuwe pastorie in Harringtonstraat is op [[8 September]] [[1951]] gelê. Met die beywering van een van ds. Joyce se diakens, mnr. S.H. du Plessis, het daar in die swart woonbuurt 'n sendingkerk verrys, waarvan die hoeksteen deur eerw. Phiri op [[6 Maart]] [[1949]] gelê is. Daarna het die moedergemeente haar beywer vir 'n nuwe skool by die sendingkerk. == Enkele leraars == * Sybrand Johannes van der Spuy, 1917–1921, 1922 – [[12 Februarie]] [[1926]] (oorlede in die amp) * W.R. Joyce, 1927 – 1948 * E. Friis, (Eben) 1950 – 1952 * Gerhardus Jacobus Swart (Gert) 1952 - 1960 * Jan du Plessis Malan (Jannie) 1960 - 1968 == Bronne == * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller). 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * Small, Mario (samesteller). 2013. ''Jaarboek van die NG Kerke''. Wellington: Tydskriftemaatskappy van die NG Kerk NPC - 'n divisie van Bybel-Media. {{DEFAULTSORT:Krokodilrivier}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] 90xpb99ntje3fjvp4gjlu0fbkrq406b 0 103985 2902526 2737168 2026-05-08T21:57:23Z Jcb 223 2902526 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Carl Heyne.jpg|duimnael|170px|regs|Carl Heyne.]] '''Carl (of Karl) Heyne''' ([[Jena]], Groothertogdom Saxe-Weimar-Eisenach, [[Duitsland]], [[21 Mei]] [[1866]] – [[Rustenburg]], [[Transvaal]], [[Suid-Afrika]], [[8 Desember]] [[1933]]) was ’n Suid-Afrikaanse argitek van [[Duitsland|Duitse]] herkoms. == Lewenskets == Heyne, sy vrou, twee dogters en ’n babaseun het einde 1894 na die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] gekom en hulle kort voor lank in die omgewing van [[Rustenburg]] gevestig. Hy het aanvanklik huise gebou, maar het later groter bouwerk ontwerp en opgerig soos die Lutherse kerk op [[Kroondal]] en die [[NG gemeente Rustenburg|NG moederkerk]] op [[Rustenburg]], 8&nbsp;km noordwes van Kroondal. Hy het ook siviele-ingenieurswerk onderneem, soos die destydse brug oor die Hexrivier by Kroondal en die Olifantsbrug aan die suidekant van die Magaliesberg.<ref>[http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/articles.php?artid=2065 ''Remnants of two old Stone and Iron Bridges over the Hex River near the Olifantsnekdam, Magaliesberg''], artefacts.co.za, besoek op 22 November 2015</ref> Hy is in Desember 1933 op Rustenburg oorlede. == Kroondal se ou Lutherse kerk == [[Beeld:Alte Lutherische Kirche, Kroondal.jpg|duimnael|links|270px|Die ou Lutherse kerk op [[Kroondal]], ingewy op [[24 Junie]] [[1896]], wat nou as biblioteek en museum gebruik word.]] [[Beeld:Ou Lutherse kerk Kroondal 1896.jpg|duimnael|regs|270px|Die ou Evangelies-Lutherse kerk op [[Kroondal]], kort nadat dit in 1896 ingewy is.]] Die kerkie op [[Kroondal]], [[Noordwes]], wat Heyne ontwerp en gebou het, is op [[24 Junie]] [[1896]] plegtig ingewy.<ref>{{en}} [http://www.sahistory.org.za/topic/rustenburg-timeline-1850-2001 SAhistory.co.za Rustenburg Timeline 1850–2001]. URl besoek op 1 Oktober 2015.</ref> Dié nedersetting is in 1889/'90 begin deur die aankoop van die plaas Kronendal/Kroondal deur 'n groep mans, naamlik Theodor Wenhold, Georg Ottermann, Wilhelm Lange, Heinrich Backeberg, Heinrich Christoph Penzhorn, Hans Peter Jordt en Johann Heinrich Christian Müller (volgens Akte van Transport No. 1675 van 19 Mei 1890). Vier van hulle was sendelinge van die ''Hermannsburger Missiongesellschaft'', een 'n sendeling afkomeling en twee immigrante – almal van Duitsland afkomstig. Hulle doel was die plaas onder hulle te verdeel en te bewerk. In 1892 is die Deutsche Schule Kroondal begin, wat vandag nog bestaan en onderrig in sowel Duits as Afrikaans bied aan van voorskoolse tot gr. 7-leerders.<ref>{{de}} {{af}} [http://www.schulekroondal.co.za/ Die skool se webtuiste]. URL besoek op 1 Oktober 2015.</ref> Voor die kerk vir dié [[Duitsland|Duitse]] nedersetting gebou is, het die gemeente byeengekom vir eredienste in die voorkamer van G. Ottermann, wat ook die plaaslike meul opgerig het. Onder sy toesig is 40&nbsp;000 bakstene vervaardig en gebak deur die plaaslike gemeenskappie. Heyne en sy vakmanne het die deure en vensters gemaak en die kerk se dak gebou. Wilhelm Glatthaar van die nabygeleë Rustenburg het die altaartafel en preekstoel vervaardig en aan die kerk geskenk. Op [[2 Augustus]] [[1896]], twee maande nadat die kerk met sy sitplek vir 150 kerkgangers, ingewy is, is die Duitse Evangelies-Lutherse gemeente Kroondal met 12 lidmate gestig. Die stigtingsakte bepaal dat dit altyd 'n Evangelies-Lutherse gemeente sal wees. Aan die begin het die "vader van die gemeente", eerw. Christian Müller, sedert 1872 sendeling van die nabygeleë Tswana-gemeente, voorgegaan as deeltydse pastoor. Hy is op [[15 Junie]] [[1916]] op Rustenburg oorlede en begrawe in die Kroondalse begraafplaas.<ref name="eggsa">{{en}} [http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=945026 Besonderhede oor Kroondal op Eggsa.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004094506/http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=945026 |date= 4 Oktober 2015 }}. URL besoek op 1 Oktober 2015.</ref> In later jare het die kerk in onbruik verval nadat die nuwe kerk in 1961 gebou is en daar was selfs sprake van sloping. Die [[Afrikaans]]e sakemagnaat [[Anton Rupert]] het deur sy bewaringstigting betrokke geraak en nadat dit gerestoureer is, het hy 'n groot aandeel daarin gehad dat dit in 1980<ref name="eggsa" /> tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar is. Die Duitse gemeenskap gebruik dit nou as biblioteek en museum, wat die geskiedenis van die nedersetting en gemeente uitbeeld.<ref>{{en}} [http://www.ruralexploration.co.za/Kroondal.html Rural Exploration]. URL besoek op 1 Oktober 2015.</ref> Daar bestaan nog heelwat meer geboue in Rustenburg wat deur Carl Heyne ontwerp en gebou is: Landdroshof – 1903, Spoorweg Stasiegebou – 1906, Anglikaanse Kerk – 1922, Hospitaal – 1923, Sinagoge – 1924, Vrymesselaars Saal – 1928, Stadsaal – 1932.<ref>'The master builder, Karl Heyne' – Rustenburg Herald 'Rustenburg in days gone by' op Vrydag, 21 Augustus 2009</ref> == NG moederkerk Rustenburg == <gallery> Beeld: NG kerk Rustenburg Peet Schabort.JPG|Die NG kerk Rustenburg. Genl. [[Piet Joubert]] het die hoeksteen op [[23 April]] [[1898]] gelê, maar bouwerk is deur die [[Tweede Vryheidsoorlog]] vertraag sodat die gebou eers in 1903 ingewy kon word. Die argitek was Carl Heyne. Beeld: NG kerktoring Rustenburg Peet Schabort 2014.JPG|Die kerkgebou se toring. Beeld: NG kerk Rustenburg syaansig Peet Schabort 2014.JPG|Syaansig van die kerkgebou. </gallery> == Bronne == * {{en}} [http://artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=755&countadd=1 Besonderhede oor Heyne op die argitektuurwebtuiste Artefacts.co.za]. URL besoek op 1 Oktober 2015. * {{en}} [http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/articles.php?artid=2065 Twee brûe oor die Hexrivier]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Heyne, Carl}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse argitekte]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Duitsland]] [[Kategorie:Geboortes in 1866]] [[Kategorie:Sterftes in 1933]] nhejz1s79xrj2mww783sjl5rx0qmngz 0 104782 2902524 2711619 2026-05-08T21:41:03Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902524 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Ronald Koeman | image = [[Lêer:Ronald Koeman (2014) (cropped).jpg|240px]] | caption = Ronald Koeman in 2014 | fullname = Ronald Koeman | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1963|3|21|47|df=yes}}<ref name=GOAL>{{cite web |title=Ronald Koeman |url=http://www.goal.com/en-gb/people/netherlands/4153/ronald-koeman?ICID=TP |website=www.goal.com |access-date=30 Desember 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506143938/http://www.goal.com/en-gb/people/netherlands/4153/ronald-koeman?ICID=TP |archive-date= 6 Mei 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | birth_place = Zaandam, [[Nederland]] | currentclub = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] (hoofafrigter) | height = 1,81&nbsp;m<ref name=GOAL/> | position = Verdediger, middelveldspeler | years1 = 1980–1983 |clubs1 = [[FC Groningen|Groningen]] |caps1 = 90 |goals1 = 33 | years2 = 1983–1986 |clubs2 = [[AFC Ajax|Ajax]] |caps2 = 94 |goals2 = 23 | years3 = 1986–1989 |clubs3 = [[PSV Eindhoven|PSV]] |caps3 = 98 |goals3 = 51 | years4 = 1989–1995 |clubs4 = [[FC Barcelona|Barcelona]] |caps4 = 192 |goals4 = 67 | years5 = 1995–1997 |clubs5 = [[Feyenoord]] |caps5 = 61 |goals5 = 19 | totalcaps = 535 | totalgoals = 193 | nationalyears1 = 1982–1994|nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] |nationalcaps1 = 78 |nationalgoals1 = 14 | manageryears1 = 1997–1998 |managerclubs1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] (assistent) | manageryears2 = 1998–2000 |managerclubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] (assistent) | manageryears3 = 2000–2001 |managerclubs3 = [[Vitesse]] | manageryears4 = 2001–2005 |managerclubs4 = [[AFC Ajax|Ajax]] | manageryears5 = 2005–2006 |managerclubs5 = [[SL Benfica|Benfica]] | manageryears6 = 2006–2007 |managerclubs6 = [[PSV Eindhoven]] | manageryears7 = 2007–2008 |managerclubs7 = [[Valencia CF|Valencia]] | manageryears8 = 2009 |managerclubs8 = [[AZ Alkmaar|AZ]] | manageryears9 = 2011–2014 |managerclubs9 = [[Feyenoord]] | manageryears10 = 2014–2016|managerclubs10 = [[Southampton F.C.|Southampton]] | manageryears11 = 2016–2017 |managerclubs11 = [[Everton FC|Everton]] | manageryears12 = 2018–2020 |managerclubs12 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] |managerclubs13=[[FC Barcelona|Barcelona]]|manageryears13=2020–2021|managerclubs14=[[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]]|manageryears14=2023–}} '''Ronald Koeman''' (gebore [[21 Maart]] [[1963]]) is 'n [[Nederland|Nederlandse]] [[Sokker|sokkerafrigter]] en voormalige professionele -speler. Koeman staan bekend as een van die mees talentvolle verdedigers en middelveldspelers van sy tyd en was veral beroemd vir sy kragtige skote en doeltreffende vryskoppe. Hy het 'n sleutelrol gespeel in [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] se oorwinning in die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] van 1988. Koeman het 'n suksesvolle loopbaan gehad by spanne soos [[AFC Ajax|Ajax]], [[PSV Eindhoven]], en [[FC Barcelona]], waar hy belangrike titels gewen het, insluitend die [[UEFA Champions League|Europese Beker]] in 1992 met Barcelona. Sy vaardighede as speler het hom ook 'n suksesvolle afrigter gemaak, met poste by verskeie topklubs soos Ajax, [[SL Benfica|Benfica]], [[Valencia CF|Valencia]], [[Southampton F.C.|Southampton]], [[Everton FC|Everton]], en Barcelona. Hy het ook as hoofafrigter van die Nederlandse nasionale span gedien en hulle gehelp om die halfeindronde van die Europese Kampioenskap in 2024 te bereik. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Koeman, Ronald}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] 19zhjwd8xgvd05othipbabzt5y9kaen 2902525 2902524 2026-05-08T21:42:04Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902525 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Ronald Koeman | image = [[Lêer:Ronald Koeman (2014) (cropped).jpg|240px]] | caption = Ronald Koeman in 2014 | fullname = Ronald Koeman | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1963|3|21|47|df=yes}}<ref name=GOAL>{{cite web |title=Ronald Koeman |url=http://www.goal.com/en-gb/people/netherlands/4153/ronald-koeman?ICID=TP |website=www.goal.com |access-date=30 Desember 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506143938/http://www.goal.com/en-gb/people/netherlands/4153/ronald-koeman?ICID=TP |archive-date= 6 Mei 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | birth_place = Zaandam, [[Nederland]] | currentclub = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] (hoofafrigter) | height = 1,81&nbsp;m<ref name=GOAL/> | position = Verdediger, middelveldspeler | years1 = 1980–1983 |clubs1 = [[FC Groningen|Groningen]] |caps1 = 90 |goals1 = 33 | years2 = 1983–1986 |clubs2 = [[AFC Ajax|Ajax]] |caps2 = 94 |goals2 = 23 | years3 = 1986–1989 |clubs3 = [[PSV Eindhoven|PSV]] |caps3 = 98 |goals3 = 51 | years4 = 1989–1995 |clubs4 = [[FC Barcelona|Barcelona]] |caps4 = 192 |goals4 = 67 | years5 = 1995–1997 |clubs5 = [[Feyenoord]] |caps5 = 61 |goals5 = 19 | totalcaps = 535 | totalgoals = 193 | nationalyears1 = 1982–1994|nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] |nationalcaps1 = 78 |nationalgoals1 = 14 | manageryears1 = 1997–1998 |managerclubs1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] (assistent) | manageryears2 = 1998–2000 |managerclubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] (assistent) | manageryears3 = 2000–2001 |managerclubs3 = [[Vitesse Arnhem|Vitesse]] | manageryears4 = 2001–2005 |managerclubs4 = [[AFC Ajax|Ajax]] | manageryears5 = 2005–2006 |managerclubs5 = [[SL Benfica|Benfica]] | manageryears6 = 2006–2007 |managerclubs6 = [[PSV Eindhoven]] | manageryears7 = 2007–2008 |managerclubs7 = [[Valencia CF|Valencia]] | manageryears8 = 2009 |managerclubs8 = [[AZ Alkmaar|AZ]] | manageryears9 = 2011–2014 |managerclubs9 = [[Feyenoord]] | manageryears10 = 2014–2016|managerclubs10 = [[Southampton F.C.|Southampton]] | manageryears11 = 2016–2017 |managerclubs11 = [[Everton FC|Everton]] | manageryears12 = 2018–2020 |managerclubs12 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] |managerclubs13=[[FC Barcelona|Barcelona]]|manageryears13=2020–2021|managerclubs14=[[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]]|manageryears14=2023–}} '''Ronald Koeman''' (gebore [[21 Maart]] [[1963]]) is 'n [[Nederland|Nederlandse]] [[Sokker|sokkerafrigter]] en voormalige professionele -speler. Koeman staan bekend as een van die mees talentvolle verdedigers en middelveldspelers van sy tyd en was veral beroemd vir sy kragtige skote en doeltreffende vryskoppe. Hy het 'n sleutelrol gespeel in [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] se oorwinning in die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] van 1988. Koeman het 'n suksesvolle loopbaan gehad by spanne soos [[AFC Ajax|Ajax]], [[PSV Eindhoven]], en [[FC Barcelona]], waar hy belangrike titels gewen het, insluitend die [[UEFA Champions League|Europese Beker]] in 1992 met Barcelona. Sy vaardighede as speler het hom ook 'n suksesvolle afrigter gemaak, met poste by verskeie topklubs soos Ajax, [[SL Benfica|Benfica]], [[Valencia CF|Valencia]], [[Southampton F.C.|Southampton]], [[Everton FC|Everton]], en Barcelona. Hy het ook as hoofafrigter van die Nederlandse nasionale span gedien en hulle gehelp om die halfeindronde van die Europese Kampioenskap in 2024 te bereik. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Koeman, Ronald}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] 4t9teqffq91d913m4rc30raod4r0vfw 0 109772 2902451 2521801 2026-05-08T19:29:47Z Rooiratel 90342 2902451 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Salk headlines.jpg|duimnael|Koerantopskrifte van regoor die wêreld oor die toetsing van 'n entstof teen [[polio]].]] '''Openbare gesondheid''' is al beskryf as "''die wetenskap en kuns van siektevoorkoming, lewensverlenging en die bevordering van [[gesondheid]] deur die georganiseerde pogings en ingeligte keuses van die samelewing, organisasies, gemeenskappe en individue.''"<ref>The Untilled Fields of Public Health 1920, volume 51, issue 1306, pages 23-33 – [[iarchive:cihm 90880|https://archive.org/details/cihm_90880]]</ref> Dit is gemoeid met gevare vir die gesondheid van 'n gemeenskap gebaseer op bevolkingsgesondheidsontleding. Die betrokke bevolking kan so klein soos 'n handvol mense of so groot soos al die inwoners van verskeie kontinente (in die geval van 'n [[pandemie]]) wees. Openbare gesondheid het baie subterreine, maar sluit gewoonlik die volgende [[interdissiplinêre]] kategorieë in: epidemiologie, biostatistiek en gesondheidsdienste. Omgewingsgesondheid, gemeenskapsgesondheid, gedragsgesondheid en beroepsgesondheid is ook belangrike terreine van openbare gesondheid. Die fokus van openbare gesondheidsintervensies is om siektes, beserings en ander gesondheidstoestande te voorkom en bestuur. Dit geskied deur die waarneming van gevalle en die bevordering van gesonde gedrag, gemeenskappe en (in aspekte verwant aan menslike gesondheid) omgewings. Dit is daarop gemik om te voorkom dat gesondheidsprobleme ontstaan of herhaaldelik voorkom deur opvoedkundige programme te implementeer, beleidstellings te ontwikkel, dienste te lewer en navorsing te doen.<ref>Association of Schools of Public Health. [http://www.whatispublichealth.org/about/index.html ''What is Public Health?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604192938/http://www.whatispublichealth.org/about/index.html |date= 4 Junie 2010 }} Besoek op 2010-06-24</ref> Die behandeling van 'n siekte of 'n patogeen kan voorkom dat dit na ander versprei, soos in die geval van 'n epidemie. Inentingsprogramme, bewusmakingsveldtogte en die verspreiding van kondome om te voorkom dat oordraagbare siektes versprei is voorbeelde van algemene voorkomende openbare gesondheidsmaatreëls. Openbare gesondheid doen ook verskeie stappe om die gesondheidsongelykheid tussen verskillende areas van die land, en in sommige gevalle, die kontinent of wêreld te beperk. Een kwessie is individue en gemeenskappe se toegang tot gesondheidsorg weens finansiële, geografiese of sosiokulturele beperkings. Toepassings van die openbare gesondheidstelsel behels moeder- en kindgesondheid, gesondheidsdiensadministrasie, noodreaksie en die voorkoming en beheer van besmetlike en chroniese siektes. Die groot positiewe impak van openbare gesondheidsprogramme word algemeen erken. Deels weens die beleide en aksies wat deur openbare gesondheid ontwikkel is, was daar in die 20ste eeu 'n afname in die sterftesyfers vir babas en kinders aangeteken en 'n deurlopende toename in lewensverwagting. Daar word byvoorbeeld beraam dat die lewensverwagting onder Amerikaners sedert 1900<ref>Association of Schools of Public Health. [http://www.whatispublichealth.org/impact/index.html ''Impact of Public Health''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611052252/http://www.whatispublichealth.org/impact/index.html |date=11 Junie 2010 }} Besoek op 2010-6-24.</ref> met dertig jaar toegeneem het, en wêreldwyd met ses jaar sedert 1990.<ref>World Health Organization. [http://www.who.int/gho/mortality_burden_disease/life_tables/situation_trends_text/en/index.html ''Life expectancy at birth''], besoek op 20 April 2011.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Openbare gesondheid| ]] itwmpzks9d3c8pulzcdjqd3n2o92kxh 0 110320 2902396 2883921 2026-05-08T15:09:47Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902396 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Natural blonde.jpg|duimnael|’n [[Blonde stereotipe|Natuurlik blonde]] wit [[meisie]] met ligte blou oë.]] '''Wit mense''' of '''blankes''' is 'n rasseklassifikasie-aanwyser, afhangende van die konteks waarin die voorsate van die Kaukasiese ras na verwys word. Die algemene verwysing na "wit mense" of 'n "wit ras", as 'n groot groep van (hoofsaaklik Europeërs) bevolkings, in teenstelling met [[Afro-Amerikaners|"swart" Amerikaners]], Amerikaanse [[Indiane]], "[[kleurlinge]]" of nie-blankes, het sy oorsprong in die 17de eeu. Dit word vandag veral gebruik as 'n rasse-klassifiseerder in veelrassige gemeenskappe, soos in die [[Verenigde State van Amerika]] (wit Amerikaner), die [[Verenigde Koninkryk]] (wit Britte), [[Brasilië]] (wit Brasiliane), en [[Suid-Afrika]] (wit Suid-Afrikaners). Verskeie sosiale samestellings om wit te wees, soos openbare beleid, godsdiens, bevolkingsstatistiek, rassesegregasie, regstellende aksie, bevoorregting, eugenetika, rasse-marginalisering en rassekwotas, is beduidend tot die nasionale identiteit. <gallery mode="packed" heights="150px"> Sandy - Meu Canto (cropped).jpg|[[:en:Sandy Leah|Sandy Leah]] Ohiggins.jpg|O'Higgins Portrait of Shakespeare (Sully, 1864).jpg|[[Shakespeare]] Emma Watson Cannes 2013 2.jpg|[[Emma Watson]] Philo T Farnsworth.jpg|Philo T Farnsworth </gallery> Die term "wit ras" of "wit mense" is in die laat 17de eeu, met die rasgebonde slawehandel en ongelykheid in die Europese kolonies, in die hoofstroom taalgebruik van [[Europa]] opgeneem. Die verwysing na bevolkings as "wit" met betrekking tot velkleur, dateer al uit die Grieks-Romeinse etnografie en ander antieke verwysings. Navorsers onderskei hoofsaaklik tussen die hedendaagse konsep en die ou beskrywings van kollektiewe verskille.<ref>"On both sides of the chronological divide between the modern and the pre-modern (wherever it may lie), there is today a remarkable consensus that the earlier vocabularies of difference are innocent of race."</ref> == Antieke en Middeleeuse tye: Fisiese beskrywing == [[Lêer:Races2.jpg|duimnael|200x200px|'n 1820 tekening van 'n [[Boek van Poorte]] fresco van die graf van Seti I, wat van links af, vier groepe mense: Libiërs ([[Berbers]]), 'n [[Nubië]]r ("Nehesu"), 'n [[Asië]]r ("Aamu"), en 'n [[Egipte]]naar "Reth"), uitbeeld.]] In die literatuur van die Ou Nabye Ooste en Klassieke Oudheid, was die beskrywings van die gelaatstrekke van verskillende nasies algemeen gewees. Nina Jablonski, die Amerikaanse antropoloog en palaebioloog skryf: <blockquote class="">"In antieke Egipte is mense, in die algemeen, nie op grond van kleur uitgesonder nie... Egiptiese inskripsies en  literatuur het in uitsonderlike gevalle na die donker velle van die Kushites van bo-Nubië verwys. Ons weet die [[Egiptenare]] het nie velkleur geïgnoreer nie en kunstenaars het dit in hul kunswerke uitgebeeld- sover as wat die kleurstof van daardie tyd dit kon doen."<ref>{{Cite book|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-95377-2|last=Jablonski|first=Nina G.|title=Living Color: The Biological and Social Meaning of Skin Color|location=Berkeley, CA|date=2012-09-27|page=106}}</ref></blockquote>Die klassikus James Dee vind dat "die Grieke hulself nie as 'wit mense' beskryf nie- of as enigiets anders nie- omdat daar geen algemene Griekse woord in hul woordeskat bestaan om hul velkleur te beskryf nie."<ref name="Dee 2004">James H. Dee, "Black Odysseus, White Caesar: When Did 'White People' Become 'White'?"</ref> Mense se velkleur het nie saak gemaak nie; wat wel saak gemaak het is waar hulle bly.<ref>{{Cite book|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-04934-3|last=Painter|first=Nell|title=The History of White People|location=New York, NY|date=2016-02-02|page=1}}</ref> Verwysings in 'n aantal [[Indo-Europese tale]] na positiewe en negatiewe konnotasies van wit  en swart dateer terug na die klassieke tye, maar hierdie verwysings was nie noodwendig altyd oor velkleur ''per se''.<ref>Michael Witzel, "Rgvedic History" in: ''The Indo-Aryans of South Asia'' (1995): "while it would be easy to assume reference to skin colour, this would go against the spirit of the hymns: for Vedic poets, black always signifies evil, and any other meaning would be secondary in these contexts"</ref> Die antieke Egipte ([[Nuwe Ryk van Egipte]]) se graftekste, beter bekend as die [[Boek van Poorte]], onderskei vier groepe wat in 'n tekening van 'n prosessie uitgebeeld word. Hierdie is die Egiptenare, [[Levant]]e/[[Kanaän]]iete of [[Asië]]rs, [[Nubiërs]] en die [[Libië]]rs met ligte gelaatstrekke.<ref>"The first are RETH, the second are AAMU, the third axe NEHESU, and the fourth are THEMEHU.</ref> Die Egiptenare word uitgebeeld as 'n ligrooibruin, die Nubiërs (hedendaagse [[Soedan]]) as swart, die Semiete van die Levant (hedendaagse [[Sirië]]) en [[Kanaän]] (hedendaagse [[Libanon]], [[Israel]] en [[Jordanië]]) as lig van kleur, en die Berbers van antieke Libië ook, as lig van vel. Xenophon, die Griekse historikus, beskryf die Aethiopiërs (Nubiërs) as swart en die [[Persies]]e soldate as wit in vergelyking met die songebrande velle van die [[Grieke|Griekse]] soldate.<ref>[https://books.google.com/books?id=LxxJXTviacgC&pg=PA90&lpg=PA90&dq=Xenophanes+thracians&source=bl&ots=Mc3881TmnV&sig=zuPzZk6AG_yq3dn9neyrKRq44Og&hl=bg&ei=mZzPSbS6ENaOsAaMnfi4CA&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result ''Xenophanes of Colophon: Fragments''], Xenophanes, J. H. Lesher, University of Toronto Press, 2001, {{ISBN|0-8020-8508-3}}, p. 90.; ''Agesilaus''</ref> [[Herodotos]] gebruik ook ''melanchroes'' "donker vel" vir die Egiptenare.<ref>Herodotus, ''Histories'' 2.104.2.</ref> Hy beskryf die Aethiopiërs (Nubiërs) as "gebrande gesigte". Herodotus verwys ook na die [[Skitiërs]] as mense met diep blou oë en helder rooi hare.<ref>Herodotus 4.108 trans.</ref> In die 16de en 17de eeu is die mense van Oos-Asië byna deur die bank as wit beskou en nooit na hulle verwys as "geel" nie.<ref>{{Cite book|title=Becoming Yellow: A Short History of Racial Thinking|last=Keevak|first=Michael|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=|location=|pages=26–27}}</ref> In sy boek, Becoming Yellow, skryf Michael Keevak dat Oos-Asiërs "geel" geword het omdat die verwysing na geel gelaatstrekke 'n rasse-verwysing is. Die feit dat die wit met geel vervang is, was weens 'n wetenskaplike diskoers.<ref>{{Cite book|title=Becoming Yellow: A Short History of Racial Thinking|last=Keevak|first=Michael|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=|location=|pages=2}}</ref> === Sosiale kategorie === 'n Drieledige rasse-skedule gegrond op kleur, is in die 17de eeu in Latyns-Amerika onder die Spaanse bewind gebruik.<ref>{{Cite book|publisher=Duke University Press|last=Silverblatt|first=Irene|title=Modern Inquisitions: Peru and the colonial origins of the civilized world|location=Durham|year=2004|pages=113–16|isbn=0-8223-8623-2}}</ref> Irene Silverblatt spoor die "rasdenke" in Suid-Amerika terug na die sosiale kategorieë van kolonialisme en staatsvorming: Wit, swart en bruin is verkorte, abstrakte weergawes van koloniseerder, slaaf en gekonoliseerde.<ref name=":2">{{Cite book|publisher=Duke University Press|last=Silverblatt|first=Irene|title=Modern Inquisitions: Peru and the colonial origins of the civilized world|location=Durham|year=2004|page=115|isbn=0-8223-8623-2}}</ref> Teen die middel-17de eeu was dit 'n gewilde gebruik om die term ''español'' (Spanjaard) in geskrewe dokumente gelyk te stel met blanco, of wit.<ref name=":2"/> In die Spaans-Amerikaanse kolonies is Afrikane, inheemse Amerikane en die Jode op grond van die "suiwerheid van bloed", en ingevolge die 1501 wetgewing van die Spaanse koning, nie toegelaat om enige regerings- of openbare pos te beklee nie. Soortgelyke beperkinge was ook in die gevegsmagte, sommige godsdienstige instellings, kolleges en universiteite van krag.<ref name="TwinamPassing">{{Cite book|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-3895-2|pages=249–272|editors=John Smolenski, Thomas J Humphrey (eds.)|last=Twinam|first=Ann|title=New World orders: violence, sanction, and authority in the colonial Americas|chapter=Racial Passing: Informal and Official 'Whiteness' in Colonial Spanish America|location=Philadelphia|date=2005}}</ref><ref name="Duenas">{{Cite book|publisher=University Press of Colorado|isbn=978-1-60732-019-7|last=Duenas|first=Alcira|title=Indians and mestizos in the "lettered city" reshaping justice, social hierarchy, and political culture in colonial Peru|location=Boulder, CO|accessdate=2012-04-23|date=2010|url=http://site.ebrary.com/id/10408953}}</ref><ref name="TwinamPassing"/> ==== 18de eeuse navorsing ==== [[Carl Linnaeus]] het in 1758 'n voorstel ingedien oor hoe hy die natuurlik taksonomiese kategorieë van die menslike spesie sien. Hy het onderskei tussen die Homo sapens en die Homo sapiens europaeus, en hy het later vier geogafiese onderafdelings van mense bygevoeg: wit Europeërs, rooi Amerikaners, geel Asiërs en swart Afrikane. Hoewel Linnaeus dit as objektiewe klassifikasies bedoel het, het sy beskrywings van hierdie groepe kulturele eienskappe en neerhalende stereotipering ingesluit.<ref name="nature1">Sarah A. Tishkoff and Kenneth K. Kidd (2004) [http://www.nature.com/ng/journal/v36/n11s/full/ng1438.html Implications of biography of human populations for 'race' and medicine] ''Nature Genetics''</ref> [[Lêer:Blumenbach Caucasus skull.png|duimnael|232x232px|Die [[Georgiërs|Georgiese]] skedel wat deur Johann Friedrich Blumenbach in 1795 ontdek is, en wat hy gebruik het vir sy hipotese dat die Europeërs afstam van die Kaukasiërs.]] ==== Historiese wit identiteite ==== Voor die Nywerheidsomwentelings in Europa was dit 'n sosiale statussimbool om wit te wees. Aristokrate is minder aan die son blootgestel so hulle bleek gelaatstrekke is moontlik met status en rykdom geassosieer.<ref name="DrKarl">{{Citation|first=Karl|last=Kruszelnicki|title=News in Science: Skin Colour 1|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2001/03/01/249992.htm?site=science/greatmomentsinscience}}</ref> Dit is moontlik die oorsprong van die sogenaamde "bloubloed" wanneer daar na die adelstand verwys is- die velle was só bleek dat die blou van die are sigbaar was.<ref>Bonnet, Alistair (2000) ''White Identities'' p. 32</ref>  Die verandering in die betekenis van wit om in die kolonies tussen die Europeërs en nie-Europeërs te onderskei, was nie van toepassing in die "tuislande" soos Engeland, Ierland, Skotland en Wallis nie. Om wit te wees het dus sy betekenis behou om sosiale status aan te dui. Toe die [[Britse Ryk]] in die 19de eeu op sy kruin was, het baie van die [[bourgeoisie]] en die aristokrasie 'n ontsettende chauvinsitiese houding teenoor ondergeskiktes ontwikkel. Edward Lhuyd het gevind dat [[Wallies]], [[Goideliese tale]], [[Kornies]] en [[Bretons]] almal deel van dieselfde taalfamlilie is, wat hy [[Kelties]] noem, en was uniek aan die [[Germaanse tale|Germaanse]] Engels. Aan die ander kant het die ontdekking van die Anglo-Saksiese oorblyfsels die idee laat posvat dat die Engelse afstam van 'n unieke Germaanse geslag wat fundamenteel (en op grond van ras) verskil het van die Kelte. Vroeë Britse antropoloë soos John Beddoe en Robert Knox het hierdie uniekheid benadruk, en dit was 'n algemene opvatting dat die Walliesers, Iere en Skotte aftsam van die inheemse en meer "primitiewe" bewoners van die eilande, terwyl die Engelse afstammelinge van 'n meer gevorderde en onlangse Germaanse migrasie is. ==== Hedendaagse en amptelike gebruike ==== Die Britse kantoor vir nasionale statistiek gebruik die term "wit" as 'n etniese kategorisering. Die terme wit Britte, wit Iere, wit Skotte en wit Ander word gebruik. Hierdie klassifikasies maak staat op indiwidue wat hulself identifiseer aangesien dit aanvaar word dat etniese identifikasie nie 'n objektiewe kategorie is nie.<ref name="ONS guide">{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/about-statistics/measuring-equality/equality/ethnic-group-statistics/ethnic-group-statistics--a-guide-for-the-collection-and-classification-of-ethnicity-data.pdf |title=Ethnic group statistics: A guide for the collection and classification of ethnicity data |year=2003 |publisher=Office for National Statistics |page=9 |access-date=3 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210156/http://www.ons.gov.uk/about-statistics/measuring-equality/equality/ethnic-group-statistics/ethnic-group-statistics--a-guide-for-the-collection-and-classification-of-ethnicity-data.pdf |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op sosiale vlak word daar in die Verenigde Koninkryk gewoonik met wit na inheemse Britse-, Ierse- en Europese oorsprong verwys.<ref>Kissoon, Priya.</ref> In 2011 het 87.2% van die Britse bevolking hulself as wit geïdentifiseer.<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |title=2011 Census: KS201EW Ethnic group: local authorities in England and Wales |access-date= 1 Mei 2016 |archive-date= 5 Januarie 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |url-status=dead }}</ref><ref name="ethnicity">{{Cite web|url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/StatsBulletin2A.pdf|title=2011 Census: Key Results on Population, Ethnicity, Identity, Language, Religion, Health, Housing and Accommodation in Scotland – Release 2A|publisher=National Records for Scotland|date=2013-09-26|accessdate=2013-09-30}}</ref><ref>[http://www.ninis2.nisra.gov.uk/Download/Census%202011_Excel/2011/Ethnic%20Group%20-%20Full%20Detail_QS201NI.XLS NISRA 2011 Census: Ethnic Group: Accessed 3 June 2013]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die kulturele grense wat wit Amerikaners van ander rassegroepe of etniese kategorieë skei, word gedurig betwis en verander gereeld. Professor David R Roediger van die universiteit van Illinois, reken dat die bou van die wit ras in Amerika 'n poging was om slawe-eienaars en hul slawe geestelik van mekaar te kan skei.<ref>Roediger, Wages of Whiteness, 186; Tony Horwitz, Confederates in the Attic: Dispatches from the Unfinished Civil War (New York, 1998).</ref> Teen die 18de eeu was die term "wit" al goed gevestig as 'n rasseterm. Volgens John Tehranian, was diegene wat, in 'n stadium van die Amerikaanse geskiedenis as nie-wit beskou was, die volgende: Duitsers, Grieke, wit Spaanse afstammelinge, Arabiere, Iraniërs, Jode, Slawiërs en Spanjaarde.<ref>{{Cite journal|last1=Tehranian|first1=John|year=2000|title=Performing Whiteness: Naturalization Litigation and the Construction of Racial Identity in America|url=|journal=The Yale Law Journal|volume=109|issue=4|pages=825–827|doi=10.2307/797505}}</ref>  Tot vandag toe is die verhouding tussen sommige etniese groepe en witheid steeds 'n komplekse kwessie. In besonder, omdat sommige Joodse en Arabiese indiwidue hulself as deel van die wit Amerikaanse kategorisering beskou, maar ander, uit dieselfde stambome, sien hulself weer nie as wit nie, en word ook nie deur die Amerikaanse sameleweing as wit beskou nie.<ref name="caliber">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/discover/10.1525/sop.2004.47.4.371?uid=3737536&uid=2&uid=4&sid=21102409006817|title=Gender, Race, and Symbolic Boundaries: Contested Spaces of Identity among Arab American Adolescents|journal=Sociological Perspectives|year=2004|volume=47|issue=4|author=Ajrouch, Kristine J.|pages=371–391|doi=10.1525/sop.2004.47.4.371}}</ref><ref>{{Cite book|title=Jewish Identity and Civil Rights in America|author=Kenneth L. Marcus|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=U3z7Fh7xOmcC&printsec=frontcover#v=onepage&q=white&f=false|publisher=Cambridge University Press|pages=137–148}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ushmm.org/museum/exhibit/focus/antisemitism/voices/transcript/?content=20070719 |title=Voices on Antisemitism |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |author=Cornel West |date=19 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130912105408/http://www.ushmm.org/museum/exhibit/focus/antisemitism/voices/transcript/?content=20070719 |archive-date=12 September 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die huidige Amerikaanse sensus definisie beskryf "wit" as "'n persoon met sy oorsprong in Europa, Midde-Ooste of Noord-Afrika."<ref name="Wpop2010">[http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-05.pdf The White Population: 2010], Census 2010 Brief C2KBR/01-4, U.S. Census Bureau, Augustus 2001.</ref><ref>Anthony Walsh (2004).</ref> == Verwysings == {{Verwysings|colwidth=30em}} {{Normdata}} [[Kategorie:Antropologie]] 90sicnhk8wsxjzyblgplqdywuulw1m0 0 110573 2902404 2849322 2026-05-08T17:34:54Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2902404 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = David Attenborough | bynaam = | beeld = Bærekraftsprisen_2018_(cropped).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = David Attenborough in 2018 | geboortenaam = David Frederick Attenborough | geboortedatum = {{GDEO|1926|5|8}} | geboorteplek = Isleworth, [[Londen]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = Sir | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} | alma_mater = [[Universiteit van Cambridge]] | beroep = Natuurkundige, TV-persoonlikheid | ander = | bekend = Natuurprogramme | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Jane Elizabeth Ebsworth Oriel | kinders = Robert en Susan | webblad = | handtekening = }} '''David Attenborough <small>[[Orde van die Britse Ryk|MBE]]</small>''' (gebore [[8 Mei]] [[1926]]) is 'n [[Britse]] [[natuurkundige]] en TV-persoonlikheid. Hy het talle TV-programme oor die natuur en diere oor die wêreld gemaak. Dit sluit in ''Life on Earth'' (1978), ''The Living Planet'' (1983), ''The Blue Planet'' (2001) en ''Life of Mammals'' (2002). Hy is in 1974 tot Kommandeur in die [[Orde van die Britse Ryk]] benoem en ontvang in 1980 'n ''[[Bafta]] Fellowship Award''.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref><ref>{{cite web |url=http://awards.bafta.org/award/1980/television/fellowship |title=Television—Fellowship in 1980 |publisher=British Academy of Film and Television Arts |access-date=19 Februarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305055531/http://awards.bafta.org/award/1980/television/fellowship |archive-date= 5 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Biografie == [[Lêer:Sirdavidia solannona Couvreur & Sauquet (staminate flower).jpg|duimnael|links|''Sirdavidia solannona'']] [[Lêer:Trigonopterus attenboroughi holotype - ZooKeys-467-011.tif|duimnael|links|''Trigonopterus attenboroughi'']] David Frederick Attenborough is op [[8 Mei]] [[1926]] in [[Londen]] gebore en word in [[Leicester]] groot. Hy is die jonger broer van die Britse akteur en rolprentmaker [[Richard Attenborough]] en die ouer broer van John Attenborough, 'n uitvoerende bestuurder in die motorbedryf. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het sy ouers twee Joodse vlugteling-meisies aangeneem.<ref name=Bio>{{cite web |url=http://www.biography.com/people/david-attenborough |title=David Attenborough Biography |publisher=Bio/A&E Television Network, LLC |access-date=19 Februarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615070107/https://www.biography.com/people/david-attenborough |archive-date=15 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Attenborough het al van kindsbeen [[fossiel]]e, klippe en ander voorwerpe uit die natuur versamel. Hy voltooi sy skoolloopbaan aan die ''Wyggeston Grammar School for Boys'', waarna hy in 1945 'n beurs wen om aan die ''Clare College'', 'n kollege van die [[Universiteit van Cambridge]], te studeer. Hy studeer daar [[geologie]] en [[dierkunde]] en verwerf 'n graad in die [[natuurwetenskap]]pe. In 1947 is hy vir diensplig in die [[Britse Vloot]] opgeroep en was twee jaar in Noord-Wallis en die [[Firth of Forth]] gestasioneer. In 1950 trou hy met Jane Elizabeth Ebsworth Oriel. Twee kinders, Robert en Susan, is uit die huwelik gebore. Sy is egter in 1997 oorlede. Ná afloop van sy diensplig begin Attenborough by 'n uitgewery te werk, waar hy die redakteur van wetenskaphandboeke vir kinders was. In 1950 doen hy aansoek vir 'n werk as radiovervaardiger by die [[BBC]]. Hy het nie die werk gekry nie, maar is wel opleiding van 3 maande aangebied. In 1952 sluit hy voltyds by die BBC aan. In 1954 het hy die reeks ''Zoo Quest'' begin aanbied, wat hom op ekspedisies na verskillende dele van die wêreld geneem het om seldsame diere te verfilm. Die program het groot sukses behaal en Attenborough se loopbaan as televisiepersoonlikheid gevestig. Gedurende die 1960’s het hy bestuursrolle by die BBC beklee, onder andere as beheerder van BBC Two en later as direkteur van programme, waar hy die ontwikkeling van kleurtelevisie en opvoedkundige programme ondersteun het. In 1972 het hy na dokumentêre vervaardiging teruggekeer en internasionale bekendheid verwerf deur natuurreekse soos ''Life on Earth'', ''The Living Planet'', ''The Trials of Life'', ''Planet Earth'', ''Blue Planet'' en ''Frozen Planet''. Sy dokumentêre programme het miljoene kykers wêreldwyd bereik en was bekend vir hul gevorderde kamerategnieke en Attenborough se herkenbare vertelstyl. In sy latere lewe het hy hom sterk uitgespreek oor klimaatsverandering, ontbossing en biodiversiteitsverlies, en hy het internasionale natuurbewaring ondersteun deur toesprake, dokumentêre programme en boeke. Attenborough het talle eerbewyse ontvang, insluitend ’n ridderskap in 1985, verskeie BAFTA- en [[Emmy]]-toekennings, en eregrade van universiteite regoor die wêreld. Selfs in sy negentigs het Attenborough aktief gebly in televisieproduksie en omgewingsbewustheid. === Klimaatsverandering en natuurbewaring === Later in sy lewe het David Attenborough baie begin praat oor [[klimaatsverandering]] en die beskerming van die natuur. Hy het gewaarsku dat besoedeling, ontbossing en [[aardverwarming]] gevaarlik is vir mense, diere en plante. In programme soos ''Climate Change: The Facts'' en ''A Life on Our Planet'' het hy verduidelik hoe die aarde verander en waarom mense vinnig moet optree om die omgewing te beskerm. Attenborough het ook wêreldleiers aangespoor om meer teen klimaatsverandering te doen. In 2021 het hy by die COP26-klimaatsberaad in Glasgow gepraat oor die belangrikheid van natuurbewaring en die toekoms van die planeet.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-59125138|title=COP26: David Attenborough says world is looking to leaders|date=2021-11-01|website=www.bbc.com|language=en|access-date=2026-05-08}}</ref> == Spesies == Verskeie [[spesies]] is na hom genoem, onder andere die mierystervark ''Zaglossus attenboroughi'', die [[akkedis]] ''Platysaurus attenboroughi'', die karnivoriese [[plant]] ''Nepenthes attenboroughii'', die Ecuadoriaanse boom ''Blakea attenboroughi'', die [[spinnekop]] ''Prethopalpus attenboroughi'' en drie fossiele: die treksprinkaan ''Electrotettix attenboroughi'', die plesiosauriër ''Attenborosaurus conybeari'' en die [[vis]] ''Materpiscis attenboroughi''. == Filmografie == {{bywerk}} [[Lêer:Stan Trauth with David Attenborough on the set of Life in Cold Blood in the Ouachita Mountains of Arkansas.jpg|duimnael|Attenborough en Stan Trauth gesels oor salamanders op die stel van ''Life in Cold Blood'' in 2005.]] [[Lêer:David Attenborough NASA.jpg|duimnael|Attenborough tydens die verfilming van 'n dokumentêre program by die [[Kennedy-ruimtesentrum]].]] * ''Life on Earth'' (1979) * ''The Living Planet'' (1984) * ''The Trials of Life'' (1990) * ''Life in the Freezer'' (1993) * ''The Private Life of Plants'' (1995) * ''The Life of Birds'' (1998) * ''The Life of Mammals'' (2002) * ''Life in the Undergrowth'' (2005) * ''Life in Cold Blood'' (2008) * ''David Attenborough's Life Stories'' (2009) * ''David Attenborough's New Life Stories'' (2011) * ''Drawn From Paradise: The Discovery, Art and Natural History of the Birds of Paradise'' (2012) – met Errol Fuller == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.davidattenborough.co.uk/ Amptelike webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810122408/http://www.davidattenborough.co.uk/ |date=10 Augustus 2014 }} * {{Commonskat-inlyn|David Attenborough}} * {{IMDb naam|id=0041003}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Attenborough, David}} [[Kategorie:Britse rolprentregisseurs]] [[Kategorie:Britse bioloë]] [[Kategorie:Geboortes in 1926]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Engelse omroepers]] [[Kategorie:Kultuurkritici]] s0gjha40fgv4oum7q3tytiahferi53z 0 110840 2902391 2849424 2026-05-08T14:05:31Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Aurora_Greek_Goddess.jpg" met "Aurora_and_Tithonus_by_Francesco_De_Mura.jpg" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: what it really is 2902391 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Aurora |kleur = #e99 |titel = ''Romeinse godin'' |beeld = Guercino 001.jpg |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = ''Aurora'', deur Guercino, 1621–1623 |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Naam |1 = Aurora |opskrif2 = Godin van |2 = die daeraad |opskrif3 = Blyplek |3 = [[Hemel]] |opskrif4 = Simbool |4 = Strydwa, saffraan, sonbesie |opskrif5 = Broers, susters |5 = [[Sol (mitologie)|Sol]] en [[Luna (mitologie)|Luna]] |opskrif6 = Gade |6 = Astraeus, Tithonus |opskrif7 = Kinders |7 = Anemoi |opskrif8 = |8 = |opskrif9 = Griekse eweknie |9 = [[Eos]] |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = |12 = |opskrif13 = |13 = |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} In die antieke [[Romeinse mitologie]] is '''Aurora''' die godin van die daeraad. In die [[Griekse mitologie]] heet sy ''Eos''.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Aurora is die Latynse woord vir dagbreek. [[Lêer:Aurora and Tithonus by Francesco De Mura.jpg|duimnael|links|Aurora, soos op 'n 18de eeuse skildery uitgebeeld.]] Aurora vernuwe haarself elke oggend met dagbreek en vlieg oor die horison. Sy kondig die koms van die oggend aan. Sy het 'n broer en 'n suster. Haar broer is die son, en haar suster die maan. Sy het ook 'n klomp mans en vier seuns, een vir elke hoofrigting: Noord, Oos, Suid en Wes. Een van haar minnaars was Tithonus. Aurora het [[Zeus]] gevra om Tithonus ''onsterflikheid'' te gee. Sy versuim egter om vir ''ewige jeug'' te vra. As gevolg hiervan bly Tithonus vir ewig verouder. Die [[asteroïde]], 94 Aurora, is na haar vernoem. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Aurora (mythology)}} {{Saadjie}} {{Romeinse mitologie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Romeinse mitologie]] 1o6kpad4axp5qtg9xugqv3mtpm07yw6 0 111097 2902476 2173046 2026-05-08T19:58:38Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902476 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Curriebeker | jaar = 2016 | beeld = | beeldgrootte = | beeldbeskrywing = | verdedigende kampioene = [[Goue Leeus]] <small>(11de titel)</small> | kampioene = [[Vrystaat Cheetahs]] <small>(5de titel)</small> | totaal wedstryde = 39 | wedstryde = 39 | drieë = 321 | meeste punte = '''146''' [[Tian Schoeman]] | meeste drieë = '''7''' [[Jamba Ulengo]], [[Huw Jones]]<br/>[[Kwagga Smith]], [[Frankie Herne]]<br/>[[Howard Mnisi]] }} Die '''2016 Curriebeker Premierafdeling''' is ’n top [[rugby]]kompetisie, die tweede been van die '''2016 [[Curriebeker]]''' wat van 5 Augustus – 22 Oktober 2016 tussen provinsiale spanne in [[Suid-Afrika]] beslis is. Dit was die 78ste seisoen van die kompetisie sedert dit vir die eerste keer in [[1889]] gespeel is. Voor die begin van die reeks is ’n afsonderlike [[2016 Curriebekerkwalifisering|kwalifiseringstoernooi]] gehou om te bepaal welke spanne saam met die ses sg. groot unies (Blou Bulle, Goue Leeus, Natalse Haaie, Vrystaat Cheetahs, OP Kings en Westelike Provinsie) om die beker sou meeding. Daar het nege spanne deelgeneem aan die Curriebeker Premierafdeling 2016. == Kwalifisering == Die ses superfranchise-spanne het outomaties gekwalifiseer om in die 2016 Curriebeker Premierafdeling te speel, plus die drie hoogsgeplaasde nie-franchise-spanne uit die [[2016 Curriebekerkwalifisering]]stadium. Punte sal nie na die Premierafdeling oorgedra kan word nie. == Gewone seisoen en uitspeelrondes == Die nege spanne wat gekwalifiseer het vir die Premierafdeling het teen mekaar meegeding in die loop van die kompetisie, óf tuis of weg. Spanne het vier punte vir 'n wen en twee punte vir 'n gelykopuitslag ontvang. Bonuspunte is toegeken aan spanne wat 4 of meer drieë in 'n wedstryd gedruk, asook spanne wat 'n wedstryd met 7 punte of minder verloor het. Die vier topspanne het kwalifiseer vir die halfeindronde, wat gevolg is deur 'n eindstryd <ref name="wêreld se oudste provinsiale rugby kompetisie kry nuwe baadjie">{{cite web |url=http://www.sarugby.net/news/24535?view=news |title=World's oldest provincial rugby competition gets makeover |publisher=Suid-Afrikaanse Rugbyunie |date=11 Desember 2015 |access-date=11 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112232048/http://sarugby.net/news/24535?view=news |archive-date=12 Januarie 2016 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == Spanne == {| class="wikitable collapsible collapsed sortable" style="text-align:left; line-height:110%; font-size:100%; width:50%;" |- | colspan=8 align=center | '''2016 Curriebeker Premierafdelingspanne''' |- ! width="20%" | Span ! width="30%" | Stadion |- | Blou Bulle || Loftus Versfeld |- | Boland Kavaliers || Bolandstadion, Wellington |- | OP Kings || Nelson Mandelabaai-stadion |- | Goue Leeus || Emirates Airlines Park |- | Westelike Provinsie || DHL Nuweland |- | Vrystaat Cheetahs || Vrystaatstadion |- | Natalse Haaie || Growthpoint Kings Park |- | Pumas || Mbombelastadion |- | Griekwas || Griekwapark |} == Tabel == {{2016 Curriebekertabel}} === Tabelnotas === *Pos = Tabel Posisie *S = Speel *W = Wen (4 punte) *G = Gelykop (2 punte) *V = Verloor (0 punte) *PV = Punte vir (Totale punte aangeteken) *PT = Punte teen (Totale punte afgestaan) *+/- = Punteverskil (Die totaal van PV minus PT) *BP = Bonuspunt **Spanne kan tot twee bonuspunte in 'n rondomtaliewedstryd verdien. Een bonuspunt word toegeken vir 'n span wat vier of meer drieë gedruk het in een wedstryd, ongeag die uitslag van die wedstryd. 'n Bonuspunt word ook toegeken aan die verloorspan wanneer daardie span met 7 of minder punte verloor. Slegs die verloorspan kan 'n maksimum van 2 bonuspunte verkry. *Pte = Alle tabelpunte bymekaargemaak. {{Beginboks}} {{opvolgboks|titel=[[Curriebeker]]|jare=2016|voor=[[2015 Curriebeker Premierafdeling|2015 Curriebeker]]|na=[[2017 Curriebeker Premierafdeling|2017 Curriebeker]]}} {{eindboks}} == Wedstryddatums == :''Die volgende wedstryddatums is bekend gemaak''<ref name="2016CC-fixtures">{{en}} {{cite web | url=http://www.sarugby.co.za/fixtures.aspx?leagueid=3044&fullview=true | title=2016 Curriebeker Premierafdelingdatums | publisher=Suid-Afrikaanse Rugbyunie | accessdate=12 Augustus 2016 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- border=1 cellpadding=5 cellspacing=0 !width="100"| !width="100"|Datum !width="100"| !width="100"|Datum |- bgcolor="#cedff2" |'''[[#Week 1|Week 1]]''' |''5-6 Augustus'' |'''[[#Week 6|Week 6]]''' |''8-10 September'' |- |'''[[#Week 2|Week 2]]''' |''12–13 Augustus'' |'''[[#Week 7|Week 7]]''' |''15-17 September'' |- bgcolor="#cedff2" |'''[[#Week 3|Week 3]]''' |''19-20 Augustus'' |'''[[#Week 8|Week 8]]''' |''23-24 September'' |- |'''[[#Week 4|Week 4]]''' |''26-27 Augustus'' |'''[[#Week 9|Week 9]]''' |''30 Sept-2 Oktober'' |- bgcolor="#cedff2" |'''[[#Week 5|Week 5]]''' |''2-3 September'' |'''[[#Halfeindronde|Halfeindronde]]''' |''7-8 Oktober'' |- |colspan="2"|'''[[#Eindronde|Eindstryd]]''' |colspan="2"|''15 Oktober'' |- |} === Week 1 === {{rugbywedstryd | datum = 5 Augustus 2016 | tyd = 17:10 | tuis = Blou Bulle | telling = 45 – 26 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166094&homeid=33654&awayid=33664&leagueid=3044&fullview=true&template=true Verslag] | weg = Westelike Provinsie | tuispunte = '''Drieë:''' [[Pieter van Zyl]], [[Jason Jenkins]], [[Marvin Orie]], [[Jade Stighling]], [[Jamba Ulengo]], [[Bjorn Basson]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Tian Schoeman]] (6)<br/>'''Strafdoel''': Tian Schoeman | wegpunte = '''Drieë:''' [[Johnny Kotzé]], [[Leolin Zas]], [[Huw Jones]], [[Scott van Breda]]<br/>'''Doelskop:''' [[Brandon Thomson]] | stadion = [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | bywoning = 3 498 | skeidsregter = [[Stuart Berry]] }} {{rugbywedstryd | datum = 5 Augustus 2016 | tyd = 19:20 | tuis = Pumas | telling = 10 – 33 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166104&homeid=33674&awayid=33684&leagueid=3044&fullview=true&template=true Verslag] | weg = Natalse Haaie | tuispunte = '''Drie:''' [[Frank Herne]]<br/>'''Doelskop:''' [[Francois Brummer]]<br/>'''Strafdoel:''' [[Francois Brummer]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Franco Marais]], [[Odwa Ndungane]], [[S'bura Sithole]], [[Ruan Botha]], [[André Esterhuizen]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Curwin Bosch]] (4) | stadion = [[Mbombelastadion]], [[Nelspruit]] | bywoning = | skeidsregter = [[Pro Legoete]] }} {{rugbywedstryd | datum = 6 Augustus 2016 | tyd = 15:00 | tuis = Boland Kavaliers | telling = 16 – 44 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166084&homeid=33634&awayid=33644&leagueid=3044&fullview=true&template=true Verslag] | weg = Vrystaat Cheetahs | tuispunte = '''Drie:''' [[Danwel Demas]]<br/>'''Doelskop:''' [[Nico Scheepers]]<br/>'''Strafdoele:''' [[Nico Scheepers]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Sergeal Petersen]], [[Raymond Rhule]], [[William Small-Smith]], [[Shaun Venter]], [[Francois Venter]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Fred Zeilinga]] (5)<br/>'''Strafdoele:''' [[Fred Zeilinga]] (3) | stadion = [[Bolandstadion]], [[Wellington]] | bywoning = 1 250 | skeidsregter = [[Rodney Boneparte]] }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' ''Goue Leeus'', ''Griekwas'', ''Oostelike Provinsie'' |} === Week 2 === {{rugbywedstryd | datum = 12 Augustus 2016 | tyd = 17:00 | tuis = OP Kings | telling = 10 – 28 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166144&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33714&awayid=33634&fullview=true Verslag] | weg = Boland Kavaliers | tuispunte = '''Drie:''' [[Johann Tromp]]<br/>'''Doelskop:''' [[Lungelo Gosa]]<br/>'''Strafdoel:''' [[Kobus Marais]]<br/>'''Kaarte:''' [[Mthetheleli Fuzani]] {{Geelkaart|18|28}}, [[Alcino Izaacs]] {{Geelkaart|59|69}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Sergio Torrens]], [[Zandré Jordaan]], [[Christopher Bosch]], [[Kenan Cronjé]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Nico Scheepers]] (4) | stadion = [[Nelson Mandelabaai-stadion]], [[Port Elizabeth]] | bywoning = 464 | skeidsregter = Rodney Boneparte }} {{rugbywedstryd | datum = 12 Augustus 2016 | tyd = 19:10 | tuis = Natalse Haaie | telling = 46 – 24 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166134&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33684&awayid=33694&fullview=true Verslag] | weg = Griekwas | tuispunte = '''Drieë:''' [[Etienne Oosthuizen]], [[Sibusiso Sitole]], [[André Esterhuizen]], [[Stefan Ungerer]], [[Tera Mtembu]], [[Jean Deysel]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Curwin Bosch]] (5) <br/>'''Strafdoele:''' [[Curwin Bosch]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Rudi van Rooyen]], [[JW Jonker]], [[Alshaun Bock]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Clinton Swart]] (3)<br/>'''Strafdoel:''' [[Clinton Swart]] (2)<br/>'''Kaarte:''' [[AJ le Roux]] {{Geelkaart|39|49}} | stadion = [[Kings Park-stadion|Growthpoint Kings Park]], [[Durban]] | bywoning = 9&nbsp;659 | skeidsregter = [[Jaco Van Heerden]] }} {{rugbywedstryd | datum = 13 Augustus 2016 | tyd = 15:00 | tuis = Goue Leeus | telling = 68 – 26 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166124&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33704&awayid=33674&fullview=true Verslag] | weg = Pumas | tuispunte = '''Drieë:''' [[Lourens Erasmus]], [[Jaco van der Walt]], [[Anthony Volmink]] (2), [[Cyle Brink]], [[Sylvian Mahuza]], [[Akker van der Merwe]], [[Howard Mnisi]], [[Koch Marx]], [[Marnitz Boshoff]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Jaco van der Walt]] (6), [[Marnitz Boshoff]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Marlou van Niekerk]], [[Khwezi Mona]], [[Justin van Staden]], [[Devon Williams]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Francois Brummer]] (3) | stadion = [[Ellispark-stadion|Emirates Airline Park]], [[Johannesburg]] | bywoning = 2&nbsp;730 | skeidsregter = [[Stuart Berry]] }} {{rugbywedstryd | datum = 13 Augustus 2016 | tyd = 17:10 | tuis = Vrystaat Cheetahs | telling = 43 – 20 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166154&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33644&awayid=33654&fullview=true Verslag] | weg = Blou Bulle | tuispunte = '''Drieë:''' [[Francois Venter]], [[Clayton Blommetjies]], [[Ox Nche]], [[Uzair Cassiem]], [[William Small-Smith]], [[Rayno Benjamin]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Fred Zeilinga]] (4), [[Niel Marais]]<br/>'''Strafdoel:''' [[Fred Zeilinga]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Jannes Kirsten]], [[Ruan Steenkamp]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Tian Schoeman]], [[Joshua Stander]] <br/>'''Strafdoele:''' [[Tian Schoeman]] (2) | stadion = [[Vrystaatstadion|Toyota-stadion]], [[Bloemfontein]] | bywoning = 14&nbsp;251 | skeidsregter = [[Pro Legoete]] }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' ''Westelike Provinsie'' |} === Week 3 === {{rugbywedstryd | datum = 19 Augustus 2016 | tyd = 15:00 | tuis = Boland Kavaliers | telling = 20 – 41 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166164&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33634&awayid=33684&fullview=true Verslag] | weg = Natalse Haaie | tuispunte = '''Drieë:''' [[Danwel Demas]], [[Sergio Torrens]], [[Ryan Nell]]<br/>'''Doelskop:''' [[Theuns Kotzé]]<br/>'''Strafdoel:''' [[Nico Scheepers]]<br/>'''Kaarte:''' [[Marnus Hugo]] {{Geelkaart|9|19}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Odwa Ndungane]], [[Innocent Radebe]], [[André Esterhuizen]], [[Chiliboy Ralepelle]], [[Hanco Venter]], [[Franco Marais]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Curwin Bosch]] (3), [[Garth April]]<br/>'''Strafdoel:''' [[Curwin Bosch]] | stadion = [[Bolandstadion]], [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] | bywoning = 1&nbsp;000 | skeidsregter = [[Marius van der Westhuizen]] }} {{rugbywedstryd | datum = 19 Augustus 2016 | tyd = 17:10 | tuis = Westelike Provinsie | telling = 25 – 32 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166544&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33664&awayid=33644&fullview=true Verslag] | weg = Vrystaat Cheetahs | tuispunte = '''Drieë:''' [[Huw Jones]], [[Kobus van Wyk]], [[Leolin Zas]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Brandon Thomson]], [[Robert du Preez]]<br/>'''Strafdoele:''' [[Brandon Thomson]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Nico Lee]], [[Tian Meyer]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Fred Zeilinga]] (2)<br/>'''Strafdoele:''' [[Fred Zeilinga]] (6) | stadion = [[Nuwelandstadion|DHL-Nuweland]], [[Kaapstad]] | bywoning = 6&nbsp;533 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] }} {{rugbywedstryd | datum = 19 Augustus 2016 | tyd = 19:20 | tuis = Blou Bulle | telling = 49 – 35 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166184&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33654&awayid=33714&fullview=true Verslag] | weg = OP Kings | tuispunte = '''Drieë:''' [[Tian Schoeman]], [[Jamba Ulengo]] (2), [[Jannes Kirsten]], [[Bjorn Basson]], [[Burger Odendaal]], [[Joshua Stander]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Tian Schoeman]] (7)<br/>'''Kaarte:''' [[RG Snyman]] {{Geelkaart|32|42}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Michael Willemse]], [[Berton Klaasen]], [[Johann Tromp]], [[Siviwe Soyizwapi]], [[Martin Bezuidenhout]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Kobus Marais]] (2)<br/>'''Strafdoele:''' [[Kobus Marais]] (2) | stadion = [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | bywoning = 2&nbsp;800 | skeidsregter = [[Rasta Rasivhenge]] }} {{rugbywedstryd | datum = 20 Augustus 2016 | tyd = 14:10 | tuis = Griekwas | telling = 30 – 24 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166174&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33694&awayid=33704&fullview=true Verslag] | weg = Goue Leeus | tuispunte = '''Drieë:''' [[AJ Coertzen]], [[Stephan Kotzé]], [[Rudi van Rooyen]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Clinton Swart]] (3)<br/>'''Strafdoele:''' [[Clinton Swart]] (2), [[André Swarts]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Akker van der Merwe]], [[Howard Mnisi]], [[Cyle Brink]], [[Corné Fourie]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Jaco van der Walt]], [[Marnitz Boshoff]]<br/>'''Kaarte:''' [[Jaco van der Walt]] {{Geelkaart|38|48}} | stadion = [[Hoffepark|Griekwapark]], [[Kimberley]] | bywoning = 2&nbsp;000 | skeidsregter = [[Quinton Immelman]] }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' ''Pumas'' |} === Week 4 === {{rugbywedstryd | datum = 26 Augustus 2016 | tyd = 17:00 | tuis = Goue Leeus | telling = 60 – 12 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166214&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33704&awayid=33634&fullview=true Verslag] | weg = Boland Kavaliers | tuispunte = '''Drieë:''' [[Selom Gavor]] (2), [[Anthony Volmink]], [[Dillon Smit]], [[Jacques Nel]], [[Victor Sekeketse]], [[Howard Mnisi]], [[JW Bell]], [[Dylan Smith]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Marnitz Boshoff]] (6)<br/>'''Strafdoel:''' [[Marnitz Boshoff]]<br/>'''Kaarte:''' [[Bobby de Wee]] {{Geelkaart|71|80}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Joubert Horn]], [[Wayne Wilschut]]<br/>'''Doelskop:''' [[Theuns Kotzé]]<br/>'''Kaarte:''' [[Clemen Lewis]] {{Geelkaart|72|80}} | stadion = [[Ellispark-stadion|Emirates Airline Park]], [[Johannesburg]] | bywoning = | skeidsregter = [[Rasta Rasivhenge]] }} {{rugbywedstryd | datum = 26 Augustus 2016 | tyd = 19:10 | tuis = Pumas | telling = 35 – 41 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166204&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33674&awayid=33694&fullview=true Verslag] | weg = Griekwas | tuispunte = '''Drieë:''' [[JP Lewis]], [[Jannie Stander]], [[Marnus Schoeman]], [[Frank Herne]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Francois Brummer]] (3)<br/>'''Strafdoele:''' [[Francois Brummer]] (3)<br/>'''Kaarte:''' [[Frank Herne]] {{Geelkaart|28|38}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Rudi van Rooyen]] (2), [[Alshaun Bock]], [[Wendal Wehr]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Clinton Swart]] (3)<br/>'''Strafdoele:''' [[Clinton Swart]] (5) | stadion = [[Mbombelastadion]], [[Nelspruit]] | bywoning = | skeidsregter = [[Stuart Berry]] }} {{rugbywedstryd | datum = 27 Augustus 2016 | tyd = 16:00 | tuis = OP Kings | telling = 6 – 36 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166194&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33714&awayid=33664&fullview=true Verslag] | weg = Westelike Provinsie | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Kobus Marais]] (2)<br/>'''Kaarte:''' [[Christiaan de Bruin]] {{Geelkaart|23|33}}, [[Etienne Oosthuizen]] {{Geelkaart|39|49}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Leolin Zas]], [[Huw Jones]] (3), [[Sikhumbuszo Notshe]], [[Jano Vermaak]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Brandon Thomson]] (3) | stadion = [[Nelson Mandelabaai-stadion]], [[Port Elizabeth]] | bywoning = | skeidsregter = [[Pro Legoete]] }} {{rugbywedstryd | datum = 27 Augustus 2015 | tyd = 18:10 | tuis = Natalse Haaie | telling = 26 – 19 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166224&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33684&awayid=33654&fullview=true Verslag] | weg = Blou Bulle | tuispunte = '''Drieë:''' [[Ruan Botha]], [[Curwin Bosch]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Curwin Bosch]] (2)<br/>'''Strafdoele:''' [[Curwin Bosch]] (3)<br/>'''Skepdoel:''' [[Curwin Bosch]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Jamba Ulengo]]<br/>'''Doelskop:''' [[Tian Schoeman]]<br/>'''Strafdoele:''' [[Tian Schoeman]] (4)<br/>'''Kaarte:''' [[Ruan Steenkamp]] {{Geelkaart|33|43}} | stadion = [[Kings Park-stadion|Growthpoint Kings Park]], [[Durban]] | bywoning = | skeidsregter = [[Marius van der Westhuizen]] }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' ''Vrystaat Cheetahs'' |} === Week 5 === {{rugbywedstryd | datum = 31 Augustus 2016 | tyd = 17:00 | tuis = Griekwas | telling = 47 – 24 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=167394&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33694&awayid=33714&fullview=true Verslag] | weg = OP Kings | tuispunte = '''Drieë:''' [[Wandile Putuma]], [[Jono Janse van Rensburg]], [[Ederies Arendse]], [[Alshaun Bock]], [[AJ Coertzen]] (2), [[Eric Zana]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Clinton Swart]] (5), [[André Swarts]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Alcino Izaacs]] (2), [[Cullen Collopy]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Lungelo Gosa]] (2), [[Pieter-Steyn de Wet]]<br/>'''Strafdoel:''' [[Lungelo Gosa]]<br/>'''Kaarte:''' [[Siphu Msutwana]] {{Geelkaart|73|80}} | stadion = [[Hoffepark|Griekwapark]], [[Kimberley]] | bywoning = 1&nbsp;200 | skeidsregter = [[AJ Jacobs]] }} {{rugbywedstryd | datum = 2 September 2016 | tyd = 15:00 | tuis = Boland Kavaliers | telling = 25 – 22 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166234&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33634&awayid=33674&fullview=true Verslag] | weg = Pumas | tuispunte = '''Drieë:''' [[Adriaan Carelse]], [[Shaun Adendorff]], [[Robert Louw]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Theuns Kotzé]] (2)<br/>'''Strafdoel:''' [[Theuns Kotzé]]<br/>'''Skepdoel:''' [[Theuns Kotzé]]<br/>'''Kaarte:''' [[Shaun Adendorff]] {{Geelkaart|17|27}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Frankie Herne]], [[Renaldo Bothma]], [[Leighton-Ray van Wyk]], [[Kevin Luiters]]<br/>'''Doelskop:''' [[Francois Brummer]]<br/>'''Kaarte:''' [[Tyler Fisher]] {{Rooikaart|0|27}} | stadion = [[Bolandstadion]], [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] | bywoning = | skeidsregter = [[Marius van der Westhuizen]] }} {{rugbywedstryd | datum = 2 September 2016 | tyd = 19:00 | tuis = Blou Bulle | telling = 31 – 17 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166254&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33654&awayid=33704&fullview=true Verslag] | weg = Goue Leeus | tuispunte = '''Drieë:''' [[Travis Ismaiel]], [[Marvin Orie]], [[Joshua Stander]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Tian Schoeman]] (2)<br/>'''Strafdoele:''' [[Tian Schoeman]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Howard Mnisi]], [[Kwagga Smith]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Marnitz Boshoff]] (2)<br/>'''Strafdoel:''' [[Marnitz Boshoff]] | stadion = [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | bywoning = | skeidsregter = [[Craig Joubert]] }} {{rugbywedstryd | datum = 3 September 2016 | tyd = 15:00 | tuis = Vrystaat Cheetahs | telling = 57 – 25 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166244&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33644&awayid=33714&fullview=true Verslag] | weg = OP Kings | tuispunte = '''Drieë:''' [[Nico Lee]] (2), [[Tom Botha]], [[Tier Schoeman]] (2), [[Charles Marais]] (2), [[Niel Marais]], [[Ox Nche]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Fred Zeilinga]], [[Niel Marais]] (2)<br/>'''Strafdoele:''' [[Niel Marais]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[JC Greyling]], [[Berton Klaasen]], [[Vincent Jobo]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Pieter-Steyn de Wet]], [[Kobus Marais]]<br/>'''Strafdoel:''' [[Pieter-Steyn de Wet]]<br/>'''Skepdoel:''' [[Pieter-Steyn de Wet]] | stadion = [[Vrystaatstadion|Toyota-stadion]], [[Bloemfontein]] | bywoning = | skeidsregter = [[Jaco van Heerden]] }} {{rugbywedstryd | datum = 3 September 2016 | tyd = 17:10 | tuis = Westelike Provinsie | telling = 34 – 27 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166264&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33664&awayid=33684&fullview=true Verslag] | weg = Natalse Haaie | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jean-Luc du Preez]], [[Rhyno Smith]]<br/>'''Doelskop:''' [[Curwin Bosch]]<br/>'''Strafdoele:''' [[Curwin Bosch]] (5)<br/>'''Kaarte:''' [[Jean-Luc du Preez]] {{Geelkaart|46|56}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Johnny Kotzé]], [[Werner Kok]], [[EW Viljoen]] (2), [[Kobus van Dyk]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Robert du Preez]] (3)<br/>'''Strafdoel:''' [[Robert du Preez]] | stadion = [[Nuwelandstadion|DHL-Nuweland]], [[Kaapstad]] | bywoning = | skeidsregter = [[Rasta Rasivhenge]] }} === Week 6 === {{rugbywedstryd | datum = 8 September 2016 | tyd = 19:00 | tuis = Griekwas | telling = 46 – 22 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166304&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33694&awayid=33634&fullview=true Verslag] | weg = Boland Kavaliers | tuispunte = '''Drieë:''' [[AJ Coertzen]], [[Ederies Arendse]], [[Elgar Watts]] (2), [[Clinton Swart]], [[Wendal Wehr]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Clinton Swart]] (5)<br/>'''Strafdoele:''' [[Clinton Swart]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Clemen Lewis]], [[Craig Pheiffer]], [[Adriaan Carelse]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Theuns Kotzé]], [[Adriaan Carelse]]<br/>'''Strafdoel:''' [[Theuns Kotzé]]<br/>'''Kaarte:''' [[Shaun Adendorff]] {{Geelkaart|29|39}} | stadion = [[Hoffepark|Griekwapark]], [[Kimberley]] | bywoning = | skeidsregter = [[Jaco van Heerden]] }} {{rugbywedstryd | datum = 9 September 2016 | tyd = 19:00 | tuis = Goue Leeus | telling = 58 – 32 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166274&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33704&awayid=33664&fullview=true Verslag] | weg = Westelike Provinsie | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jacques Nel]], [[Robbie Coetzee]], [[Andries Coetzee]], [[Jean-Pierre du Preez]], [[Rohan Janse van Rensburg]], [[Anthony Volmink]], [[Kwagga Smith]] (2)<br/>'''Doelskoppe:''' [[Jaco van der Walt]] (6)<br/>'''Strafdoele:''' [[Jaco van der Walt]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Leolin Zas]], [[Jacques Vermeulen]] (2), [[Dewaldt Duvenage]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Robert du Preez]] (3)<br/>'''Strafdoele:''' [[Robert du Preez]] (2) | stadion = [[Ellispark-stadion|Emirates Airline Park]] | bywoning = | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] }} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2016 | tyd = 17:00 | tuis = Natalse Haaie | telling = 30 – 38 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166284&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33684&awayid=33644&fullview=true Verslag] | weg = Vrystaat Cheetahs | tuispunte = '''Drieë:''' [[Francois Kleinhans]], [[Thomas du Toit]]<br/>'''Doelskop:''' [[Curwin Bosch]]<br/>'''Strafdoele:''' [[Curwin Bosch]] (6)<br/>'''Kaarte:''' [[Jean-Luc du Preez]] {{Geelkaart|52|62}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Michael van der Spuy]], [[Tian Meyer]], [[Uzair Cassiem]], [[Shaun Venter]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Fred Zeilinga]] (5)<br/>'''Strafdoel:''' [[Fred Zeilinga]] | stadion = [[Kings Park-stadion|Growthpoint Kings Park]], [[Durban]] | bywoning = | skeidsregter = [[Rasta Rasivhenge]] }} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2016 | tyd = 19:10 | tuis = Pumas | telling = 14 – 41 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166294&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33674&awayid=33654&fullview=true Verslag] | weg = Blou Bulle | tuispunte = '''Drie:''' [[Ruwellyn Isbell]]<br/>'''Strafdoele:''' [[Francois Brummer]] (3)<br/>'''Kaarte:''' [[Leighton-Ray van Wyk]] {{Geelkaart|59|69}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Ulrich Beyers]], [[Travis Ismaiel]], [[Nic de Jager (rugbyspeler)|Nic de Jager]], [[Hanro Liebenberg]], [[Jamba Ulengo]] (2)<br/>'''Doelskoppe:''' [[Tian Schoeman]] (3), [[Joshua Stander]]<br/>'''Strafdoel:''' [[Tian Schoeman]] | stadion = [[Mbombelastadion]], [[Nelspruit]] | bywoning = | skeidsregter = [[Stuart Berry]] }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' ''OP Kings'' |} === Week 7 === {{rugbywedstryd | datum = 15 September 2016 | tyd = 19:00 | tuis = Vrystaat Cheetahs | telling = 37 – 29 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166334&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33644&awayid=33704&fullview=true Verslag] | weg = Goue Leeus | tuispunte = '''Drieë:''' [[Raymond Rhule]], [[Reniel Hugo]], [[Shaun Venter]], [[Rayno Benjamin]], [[Tian Meyer]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Niel Marais]] (3)<br/>'''Strafdoele:''' [[Niel Marais]] (2)<br/>'''Kaarte:''' [[Clayton Blommetjies]] {{Geelkaart|18|28}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Rohan Janse van Rensburg]], [[Robbie Coetzee]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Jaco van der Walt]] (2)<br/>'''Strafdoele:''' [[Jaco van der Walt]] (4), [[Andries Coetzee]]<br/>'''Kaarte:''' [[Jaco van der Walt]] {{Geelkaart|15|25}}, [[Fabian Booysen]] {{Geelkaart|49|59}} | stadion = [[Vrystaatstadion|Toyota-stadion]], [[Bloemfontein]] | bywoning = | skeidsregter = [[Jaco van Heerden]] }} {{rugbywedstryd | datum = 16 September 2016 | tyd = 19:00 | tuis = Blou Bulle | telling = 57 – 20 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166324&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33654&awayid=33694&fullview=true Verslag] | weg = Griekwas | tuispunte = '''Drieë:''' [[Nic de Jager (rugbyspeler)|Nic de Jager]], [[Jamba Ulengo]], [[RG Snymam]], [[Pieter van Zyl]] (2), [[Ulrich Beyers]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Bjorn Basson]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Tian Schoeman]] (7)<br/>'''Strafdoel:''' [[Tian Schoeman]]<br/>'''Kaarte:''' [[RG Snyman]] {{Geelkaart|46|56}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Alshaun Bock]], [[Wandile Putuma]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Clinton Swart]] (2)<br/>'''Strafdoele:''' [[Clinton Swart]] (2)<br/>'''Kaarte:''' [[Mzwanele Zito]] {{Geelkaart|38|48}} | stadion = [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | bywoning = | skeidsregter = [[Quinton Immelman]] }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2016 | tyd = 19:00 | tuis = Natalse Haaie | telling = 53 – 0 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166894&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33684&awayid=33714&fullview=true Verslag] | weg = OP Kings | tuispunte = '''Drieë:''' [[André Esterhuizen]], [[Chiliboy Rapelelle]], [[Jean-Luc du Preez]], [[Innocent Radebe]], [[Michael Claassens]], [[Francois Kleinhans]], [[Etienne Oosthuizen]], [[Wandile Mjekevu]], [[Khaya Majola]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Curwin Bosch]] (2), [[Patrick Lambie]] (2) | wegpunte = | stadion = [[Kings Park-stadion|Growthpoint Kings Park]], [[Durban]] | bywoning = | skeidsregter = [[Cwengile Jadezweni]] }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2016 | tyd = 17:10 | tuis = Westelike Provinsie | telling = 31 – 23 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166344&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33664&awayid=33674&fullview=true Verslag] | weg = Pumas | tuispunte = '''Drieë:''' [[Werner Kok]], [[Huw Jones]], [[Leolin Zas]], [[Jan de Klerk (rugbyspeler)|Jan de Klerk]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Robert du Preez]] (4)<br/>'''Strafdoel:''' [[Robert du Preez]]<br/>'''Kaarte:''' [[Stefan Willemse]] {{Geelkaart|51|61}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[JP Lewis]], [[Tyler Fisher]], [[Renaldo Bothma]]<br/>'''Doelskop:''' [[Devon Williams]]<br/>'''Strafdoel:''' [[Francois Brummer]]<br/>'''Skepdoel:''' [[Francois Brummer]]<br/>'''Kaarte:''' [[DJ Terblanche]] {{Geelkaart|48|58}} | stadion = [[Nuwelandstadion|DHL-Nuweland]], [[Kaapstad]] | bywoning = | skeidsregter = [[Alexandre Ruiz]] }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' ''Boland Kavaliers'' |} === Week 8 === {{rugbywedstryd | datum = 23 September 2016 | tyd = 15:00 | tuis = Boland Kavaliers | telling = 26 – 48 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166354&category=&leagueid=3044&homeid=33634&awayid=33654&fullview=true Verslag] | weg = Blou Bulle | tuispunte = '''Drieë:''' [[Theuns Kotzé]] (2), [[Danwel Demas]], [[Zandré Jordaan]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Theuns Kotzé]] (3)<br/>'''Kaarte:''' [[Francois Hanekom]] {{Geelkaart|71|80}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Ulrich Beyers]], [[Bjorn Basson]], [[Tian Schoeman]], [[Roelof Smit]], [[Hanro Liebenberg]] (2), [[Lizo Gqoboka]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Tian Schoeman]] (5)<br/>'''Strafdoel:''' [[Tian Schoeman]] | stadion = [[Bolandstadion]], [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] | bywoning = | skeidsregter = [[Shuhei Kubo]] }} {{rugbywedstryd | datum = 24 September 2016 | tyd = 18:40 | tuis = Pumas | telling = 10 – 52 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166374&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33674&awayid=33644&fullview=true Verslag] | weg = Vrystaat Cheetahs | tuispunte = '''Drie:''' [[Frankie Herne]]<br/>'''Doelskop:''' [[Heinrich Steyl]]<br/>'''Strafdoel:''' [[Francois Brummer]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Rayno Benjamin]] (3), [[Uzair Cassiem]], [[Tier Schoeman]] (2), [[Francois Venter]], [[Elandré Huggett]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Niel Marais]] (5), [[Fred Zeilinga]] | stadion = [[Mbombelastadion]], [[Nelspruit]] | bywoning = | skeidsregter = [[Pro Legoete]] }} {{rugbywedstryd | datum = 23 September 2016 | tyd = 19:00 | tuis = Griekwas | telling = 31 – 52 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166364&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33694&awayid=33664&fullview=true Verslag] | weg = Westelike Provinsie | tuispunte = '''Drieë:''' [[JW Jonker]], [[Rudi van Rooyen]], [[André Swarts]], [[Jonathan Adendorf]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Clinton Swart]] (2), [[André Swarts]] (2)<br/>'''Strafdoel:''' [[André Swarts]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Juan de Jongh]], [[Bongi Mbonambi]], [[Huw Jones]], [[Werner Kok]], [[Nizaam Carr]], [[Leolin Zas]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Robert du Preez]] (5)<br/>'''Strafdoele:''' [[Robert du Preez]] (4) | stadion = [[Hoffepark|Griekwapark]], [[Kimberley]] | bywoning = | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] }} {{rugbywedstryd | datum = 24 September 2016 | tyd = 17:10 | tuis = OP Kings | telling = 7 – 71 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166384&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33714&awayid=33704&fullview=true Verslag] | weg = Goue Leeus | tuispunte = '''Drie:''' [[Sampie Mastriet]]<br/>'''Doelskop:''' [[Pieter-Steyn de Wet]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Ruan Ackermann]], [[Howard Mnisi]] (2), [[Koch Marx]], [[Kwagga Smith]] (3), [[Anthony Volmink]], [[Jacques Nel]] (2), [[Sylvian Mahuza]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Jaco van der Walt]] (5), [[Andries Coetzee]] (3) | stadion = [[Nelson Mandelabaai-stadion]], [[Port Elizabeth]] | bywoning = | skeidsregter = [[Cwengile Jadezweni]] }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' ''Natalse Haaie'' |} === Week 9 === {{rugbywedstryd | datum = 30 September 2016 | tyd = 17:05 | tuis = Goue Leeus | telling = 28 – 16 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166394&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33704&awayid=33684&fullview=true Verslag] | weg = Natalse Haaie | tuispunte = '''Drieë:''' [[Kwagga Smith]], [[Howard Mnisi]], [[Sylvian Mahuza]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Jaco van der Walt]], [[Andries Coetzee]]<br/>'''Strafdoele:''' [[Jaco van der Walt]], [[Andries Coetzee]] (2) | wegpunte = '''Drie:''' [[Michael Claassens]]<br/>'''Doelskop:''' [[Curwin Bosch]]<br/>'''Strafdoele:''' [[Curwin Bosch]] (3)<br/>'''Kaarte:''' [[Francois Kleinhans]] {{Geelkaart|50|60}}, [[André Esterhuizen]] {{Geelkaart|76|80}} | stadion = [[Ellispark-stadion|Emirates Airline Park]], [[Johannesburg]] | bywoning = | skeidsregter = [[Craig Joubert]] }} {{rugbywedstryd | datum = 30 September 2016 | tyd = 18:00 | tuis = OP Kings | telling = 30 – 38 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166414&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33714&awayid=33674&fullview=true Verslag] | weg = Pumas | tuispunte = '''Drieë:''' [[Johann Tromp]], [[Henry Brown]], [[Ricky Schroeder]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Pieter-Steyn de Wet]] (3)<br/>'''Strafdoele:''' [[Pieter-Steyn de Wet]] (3)<br/>'''Kaarte:''' [[Henry Brown]] {{Geelkaart|38|48}}, [[Etienne Oosthuizen]] {{Geelkaart|70|80}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Brian Shabangu]], [[Frankie Herne]] (3), [[Kevin Luiters]], [[JP Lewis]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Heinrich Steyl]] (2), [[Devon Williams]] (2)<br/>'''Kaarte:''' [[Carel Greeff]] {{Geelkaart|44|54}} | stadion = [[Nelson Mandelabaai-stadion]], [[Port Elizabeth]] | bywoning = | skeidsregter = [[Quinton Immelman]] }} {{rugbywedstryd | datum = 30 September 2016 | tyd = 19:10 | tuis = Westelike Provinsie | telling = 30 – 28 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166404&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33664&awayid=33634&fullview=true Verslag] | weg = Boland Kavaliers | tuispunte = '''Drieë:''' [[Scott van Breda]], [[Kobus van Dyk]], [[David Ribbans]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Robert du Preez]] (3)<br/>'''Strafdoele:''' [[Robert du Preez]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Shaun Adendorff]], [[Adriaan Carelse]], [[Francois Hanekom]], [[Jacques Engelbrecht]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Theuns Kotzé]] (4) | stadion = [[Nuwelandstadion|DHL-Nuweland]], [[Kaapstad]] | bywoning = | skeidsregter = [[AJ Jacobs]] }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Oktober 2016 | tyd = 14:00 | tuis = Vrystaat Cheetahs | telling = 63 – 26 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166554&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33644&awayid=33694&fullview=true Verslag] | weg = Griekwas | tuispunte = '''Drieë:''' [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Uzair Cassiem]], [[Shaun Venter]] (2), [[Henco Venter]], [[Niel Marais]], [[Nico Lee]], [[Torsten van Jaarsveld]], [[Raymond Rhule]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Niel Marais]] (6), [[Fred Zeilinga]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Jonathan Francke]], [[Renier Botha]], [[André Swarts]], [[Jason-Collin Fraser]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[André Swarts]] (3) | stadion = [[Vrystaatstadion|Toyota-stadion]], [[Bloemfontein]] | bywoning = | skeidsregter = [[Cwengile Jadezweni]] }} {| cellspacing=0 style="border-top:0px solid 000000; border-bottom:1px solid #e0e0e0; width:100%" |- | width=100% valign=top align=center style=font-size:85% | '''''Loslootjie:''''' ''Blou Bulle'' |} === Uitspeelwedstryde === {{Tabel Beker 4 | RD1 = Halfeindronde | RD2 = Eindronde | RD1-hofie01 = 15 Oktober 2016 - [[Vrystaatstadion|Toyota-stadion]], [[Bloemfontein]] | RD1-span01 = '''[[Vrystaat Cheetahs]]''' | RD1-telling01 = '''55''' | RD1-span02 = [[Goue Leeus]] | RD1-telling02 = 17 | RD1-hofie02 = 15 Oktober 2016 - [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | RD1-span03 = '''[[Blou Bulle]]''' | RD1-telling03 = '''36''' | RD1-span04 = [[Westelike Provinsie]] | RD1-telling04 = 30 | RD2-hofie01 = 23 Oktober 2016 - [[Vrystaatstadion|Toyota-stadion]], [[Bloemfontein]] | RD2-span01 = '''[[Vrystaat Cheetahs]]''' | RD2-telling01 = '''36''' | RD2-span02 = [[Blou Bulle]] | RD2-telling02 = 16 }} === Halfeindronde === {{rugbywedstryd | datum = 15 Oktober 2016 | tyd = 15:00 | tuis = Vrystaat Cheetahs | telling = 55 – 17 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166424&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33644&awayid=33704&fullview=true Verslag] | weg = Goue Leeus | tuispunte = '''Drieë:''' [[Sergeal Petersen]] (3), [[Niell Jordaan]], [[Rayno Benjamin]], [[Clayton Blommetjies]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Niel Marais]] (3), [[Fred Zeilinga]] (2)<br/>'''Strafdoele:''' [[Niel Marais]] (5)<br/>'''Kaarte:''' [[Rayno Benjamin]] {{Geelkaart|48|58}}, [[Tier Schoeman]] {{Geelkaart|61|71}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Sylvian Mahuza]] (2), [[Ruaan Lerm]]<br/>'''Doelskop:''' [[Andries Coetzee]]<br/>'''Kaarte:''' [[Cyle Brink]] {{Geelkaart|26|36}} | stadion = [[Vrystaatstadion|Toyota-stadion]], [[Bloemfontein]] | bywoning = 23&nbsp;192 | skeidsregter = [[Rasta Rasivhenge]] }} {{rugbywedstryd | datum = 15 Oktober 2016 | tyd = 18:00 | tuis = Blou Bulle | telling = 36 – 30 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166434&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33654&awayid=33664&fullview=true Verslag] | weg = Westelike Provinsie | tuispunte = '''Drieë:''' [[Travis Ismaiel]], [[Jason Jenkins]], [[Ivan van Zyl]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Tian Schoeman]] (3)<br/>'''Strafdoele:''' [[Tian Schoeman]] (5) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Nizaam Carr]], [[Werner Kok]], [[Jan de Klerk (rugbyspeler)|Jan de Klerk]]<br/>'''Doelskoppe:''' [[Robert du Preez]] (3)<br/>'''Strafdoele:''' [[Robert du Preez]] (3) | stadion = [[Loftus Versfeld]], [[Pretoria]] | bywoning = 17&nbsp;968 | skeidsregter = [[Marius van der Westhuizen]] }} === Eindstryd === {{rugbywedstryd | datum = 22 Oktober 2016 | tyd = 16:00 | tuis = Vrystaat Cheetahs | telling = 36 – 16 | rapport = [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=166444&category=sarugby/curriecup&leagueid=3044&homeid=33644&awayid=33654&fullview=true Verslag] | weg = Blou Bulle | tuispunte = '''Drieë:''' [[Clayton Blommetjies]], [[Sergeal Petersen]]<br/>'''Doelskop:''' [[Fred Zeilinga]]<br/>'''Strafdoele:''' [[Niel Marais]] (7), [[Fred Zeilinga]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Pieter van Zyl]]<br/>'''Doelskop:''' [[Tian Schoeman]]<br/>'''Strafdoele:''' [[Tian Schoeman]] (3)<br/>'''Kaarte:''' [[Jamba Ulengo]] {{Geelkaart|8|18}} | stadion = [[Vrystaatstadion|Toyota-stadion]], [[Bloemfontein]] | bywoning = | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Navigasie Curriebeker}} {{DEFAULTSORT:Curriebeker 2016 Premierafdeling}} [[Kategorie:Curriebeker]] [[Kategorie:Sport in 2016]] 1bvoyc3pxli5i378m29zajwetbfw1om 100 111133 2902587 1948659 2026-05-09T07:41:19Z Aliwal2012 39067 verwyder dubbelskakels 2902587 wikitext text/x-wiki : '''Kontinente en belangrike geopolitieke streke''' (nie-kontinente is ''kursief'') :: [[Afrika|Afrika]] • Antarktika • [[Asië|Asië]] • [[Europa|Europa]] • [[Noord-Amerika|Noord-Amerika]] • ''[[Oseanië|Oseanië]]'' (sluit in [[Australië|Australië]]) • [[Suid-Amerika|Suid-Amerika]] : '''Politieke verdeling van die wêreld, gerangskik volgens die vasteland of belangrike geopolitieke streek''' ----- :: '''[[Afrika|Afrika]]''' {| !'''[[Wes-Afrika]]''' [[Image:LocationWesternAfrica.png|40px]] !'''[[Noord-Afrika]]''' [[Image:LocationNorthernAfrica.png|40px]] !'''[[Sentraal-Afrika]]''' [[Image:LocationCentralMiddleAfrica.png|40px]] !'''[[Oos-Afrika]]''' [[Image:LocationEasternAfrica.png|40px]] !'''[[Suider-Afrika]]''' [[Image:LocationSouthernAfrica.png|40px]] |- | [[Benin|Benin]] • [[Burkina Faso|Burkina Faso]] • [[Kaap Verde]] • [[Ivoorkus|Ivoorkus]] • [[Gambië|Gambië]] • [[Ghana|Ghana]] • [[Guinee|Guinee]] • [[Guinee-Bissau|Guinee-Bissau]] • [[Liberië|Liberië]] • [[Mali|Mali]] • [[Mauritanië|Mauritanië]] • [[Niger|Niger]] • [[Nigerië|Nigerië]] • [[Senegal|Senegal]] • [[Sierra Leone|Sierra Leone]] • [[Togo|Togo]] | [[Algerië|Algerië]] • [[Egipte|Egipte]] • [[Libië|Libië]] • [[Mauritanië|Mauritanië]] • [[Marokko|Marokko]] • [[Soedan|Soedan]] • [[Suid-Soedan|Suid-Soedan]] •[[Tunisië|Tunisië]] • [[Wes-Sahara|Wes-Sahara]] |[[Angola|Angola]] • [[Burundi|Burundi]] • [[Kameroen|Kameroen]] • [[Sentraal-Afrikaanse Republiek|Sentraal-Afrikaanse Republiek]] • [[Tsjad|Tsjad]] • [[Demokratiese Republiek van die Kongo]] • [[Ekwatoriaal-Guinee|Ekwatoriaal-Guinee]] • [[Gaboen|Gaboen]] • [[Republiek van die Kongo]] • [[Rwanda|Rwanda]] • [[São Tomé en Príncipe|São Tomé en Príncipe]] |[[Burundi|Burundi]] • [[Comore|Comore]] • [[Djiboeti|Djiboeti]] • [[Eritrea|Eritrea]] • [[Ethiopië|Ethiopië]] • [[Kenia|Kenia]] • [[Madagaskar|Madagaskar]] • [[Malawi|Malawi]] • [[Mauritius|Mauritius]] • [[Mosambiek|Mosambiek]] • [[Réunion]] (F) • [[Rwanda|Rwanda]] • [[Seychelle|Seychelle]] • [[Somalië|Somalië]] • [[Tanzanië|Tanzanië]] • [[Uganda|Uganda]] • [[Zambië|Zambië]] • [[Zimbabwe|Zimbabwe]] |[[Botswana|Botswana]] • [[Lesotho|Lesotho]] • [[Namibia|Namibia]] • [[Suid-Afrika|Suid-Afrika]] • [[eSwatini|eSwatini]] |} ::: '''Afhanklikes''' :::: [[Mayotte|Mayotte]]&nbsp;<small>(Frankryk)</small> • [[Saint Helena|St.&nbsp;Helena]]&nbsp;<small>(VK)</small> • [[Puntland|Puntland]] • [[Somaliland|Somaliland]] ----- :: '''[[Asië|Asië]]''' {| !'''[[Sentraal-Asië]]''' !'''[[Oos-Asië]]''' !'''Noord-Asië''' !'''[[Suidoos-Asië]]'''<ref name="ccau">[[Kerseiland]] en [[Kokoseilande]] ([[Deelstate en gebiede van Australië|Australiese eksterne gebiede]] in die [[Indiese Oseaan]] suidwes van [[Indonesië]]) is uitgesluit.</ref> |- |[[Kasakstan|Kasakstan]]<ref>[[Kasakstan]] word soms beskou as 'n transkontinentale land in Sentraal-Asië en Oos-Europa; bevolking en oppervlakte syfers is net vir Asiatiese gedeelte.</ref> • [[Kirgisistan|Kirgisistan]] • [[Tadjikistan|Tadjikistan]] • [[Turkmenistan|Turkmenistan]] • [[Oesbekistan|Oesbekistan]] |[[China|China]]<ref>Die [[Staat#Soewereiniteit|staat]] is algemeen bekend as bloot "China", wat deur die [[China|gelyknamige entiteit en beskawing (China)]] gesubsumeer is.</ref> • [[Tibet|Tibet]] • [[Hong Kong|Hong Kong]]<ref>[[Hong Kong]] is 'n Spesiale Administratiewe Streek (SAS) van die VRS.</ref> • [[Macau|Macau]]<ref>[[Macau]] is 'n Spesiale Administratiewe Streek (SAS) van die VRS.</ref> • [[Japan|Japan]] • [[Noord-Korea|Noord-Korea]] • [[Suid-Korea|Suid-Korea]] • [[Mongolië|Mongolië]] • [[Taiwan|Taiwan]]<ref>Onder die ''de facto'' beheer van die [[Republiek China]] (RVC) regering, algemeen bekend as [[Taiwan]]. Opgeëis deur die VRS.</ref> |[[Portaal:Rusland|Rusland]]<ref>Rusland is 'n [[transkontinentale land]]; bevolking en oppervlakte syfers is net vir Asiatiese gedeelte.</ref> |[[Broenei|Broenei]] • [[Birma|Birma (Myanmar)]] • [[Kambodja|Kambodja]]<ref>[http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf Algemene Bevolkingsensus van Kambodja 2008 - Voorlopige totale van die bevolking, Nasionale Instituut vir Statistiek, die Ministerie van Beplanning, vrygestel 3de September, 2008]</ref> • [[Oos-Timor|Oos-Timor (Timor-Leste)]]<ref>[[Oos-Timor]] word dikwels beskou as 'n transkontinentale land in Suidoostelike Asië en[[Oseanië]].</ref> • [[Indonesië|Indonesië]]<ref>[[Indonesië]] word dikwels beskou as 'n transkontinentale land in Suidoostelike Asië en [[Oseanië]]</ref> • [[Laos|Laos]] • [[Maleisië|Maleisië]] • [[Filippyne]] • [[Singapoer|Singapoer]] • [[Thailand|Thailand]] • [[ Viëtnam|Viëtnam]] |- !'''[[Suid-Asië]]''' ! '''[[Wes-Asië]]''' !colspan="2"|[[Kaukasus]]''' <ref>'n streek wat beskou word in beide Asië en Europa, of tussen hulle</ref> |- |[[Afghanistan|Afghanistan]] • [[Bangladesj|Bangladesj]] • [[Bhoetan|Bhoetan]] • [[Indië|Indië]]<ref>Sluit [[Kasjmir|Jammu en Kashmir]] in, 'n betwiste gebied tussen Indië, [[Pakistan]], en die [[Volksrepubliek China|VRC]].</ref> • [[Iran|Iran]]<!--{{editnote | NOTE: Do not alter or move this entry without discussion -- in the UN scheme for countries/regions (used in the table), Iran is in Southern Asia, not Western Asia.]]--> • [[Maledive|Maledive]] • [[Nepal|Nepal]] • [[Pakistan|Pakistan]] • [[Sri Lanka|Sri Lanka]] |[[Armenië|Armenië]]<ref>[[Armenië]] word soms beskou as 'n Transkontinentale land: fisiografies in [[Wes-Asië]], dit het historiese en sosio-politieke bande met Europa.</ref> • [[Aserbeidjan|Aserbeidjan]]<ref>[[Aserbeidjan]] word dikwels beskou as 'n transkontinentale land in Wes-Asië en Oos-Europa; bevolking en oppervlakte syfers is net vir Asiatiese gedeelte. Syfers sluit [[Nachitsjewan]] in, 'n outonome eksklave van Aserbeidjan begrens deur [[Armenië]], [[Iran]], en [[Turkye]].</ref> • [[Bahrein|Bahrein]] • [[Siprus]]<ref>Die eiland [[Siprus]] word soms beskou as 'n transkontinentale grondgebied: in die Oos-bekken van die [[Middellandse See]] suid van [[Turkye]], dit het 'n historiese en sosio-politieke verbintenisse met Europa. Die [[Verenigde Nasies]] beskou Siprus in Wes-Asië, terwyl die [[CIA]] beskou dat dit in [[Midde-Ooste]] is.</ref> (insluitend omstrede [[Noord-Siprus]]) • [[Georgië|Georgië]]<ref>[[Georgië|Georgië]] word dikwels beskou as 'n transkontinentale land in Wes-Asië en Oos-Europa; bevolking en oppervlakte syfers is slegs vir die Asiatiese gedeelte.</ref> • [[Irak|Irak]] • [[Israel|Israel]] • [[Jordanië|Jordanië]] • [[Koeweit|Koeweit]] • [[Libanon|Libanon]] • [[Oman|Oman]] • [[Palestynse Grondgebiede|Palestina]] <ref name = "Palestine">[[Gasastrook|Gasa]] en [[Wesoewer]], gesamentlik verwys as die "Besette Palestynse Grondgebied" deur die VN, is [[Palestynse Grondgebiede|gebiede]] gedeeltelik beset word deur [[Israel]], maar onder die ''de facto''administrasie van die [[Palestynse Nasionale Owerheid]].</ref>[[Katar]] • [[Saoedi-Arabië]] • [[Sirië]] • [[Portaal:Turkye|Turkye]]<ref>[[Turkye]]is oor die algemeen beskou as 'n transkontinentale land in Wes-Asië en Suid-Europa; bevolking en oppervlakte syfers is net vir Asiatiese gedeelte, met die hele [[Istanboel]] uitgesluit.</ref> • [[Verenigde Arabiese Emirate]] • [[Jemen]] |'''Noord-Kaukasus'''<br />Dele van [[Rusland|Rusland]] ([[Tsjetsjnië]], [[Ingoesjetië]], [[Dagestan]], [[Adigea]], [[Kabardino-Balkarië]], [[Karatsjai-Tsjerkessië]], [[Noord-Ossetië]], [[Krasnodar-krai]], [[Stawropol-krai]]) |'''Suid-Kaukasus'''</br> [[Georgië]] (insluitend omstrede [[Abchasië]], [[Suid-Ossetië]]) • [[Armenië]] • [[Aserbeidjan]] (insluitend omstrede [[Nagorno-Karabach]]) |} ----- :: '''[[Europa]]''' [[Lêer:Europe location.png|40px]] ::: [[Akrotiri en Dhekelië]] • [[Åland]] • [[Albanië]] • [[Andorra]] • [[Armenië]] • [[Oostenryk]] • [[Aserbeidjan]] • [[Belarus]] • [[België]] • [[Bosnië en Herzegowina]] • [[Bulgarye]] • [[Kroasië]] • [[Siprus]] • [[Tsjeggië|Tsjeggiese Republiek]] • [[Denemarke]] • [[Estland]] • [[Faroëreilande]] • [[Finland]] • [[Frankryk]] • [[Georgië]] • [[Duitsland]] • [[Gibraltar]] • [[Griekeland]] • [[Guernsey]] • [[Hongarye]] • [[Ysland]] • [[Ierland]] • [[Man (eiland)|Man]] • [[Italië]] • [[Jersey]] • [[Kasakstan]] • [[Kosowo]] • [[Letland]] • [[Liechtenstein]] • [[Litaue]] • [[Luxemburg]] • [[Masedonië]] • [[Malta]] • [[Moldawië]] (insluitend omstrede [[Transnistrië]]) • [[Monaco]] • [[Montenegro]] • [[Nederland]] • [[Noorweë]] • [[Pole]] • [[Portugal]] • [[Roemenië]] • [[Rusland]] • [[San Marino]] • [[Serwië]] • [[Slowakye]] • [[Slowenië]] • [[Spanje]] • [[Svalbard]] • [[Swede]] • [[Switserland]] • [[Turkye]] • [[Oekraïne]] ::: [[Verenigde Koninkryk]] :::: [[Engeland]] • [[Noord-Ierland]] • [[Skotland]] • [[Wallis]] ::: [[Vatikaanstad]] ::: [[Europese Unie]] ----- :: '''[[Noord-Amerika|Noord-Amerika]]''' ::: '''[[Kanada|Kanada]]''' [[Lêer:LocationCanadaAmerica.png|40px]] :::: '''Provinsies van Kanada:''' [[Alberta]] • [[Brits-Columbië]] • [[Manitoba]] • [[Newfoundland en Labrador]] • [[Nieu-Brunswyk]] [[Nova Scotia]] • [[Ontario]] • [[Prins-Edward-eiland]] • [[Quebec]] • [[Saskatchewan]]; '''gebiede''': [[Noordwestelike gebiede]] • [[Nunavut]] • [[Yukon]] :::[[Groenland]] • [[Saint-Pierre en Miquelon|Saint-Pierre en Miquelon]] ::: '''[[Verenigde State]]''' [[Lêer:Location USA in America.PNG|40px]] :::: [[Alabama|Alabama]]&nbsp;• [[Alaska|Alaska]]&nbsp;• [[Arizona|Arizona]]&nbsp;• [[Arkansas|Arkansas]]&nbsp;• [[Kalifornië|Kalifornië]]&nbsp;• [[Colorado|Colorado]]&nbsp;• [[Connecticut|Connecticut]]&nbsp;• [[Delaware|Delaware]]&nbsp;• [[Florida|Florida]]&nbsp;• [[Georgia|Georgia]]&nbsp;• [[Hawaii|Hawaii]]&nbsp;• [[Idaho|Idaho]]&nbsp;• [[Illinois|Illinois]]&nbsp;• [[Indiana|Indiana]]&nbsp;• [[Iowa|Iowa]]&nbsp;• [[Montana|Montana]]&nbsp;• [[Kansas|Kansas]]&nbsp;• [[Kentucky|Kentucky]]&nbsp;• [[Louisiana|Louisiana]]&nbsp;• [[Maine|Maine]]&nbsp;• [[Maryland|Maryland]]&nbsp;• [[Massachusetts|Massachusetts]]&nbsp;• [[Michigan|Michigan]]&nbsp;• [[Minnesota|Minnesota]]&nbsp;• [[Mississippi|Mississippi]]&nbsp;• [[Missouri|Missouri]]&nbsp;• [[Nebraska|Nebraska]]&nbsp;• [[Nevada|Nevada]]&nbsp;• [[New Hampshire|New Hampshire]]&nbsp;• [[New Jersey|New Jersey]]&nbsp;• [[Nieu-Mexiko|Nieu-Mexiko]]&nbsp;• [[New York|New York]]&nbsp;• [[Noord-Carolina|Noord-Carolina]]&nbsp;• [[Noord-Dakota|Noord-Dakota]]&nbsp;• [[Ohio|Ohio]]&nbsp;• [[Oklahoma|Oklahoma]]&nbsp;• [[Oregon|Oregon]]&nbsp;• [[Pennsilvanië|Pennsilvanië]]&nbsp;• [[Rhode Island|Rhode Island]]&nbsp;• [[Suid-Carolina|Suid-Carolina]]&nbsp;• [[Suid-Dakota|Suid-Dakota]]&nbsp;• [[Tennessee|Tennessee]]&nbsp;• [[Texas|Texas]]&nbsp;• [[Utah|Utah]]&nbsp;• [[Vermont|Vermont]]&nbsp;• [[Virginia|Virginia]]&nbsp;• [[Washington|Washington]]&nbsp;• [[Wes-Virginië]]&nbsp;• [[Wisconsin|Wisconsin]]&nbsp;• [[Wyoming|Wyoming]] :::: [[Distrik Columbia|Distrik van Columbia]] (Washington, D.C.) ::: [[Mexiko|Mexiko]] [[Lêer:Location mexico in america.jpg|40px]] ----- ::: '''[[Sentraal-Amerika]]''' :::: [[Belize|Belize]] • [[Costa Rica|Costa Rica]] • [[El Salvador|El Salvador]] • [[Guatemala|Guatemala]] • [[Honduras|Honduras]] • [[Nicaragua|Nicaragua]] • [[Panama|Panama]] ::: '''Karibiese gebied''' :::: [[Anguilla|Anguilla]] • [[Antigua en Barbuda|Antigua en Barbuda]] • [[Aruba|Aruba]] • [[die Bahamas|Bahamas]] • [[Barbados|Barbados]] • [[Bermuda|Bermuda]] • [[Britse Maagde-eilande]] • [[Curaçao]] • [[Dominica|Dominica]] • [[Dominikaanse Republiek]] • [[Grenada|Grenada]] • [[Guadeloupe|Guadeloupe]] • [[Haïti|Haïti]] • [[Jamaika|Jamaika]] • [[Kaaimanseilande]] • [[Karibies Nederland]] • [[Kuba|Kuba]] • [[Martinique|Martinique]] • [[Montserrat|Montserrat]] • [[Navassa]] • <!--[[the Petrel Islands|Petrel Islands]] • -->[[Puerto Rico|Puerto Rico]] • [[Saint-Barthélemy|Saint-Barthélemy]] • [[Saint Kitts en Nevis|Saint Kitts en Nevis]] • [[St Lucia|St Lucia]] • <!--[[Serranilla Bank|Serranilla Bank]] • -->[[Sint Maarten|Sint Maarten]] • [[Sint Vincent en die Grenadines]] • [[Trinidad en Tobago|Trinidad en Tobago]] • <!--[[Trinidad|Trinidad]] • -->[[Turks- en Caicos-eilande]] • [[Amerikaanse Maagde-eilande]] ----- :: '''[[Suid-Amerika|Suid-Amerika]]''' [[Lêer:Location of South America.svg|40px]] ::: [[Argentinië|Argentinië]] • [[Bolivia|Bolivia]] • [[Brasilië|Brasilië]] • [[Chili|Chili]] • [[Colombia|Colombia]] • [[Ecuador|Ecuador]] • [[Falkland-eilande]] • [[Frans-Guyana]] • [[Guyana|Guyana]] • [[Paraguay|Paraguay]] • [[Peru|Peru]] • [[Suriname|Suriname]] • [[Uruguay|Uruguay]] • [[Venezuela|Venezuela]] :: '''Suid-Atlanties''' ::: [[Ascension-eiland|Ascension-eiland]] • [[Sint Helena|Sint Helena]] • [[Tristan da Cunha|Tristan da Cunha]] ----- ::'''''[[Oseanië|Oseanië]]''''' '''(sluit in die kontinent van [[Australië|Australië]])''' ::: '''[[Australasië]]'''<ref name="Australasia">Die gebruik en omvang van hierdie term wissel. Die VN-benaming vir hierdie substreek is "Australië en Nieu-Seeland."</ref> :::: [[Australië]] [[Lêer:Location Australia.svg|40px]] ::::: '''Afhanklike gebiede van Australië''' :::::: [[Kerseiland|Kerseiland]]<ref name="ccau"/> • [[Kokoseilande]] • [[Norfolk (eiland)]] :::: [[Nieu Seeland|Nieu Seeland]]<ref name="nzpol">[[Nieu-Seeland]] word dikwels beskou as deel van [[Polinesië]] eerder as [[Australië]].</ref> ::: '''[[Melanesië]]'''<ref name="Melanesia">Dele van [[Indonesië]] is uitgesluit, eiland gebiede in [[Suidoos-Asië]] (VN streek) wat dikwels in hierdie streek gereken word.</ref> :::: [[Fidji|Fidji]] • [[Indonesië|Indonesië]] (Slegs Oseanië deel)<ref name="indo"><!-- {{editnote | NOTE: Do not alter this entry without discussion -- this entry exhibits figures for only the portions of Indonesia in Oceania, and DOES NOT include the bulk of the country in Southeastern Asia. -->[[Indonesia]] is oor die algemeen beskou as 'n gebied van [[Suidoos-Asië | Suidoostelike-Asië]] (VN-streek); geheel of gedeeltelik, dit is dikwels ook ingesluit in [[Australië]] of [[Melanesia]]. Syfers sluit in Indonesies gedeelte van [[Nieu-Guinee]] ([[Papoea (Indonesies provinsie)|Irian Jaya]]) en die [[Molukke]].</ref> • [[Nieu-Kaledonië|Nieu-Kaledonië]] (Frankryk) • [[Papoea-Nieu-Guinee]]<ref name="pngaus">[[Papoea-Nieu-Guinee]] word dikwels beskou as deel van [[Australië]] sowel as [[Melanesië]].</ref> • [[Solomon-eilande]] • [[Vanuatu|Vanuatu]] • ::: '''[[Mikronesië]]''' :::: [[Gefedereerde State van Mikronesië]] • [[Guam]] ([[Verenigde State|VSA]]) • [[Kiribati]] • [[Marshalleilande]] • [[Nauru]] • [[Noordelike Mariana-eilande]] (VSA) • [[Palau|Palau]] • [[Wake-eiland]] (VSA) • ::: '''[[Polinesië]]'''<ref name="Polynesia">Die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstaat]] van [[Hawaii]] word uitgesluit, wat ver van die [[Noord-Amerika]]anse landmassa in die [[Stille Oseaan]] lê, en [[Paaseiland]], 'n gebied van [[Chili]] in [[Suid-Amerika]].</ref> :::: [[Amerikaans-Samoa]] (VSA) • [[Chatham-eilande]] (NS) • [[Cookeilande]] ([[Nieu-Seeland|NS]]) • [[Paaseiland]] (Chili) • [[Frans-Polinesië]] (Fr) • [[Hawaii]] (VSA) • [[Lojaliteitseilande]] (Fr) • [[Niue]] (NS) • [[Pitcairneilande]] ([[Verenigde Koninkryk|VK]]) • [[Adamstown]] • [[Samoa]] • [[Tokelau]] (NS) • [[Tonga]] • [[Tuvalu]] • [[Wallis en Futuna]] (Fr) ----- :: '''[[Antarktika]]''' ::: [[Kergueleneilande]] (F) • [[Bouvet-eiland]] (Noors) • [[Marion-eiland]] (RSA) • [[Suid-Georgië en die Suidelike Sandwicheilande]] (GB) ----- ;Notas {{reflist|2}} 07s9d9wwciqakkmoxj4kw37sfqj3cqe 2902588 2902587 2026-05-09T08:04:30Z Aliwal2012 39067 2902588 wikitext text/x-wiki : '''Kontinente en belangrike geopolitieke streke''' (nie-kontinente is ''kursief'') :: [[Afrika|Afrika]] • Antarktika • [[Asië|Asië]] • [[Europa|Europa]] • [[Noord-Amerika|Noord-Amerika]] • ''[[Oseanië|Oseanië]]'' (sluit in [[Australië|Australië]]) • [[Suid-Amerika|Suid-Amerika]] : '''Politieke verdeling van die wêreld, gerangskik volgens die vasteland of belangrike geopolitieke streek''' ----- :: '''[[Afrika]]''' {| !'''[[Wes-Afrika]]''' [[Image:LocationWesternAfrica.png|40px]] !'''[[Noord-Afrika]]''' [[Image:LocationNorthernAfrica.png|40px]] !'''[[Sentraal-Afrika]]''' [[Image:LocationCentralMiddleAfrica.png|40px]] !'''[[Oos-Afrika]]''' [[Image:LocationEasternAfrica.png|40px]] !'''[[Suider-Afrika]]''' [[Image:LocationSouthernAfrica.png|40px]] |- | [[Benin]] • [[Burkina Faso]] • [[Kaap Verde]] • [[Ivoorkus]] • [[Gambië]] • [[Ghana]] • [[Guinee]] • [[Guinee-Bissau]] • [[Liberië]] • [[Mali]] • [[Mauritanië]] • [[Niger]] • [[Nigerië]] • [[Senegal]] • [[Sierra Leone]] • [[Togo]] | [[Algerië]] • [[Egipte]] • [[Libië]] • [[Mauritanië]] • [[Marokko]] • [[Soedan]] • [[Suid-Soedan]] • [[Tunisië]] • [[Wes-Sahara]] |[[Burundi]] • [[Kameroen]] • [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]] • [[Tsjad]] • [[Demokratiese Republiek van die Kongo]] • [[Ekwatoriaal-Guinee]] • [[Gaboen]] • [[Republiek van die Kongo]] • [[Rwanda]] • [[São Tomé en Príncipe]] |[[Burundi]] • [[Comore]] • [[Djiboeti]] • [[Eritrea]] • [[Ethiopië]] • [[Kenia]] • [[Madagaskar]] • [[Malawi]] • [[Mauritius]] • [[Réunion]] (Fr) • [[Seychelle]] • [[Somalië]] • [[Tanzanië]] • [[Uganda]] • [[Zambië]] • [[Zimbabwe]] |[[Angola]] • [[Botswana]] • [[Lesotho]] • [[Mosambiek]] • [[Namibië]] • [[Suid-Afrika]] • [[Eswatini]] |} ::: '''Afhanklikes''' :::: [[Mayotte|Mayotte]]&nbsp;<small>(Frankryk)</small> • [[Saint Helena|St.&nbsp;Helena]]&nbsp;<small>(VK)</small> • [[Puntland|Puntland]] • [[Somaliland|Somaliland]] ----- :: '''[[Asië|Asië]]''' {| !'''[[Sentraal-Asië]]''' !'''[[Oos-Asië]]''' !'''Noord-Asië''' !'''[[Suidoos-Asië]]'''<ref name="ccau">[[Kerseiland]] en [[Kokoseilande]] ([[Deelstate en gebiede van Australië|Australiese eksterne gebiede]] in die [[Indiese Oseaan]] suidwes van [[Indonesië]]) is uitgesluit.</ref> |- |[[Kasakstan|Kasakstan]]<ref>[[Kasakstan]] word soms beskou as 'n transkontinentale land in Sentraal-Asië en Oos-Europa; bevolking en oppervlakte syfers is net vir Asiatiese gedeelte.</ref> • [[Kirgisistan|Kirgisistan]] • [[Tadjikistan|Tadjikistan]] • [[Turkmenistan|Turkmenistan]] • [[Oesbekistan|Oesbekistan]] |[[China|China]]<ref>Die [[Staat#Soewereiniteit|staat]] is algemeen bekend as bloot "China", wat deur die [[China|gelyknamige entiteit en beskawing (China)]] gesubsumeer is.</ref> • [[Tibet|Tibet]] • [[Hong Kong|Hong Kong]]<ref>[[Hong Kong]] is 'n Spesiale Administratiewe Streek (SAS) van die VRS.</ref> • [[Macau|Macau]]<ref>[[Macau]] is 'n Spesiale Administratiewe Streek (SAS) van die VRS.</ref> • [[Japan|Japan]] • [[Noord-Korea|Noord-Korea]] • [[Suid-Korea|Suid-Korea]] • [[Mongolië|Mongolië]] • [[Taiwan|Taiwan]]<ref>Onder die ''de facto'' beheer van die [[Republiek China]] (RVC) regering, algemeen bekend as [[Taiwan]]. Opgeëis deur die VRS.</ref> |[[Portaal:Rusland|Rusland]]<ref>Rusland is 'n [[transkontinentale land]]; bevolking en oppervlakte syfers is net vir Asiatiese gedeelte.</ref> |[[Broenei|Broenei]] • [[Birma|Birma (Myanmar)]] • [[Kambodja|Kambodja]]<ref>[http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf Algemene Bevolkingsensus van Kambodja 2008 - Voorlopige totale van die bevolking, Nasionale Instituut vir Statistiek, die Ministerie van Beplanning, vrygestel 3de September, 2008]</ref> • [[Oos-Timor|Oos-Timor (Timor-Leste)]]<ref>[[Oos-Timor]] word dikwels beskou as 'n transkontinentale land in Suidoostelike Asië en[[Oseanië]].</ref> • [[Indonesië|Indonesië]]<ref>[[Indonesië]] word dikwels beskou as 'n transkontinentale land in Suidoostelike Asië en [[Oseanië]]</ref> • [[Laos|Laos]] • [[Maleisië|Maleisië]] • [[Filippyne]] • [[Singapoer|Singapoer]] • [[Thailand|Thailand]] • [[ Viëtnam|Viëtnam]] |- !'''[[Suid-Asië]]''' ! '''[[Wes-Asië]]''' !colspan="2"|[[Kaukasus]]''' <ref>'n streek wat beskou word in beide Asië en Europa, of tussen hulle</ref> |- |[[Afghanistan|Afghanistan]] • [[Bangladesj|Bangladesj]] • [[Bhoetan|Bhoetan]] • [[Indië|Indië]]<ref>Sluit [[Kasjmir|Jammu en Kashmir]] in, 'n betwiste gebied tussen Indië, [[Pakistan]], en die [[Volksrepubliek China|VRC]].</ref> • [[Iran|Iran]]<!--{{editnote | NOTE: Do not alter or move this entry without discussion -- in the UN scheme for countries/regions (used in the table), Iran is in Southern Asia, not Western Asia.]]--> • [[Maledive|Maledive]] • [[Nepal|Nepal]] • [[Pakistan|Pakistan]] • [[Sri Lanka|Sri Lanka]] |[[Armenië|Armenië]]<ref>[[Armenië]] word soms beskou as 'n Transkontinentale land: fisiografies in [[Wes-Asië]], dit het historiese en sosio-politieke bande met Europa.</ref> • [[Aserbeidjan|Aserbeidjan]]<ref>[[Aserbeidjan]] word dikwels beskou as 'n transkontinentale land in Wes-Asië en Oos-Europa; bevolking en oppervlakte syfers is net vir Asiatiese gedeelte. Syfers sluit [[Nachitsjewan]] in, 'n outonome eksklave van Aserbeidjan begrens deur [[Armenië]], [[Iran]], en [[Turkye]].</ref> • [[Bahrein|Bahrein]] • [[Siprus]]<ref>Die eiland [[Siprus]] word soms beskou as 'n transkontinentale grondgebied: in die Oos-bekken van die [[Middellandse See]] suid van [[Turkye]], dit het 'n historiese en sosio-politieke verbintenisse met Europa. Die [[Verenigde Nasies]] beskou Siprus in Wes-Asië, terwyl die [[CIA]] beskou dat dit in [[Midde-Ooste]] is.</ref> (insluitend omstrede [[Noord-Siprus]]) • [[Georgië|Georgië]]<ref>[[Georgië|Georgië]] word dikwels beskou as 'n transkontinentale land in Wes-Asië en Oos-Europa; bevolking en oppervlakte syfers is slegs vir die Asiatiese gedeelte.</ref> • [[Irak|Irak]] • [[Israel|Israel]] • [[Jordanië|Jordanië]] • [[Koeweit|Koeweit]] • [[Libanon|Libanon]] • [[Oman|Oman]] • [[Palestynse Grondgebiede|Palestina]] <ref name = "Palestine">[[Gasastrook|Gasa]] en [[Wesoewer]], gesamentlik verwys as die "Besette Palestynse Grondgebied" deur die VN, is [[Palestynse Grondgebiede|gebiede]] gedeeltelik beset word deur [[Israel]], maar onder die ''de facto''administrasie van die [[Palestynse Nasionale Owerheid]].</ref>[[Katar]] • [[Saoedi-Arabië]] • [[Sirië]] • [[Portaal:Turkye|Turkye]]<ref>[[Turkye]]is oor die algemeen beskou as 'n transkontinentale land in Wes-Asië en Suid-Europa; bevolking en oppervlakte syfers is net vir Asiatiese gedeelte, met die hele [[Istanboel]] uitgesluit.</ref> • [[Verenigde Arabiese Emirate]] • [[Jemen]] |'''Noord-Kaukasus'''<br />Dele van [[Rusland|Rusland]] ([[Tsjetsjnië]], [[Ingoesjetië]], [[Dagestan]], [[Adigea]], [[Kabardino-Balkarië]], [[Karatsjai-Tsjerkessië]], [[Noord-Ossetië]], [[Krasnodar-krai]], [[Stawropol-krai]]) |'''Suid-Kaukasus'''</br> [[Georgië]] (insluitend omstrede [[Abchasië]], [[Suid-Ossetië]]) • [[Armenië]] • [[Aserbeidjan]] (insluitend omstrede [[Nagorno-Karabach]]) |} ----- :: '''[[Europa]]''' [[Lêer:Europe location.png|40px]] ::: [[Akrotiri en Dhekelië]] • [[Åland]] • [[Albanië]] • [[Andorra]] • [[Armenië]] • [[Oostenryk]] • [[Aserbeidjan]] • [[Belarus]] • [[België]] • [[Bosnië en Herzegowina]] • [[Bulgarye]] • [[Kroasië]] • [[Siprus]] • [[Tsjeggië|Tsjeggiese Republiek]] • [[Denemarke]] • [[Estland]] • [[Faroëreilande]] • [[Finland]] • [[Frankryk]] • [[Georgië]] • [[Duitsland]] • [[Gibraltar]] • [[Griekeland]] • [[Guernsey]] • [[Hongarye]] • [[Ysland]] • [[Ierland]] • [[Man (eiland)|Man]] • [[Italië]] • [[Jersey]] • [[Kasakstan]] • [[Kosowo]] • [[Letland]] • [[Liechtenstein]] • [[Litaue]] • [[Luxemburg]] • [[Masedonië]] • [[Malta]] • [[Moldawië]] (insluitend omstrede [[Transnistrië]]) • [[Monaco]] • [[Montenegro]] • [[Nederland]] • [[Noorweë]] • [[Pole]] • [[Portugal]] • [[Roemenië]] • [[Rusland]] • [[San Marino]] • [[Serwië]] • [[Slowakye]] • [[Slowenië]] • [[Spanje]] • [[Svalbard]] • [[Swede]] • [[Switserland]] • [[Turkye]] • [[Oekraïne]] ::: [[Verenigde Koninkryk]] :::: [[Engeland]] • [[Noord-Ierland]] • [[Skotland]] • [[Wallis]] ::: [[Vatikaanstad]] ::: [[Europese Unie]] ----- :: '''[[Noord-Amerika|Noord-Amerika]]''' ::: '''[[Kanada|Kanada]]''' [[Lêer:LocationCanadaAmerica.png|40px]] :::: '''Provinsies van Kanada:''' [[Alberta]] • [[Brits-Columbië]] • [[Manitoba]] • [[Newfoundland en Labrador]] • [[Nieu-Brunswyk]] [[Nova Scotia]] • [[Ontario]] • [[Prins-Edward-eiland]] • [[Quebec]] • [[Saskatchewan]]; '''gebiede''': [[Noordwestelike gebiede]] • [[Nunavut]] • [[Yukon]] :::[[Groenland]] • [[Saint-Pierre en Miquelon|Saint-Pierre en Miquelon]] ::: '''[[Verenigde State]]''' [[Lêer:Location USA in America.PNG|40px]] :::: [[Alabama|Alabama]]&nbsp;• [[Alaska|Alaska]]&nbsp;• [[Arizona|Arizona]]&nbsp;• [[Arkansas|Arkansas]]&nbsp;• [[Kalifornië|Kalifornië]]&nbsp;• [[Colorado|Colorado]]&nbsp;• [[Connecticut|Connecticut]]&nbsp;• [[Delaware|Delaware]]&nbsp;• [[Florida|Florida]]&nbsp;• [[Georgia|Georgia]]&nbsp;• [[Hawaii|Hawaii]]&nbsp;• [[Idaho|Idaho]]&nbsp;• [[Illinois|Illinois]]&nbsp;• [[Indiana|Indiana]]&nbsp;• [[Iowa|Iowa]]&nbsp;• [[Montana|Montana]]&nbsp;• [[Kansas|Kansas]]&nbsp;• [[Kentucky|Kentucky]]&nbsp;• [[Louisiana|Louisiana]]&nbsp;• [[Maine|Maine]]&nbsp;• [[Maryland|Maryland]]&nbsp;• [[Massachusetts|Massachusetts]]&nbsp;• [[Michigan|Michigan]]&nbsp;• [[Minnesota|Minnesota]]&nbsp;• [[Mississippi|Mississippi]]&nbsp;• [[Missouri|Missouri]]&nbsp;• [[Nebraska|Nebraska]]&nbsp;• [[Nevada|Nevada]]&nbsp;• [[New Hampshire|New Hampshire]]&nbsp;• [[New Jersey|New Jersey]]&nbsp;• [[Nieu-Mexiko|Nieu-Mexiko]]&nbsp;• [[New York|New York]]&nbsp;• [[Noord-Carolina|Noord-Carolina]]&nbsp;• [[Noord-Dakota|Noord-Dakota]]&nbsp;• [[Ohio|Ohio]]&nbsp;• [[Oklahoma|Oklahoma]]&nbsp;• [[Oregon|Oregon]]&nbsp;• [[Pennsilvanië|Pennsilvanië]]&nbsp;• [[Rhode Island|Rhode Island]]&nbsp;• [[Suid-Carolina|Suid-Carolina]]&nbsp;• [[Suid-Dakota|Suid-Dakota]]&nbsp;• [[Tennessee|Tennessee]]&nbsp;• [[Texas|Texas]]&nbsp;• [[Utah|Utah]]&nbsp;• [[Vermont|Vermont]]&nbsp;• [[Virginia|Virginia]]&nbsp;• [[Washington|Washington]]&nbsp;• [[Wes-Virginië]]&nbsp;• [[Wisconsin|Wisconsin]]&nbsp;• [[Wyoming|Wyoming]] :::: [[Distrik Columbia|Distrik van Columbia]] (Washington, D.C.) ::: [[Mexiko|Mexiko]] [[Lêer:Location mexico in america.jpg|40px]] ----- ::: '''[[Sentraal-Amerika]]''' :::: [[Belize|Belize]] • [[Costa Rica|Costa Rica]] • [[El Salvador|El Salvador]] • [[Guatemala|Guatemala]] • [[Honduras|Honduras]] • [[Nicaragua|Nicaragua]] • [[Panama|Panama]] ::: '''Karibiese gebied''' :::: [[Anguilla|Anguilla]] • [[Antigua en Barbuda|Antigua en Barbuda]] • [[Aruba|Aruba]] • [[die Bahamas|Bahamas]] • [[Barbados|Barbados]] • [[Bermuda|Bermuda]] • [[Britse Maagde-eilande]] • [[Curaçao]] • [[Dominica|Dominica]] • [[Dominikaanse Republiek]] • [[Grenada|Grenada]] • [[Guadeloupe|Guadeloupe]] • [[Haïti|Haïti]] • [[Jamaika|Jamaika]] • [[Kaaimanseilande]] • [[Karibies Nederland]] • [[Kuba|Kuba]] • [[Martinique|Martinique]] • [[Montserrat|Montserrat]] • [[Navassa]] • <!--[[the Petrel Islands|Petrel Islands]] • -->[[Puerto Rico|Puerto Rico]] • [[Saint-Barthélemy|Saint-Barthélemy]] • [[Saint Kitts en Nevis|Saint Kitts en Nevis]] • [[St Lucia|St Lucia]] • <!--[[Serranilla Bank|Serranilla Bank]] • -->[[Sint Maarten|Sint Maarten]] • [[Sint Vincent en die Grenadines]] • [[Trinidad en Tobago|Trinidad en Tobago]] • <!--[[Trinidad|Trinidad]] • -->[[Turks- en Caicos-eilande]] • [[Amerikaanse Maagde-eilande]] ----- :: '''[[Suid-Amerika|Suid-Amerika]]''' [[Lêer:Location of South America.svg|40px]] ::: [[Argentinië|Argentinië]] • [[Bolivia|Bolivia]] • [[Brasilië|Brasilië]] • [[Chili|Chili]] • [[Colombia|Colombia]] • [[Ecuador|Ecuador]] • [[Falkland-eilande]] • [[Frans-Guyana]] • [[Guyana|Guyana]] • [[Paraguay|Paraguay]] • [[Peru|Peru]] • [[Suriname|Suriname]] • [[Uruguay|Uruguay]] • [[Venezuela|Venezuela]] :: '''Suid-Atlanties''' ::: [[Ascension-eiland|Ascension-eiland]] • [[Sint Helena|Sint Helena]] • [[Tristan da Cunha|Tristan da Cunha]] ----- ::'''''[[Oseanië]]''''' '''(sluit in die kontinent van [[Australië]])''' ::: '''[[Australasië]]'''<ref name="Australasia">Die gebruik en omvang van hierdie term wissel. Die VN-benaming vir hierdie substreek is "Australië en Nieu-Seeland."</ref> :::: [[Australië]] [[Lêer:Location Australia.svg|40px]] ::::: '''Afhanklike gebiede van Australië''' :::::: [[Kerseiland]]<ref name="ccau"/> • [[Kokoseilande]] • [[Norfolk (eiland)]] :::: [[Nieu Seeland]]<ref name="nzpol">Nieu-Seeland word dikwels beskou as deel van [[Polinesië]] eerder as [[Australië]].</ref> ::: '''[[Melanesië]]'''<ref name="Melanesia">Dele van [[Indonesië]] is uitgesluit, eilandgebiede in [[Suidoos-Asië]] (VN streek) wat dikwels in hierdie streek gereken word.</ref> :::: [[Fidji]] • [[Indonesië]] (Slegs Oseanië deel)<ref name="indo"><!-- {{editnote | NOTE: Do not alter this entry without discussion -- this entry exhibits figures for only the portions of Indonesia in Oceania, and DOES NOT include the bulk of the country in Southeastern Asia. -->[[Indonesië]] word oor die algemeen beskou as 'n gebied van [[Suidoos-Asië|Suidoostelike-Asië]] (VN-streek); geheel of gedeeltelik, dit is dikwels ook ingesluit in [[Australië]] of [[Melanesië]]. Syfers sluit in Indonesies gedeelte van [[Nieu-Guinee]] ([[Papoea (Indonesies provinsie)|Irian Jaya]]) en die [[Molukke]].</ref> • [[Nieu-Kaledonië]] (Frankryk) • [[Papoea-Nieu-Guinee]]<ref name="pngaus">[[Papoea-Nieu-Guinee]] word dikwels beskou as deel van [[Australië]] sowel as [[Melanesië]].</ref> • [[Solomon-eilande]] • [[Vanuatu]] • ::: '''[[Mikronesië]]''' :::: [[Gefedereerde State van Mikronesië]] • [[Guam]] ([[Verenigde State|VSA]]) • [[Kiribati]] • [[Marshalleilande]] • [[Nauru]] • [[Noordelike Mariana-eilande]] (VSA) • [[Palau]] • [[Wake-eiland]] (VSA) • ::: '''[[Polinesië]]'''<ref name="Polynesia">Die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstaat]] van [[Hawaii]] word uitgesluit, wat ver van die [[Noord-Amerika]]anse landmassa in die [[Stille Oseaan]] lê, en [[Paaseiland]], 'n gebied van [[Chili]] in [[Suid-Amerika]].</ref> :::: [[Amerikaans-Samoa]] (VSA) • [[Chatham-eilande]] (NS) • [[Cookeilande]] ([[Nieu-Seeland|NS]]) • [[Paaseiland]] (Chili) • [[Frans-Polinesië]] (Fr) • [[Hawaii]] (VSA) • [[Lojaliteitseilande]] (Fr) • [[Niue]] (NS) • [[Pitcairneilande]] ([[Verenigde Koninkryk|VK]]) • [[Adamstown]] • [[Samoa]] • [[Tokelau]] (NS) • [[Tonga]] • [[Tuvalu]] • [[Wallis en Futuna]] (Fr) ----- :: '''[[Antarktika]]''' ::: [[Kergueleneilande]] (Fr) • [[Bouvet-eiland]] (Noors) • [[Marion-eiland]] (RSA) • [[Suid-Georgië en die Suidelike Sandwicheilande]] (GB) ----- ;Notas {{reflist|2}} p6a5tboia2u0art1lo77fkw2p92qvx4 2902589 2902588 2026-05-09T08:32:56Z Aliwal2012 39067 2902589 wikitext text/x-wiki : '''Kontinente en belangrike geopolitieke streke''' (nie-kontinente is ''kursief'') :: [[Afrika|Afrika]] • Antarktika • [[Asië|Asië]] • [[Europa|Europa]] • [[Noord-Amerika|Noord-Amerika]] • ''[[Oseanië|Oseanië]]'' (sluit in [[Australië|Australië]]) • [[Suid-Amerika|Suid-Amerika]] : '''Politieke verdeling van die wêreld, gerangskik volgens die vasteland of belangrike geopolitieke streek''' ----- :: '''[[Afrika]]''' {| !'''[[Wes-Afrika]]''' [[Image:LocationWesternAfrica.png|40px]] !'''[[Noord-Afrika]]''' [[Image:LocationNorthernAfrica.png|40px]] !'''[[Sentraal-Afrika]]''' [[Image:LocationCentralMiddleAfrica.png|40px]] !'''[[Oos-Afrika]]''' [[Image:LocationEasternAfrica.png|40px]] !'''[[Suider-Afrika]]''' [[Image:LocationSouthernAfrica.png|40px]] |- | [[Benin]] • [[Burkina Faso]] • [[Kaap Verde]] • [[Ivoorkus]] • [[Gambië]] • [[Ghana]] • [[Guinee]] • [[Guinee-Bissau]] • [[Liberië]] • [[Mali]] • [[Mauritanië]] • [[Niger]] • [[Nigerië]] • [[Senegal]] • [[Sierra Leone]] • [[Togo]] | [[Algerië]] • [[Egipte]] • [[Libië]] • [[Mauritanië]] • [[Marokko]] • [[Soedan]] • [[Suid-Soedan]] • [[Tunisië]] • [[Wes-Sahara]] |[[Burundi]] • [[Kameroen]] • [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]] • [[Tsjad]] • [[Demokratiese Republiek van die Kongo]] • [[Ekwatoriaal-Guinee]] • [[Gaboen]] • [[Republiek van die Kongo]] • [[Rwanda]] • [[São Tomé en Príncipe]] |[[Burundi]] • [[Comore]] • [[Djiboeti]] • [[Eritrea]] • [[Ethiopië]] • [[Kenia]] • [[Madagaskar]] • [[Malawi]] • [[Mauritius]] • [[Réunion]] (Fr) • [[Seychelle]] • [[Somalië]] • [[Tanzanië]] • [[Uganda]] • [[Zambië]] • [[Zimbabwe]] |[[Angola]] • [[Botswana]] • [[Lesotho]] • [[Mosambiek]] • [[Namibië]] • [[Suid-Afrika]] • [[Eswatini]] |} ::: '''Afhanklikes''' :::: [[Mayotte|Mayotte]]&nbsp;<small>(Frankryk)</small> • [[Saint Helena|St.&nbsp;Helena]]&nbsp;<small>(VK)</small> • [[Puntland|Puntland]] • [[Somaliland|Somaliland]] ----- :: '''[[Asië]]''' {| !'''[[Sentraal-Asië]]''' !'''[[Oos-Asië]]''' !'''Noord-Asië''' !'''[[Suidoos-Asië]]'''<ref name="ccau">[[Kerseiland]] en [[Kokoseilande]] ([[Deelstate en gebiede van Australië|Australiese eksterne gebiede]] in die [[Indiese Oseaan]] suidwes van [[Indonesië]]) is uitgesluit.</ref> |- |[[Kasakstan|Kasakstan]]<ref>[[Kasakstan]] word soms beskou as 'n transkontinentale land in Sentraal-Asië en Oos-Europa; bevolking en oppervlakte syfers is net vir Asiatiese gedeelte.</ref> • [[Kirgisistan|Kirgisistan]] • [[Tadjikistan|Tadjikistan]] • [[Turkmenistan|Turkmenistan]] • [[Oesbekistan|Oesbekistan]] |[[China|China]]<ref>Die [[Staat#Soewereiniteit|staat]] is algemeen bekend as bloot "China", wat deur die [[China|gelyknamige entiteit en beskawing (China)]] gesubsumeer is.</ref> • [[Tibet|Tibet]] • [[Hong Kong|Hong Kong]]<ref>[[Hong Kong]] is 'n Spesiale Administratiewe Streek (SAS) van die VRS.</ref> • [[Macau|Macau]]<ref>[[Macau]] is 'n Spesiale Administratiewe Streek (SAS) van die VRS.</ref> • [[Japan|Japan]] • [[Noord-Korea|Noord-Korea]] • [[Suid-Korea|Suid-Korea]] • [[Mongolië|Mongolië]] • [[Taiwan|Taiwan]]<ref>Onder die ''de facto'' beheer van die [[Republiek China]] (RVC) regering, algemeen bekend as [[Taiwan]]. Opgeëis deur die VRS.</ref> |[[Portaal:Rusland|Rusland]]<ref>Rusland is 'n [[transkontinentale land]]; bevolking en oppervlakte syfers is net vir Asiatiese gedeelte.</ref> |[[Broenei|Broenei]] • [[Birma|Birma (Myanmar)]] • [[Kambodja|Kambodja]]<ref>[http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf Algemene Bevolkingsensus van Kambodja 2008 - Voorlopige totale van die bevolking, Nasionale Instituut vir Statistiek, die Ministerie van Beplanning, vrygestel 3de September, 2008]</ref> • [[Oos-Timor|Oos-Timor (Timor-Leste)]]<ref>[[Oos-Timor]] word dikwels beskou as 'n transkontinentale land in Suidoostelike Asië en[[Oseanië]].</ref> • [[Indonesië|Indonesië]]<ref>[[Indonesië]] word dikwels beskou as 'n transkontinentale land in Suidoostelike Asië en [[Oseanië]]</ref> • [[Laos|Laos]] • [[Maleisië|Maleisië]] • [[Filippyne]] • [[Singapoer|Singapoer]] • [[Thailand|Thailand]] • [[ Viëtnam|Viëtnam]] |- !'''[[Suid-Asië]]''' ! '''[[Wes-Asië]]''' !colspan="2"|[[Kaukasus]]''' <ref>'n streek wat beskou word in beide Asië en Europa, of tussen hulle</ref> |- |[[Afghanistan|Afghanistan]] • [[Bangladesj|Bangladesj]] • [[Bhoetan|Bhoetan]] • [[Indië|Indië]]<ref>Sluit [[Kasjmir|Jammu en Kashmir]] in, 'n betwiste gebied tussen Indië, [[Pakistan]], en die [[Volksrepubliek China|VRC]].</ref> • [[Iran|Iran]]<!--{{editnote | NOTE: Do not alter or move this entry without discussion -- in the UN scheme for countries/regions (used in the table), Iran is in Southern Asia, not Western Asia.]]--> • [[Maledive|Maledive]] • [[Nepal|Nepal]] • [[Pakistan|Pakistan]] • [[Sri Lanka|Sri Lanka]] |[[Armenië|Armenië]]<ref>[[Armenië]] word soms beskou as 'n Transkontinentale land: fisiografies in [[Wes-Asië]], dit het historiese en sosio-politieke bande met Europa.</ref> • [[Aserbeidjan|Aserbeidjan]]<ref>[[Aserbeidjan]] word dikwels beskou as 'n transkontinentale land in Wes-Asië en Oos-Europa; bevolking en oppervlakte syfers is net vir Asiatiese gedeelte. Syfers sluit [[Nachitsjewan]] in, 'n outonome eksklave van Aserbeidjan begrens deur [[Armenië]], [[Iran]], en [[Turkye]].</ref> • [[Bahrein]] • [[Siprus]]<ref>Die eiland [[Siprus]] word soms beskou as 'n transkontinentale grondgebied: in die Oos-bekken van die [[Middellandse See]] suid van [[Turkye]], dit het 'n historiese en sosio-politieke verbintenis met Europa. Die [[Verenigde Nasies]] beskou Siprus in Wes-Asië, terwyl die [[CIA]] beskou dat dit in [[Midde-Ooste]] is.</ref> (insluitend omstrede [[Noord-Siprus]]) • [[Georgië]]<ref>Georgië word dikwels beskou as 'n transkontinentale land in Wes-Asië en Oos-Europa; bevolking en oppervlakte syfers is slegs vir die Asiatiese gedeelte.</ref> • [[Irak]] • [[Israel]] • [[Jordanië]] • [[Koeweit]] • [[Libanon]] • [[Oman]] • [[Palestynse Grondgebiede|Palestina]] <ref name = "Palestine">[[Gasastrook|Gasa]] en [[Wesoewer]], gesamentlik verwys as die "Besette Palestynse Grondgebied" deur die VN, is [[Palestynse Grondgebiede|gebiede]] gedeeltelik beset word deur [[Israel]], maar onder die ''de facto''administrasie van die [[Palestynse Nasionale Owerheid]].</ref> • [[Katar]] • [[Saoedi-Arabië]] • [[Sirië]] • [[Portaal:Turkye|Turkye]]<ref>[[Turkye]]is oor die algemeen beskou as 'n transkontinentale land in Wes-Asië en Suid-Europa; bevolking en oppervlakte syfers is net vir Asiatiese gedeelte, met die hele [[Istanboel]] uitgesluit.</ref> • [[Verenigde Arabiese Emirate]] • [[Jemen]] |'''Noord-Kaukasus'''<br />Dele van [[Rusland]] ([[Tsjetsjnië]], [[Ingoesjetië]], [[Dagestan]], [[Adigea]], [[Kabardino-Balkarië]], [[Karatsjai-Tsjerkessië]], [[Noord-Ossetië]], [[Krasnodar-krai]], [[Stawropol-krai]]) |'''Suid-Kaukasus'''</br> [[Georgië]] (insluitend omstrede [[Abchasië]], [[Suid-Ossetië]]) • [[Armenië]] • [[Aserbeidjan]] (insluitend omstrede [[Nagorno-Karabach]]) |} ----- :: '''[[Europa]]''' [[Lêer:Europe location.png|40px]] ::: [[Akrotiri en Dhekelië]] • [[Åland]] • [[Albanië]] • [[Andorra]] • [[Armenië]] • [[Oostenryk]] • [[Aserbeidjan]] • [[Belarus]] • [[België]] • [[Bosnië en Herzegowina]] • [[Bulgarye]] • [[Kroasië]] • [[Siprus]] • [[Tsjeggië|Tsjeggiese Republiek]] • [[Denemarke]] • [[Estland]] • [[Faroëreilande]] • [[Finland]] • [[Frankryk]] • [[Georgië]] • [[Duitsland]] • [[Gibraltar]] • [[Griekeland]] • [[Guernsey]] • [[Hongarye]] • [[Ysland]] • [[Ierland]] • [[Man (eiland)|Man]] • [[Italië]] • [[Jersey]] • [[Kasakstan]] • [[Kosowo]] • [[Letland]] • [[Liechtenstein]] • [[Litaue]] • [[Luxemburg]] • [[Masedonië]] • [[Malta]] • [[Moldawië]] (insluitend omstrede [[Transnistrië]]) • [[Monaco]] • [[Montenegro]] • [[Nederland]] • [[Noorweë]] • [[Pole]] • [[Portugal]] • [[Roemenië]] • [[Rusland]] • [[San Marino]] • [[Serwië]] • [[Slowakye]] • [[Slowenië]] • [[Spanje]] • [[Svalbard]] • [[Swede]] • [[Switserland]] • [[Turkye]] • [[Oekraïne]] ::: [[Verenigde Koninkryk]] :::: [[Engeland]] • [[Noord-Ierland]] • [[Skotland]] • [[Wallis]] ::: [[Vatikaanstad]] ::: [[Europese Unie]] ----- :: '''[[Noord-Amerika|Noord-Amerika]]''' ::: '''[[Kanada|Kanada]]''' [[Lêer:LocationCanadaAmerica.png|40px]] :::: '''Provinsies van Kanada:''' [[Alberta]] • [[Brits-Columbië]] • [[Manitoba]] • [[Newfoundland en Labrador]] • [[Nieu-Brunswyk]] [[Nova Scotia]] • [[Ontario]] • [[Prins-Edward-eiland]] • [[Quebec]] • [[Saskatchewan]]; '''gebiede''': [[Noordwestelike gebiede]] • [[Nunavut]] • [[Yukon]] :::[[Groenland]] • [[Saint-Pierre en Miquelon]] ::: '''[[Verenigde State]]''' [[Lêer:Location USA in America.PNG|40px]] :::: [[Alabama]]&nbsp;• [[Alaska]]&nbsp;• [[Arizona]]&nbsp;• [[Arkansas]]&nbsp;• [[Colorado]]&nbsp;• [[Connecticut]]&nbsp;• [[Delaware]]&nbsp;• [[Florida]]&nbsp;• [[Georgia]]&nbsp;• [[Hawaii]]&nbsp;• [[Idaho]]&nbsp;• [[Illinois]]&nbsp;• [[Indiana]]&nbsp;• [[Iowa]]&nbsp;• [[Kalifornië]]&nbsp;• [[Montana]]&nbsp;• [[Kansas]]&nbsp;• [[Kentucky]]&nbsp;• [[Louisiana]]&nbsp;• [[Maine]]&nbsp;• [[Maryland]]&nbsp;• [[Massachusetts]]&nbsp;• [[Michigan]]&nbsp;• [[Minnesota]]&nbsp;• [[Mississippi]]&nbsp;• [[Missouri]]&nbsp;• [[Nebraska]]&nbsp;• [[Nevada]]&nbsp;• [[New Hampshire]]&nbsp;• [[New Jersey]]&nbsp;• [[Nieu-Mexiko]]&nbsp;• [[New York]]&nbsp;• [[Noord-Carolina]]&nbsp;• [[Noord-Dakota]]&nbsp;• [[Ohio]]&nbsp;• [[Oklahoma]]&nbsp;• [[Oregon]]&nbsp;• [[Pennsilvanië]]&nbsp;• [[Rhode Island]]&nbsp;• [[Suid-Carolina]]&nbsp;• [[Suid-Dakota]]&nbsp;• [[Tennessee]]&nbsp;• [[Texas]]&nbsp;• [[Utah]]&nbsp;• [[Vermont]]&nbsp;• [[Virginië]]&nbsp;• [[Washington|Washington]]&nbsp;• [[Wes-Virginië]]&nbsp;• [[Wisconsin|Wisconsin]]&nbsp;• [[Wyoming]] :::: [[Distrik Columbia|Distrik van Columbia]] (Washington, D.C.) ::: [[Mexiko]] [[Lêer:Location mexico in america.jpg|40px]] ----- ::: '''[[Sentraal-Amerika]]''' :::: [[Belize]] • [[Costa Rica]] • [[El Salvador]] • [[Guatemala]] • [[Honduras]] • [[Nicaragua]] • [[Panama]] ::: '''Karibiese gebied''' :::: [[Anguilla|Anguilla]] • [[Antigua en Barbuda|Antigua en Barbuda]] • [[Aruba|Aruba]] • [[Bahamas]] • [[Barbados|Barbados]] • [[Bermuda|Bermuda]] • [[Britse Maagde-eilande]] • [[Curaçao]] • [[Dominica|Dominica]] • [[Dominikaanse Republiek]] • [[Grenada|Grenada]] • [[Guadeloupe|Guadeloupe]] • [[Haïti|Haïti]] • [[Jamaika|Jamaika]] • [[Kaaimanseilande]] • [[Karibies Nederland]] • [[Kuba|Kuba]] • [[Martinique|Martinique]] • [[Montserrat|Montserrat]] • [[Navassa]] • <!--[[the Petrel Islands|Petrel Islands]] • -->[[Puerto Rico|Puerto Rico]] • [[Saint-Barthélemy|Saint-Barthélemy]] • [[Saint Kitts en Nevis|Saint Kitts en Nevis]] • [[St Lucia|St Lucia]] • [[Sint Maarten|Sint Maarten]] • [[Sint Vincent en die Grenadines]] • [[Trinidad en Tobago|Trinidad en Tobago]] • <!--[[Trinidad|Trinidad]] • -->[[Turks- en Caicos-eilande]] • [[Amerikaanse Maagde-eilande]] ----- :: '''[[Suid-Amerika|Suid-Amerika]]''' [[Lêer:Location of South America.svg|40px]] ::: [[Argentinië|Argentinië]] • [[Bolivia|Bolivia]] • [[Brasilië|Brasilië]] • [[Chili|Chili]] • [[Colombia|Colombia]] • [[Ecuador|Ecuador]] • [[Falkland-eilande]] • [[Frans-Guyana]] • [[Guyana|Guyana]] • [[Paraguay|Paraguay]] • [[Peru|Peru]] • [[Suriname|Suriname]] • [[Uruguay|Uruguay]] • [[Venezuela|Venezuela]] :: '''Suid-Atlanties''' ::: [[Ascension-eiland|Ascension-eiland]] • [[Sint Helena|Sint Helena]] • [[Tristan da Cunha|Tristan da Cunha]] ----- ::'''''[[Oseanië]]''''' '''(sluit in die kontinent van [[Australië]])''' ::: '''[[Australasië]]'''<ref name="Australasia">Die gebruik en omvang van hierdie term wissel. Die VN-benaming vir hierdie substreek is "Australië en Nieu-Seeland."</ref> :::: [[Australië]] [[Lêer:Location Australia.svg|40px]] ::::: '''Afhanklike gebiede van Australië''' :::::: [[Kerseiland]]<ref name="ccau"/> • [[Kokoseilande]] • [[Norfolk (eiland)]] :::: [[Nieu Seeland]]<ref name="nzpol">Nieu-Seeland word dikwels beskou as deel van [[Polinesië]] eerder as [[Australië]].</ref> ::: '''[[Melanesië]]'''<ref name="Melanesia">Dele van [[Indonesië]] is uitgesluit, eilandgebiede in [[Suidoos-Asië]] (VN streek) wat dikwels in hierdie streek gereken word.</ref> :::: [[Fidji]] • [[Indonesië]] (Slegs Oseanië deel)<ref name="indo"><!-- {{editnote | NOTE: Do not alter this entry without discussion -- this entry exhibits figures for only the portions of Indonesia in Oceania, and DOES NOT include the bulk of the country in Southeastern Asia. -->[[Indonesië]] word oor die algemeen beskou as 'n gebied van [[Suidoos-Asië|Suidoostelike-Asië]] (VN-streek); geheel of gedeeltelik, dit is dikwels ook ingesluit in [[Australië]] of [[Melanesië]]. Syfers sluit in Indonesies gedeelte van [[Nieu-Guinee]] ([[Papoea (Indonesies provinsie)|Irian Jaya]]) en die [[Molukke]].</ref> • [[Nieu-Kaledonië]] (Frankryk) • [[Papoea-Nieu-Guinee]]<ref name="pngaus">[[Papoea-Nieu-Guinee]] word dikwels beskou as deel van [[Australië]] sowel as [[Melanesië]].</ref> • [[Solomon-eilande]] • [[Vanuatu]] • ::: '''[[Mikronesië]]''' :::: [[Gefedereerde State van Mikronesië]] • [[Guam]] ([[Verenigde State|VSA]]) • [[Kiribati]] • [[Marshalleilande]] • [[Nauru]] • [[Noordelike Mariana-eilande]] (VSA) • [[Palau]] • [[Wake-eiland]] (VSA) • ::: '''[[Polinesië]]'''<ref name="Polynesia">Die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstaat]] van [[Hawaii]] word uitgesluit, wat ver van die [[Noord-Amerika]]anse landmassa in die [[Stille Oseaan]] lê, en [[Paaseiland]], 'n gebied van [[Chili]] in [[Suid-Amerika]].</ref> :::: [[Amerikaans-Samoa]] (VSA) • [[Chatham-eilande]] (NS) • [[Cookeilande]] ([[Nieu-Seeland|NS]]) • [[Paaseiland]] (Chili) • [[Frans-Polinesië]] (Fr) • [[Hawaii]] (VSA) • [[Lojaliteitseilande]] (Fr) • [[Niue]] (NS) • [[Pitcairneilande]] ([[Verenigde Koninkryk|VK]]) • [[Adamstown]] • [[Samoa]] • [[Tokelau]] (NS) • [[Tonga]] • [[Tuvalu]] • [[Wallis en Futuna]] (Fr) ----- :: '''[[Antarktika]]''' ::: [[Kergueleneilande]] (Fr) • [[Bouvet-eiland]] (Noors) • [[Marion-eiland]] (RSA) • [[Suid-Georgië en die Suidelike Sandwicheilande]] (GB) ----- ;Notas {{reflist|2}} me7l1sk7qosaiualp9wuz61jv2akvnz 0 114123 2902590 2871872 2026-05-09T08:38:40Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902590 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Arthur Bleksley | beeld = Arthur Bleksley01.jpg | breedte = 220 | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[27 April]] [[1908]] | geboorteplek = [[Matatiele]] | sterftedatum = {{SDEO|1908|4|27|1984|7|9}} | sterfteplek = | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika|1928}} | vakgebied = [[Toegepaste wiskunde]]<br />[[Sterrekunde]] | werkplek = | alma mater = | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = | beïnvloed deur = | invloed op = | toekennings = | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} '''Arthur E. Bleksley''' (*[[27 April]] [[1908]], [[Matatiele]] – †[[9 Julie]] [[1984]], [[Johannesburg]]<ref name=":0">Geni: http://www.geni.com/people/Arthur-Bleksley/6000000010971177621</ref>) was ’n wetenskaplike en professor in Toegepaste Wiskunde aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]], wat onder andere verantwoordelik was vir die oprigting van die Johannesburg Planetarium. Hy het aan verskeie radiovasvraprogramme deelgeneem en ook populêre wetenskapfiksieverhale in [[Afrikaans]] geskryf.<ref name=":1">Quo Vadis SA: http://www.quovadis-southern-africa.co.za/content/11/4351/en/arthur-bleksley-astronomer-and-mathematician-wits-university-johannesburg-gauteng-south-africa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409073906/http://quovadis-southern-africa.co.za/content/11/4351/en/arthur-bleksley-astronomer-and-mathematician-wits-university-johannesburg-gauteng-south-africa.html |date= 9 April 2016 }}</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en vroeë lewe === Arthur Edward Herbert Bleksley is op 27 April 1908 as die seun van ’n posmeester op Matatiele in Oos-Griekwaland gebore. Sy broer was Percival Edwin Alfred.<ref name=":0" /> Hy voltooi standerd agt op [[Steytlerville]] in die [[Karoo]]. Na sy vader se aftrede verhuis die gesin na [[George]], waar hy matrikuleer aan die Outeniqua Hoërskool.<ref name=":1" /> === Verdere studie en loopbaan in die akademie === In standerd vier kon hy reeds [[Engels]] en [[Xhosa]] vlot praat en hy studeer na skool aan die [[Universiteit Stellenbosch]] om sy Afrikaans op te knap. Hier behaal hy in [[1927]] die B.Sc.-graad met lof en in [[1928]] die M.Sc.-graad in [[Wiskunde]] en [[Fisika]], ook met lof. Vir laasgenoemde ontvang hy die Van der Horst-prys. Met behulp van die Unie Nagraadse Genootskap vir Verdere Studie doen hy in [[1929]] en [[1930]] verdere navorsing in astrofisika aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteite van Stellenbosch]] en [[Universiteit van Kaapstad|Kaapstad]]. In 1929 word hy ’n assistent in die Departement Wiskunde aan die Universiteit Stellenbosch en in 1930 is hy tydelike lektor in die Departement van Toegepaste Wiskunde by die [[Universiteit van Kaapstad]]. In 1931 word hy navorsing-assistent by die Sonenergie Navorsingseenheid van die Smithsonian Instituut en die [[National Geographic Society|National Geographic]] Society by die berg [[Brukkaros]], die oorblyfsels van ’n uitgewerkte vulkaan in [[Suidwes-Afrika]]. Hier doen hy navorsing oor die son se strale en die uitwerking wat dit op die weer het. Hierdie navorsingstasie word aan die einde van [[1931]] gesluit en na die [[Sinai]]-[[skiereiland]] verskuif.<ref name=":2">Mason, D.P.; SA Journal of Science: http://www.scielo.org.za/pdf/sajs/v104n11-12/a0310412.pdf{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":1" /> Op [[1 September]] [[1931]] word hy aangestel as juniorlektor in die Departement van Toegepaste Wiskunde aan die Universiteit van die Witwatersrand. In sy dienstydperk hier behaal hy op [[6 Augustus]] [[1937]] die D.Sc.-graad in [[Sterrekunde]] met ’n proefskrif oor ''The pulsation variables: a statistical and analytical study of the phenomena of cepheid and long period stellar variability''. Tydens sabbatsverlof in [[1938]] studeer hy verder in [[Cambridge]], [[Göttingen]] en [[Leiden]].<ref name=":2" /> In [[1940]] word hy bevorder tot senior lektor en die universiteit ken ook aan hom die H.B. Webb Fellowship vir 1940 toe, wat hy weens die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] nie kan aanvaar nie. Tydens die oorlog doen hy op vrywillige basis diens by die infanterie-eenheid van die [[Universiteit van die Witwatersrand|Witwatersrand Universiteit]] Opleidingskorps, waar hy sy kennis van die sterre nuttig gebruik met die ontwerp van ’n universele sonkompas. Hierdie ontwerp word deur die Unie Weermag aanvaar en met goeie gevolg in die woestynoorlog in [[Noord-Afrika]] gebruik. Met die aftrede van Herbert le May word hy in Augustus [[1951]] aangestel as tydelike hoof van die departement en op [[1 Februarie]] [[1953]] as permanente hoof. In [[1960]] word hy ook aangestel as direkteur van die Johannesburgse Planetarium, wat tot stand kom nadat hy die Johannesburg Stadsraad en die Raad van die Universiteit van die Witwatersrand oorgehaal het om hierdie planetarium te bekom en te borg. Hy bedank as direkteur in [[1968]], wanneer hy aan die einde van daardie jaar ook aftree as professor aan die universiteit.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Bydrae tot die Suid-Afrikaanse wetenskappe === Hy het op verskeie liggame gedien en was onder meer president van die Suid-Afrikaanse Genootskap vir Bevordering van die Wetenskap en president van die Suid-Afrikaanse Sterrekundige Genootskap in die periode 1949–1950. Hy was verder lid van die Suid-Afrikaanse Interplanetêre Genootskap, Suid-Afrikaanse Wetenskapskrywers Genootskap, Suid-Afrikaanse Genootskap vir Psigiese Navorsing, ’n Fellow of the ''[[Royal Society of South Africa]]'' en ’n Lid van die Fakulteit van Wetenskap en die Suid-Afrikaanse Akademie. Op [[7 Julie]] [[1955]] was hy een van sowat 100 mense wat die stigting van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Fisika bygewoon het. Hy verteenwoordig Suid-Afrika by verskeie internasionale kongresse, onder meer oor Sonenergie in [[Indië]] en die [[Verenigde State van Amerika]] en oor [[ruimtevaart]] in [[Spanje]]. Met sy belangstelling in ekstra-sensoriese verskynsels en parapsigologie verower hy in [[1964]] die agtste McDougall toekenning vir navorsing oor hierdie onderwerp, toegeken deur die Duke University van North Carolina in die Verenigde State van Amerika. Sy vele belangstellings lei daartoe dat hy [[Russies]] aanleer asook die lees van hiërogliewe, terwyl hy ook ’n hele aantal musiekinstrumente kon bespeel.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Radioprogramme === Kort nadat hy sy doktorsgraad in 1937 behaal het, begin hy om radioprogramme oor Sterrekunde vir die Afrikaanse kinderprogram te skryf, die begin van sy lang verbintenis met die radio. Op grond van sy sin vir humor, flink brein en wye belangstellingsveld is hy ’n baie gewilde lid van die sogenaamde Three wise men wat vanaf [[1957]] tot [[1977]] aan die ''Test the team'' vasvraprogram op [[Springbokradio|Springbok Radio]] deelneem. Ander programme waaraan hy gereeld deelneem sluit in ''Log Book'' en ''The voice of science''. In 1977 ontvang hy die Artes-toekenning as Beste Uitsaaier. Van hom verskyn onder andere verskeie wetenskaplike artikels in vaktydskrifte asook ’n aantal vakkundige boeke, insluitende ''Elementary Applied Mathematics'', asook die boek oor parapsigologie ''Diverse aspects of parapsychology: Three essays''. Hy skryf ook meer as 50 radiodramas, waarin hy veral die lewens van bekende wetenskaplikes soos [[Archimedes]], [[Marie Curie]], [[Charles Darwin]], [[Thomas Edison]], [[Galileo Galilei]], [[John Herschel]], [[Guglielmo Marconi]], [[Louis Pasteur]], [[Wilhelm Röntgen]] en [[Ernest Rutherford]] dramatiseer.<ref name=":2" /> === Persoonlike lewe en sterfte === Hy ontmoet sy vrou, Lilian Fourie, op skool in George en hulle is in 1931 getroud, kort na sy aanvaarding van die lektorspos aan die Universiteit van die Witwatersrand. Een dogter, die narkotiseur Rosalind Nassar, is uit die huwelik gebore.<ref name=":0" /> Hy is op 9 Julie 1984 in Johannesburg oorlede. == Skryfwerk == Hy het twee populêre wetenskapfiksieverhale geskryf. In ''Reisigers deur die ruim'' is prof. dr. Anton van der Linde in beheer van die ruimteskip die Suiderkruis, wat die eerste tuig is om na die maan te vertrek. Hy maak alles vir die lansering in die grootste haas klaar, omdat sy sending deur vyandiggesinde elemente bedreig word. Die tweeling Hannes en Anna vergesel hom, maar na lansering ontdek hulle ’n vierde persoon in die tuig, April Dhlamini. Op die maan het hulle verskeie avonture, met Hannes wat in die donker dieptes van ’n maankrater verdwyn. Van die maan gaan die reisigers na [[Venus (planeet)|Venus]] met nog meer avonture en daarna na [[Mercurius]] totdat hulle eindelik op [[Mars (planeet)|Mars]] neerstryk. Hier maak hulle kennis met intelligente wesens. ''Skatte van die Suidpool'' vertel van die verblyf van dr. Hendrik Olivier en sy assistent Pieter Bergh en hulle manskappe op die [[Suidpool]] om navorsing te doen. Die hoofkarakter is die sewentienjarige Tinus van Heerden, wat die reis meemaak in sy reis na volwassenheid. Op die tog na die Suidpool word hulle reeds aan ontberings onderwerp, wat toeneem nadat hulle die bestemming bereik. Hulle beland eindelik in sulke lewensgevaar dat die kanse op redding maar skraal lyk. In beide hierdie boeke gebruik die skrywer sy wetenskaplike kennis om die agtergrond realisties in te kleur, al is die avonture suiwer denkbeeldig. [[P.J. Nienaber]] neem sy essay ''Die waarheid oor spoke'' in die versamelbundel ''Geeste en gedaantes'' op, waarin daar meer wetenskaplik gekyk word na die fenomeen van spoke. == Publikasies == Werke wat uit sy pen verskyn sluit in:<ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/search?q=au%3ABleksley%2C+A.+E.+H.&qt=hot_author</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1961 |''Reisigers deur die Ruim'' |- |1963 |''Skatte van die Suidpool'' |} == Bronnelys == === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. Nuusmakers, [[Die Transvaler]], 25 Februarie 1972. * Overbeek, M.D. ''A. E. H. Bleksley:'' Obituary. Monthly Notes of the Astronomical Society of Southern Africa. Vol. 44. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.scielo.org.za/pdf/sajs/v104n11-12/a0310412.pdf ''South African Journal of Science'' bladsy 104, November/Desember 2008] * [http://www.travelnews.com.na/index.php?fArticleId=767 ''Historic paths at Brukkaros Mountain''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303172439/http://www.travelnews.com.na/index.php?fArticleId=767 |date= 3 Maart 2016 }} * [https://archive.is/20121225005000/http://www.saao.ac.za/assa/html/his-obs-brukkaros.html Astronomical Society of Southern Africa] * [https://web.archive.org/web/20071226010417/http://siarchives.si.edu/history/exhibits/historic/sao.htm Smithsonian Astrophysical Observatory] * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715354,00.html ''Harqua and Montezuma'' (TIME artikel)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817194715/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715354,00.html |date=17 Augustus 2013 }} * [https://web.archive.org/web/20090119220634/http://www.springbokradio.com/TESTTHETEAM.html "Test the Team" klanklêer] {{en-vertaal|Arthur Bleksley}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bleksley, Arthur}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sterrekundiges]] [[Kategorie:Geboortes in 1908]] [[Kategorie:Sterftes in 1984]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse wetenskaplikes]] ll4dclrwm5i7mnpoatn0pegshptn6f3 0 116416 2902544 2520006 2026-05-08T22:55:58Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902544 wikitext text/x-wiki {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:Aboriginal Australians montage.jpg|300px]] | onderskrif = | groep = Aborigines | bevolking = 669&nbsp;881 (2011)<br />3% van Australië se bevolking<ref name=abs_stat>{{en}} {{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3238.0.55.001 |title=Estimates of Aboriginal and Torres Strait Islander Australians |publisher=Australian Bureau of Statistics |date=Junie 2011 |accessdate=5 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418121217/https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3238.0.55.001 |archive-date=18 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | plek = [[Lêer:Flag of New South Wales.svg|23px]] [[Nieu-Suid-Wallis]] 208&nbsp;476 (2,89%)<br /> [[Lêer:Flag of Queensland.svg|23px]] [[Queensland]] 188&nbsp;954 (4,22%)<br /> [[Lêer:Flag of Western Australia.svg|23px]] [[Wes-Australië]] 88&nbsp;270 (3,75%)<br /> [[Lêer:Flag of the Northern Territory.svg|23px]] [[Noordelike Gebied]] 68&nbsp;850 (29,77%)<br /> [[Lêer:Flag of Victoria (Australia).svg|23px]] [[Victoria (Australië)|Victoria]] 47&nbsp;333 (0,85%)<br /> [[Lêer:Flag of South Australia.svg|23px]] [[Suid-Australië]] 37&nbsp;408 (2,28%)<br /> [[Lêer:Flag of Tasmania.svg|23px]] [[Tasmanië]] 24&nbsp;165 (4,72%)<br /> [[Lêer:Flag of the Australian Capital Territory.svg|23px]] [[Australiese Hoofstadgebied]] 6&nbsp;160 (1,67%) | taal = 'n Paar honderd inheemse [[Australiese tale]] (waarvan baie al uitgesterf of bedreig is), Australiese Engels, Australiese Aboriginele Engels, Torres Strait Kreools, Kriol | geloof = [[Christendom]] 73%, ongebonde 24%, Tradisionele Aboriginele godsdiens 1% | verwante = [[Melanesië]]rs en Papoea's }} [[Lêer:Australian Aboriginal Flag.svg|duimnael|links|Aboriginele vlag]] [[Lêer:Aborigines-Regionen.png|duimnael|links|Australië se kulturele streke<ref>{{en}} {{cite book|author=David Horten|year=1994|title=The Encyclopaedia of Aboriginal Australia: Aboriginal and Torres Strait Islander History, Society and Culture|isbn=0-85575-234-3|url=http://www.aiatsis.gov.au/asp/map.html|publisher=AIATSIS|access-date= 5 November 2016|archive-date= 6 Januarie 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106124431/http://www.aiatsis.gov.au/asp/map.html|url-status=dead}}</ref>]] Die '''Aborigines''' ([[Engels]]: [ˌæbəˈɹɪdʒɪniːz] of ''Indigenous Australians'', letterlik: "inheemse Australiërs") is die [[Inheemse volke|inheemse bevolking]] van [[Australië]]. Die Aborigines het Australië tussen 40&nbsp;000 en 60&nbsp;000 jaar gelede vanaf die noorde bereik en hulle daar gevestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nlc.org.au/articles/cat/our-history/ |title=Our History |publisher=Northern Land Council |accessdate=5 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128085706/https://www.nlc.org.au/articles/cat/our-history/ |archive-date=28 November 2017 |url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Hulle vorm nie 'n eenvormige volk nie en is in verskeie stamme of familiegroepe verdeel, wat oor hul eie [[kultuur]], [[taal]] en maniere beskik. Voor die aankoms van die Britse koloniste in 1788 het hulle as jagter-versamelaars geleef en tussen 300&nbsp;000 en 100&nbsp;000 mense getel. As gevolg van siektes, maar ook geweld tydens die Europese verowering, het die getal Aborigines afgeneem tot 60&nbsp;000 in 1920. Sowat driekwart van die hedendaagse Aborigines het hulle in stede gevestig en het die [[Weste]]rse leefwyse aangeneem, veral as gevolg van Australië se assimilasiebeleid. Die tradisionele Aboriginele leefwyse het veral in die [[Noordelike Gebied]] bewaar gebly, waar Europese setlaars hulle relatief laat gevestig het. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Aboriginal Australians}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Australian-Aboriginal|title=Australian Aboriginal peoples|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=19 Augustus 2020}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Australië]] [[Kategorie:Inheemse volke]] t5l60puc41icududwd1berj99jd4wq4 0 119162 2902386 2242673 2026-05-08T13:39:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902386 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Westmount |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Stad |bynaam= |slagspreuk=Robur meum civium fides ([[Latyns]]: ''My sterkte is die betroubaarheid van my burgers'') |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Westmount_City_Hall_3.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Die stadsaal van Westmount |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart=Carte_localisation_%C3%8Ele_de_Montr%C3%A9al_-_Westmont.svg |kaartgrootte= |kaartbyskrif=Ligging van Westmount op Montreal-eiland |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Quebec |duimdrukkeretiketposisie=bokant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif=Ligging van Westmount in Quebec |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Kanada}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies en gebiede van Kanada|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=Streek |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Quebec]] |onderafdelingnaam2=Montreal |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel=Burgemeester |leiernaam=Christina Smith |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=[[1874]] |stigtingstitel2=As onafhanklike stad herstel |stigtingsdatum2=[[1 Januarie]] [[2006]] |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2=4.02 |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2=1.55 |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|45|29|N|73|36|W|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2011 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=19931 |bevolkingsdigtheid_km2=4952.8 |bevolkingsdigtheid_myl2=12828 |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=EST |utcafset=-05:00 |tydsone_DST=EDT |uctafset_DST=-04:00 |poskodetipe=Poskode |poskode=H3Y en H3Z |skakelkode=514 en 438 |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=[http://www.westmount.org westmount.org] }} '''Westmount''' is 'n welgestelde nedersetting op Montreal-eiland in die suidweste van [[Kanada]] se [[Frans]]sprekende provinsie [[Quebec]] wat as [[enklawe]] volledig deur die stadsgebied van [[Montreal]] omsluit word. Die meerderheid van Westmount se bevolking van 19&nbsp;931 (volgens die sensus van 2011) was tradisioneel [[Engels]]sprekend, maar is intussen tweetalig en word, naas dié van Shaugnessy en Kerrisdale (twee buurte van [[Vancouver]]) en dié van Lawrence Park, Forest Hill, Rosedale en The Bridle Path (buurte van [[Toronto]]), onder die welvarendstes in heel Kanada gereken. Dit was veral Westmount se aantreklike ligging teen die hellings van Mont-Royal wat van die nedersetting 'n gewilde woonplek gemaak het.<ref>[http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/westmount/ ''The Canadian Encyclopedia: Westmount. Besoek op 5 Februarie 2017'']{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == ;Toerisme ---- * [https://www.mtl.org/en/experience/tale-two-mountains ''Tourisme Montréal: All about Outremont and Westmount''] [[Kategorie:Nedersettings in Quebec]] o6isgsqm6ej8ptojyl08hknce27k93v 0 133298 2902381 2902336 2026-05-08T13:30:04Z SpesBona 2720 R.I.V. 2902381 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Festus Mogae | beeld = Festus Mogae.jpg | beeldonderskrif = Festus Mogae in 2009 | orde = 3de [[President van Botswana]] | termynaanvang = [[1 April]] [[1998]] | termyneinde = [[1 April]] [[2008]] | vise = [[Ian Khama]] | voorganger = [[Quett Masire]] | opvolger = [[Ian Khama]] | geboortedatum = {{Geboortedatum|1939|8|21}} | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Serowe]], [[Betsjoeanaland]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2026|5|8|1939|8|21}} | sterfteplek = [[Gaborone]], [[Botswana]] | party = [[Botswana Democratic Party]] | orde2 = 4de Adjunkpresident van Botswana | termynaanvang2 = [[9 Maart]] [[1992]] | termyneinde2 = [[1 April]] [[1998]] | president2 = [[Quett Masire]] | voorganger2 = Peter Mmusi | opvolger2 = [[Ian Khama]] | eggenoot = Barbara Mogae (1968–2026; sy dood) | kinders = 3 | alma_mater = Universiteitskollege, Oxford<br />Universiteit van Sussex | religie = | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Festus Gontebanye Mogae''' (21 Augustus 1939 – 8 Mei 2026) was 'n [[Tswanas|Tswana]]-politikus wat van 1998 tot 2008 as [[President van Botswana]] gedien het. Hy het in 1998 [[Quett Masire]] as President opgevolg en is in Oktober 2004 herverkies; ná 'n ampstermyn van tien jaar is hy in 2008 afgedank en opgevolg deur luitenant-generaal en adjunkpresident [[Ian Khama]]. == Toekennings == [[Lêer:Mogpow.jpg|duimnael|links|Festus Mogae ontmoet die Amerikaanse Staatsekretaris [[Colin Powell]] op 26 Februarie 2002]] 2008 het Mogae vir ''„suksesvolle staatswerk“'' en vir die stryd teen [[vigs]] in Botswana die 3,7 miljoen-Mo Ibrahim-toekenning ontvang.<ref>{{de}} [http://derstandard.at/?url=/?id=1224256004857 ''Ex-Präsident von Botswana erhält weltweit höchstdotierten Preis'', Der Standard, 20 Oktober 2008]</ref> In 2016 is hy tot 'n lid van die ''American Academy of Arts and Sciences'' gekies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.amacad.org/content/members/newFellows.aspx |title=Newly Elected Fellows |author=[[American Academy of Arts and Sciences]] |work=amacad.org |accessdate=22 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916111026/https://www.amacad.org/content/members/newfellows.aspx |archive-date=16 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{beginboks}} {{opvolgboks|titel=[[President van Botswana]]|voor=[[Quett Masire]]|na=[[Ian Khama]]|jare=1998–2008}} {{opvolgboks|titel=Adjunkpresident van Botswana|voor=[[Peter Mmusi]]|na=[[Ian Khama]]|jare=1992–1998}} {{eindboks}} {{Presidente van Botswana}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mogae, Festus}} [[Kategorie:Presidente van Botswana]] [[Kategorie:Geboortes in 1939]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] h7e3qpll7zqo1qvq51o8p8shpyvuck3 2902387 2902381 2026-05-08T13:46:18Z Aliwal2012 39067 /* Toekennings */ 2902387 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Festus Mogae | beeld = Festus Mogae.jpg | beeldonderskrif = Festus Mogae in 2009 | orde = 3de [[President van Botswana]] | termynaanvang = [[1 April]] [[1998]] | termyneinde = [[1 April]] [[2008]] | vise = [[Ian Khama]] | voorganger = [[Quett Masire]] | opvolger = [[Ian Khama]] | geboortedatum = {{Geboortedatum|1939|8|21}} | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Serowe]], [[Betsjoeanaland]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2026|5|8|1939|8|21}} | sterfteplek = [[Gaborone]], [[Botswana]] | party = [[Botswana Democratic Party]] | orde2 = 4de Adjunkpresident van Botswana | termynaanvang2 = [[9 Maart]] [[1992]] | termyneinde2 = [[1 April]] [[1998]] | president2 = [[Quett Masire]] | voorganger2 = Peter Mmusi | opvolger2 = [[Ian Khama]] | eggenoot = Barbara Mogae (1968–2026; sy dood) | kinders = 3 | alma_mater = Universiteitskollege, Oxford<br />Universiteit van Sussex | religie = | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Festus Gontebanye Mogae''' (21 Augustus 1939 – 8 Mei 2026) was 'n [[Tswanas|Tswana]]-politikus wat van 1998 tot 2008 as [[President van Botswana]] gedien het. Hy het in 1998 [[Quett Masire]] as President opgevolg en is in Oktober 2004 herverkies; ná 'n ampstermyn van tien jaar is hy in 2008 afgedank en opgevolg deur luitenant-generaal en adjunkpresident [[Ian Khama]]. == Toekennings == [[Lêer:Mogpow.jpg|duimnael|links|Festus Mogae ontmoet die Amerikaanse Staatsekretaris [[Colin Powell]] op 26 Februarie 2002]] 2008 het Mogae vir ''„suksesvolle staatswerk“'' en vir die stryd teen [[vigs]] in Botswana die 3,7 miljoen-Mo Ibrahim-toekenning ontvang.<ref>{{de}} [http://derstandard.at/?url=/?id=1224256004857 ''Ex-Präsident von Botswana erhält weltweit höchstdotierten Preis'', Der Standard, 20 Oktober 2008]</ref> In 2016 is hy tot 'n lid van die ''American Academy of Arts and Sciences'' gekies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.amacad.org/content/members/newFellows.aspx |title=Newly Elected Fellows |author=American Academy of Arts and Sciences |work=amacad.org |accessdate=22 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916111026/https://www.amacad.org/content/members/newfellows.aspx |archive-date=16 September 2018 |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{beginboks}} {{opvolgboks|titel=[[President van Botswana]]|voor=[[Quett Masire]]|na=[[Ian Khama]]|jare=1998–2008}} {{opvolgboks|titel=Adjunkpresident van Botswana|voor=[[Peter Mmusi]]|na=[[Ian Khama]]|jare=1992–1998}} {{eindboks}} {{Presidente van Botswana}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mogae, Festus}} [[Kategorie:Presidente van Botswana]] [[Kategorie:Geboortes in 1939]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] kmtshjqxpad1vdj380bpt9y5w1jbrym 0 141075 2902551 2708824 2026-05-09T01:18:58Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902551 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AtheneOudheid.JPG|duimnael|regs|260px|Kaart van antieke [[Athene]] met die Akademie aan die noordweste van die stad.]] [[Lêer:Athens - Ancient road to Academy 1.jpg|duimnael|regs|Die antieke pad na die Akademie.]] [[Lêer:Athens Plato Academy Archaeological Site 2.jpg|duimnael|regs|Die [[argeologie]]se ligging van [[Plato]] se Akademie in 2008.]] 'n '''Akademie''' (Attiese [[Grieks]]: Ἀκαδήμεια; Koine Grieks: Ἀκαδημία) is 'n instelling vir [[sekondêre onderrig|sekondêre]] of [[universiteit|hoër onderwys]], navorsing of erelidmaatskap. Die verwante term '''akademia''' verwys na die globale leerkrag van professore en navorsers in institusies vir hoër onderwys. Sogenaamde '''akademiese vryheid''' word gesien as 'n grondslag vir intellektuele omgewings, waarbinne die reg om kennis na te strewe, rede te voer, te onderrig en navorsing te doen, beskerming geniet van inmenging deur enige owerhede of sensuur.<ref>{{cite book|url= |last1= Venter |first1= Albert | last2= Botha | first2= Susan | last3= du Plessis | first3= Louis | last4= Alberts | first4= Marietta |title= Explanatory dictionary of politics / Verklarende politieke woordeboek |page=1 |publisher=Juta and Company |place = Kaapstad |year= 2017 |isbn= 9781485119944}}</ref> Die naam kan teruggevoer word na [[Plato]] se skool vir [[filosofie]] wat hy om en by 385 v.C. te Akademia gestig het. Laasgenoemde was 'n heiligdom van [[Athena]], die godin van wysheid en vaardigheid, wat noord van [[Athene]] in [[Griekeland]] geleë was. 'n Akademie in sy klassieke vorm is dan 'n plek van intellektuele besinning en werksaamhede en vir die waardering en bevordering van skeppende werk.<ref name="kapp">{{cite journal |last1=Kapp |first1=Pieter |title=Tydskrif vir Geesteswetenskappe |journal=Tydskrif vir Geesteswetenskappe |date=Desember 2011 |volume=51 |issue=4 |url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512011000400002 |accessdate=19 Julie 2018 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die Platoniese Akademie is waarskynlik tydens die beleg van [[Lucius Cornelius Sulla|Sulla]] in 86 v.C. vernietig,<ref>{{cite book|url= http://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/B/bo5550077.html |last= Lindberg|first= David C.|title= The Beginnings of Western Science|page=70|publisher=University of Chicago Press |year= 2007|isbn= 9780226482057}}</ref> en 'n Akademie sou eers weer in die 5de eeu herrys. In die moderne wêreld word die woord akademie vryelik toegepas in leerskole in sport, fotografie, modelwerk, skoonheidsalonne, ensomeer,<ref name="kapp"/> wat gevolglik nie die oorspronklike betekenis gestand doen nie. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Akademie]] [[Kategorie:Geskiedenis van Griekeland]] efvpqlmp3oup877vqu3cm1oyzzfrw57 1 144245 2902545 1701322 2026-05-08T23:04:18Z ~2026-27868-17 207380 /* */ Bahasa 2902545 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Cara pembatalan pinjaman kredione-𝐉𝐢𝐤𝐚 𝐦𝐚𝐮 𝐦𝐞𝐦𝐛𝐚𝐭𝐚𝐥𝐤𝐚𝐧 𝐩𝐢𝐧𝐣𝐚𝐦𝐚𝐧 𝐊𝐫𝐞𝐝𝐢𝐎𝐧𝐞 𝐊𝐚𝐦𝐢 𝐒𝐚𝐫𝐚𝐧𝐤𝐚𝐧 𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗶 𝗖𝘂𝘀𝘁𝗼𝗺𝗲𝗿 𝗦𝗲𝗿𝘃𝗶𝗰𝗲 (𝗖𝗦) 𝗞𝗿𝗲𝗱𝗶0𝗻𝗲 ☎️0853-9319-3291, 0822-9795-0415☎ 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝘁𝗲𝗹𝗲𝗽𝗼𝗻, 𝗸𝗮𝗿𝗲𝗻𝗮 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝗿𝗲𝘀𝗲𝘁 𝗣𝗜𝗡 𝗯𝘂𝘁𝘂𝗵 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗻𝗼𝗺𝗼𝗿 𝗛𝗣 𝘁𝗲𝗿𝗱𝗮𝗳𝘁𝗮𝗿; 𝗖𝗦 𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗮𝗻𝗱𝘂 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗱𝗮𝘁𝗮 𝗱𝗶𝗿𝗶 (𝗻𝗮𝗺𝗮, 𝘁𝗮𝗻𝗴𝗴𝗮𝗹 𝗹𝗮𝗵𝗶𝗿) 𝗱𝗮𝗻 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝘂𝗯𝗮𝗵 𝗣𝗜𝗡 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 ...}} 2fuj7jsjkje9g49o46zrv1zlbnclz1j 2902546 2902545 2026-05-08T23:04:44Z ~2026-27868-17 207380 /* Cara pembatalan pinjaman kredione */ nuwe afdeling 2902546 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Cara pembatalan pinjaman kredione-𝐉𝐢𝐤𝐚 𝐦𝐚𝐮 𝐦𝐞𝐦𝐛𝐚𝐭𝐚𝐥𝐤𝐚𝐧 𝐩𝐢𝐧𝐣𝐚𝐦𝐚𝐧 𝐊𝐫𝐞𝐝𝐢𝐎𝐧𝐞 𝐊𝐚𝐦𝐢 𝐒𝐚𝐫𝐚𝐧𝐤𝐚𝐧 𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗶 𝗖𝘂𝘀𝘁𝗼𝗺𝗲𝗿 𝗦𝗲𝗿𝘃𝗶𝗰𝗲 (𝗖𝗦) 𝗞𝗿𝗲𝗱𝗶0𝗻𝗲 ☎️0853-9319-3291, 0822-9795-0415☎ 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝘁𝗲𝗹𝗲𝗽𝗼𝗻, 𝗸𝗮𝗿𝗲𝗻𝗮 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝗿𝗲𝘀𝗲𝘁 𝗣𝗜𝗡 𝗯𝘂𝘁𝘂𝗵 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗻𝗼𝗺𝗼𝗿 𝗛𝗣 𝘁𝗲𝗿𝗱𝗮𝗳𝘁𝗮𝗿; 𝗖𝗦 𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗮𝗻𝗱𝘂 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗱𝗮𝘁𝗮 𝗱𝗶𝗿𝗶 (𝗻𝗮𝗺𝗮, 𝘁𝗮𝗻𝗴𝗴𝗮𝗹 𝗹𝗮𝗵𝗶𝗿) 𝗱𝗮𝗻 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝘂𝗯𝗮𝗵 𝗣𝗜𝗡 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 ...}} == Cara pembatalan pinjaman kredione == Cara pembatalan pinjaman kredione-𝐉𝐢𝐤𝐚 𝐦𝐚𝐮 𝐦𝐞𝐦𝐛𝐚𝐭𝐚𝐥𝐤𝐚𝐧 𝐩𝐢𝐧𝐣𝐚𝐦𝐚𝐧 𝐊𝐫𝐞𝐝𝐢𝐎𝐧𝐞 𝐊𝐚𝐦𝐢 𝐒𝐚𝐫𝐚𝐧𝐤𝐚𝐧 𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗶 𝗖𝘂𝘀𝘁𝗼𝗺𝗲𝗿 𝗦𝗲𝗿𝘃𝗶𝗰𝗲 (𝗖𝗦) 𝗞𝗿𝗲𝗱𝗶0𝗻𝗲 ☎️0853-9319-3291, 0822-9795-0415☎ 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝘁𝗲𝗹𝗲𝗽𝗼𝗻, 𝗸𝗮𝗿𝗲𝗻𝗮 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝗿𝗲𝘀𝗲𝘁 𝗣𝗜𝗡 𝗯𝘂𝘁𝘂𝗵 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗻𝗼𝗺𝗼𝗿 𝗛𝗣 𝘁𝗲𝗿𝗱𝗮𝗳𝘁𝗮𝗿; 𝗖𝗦 𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗮𝗻𝗱𝘂 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗱𝗮𝘁𝗮 𝗱𝗶𝗿𝗶 (𝗻𝗮𝗺𝗮, 𝘁𝗮𝗻𝗴𝗴𝗮𝗹 𝗹𝗮𝗵𝗶𝗿) 𝗱𝗮𝗻 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝘂𝗯𝗮𝗵 𝗣𝗜𝗡 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 ... [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-27868-17|&#126;2026-27868-17]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-27868-17|talk]]) 23:04, 8 Mei 2026 (UTC) mz6hzf48yiqvzp5tqe9jaaie7vnm5v0 2902547 2902546 2026-05-08T23:04:56Z ~2026-27868-17 207380 /* Cara pembatalan pinjaman kredione */ Antwoord 2902547 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Cara pembatalan pinjaman kredione-𝐉𝐢𝐤𝐚 𝐦𝐚𝐮 𝐦𝐞𝐦𝐛𝐚𝐭𝐚𝐥𝐤𝐚𝐧 𝐩𝐢𝐧𝐣𝐚𝐦𝐚𝐧 𝐊𝐫𝐞𝐝𝐢𝐎𝐧𝐞 𝐊𝐚𝐦𝐢 𝐒𝐚𝐫𝐚𝐧𝐤𝐚𝐧 𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗶 𝗖𝘂𝘀𝘁𝗼𝗺𝗲𝗿 𝗦𝗲𝗿𝘃𝗶𝗰𝗲 (𝗖𝗦) 𝗞𝗿𝗲𝗱𝗶0𝗻𝗲 ☎️0853-9319-3291, 0822-9795-0415☎ 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝘁𝗲𝗹𝗲𝗽𝗼𝗻, 𝗸𝗮𝗿𝗲𝗻𝗮 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝗿𝗲𝘀𝗲𝘁 𝗣𝗜𝗡 𝗯𝘂𝘁𝘂𝗵 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗻𝗼𝗺𝗼𝗿 𝗛𝗣 𝘁𝗲𝗿𝗱𝗮𝗳𝘁𝗮𝗿; 𝗖𝗦 𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗮𝗻𝗱𝘂 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗱𝗮𝘁𝗮 𝗱𝗶𝗿𝗶 (𝗻𝗮𝗺𝗮, 𝘁𝗮𝗻𝗴𝗴𝗮𝗹 𝗹𝗮𝗵𝗶𝗿) 𝗱𝗮𝗻 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝘂𝗯𝗮𝗵 𝗣𝗜𝗡 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 ...}} == Cara pembatalan pinjaman kredione == Cara pembatalan pinjaman kredione-𝐉𝐢𝐤𝐚 𝐦𝐚𝐮 𝐦𝐞𝐦𝐛𝐚𝐭𝐚𝐥𝐤𝐚𝐧 𝐩𝐢𝐧𝐣𝐚𝐦𝐚𝐧 𝐊𝐫𝐞𝐝𝐢𝐎𝐧𝐞 𝐊𝐚𝐦𝐢 𝐒𝐚𝐫𝐚𝐧𝐤𝐚𝐧 𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗶 𝗖𝘂𝘀𝘁𝗼𝗺𝗲𝗿 𝗦𝗲𝗿𝘃𝗶𝗰𝗲 (𝗖𝗦) 𝗞𝗿𝗲𝗱𝗶0𝗻𝗲 ☎️0853-9319-3291, 0822-9795-0415☎ 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝘁𝗲𝗹𝗲𝗽𝗼𝗻, 𝗸𝗮𝗿𝗲𝗻𝗮 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝗿𝗲𝘀𝗲𝘁 𝗣𝗜𝗡 𝗯𝘂𝘁𝘂𝗵 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗻𝗼𝗺𝗼𝗿 𝗛𝗣 𝘁𝗲𝗿𝗱𝗮𝗳𝘁𝗮𝗿; 𝗖𝗦 𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗮𝗻𝗱𝘂 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗱𝗮𝘁𝗮 𝗱𝗶𝗿𝗶 (𝗻𝗮𝗺𝗮, 𝘁𝗮𝗻𝗴𝗴𝗮𝗹 𝗹𝗮𝗵𝗶𝗿) 𝗱𝗮𝗻 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝘂𝗯𝗮𝗵 𝗣𝗜𝗡 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 ... [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-27868-17|&#126;2026-27868-17]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-27868-17|talk]]) 23:04, 8 Mei 2026 (UTC) :Cara pembatalan pinjaman kredione-𝐉𝐢𝐤𝐚 𝐦𝐚𝐮 𝐦𝐞𝐦𝐛𝐚𝐭𝐚𝐥𝐤𝐚𝐧 𝐩𝐢𝐧𝐣𝐚𝐦𝐚𝐧 𝐊𝐫𝐞𝐝𝐢𝐎𝐧𝐞 𝐊𝐚𝐦𝐢 𝐒𝐚𝐫𝐚𝐧𝐤𝐚𝐧 𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗶 𝗖𝘂𝘀𝘁𝗼𝗺𝗲𝗿 𝗦𝗲𝗿𝘃𝗶𝗰𝗲 (𝗖𝗦) 𝗞𝗿𝗲𝗱𝗶0𝗻𝗲 ☎️0853-9319-3291, 0822-9795-0415☎ 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝘁𝗲𝗹𝗲𝗽𝗼𝗻, 𝗸𝗮𝗿𝗲𝗻𝗮 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝗿𝗲𝘀𝗲𝘁 𝗣𝗜𝗡 𝗯𝘂𝘁𝘂𝗵 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗻𝗼𝗺𝗼𝗿 𝗛𝗣 𝘁𝗲𝗿𝗱𝗮𝗳𝘁𝗮𝗿; 𝗖𝗦 𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗮𝗻𝗱𝘂 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗱𝗮𝘁𝗮 𝗱𝗶𝗿𝗶 (𝗻𝗮𝗺𝗮, 𝘁𝗮𝗻𝗴𝗴𝗮𝗹 𝗹𝗮𝗵𝗶𝗿) 𝗱𝗮𝗻 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝘂𝗯𝗮𝗵 𝗣𝗜𝗡 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 ... [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-27868-17|&#126;2026-27868-17]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-27868-17|talk]]) 23:04, 8 Mei 2026 (UTC) j5cv935ifetuua5qcbo0m9avr67mdvl 2902548 2902547 2026-05-08T23:05:14Z ~2026-27868-17 207380 /* Cara pembatalan pinjaman kredione */ Antwoord 2902548 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Cara pembatalan pinjaman kredione-𝐉𝐢𝐤𝐚 𝐦𝐚𝐮 𝐦𝐞𝐦𝐛𝐚𝐭𝐚𝐥𝐤𝐚𝐧 𝐩𝐢𝐧𝐣𝐚𝐦𝐚𝐧 𝐊𝐫𝐞𝐝𝐢𝐎𝐧𝐞 𝐊𝐚𝐦𝐢 𝐒𝐚𝐫𝐚𝐧𝐤𝐚𝐧 𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗶 𝗖𝘂𝘀𝘁𝗼𝗺𝗲𝗿 𝗦𝗲𝗿𝘃𝗶𝗰𝗲 (𝗖𝗦) 𝗞𝗿𝗲𝗱𝗶0𝗻𝗲 ☎️0853-9319-3291, 0822-9795-0415☎ 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝘁𝗲𝗹𝗲𝗽𝗼𝗻, 𝗸𝗮𝗿𝗲𝗻𝗮 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝗿𝗲𝘀𝗲𝘁 𝗣𝗜𝗡 𝗯𝘂𝘁𝘂𝗵 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗻𝗼𝗺𝗼𝗿 𝗛𝗣 𝘁𝗲𝗿𝗱𝗮𝗳𝘁𝗮𝗿; 𝗖𝗦 𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗮𝗻𝗱𝘂 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗱𝗮𝘁𝗮 𝗱𝗶𝗿𝗶 (𝗻𝗮𝗺𝗮, 𝘁𝗮𝗻𝗴𝗴𝗮𝗹 𝗹𝗮𝗵𝗶𝗿) 𝗱𝗮𝗻 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝘂𝗯𝗮𝗵 𝗣𝗜𝗡 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 ...}} == Cara pembatalan pinjaman kredione == Cara pembatalan pinjaman kredione-𝐉𝐢𝐤𝐚 𝐦𝐚𝐮 𝐦𝐞𝐦𝐛𝐚𝐭𝐚𝐥𝐤𝐚𝐧 𝐩𝐢𝐧𝐣𝐚𝐦𝐚𝐧 𝐊𝐫𝐞𝐝𝐢𝐎𝐧𝐞 𝐊𝐚𝐦𝐢 𝐒𝐚𝐫𝐚𝐧𝐤𝐚𝐧 𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗶 𝗖𝘂𝘀𝘁𝗼𝗺𝗲𝗿 𝗦𝗲𝗿𝘃𝗶𝗰𝗲 (𝗖𝗦) 𝗞𝗿𝗲𝗱𝗶0𝗻𝗲 ☎️0853-9319-3291, 0822-9795-0415☎ 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝘁𝗲𝗹𝗲𝗽𝗼𝗻, 𝗸𝗮𝗿𝗲𝗻𝗮 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝗿𝗲𝘀𝗲𝘁 𝗣𝗜𝗡 𝗯𝘂𝘁𝘂𝗵 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗻𝗼𝗺𝗼𝗿 𝗛𝗣 𝘁𝗲𝗿𝗱𝗮𝗳𝘁𝗮𝗿; 𝗖𝗦 𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗮𝗻𝗱𝘂 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗱𝗮𝘁𝗮 𝗱𝗶𝗿𝗶 (𝗻𝗮𝗺𝗮, 𝘁𝗮𝗻𝗴𝗴𝗮𝗹 𝗹𝗮𝗵𝗶𝗿) 𝗱𝗮𝗻 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝘂𝗯𝗮𝗵 𝗣𝗜𝗡 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 ... [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-27868-17|&#126;2026-27868-17]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-27868-17|talk]]) 23:04, 8 Mei 2026 (UTC) :Cara pembatalan pinjaman kredione-𝐉𝐢𝐤𝐚 𝐦𝐚𝐮 𝐦𝐞𝐦𝐛𝐚𝐭𝐚𝐥𝐤𝐚𝐧 𝐩𝐢𝐧𝐣𝐚𝐦𝐚𝐧 𝐊𝐫𝐞𝐝𝐢𝐎𝐧𝐞 𝐊𝐚𝐦𝐢 𝐒𝐚𝐫𝐚𝐧𝐤𝐚𝐧 𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗶 𝗖𝘂𝘀𝘁𝗼𝗺𝗲𝗿 𝗦𝗲𝗿𝘃𝗶𝗰𝗲 (𝗖𝗦) 𝗞𝗿𝗲𝗱𝗶0𝗻𝗲 ☎️0853-9319-3291, 0822-9795-0415☎ 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝘁𝗲𝗹𝗲𝗽𝗼𝗻, 𝗸𝗮𝗿𝗲𝗻𝗮 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝗿𝗲𝘀𝗲𝘁 𝗣𝗜𝗡 𝗯𝘂𝘁𝘂𝗵 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗻𝗼𝗺𝗼𝗿 𝗛𝗣 𝘁𝗲𝗿𝗱𝗮𝗳𝘁𝗮𝗿; 𝗖𝗦 𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗮𝗻𝗱𝘂 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗱𝗮𝘁𝗮 𝗱𝗶𝗿𝗶 (𝗻𝗮𝗺𝗮, 𝘁𝗮𝗻𝗴𝗴𝗮𝗹 𝗹𝗮𝗵𝗶𝗿) 𝗱𝗮𝗻 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝘂𝗯𝗮𝗵 𝗣𝗜𝗡 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 ... [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-27868-17|&#126;2026-27868-17]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-27868-17|talk]]) 23:04, 8 Mei 2026 (UTC) ::'''Cara pembatalan pinjaman kredione-𝐉𝐢𝐤𝐚 𝐦𝐚𝐮 𝐦𝐞𝐦𝐛𝐚𝐭𝐚𝐥𝐤𝐚𝐧 𝐩𝐢𝐧𝐣𝐚𝐦𝐚𝐧 𝐊𝐫𝐞𝐝𝐢𝐎𝐧𝐞 𝐊𝐚𝐦𝐢 𝐒𝐚𝐫𝐚𝐧𝐤𝐚𝐧 𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗶 𝗖𝘂𝘀𝘁𝗼𝗺𝗲𝗿 𝗦𝗲𝗿𝘃𝗶𝗰𝗲 (𝗖𝗦) 𝗞𝗿𝗲𝗱𝗶0𝗻𝗲 ☎️0853-9319-3291, 0822-9795-0415☎ 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝘁𝗲𝗹𝗲𝗽𝗼𝗻, 𝗸𝗮𝗿𝗲𝗻𝗮 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝗿𝗲𝘀𝗲𝘁 𝗣𝗜𝗡 𝗯𝘂𝘁𝘂𝗵 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗻𝗼𝗺𝗼𝗿 𝗛𝗣 𝘁𝗲𝗿𝗱𝗮𝗳𝘁𝗮𝗿; 𝗖𝗦 𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗮𝗻𝗱𝘂 𝘃𝗲𝗿𝗶𝗳𝗶𝗸𝗮𝘀𝗶 𝗱𝗮𝘁𝗮 𝗱𝗶𝗿𝗶 (𝗻𝗮𝗺𝗮, 𝘁𝗮𝗻𝗴𝗴𝗮𝗹 𝗹𝗮𝗵𝗶𝗿) 𝗱𝗮𝗻 𝗽𝗿𝗼𝘀𝗲𝘀 𝘂𝗯𝗮𝗵 𝗣𝗜𝗡 𝘃𝗶𝗮 𝗲𝗺𝗮𝗶𝗹 ...''' [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-27868-17|&#126;2026-27868-17]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-27868-17|talk]]) 23:05, 8 Mei 2026 (UTC) n8j507xzc1jfuzhd273te2gbg31cc6g 2902568 2902548 2026-05-09T05:00:11Z SpesBona 2720 Wysigings deur [[Special:Contributions/~2026-27868-17|~2026-27868-17]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:KabouterBot|KabouterBot]] 1701322 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 173622 2902477 1731760 2026-05-08T20:00:01Z Rooiratel 90342 /* Titel */ nuwe afdeling 2902477 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Titel == @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] is dit "Doppruim" of "poppruim"? Dalk 'n tikfout? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:00, 8 Mei 2026 (UTC) qi5va521ijo2gk778xqjzczuqxnl0u0 0 207505 2902467 2777028 2026-05-08T19:46:52Z Rooiratel 90342 Interne skakel 2902467 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Earl Boen | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[8 Augustus]] [[1941]] | Geboorteplek = [[Manhattan]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2023|01|05|1941|11|07|df=yes}} | Sterfplek = [[Honolulu]], [[Hawaii]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1965–2003 (skermakteur)<br />1987–2023 (stemakteur) | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0091286 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Earl Boen''' ([[8 Augustus]] [[1941]] - [[5 Januarie]] [[2023]])<ref name="obit" /> was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente ''The Terminator'' (1984), ''[[Terminator 2]]'' (1991), ''Naked Gun 33 1/3: The Final Insult'' (1994), en ''Terminator 3: Rise of the Machines'' (2003). == Persoonlike lewe en dood== Boen het met die aktrise Carole Kean in 1970 getrou.<ref name="Variety"/> Sy is oorlede op 23 April 2001, van [[eierstokkanker]] op die ouderdom van 58.<ref name="Variety" /> Boen is gediagnoseer met [[longkanker]] in die herfs van 2022. Hy is op 5 Januarie 2023 in [[Hawaii]] op die ouderdom van 81 oorlede.<ref name=obit/> Boen word oorleef deur sy tweede vrou Cathy. == Filmografie == === Rolprente === * 1984: ''The Terminator'' * 1991: ''[[Terminator 2]]'' * 1994: ''Naked Gun 33 1/3: The Final Insult'' * 1996: ''The Prince'' * 2002: ''Now You Know'' * 2003: ''Terminator 3: Rise of the Machines'' * 2005: ''The Toy Warrior'' === Televisiereekse === * 1987: ''The Law and Harry McGraw'' * 1987: ''Isabel's Honeymoon Hotel'' * 1989: ''The Further Adventures of SuperTed'' * 1990: ''Sydney'' * 1992: ''The Addams Family'' * 1993: ''Problem Child'' * 1993: ''Modern Marvels'' * 1993: ''Bonkers'' * 1994: ''Masters of Fantasy'' * 1996: ''Bruno the Kid'' * 1996: ''The Fantastic Voyages of Sinbad the Sailor'' * 2000: ''Clifford the Big Red Dog'' === Televisierolprente === * 1976: ''The Taming of the Shrew'' * 1979: ''The Paul Williams Show'' * 1983: ''Adams House'' * 1984: ''Antony and Cleopatra'' * 2003: ''Citizen Tony'' === Video's === * 1998: ''Zorro: The First Encounter'' * 2002: ''The Essential Goof'' * 2008: ''Metal Gear Solid 2: Digital Graphic Novel'' == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Variety">{{Cite web|url=https://variety.com/2001/scene/people-news/carole-kean-1117800648/|title=Carole Kean|author=Variety Staff|date=June 5, 2001}}</ref> <ref name="obit">{{cite web |last1=Zee |first1=Michaela |title=Earl Boen, Actor in 'The Terminator' Movies, Dies at 81 |url=https://variety.com/2023/film/news/earl-boen-the-terminator-actor-dies-1235480866/ |website=Variety |date=6 January 2023 |access-date=January 6, 2023}}</ref> }} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0091286|Earl Boen}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Boen, Earl}} [[Kategorie:Sterftes in 2023]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] ihryq9ilikdkqsq2zbk8bzv1sbqkw96 2902469 2902467 2026-05-08T19:48:03Z Rooiratel 90342 Interne skakel 2902469 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Earl Boen | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[8 Augustus]] [[1941]] | Geboorteplek = [[Manhattan]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2023|01|05|1941|11|07|df=yes}} | Sterfplek = [[Honolulu]], [[Hawaii]], Verenigde State | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1965–2003 (skermakteur)<br />1987–2023 (stemakteur) | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0091286 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Earl Boen''' ([[8 Augustus]] [[1941]] - [[5 Januarie]] [[2023]])<ref name="obit" /> was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente ''[[The Terminator]]'' (1984), ''[[Terminator 2]]'' (1991), ''Naked Gun 33 1/3: The Final Insult'' (1994), en ''Terminator 3: Rise of the Machines'' (2003). == Persoonlike lewe en dood== Boen het met die aktrise Carole Kean in 1970 getrou.<ref name="Variety"/> Sy is oorlede op 23 April 2001, van [[eierstokkanker]] op die ouderdom van 58.<ref name="Variety" /> Boen is gediagnoseer met [[longkanker]] in die herfs van 2022. Hy is op 5 Januarie 2023 in [[Hawaii]] op die ouderdom van 81 oorlede.<ref name=obit/> Boen word oorleef deur sy tweede vrou Cathy. == Filmografie == === Rolprente === * 1984: ''[[The Terminator]]'' * 1991: ''[[Terminator 2]]'' * 1994: ''Naked Gun 33 1/3: The Final Insult'' * 1996: ''The Prince'' * 2002: ''Now You Know'' * 2003: ''Terminator 3: Rise of the Machines'' * 2005: ''The Toy Warrior'' === Televisiereekse === * 1987: ''The Law and Harry McGraw'' * 1987: ''Isabel's Honeymoon Hotel'' * 1989: ''The Further Adventures of SuperTed'' * 1990: ''Sydney'' * 1992: ''The Addams Family'' * 1993: ''Problem Child'' * 1993: ''Modern Marvels'' * 1993: ''Bonkers'' * 1994: ''Masters of Fantasy'' * 1996: ''Bruno the Kid'' * 1996: ''The Fantastic Voyages of Sinbad the Sailor'' * 2000: ''Clifford the Big Red Dog'' === Televisierolprente === * 1976: ''The Taming of the Shrew'' * 1979: ''The Paul Williams Show'' * 1983: ''Adams House'' * 1984: ''Antony and Cleopatra'' * 2003: ''Citizen Tony'' === Video's === * 1998: ''Zorro: The First Encounter'' * 2002: ''The Essential Goof'' * 2008: ''Metal Gear Solid 2: Digital Graphic Novel'' == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Variety">{{Cite web|url=https://variety.com/2001/scene/people-news/carole-kean-1117800648/|title=Carole Kean|author=Variety Staff|date=June 5, 2001}}</ref> <ref name="obit">{{cite web |last1=Zee |first1=Michaela |title=Earl Boen, Actor in 'The Terminator' Movies, Dies at 81 |url=https://variety.com/2023/film/news/earl-boen-the-terminator-actor-dies-1235480866/ |website=Variety |date=6 January 2023 |access-date=January 6, 2023}}</ref> }} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0091286|Earl Boen}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Boen, Earl}} [[Kategorie:Sterftes in 2023]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] n201eyo30q1uisdt6dnw9esb4f51nzi 0 207608 2902560 2876991 2026-05-09T03:02:43Z Nikolai Kurbatov 125512 /* Rolprente */ 2902560 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Adrien Brody | Beeld = Adrien Brody-61584.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = Brody in 2023 | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1973|4|14}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = [[Sylvia Plachy]] <small>(ma)</small> | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, vervaardiger, en komponis | Aktiewe jare = 1988–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0004778 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Adrien Nicholas Brody''' (gebore 14 April 1973) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, vervaardiger, en komponis. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''The Pianist'' (2002), ''Midnight in Paris'' (2011), ''Detachment'' (2011), en ''[[The Grand Budapest Hotel]]'' (2014). == Vroeë lewe == Brody was gebore in Woodhaven, Queens, [[New York Stad]], die seun van [[Sylvia Plachy]], 'n [[fotograaf]], en Elliot Brody, 'n afgetreede geskiedenis professor.<ref name="filmref">{{cite web |url=http://www.filmreference.com/film/18/Adrien-Brody.html |title=Adrien Brody Biography (1973–) |publisher=Filmreference.com |access-date=Oktober 24, 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190909084359/http://www.filmreference.com/film/18/Adrien-Brody.html |archive-date= 9 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Loopbaan == Brody verskyn op ''Saturday Night Live'' op 10 Mei 2003, sy eerste TV-werk, met 'n geïmproviseerde inleiding, wat hy dreadlocks dra vir [[Jamaika]] [[reggae]] musikale gas [[Sean Paul]]. == Persoonlike lewe == In 1992, was Brody ernstig beseer in 'n motorfiets ongeluk.<ref name="crash">{{cite news| title=Adrien Brody's other passion| url=http://www.latimes.com/classified/automotive/highway1/la-hyw-adrienbrody7nov07,0,2874861.story|first=Susan |last= Carpenter | work=[[Los Angeles Times]]| publisher=LATimes.com| date=7 November 2007| accessdate=2012-02-03}}</ref> Hy het maande gevat om te herstel. Hy het sy neus drie keer gebreuk.<ref name="tvsa">{{cite web |title=Adrien Brody |url=http://www.tvsa.co.za/actorprofile.asp?actorid=5135 |publisher=South African TV Authority |access-date=3 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215071336/http://www.tvsa.co.za/actorprofile.asp?actorid=5135 |archive-date=15 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Filmografie == === Rolprente === * 1995: ''Ten Benny'' * 1996: ''Bullet'' * 1997: ''The Last Time I Committed Suicide'' * 1997: ''The Undertaker's Wedding'' * 1997: ''Six Ways to Sunday'' * 1998: ''Restaurant'' * 1999: ''Oxygen'' * 1999: ''Summer of Sam'' * 1999: ''Liberty Heights'' * 2000: ''Bread and Roses'' * 2001: ''The Affair of the Necklace'' * 2001: ''Love the Hard Way'' * 2002: ''[[The Pianist]]'' * 2002: ''Dummy'' * 2005: ''King Kong'' * 2005: ''The Jacket'' * 2005: ''Sci Fi Inside: 'King Kong''' * 2006: ''Hollywoodland'' * 2007: ''[[The Darjeeling Limited]] * 2008: ''A Matador's Mistress'' * 2008: ''The Brothers Bloom'' * 2008: ''Cadillac Records'' * 2009: ''Splice'' * 2009: ''Giallo'' * 2010: ''The Experiment'' * 2010: ''High School'' * 2010: ''Wrecked'' * 2010: ''Predators'' * 2011: ''Midnight in Paris'' * 2011: ''Detachment'' * 2012: ''Love, Marilyn'' * 2013: ''InAPPropriate Comedy'' * 2013: ''Third Person'' * 2014: ''[[The Grand Budapest Hotel]]'' * 2014: ''American Heist'' * 2015: ''Backtrack'' * 2015: ''Septembers of Shiraz'' * 2015: ''Dragon Blade'' * 2015: ''Stone Barn Castle'' * 2016: ''Manhattan Night'' * 2017: ''Bullet Head'' * 2018: ''Who Will Write Our History'' * 2018: ''Air Strike'' * 2023: ''[[Asteroid City]]'' === Televisiereekse === * 1988: ''Annie McGuire'' * 2010: ''Festivals SUNcovered'' * 2013: ''Driven to Extremes'' === Televisierolprente === * 1988: ''Home at Last'' * 1996: ''Bullet Hearts'' * 2003: ''The 2003 IFP Independent Spirit Awards'' * 2004: ''The Buried Secret of M. Night Shyamalan'' * 2005: ''Wish You Were Here: A Look Inside 'King Kong''' * 2006: ''MovieReal: Hollywoodland'' * 2007: ''AFI Life Achievement Award: A Tribute to Al Pacino'' * 2008: ''Oscar, que empiece el espectáculo'' * 2008: ''Charity Poker Festival'' * 2009: ''Toyota Pro/Celebrity Race'' * 2010: ''Guys Choice'' * 2010: ''Toyota Pro/Celebrity Race'' * 2012: ''The 6th Annual CNN Heroes: An All-Star Tribute'' * 2012: ''Toyota Pro/Celebrity Race'' * 2014: ''Toyota Pro/Celebrity Race'' === Video's === * 2001: ''Making of Harrison's Flowers'' * 2003: ''Tori Amos: A Sorta Fairytale'' * 2003: ''A Story of Survival: Behind the Scenes of 'The Pianist''' * 2005: ''The Jacket: Project History and Deleted Scenes'' * 2005: ''Gumball 3000: 6 Days in May'' * 2005: ''King Kong: Peter Jackson's Production Diaries'' * 2005: ''Deconstructing 'The Village''' * 2006: ''Tori Amos: Fade to Red'' * 2006: ''Gumball 3000: Drivin' Me Crazy'' * 2006: ''The Eighth Blunder of the World'' * 2009: ''Playing Chess: The Making of Cadillac Records'' * 2010: ''A Director's Playground: Vincenzo Natali on the Set of Splice'' * 2010: ''Evolution of the Species: Predators Reborn'' * 2014: ''Operation Bobbi Bear'' * 2015: ''El Greco, an Artist's Odyssey'' * 2017: ''Greatest Monster-Human Sex Scenes'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{commons|Adrien Brody}} * {{IMDb|0004778|Adrien Brody}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Brody, Adrien}} [[Kategorie:Geboortes in 1973]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] izmm3doct50oovhf6yg7yamine44vp7 0 208864 2902472 2099270 2026-05-08T19:50:02Z Rooiratel 90342 Interne skakel 2902472 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Lance Henriksen | Beeld = Lance Henriksen cropped.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Lance James Henriksen | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1940|5|5}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 4 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0000448 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Lance Henriksen''' (gebore 5 Mei 1940) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''[[The Terminator]]'' (1984), ''Aliens'' (1986), ''Hard Target'' (1993), en ''AVP: Alien vs. Predator'' (2004). == Filmografie == === Rolprente === * 1972: ''It Ain't Easy'' * 1974: ''To Kill the King'' * 1976: ''Mansion of the Doomed'' * 1979: ''The Visitor'' * 1981: ''The Dark End of the Street'' * 1981: ''Piranha II: The Spawning'' * 1984: ''[[The Terminator]]'' * 1986: ''Aliens'' * 1986: ''Choke Canyon'' * 1987: ''Near Dark'' * 1988: ''Pumpkinhead'' * 1988: ''Survival Quest'' * 1988: ''The Last Samurai'' * 1989: ''Hit List'' * 1989: ''The Horror Show'' * 1991: ''The Pit and the Pendulum'' * 1991: ''Comrades in Arms'' * 1991: ''Stone Cold'' * 1992: ''Delta Heat'' * 1992: ''Jennifer 8'' * 1993: ''Hard Target'' * 1993: ''Excessive Force'' * 1993: ''Knights'' * 1993: ''Man's Best Friend'' * 1993: ''The Outfit'' * 1993: ''The Criminal Mind'' * 1994: ''Boulevard'' * 1994: ''No Escape'' * 1995: ''Spitfire'' * 1995: ''Aurora: Operation Intercept'' * 1995: ''Dead Man'' * 1995: ''Gunfighter's Moon'' * 1995: ''The Nature of the Beast'' * 1995: ''Mind Ripper'' * 1995: ''Powder'' * 1996: ''No Contest II'' * 1996: ''Profile for Murder'' * 1997: ''Dusting Cliff 7'' * 2003: ''The Invitation'' * 2003: ''Dream Warrior'' * 2004: ''AVP: Alien vs. Predator'' * 2004: ''Madhouse'' * 2004: ''Starkweather'' * 2006: ''The Garden'' * 2006: ''Sasquatch Mountain'' * 2006: ''The Da Vinci Treasure'' * 2006: ''Pirates of Treasure Island'' * 2007: ''The Chosen One'' * 2007: ''Bone Dry'' * 2008: ''Dying God'' * 2009: ''Mythic Journeys'' * 2009: ''Nightmares in Red, White and Blue: The Evolution of the American Horror Film'' * 2010: ''Godkiller: Walk Among Us'' * 2010: ''The Penitent Man'' * 2011: ''The Arcadian'' * 2011: ''Surfing with the Enemy'' * 2011: ''FedCon XX: The SciFi Experience'' * 2012: ''Astronaut: The Last Push'' * 2012: ''It's in the Blood'' * 2012: ''Sin Reaper 3D'' * 2013: ''Blood Shot'' * 2013: ''Alien Rising'' * 2013: ''Gingerclown'' * 2013: ''My Dog the Champion'' * 2013: ''The Book of Daniel'' * 2014: ''Alien Encounters: Superior Fan Power Since 1979'' * 2014: ''Paranormal Island'' * 2014: ''Garm Wars: The Last Druid'' * 2014: ''Dark Awakening'' * 2014: ''Remembering the Monster Kid : A Tribute to Stan Winston'' * 2014: ''Hollows Grove'' * 2015: ''Stung'' * 2015: ''Harbinger Down'' * 2015: ''Kids vs Monsters'' * 2015: ''Justice Served'' * 2016: ''Lake Eerie'' * 2016: ''Daylight's End'' * 2016: ''The Sector'' * 2016: ''Gehenna: Where Death Lives'' * 2016: ''The Unwilling'' * 2016: ''After the Sun Fell'' * 2017: ''Needlestick'' * 2017: ''Wraith'' * 2017: ''This Old Machine'' * 2017: ''Foolish Mortals'' * 2018: ''Being'' * 2018: ''West of Hell'' * 2018: ''Gone Are the Days'' * 2018: ''Millennium After the Millennium'' * 2018: ''A Reckoning'' * 2018: ''Exorcism at 60,000 Feet'' * 2018: ''Legionnaire's Trail'' * 2019: ''The Unhealer'' * ''Bring Me the Head of Lance Henriksen'' * ''One'' * ''Cliffs of Freedom'' * ''Strength in Union'' * ''Acre Beyond the Rye'' * ''Room 19'' === Televisiereekse === * 1989: ''Tales from the Crypt'' * 1996: ''Millennium'' * 2008: ''D.E.A.'' * 2010: ''Abnormal Entertainment Presents'' * 2012: ''TRON: Uprising'' * 2015: ''Nightmares'' * 2017: ''Cult Classics with Casper Van Dien'' === Televisierolprente === * 1985: ''Streets of Justice'' * 1991: ''Reason for Living: The Jill Ireland Story'' * 1993: ''The Making of 'Hard Target''' * 1997: ''Millennium: Fact & Fiction'' * 1998: ''The Day Lincoln Was Shot'' * 1998: ''The World's Greatest Hoaxes: Secrets Finally Revealed'' * 2000: ''Explosive Situations'' * 2000: ''High Speed Impacts'' * 2001: ''Lost Voyage'' * 2001: ''Atlantis in the Andes'' * 2002: ''Expedition: Bismarck'' * 2003: ''The Last Cowboy'' * 2004: ''Evel Knievel'' * 2006: ''Pumpkinhead: Ashes to Ashes'' * 2007: ''In the Spider's Web'' * 2008: ''Ladies of the House'' * 2011: ''Scream of the Banshee'' * 2011: ''The Dog Who Saved Halloween'' * 2017: ''The Machine'' * 2017: ''The Greatest Sci-Fi Movies in the Universe'' === Video's === * 2002: ''The Mangler 2'' * 2002: ''The Untold'' * 2002: ''Antibody'' * 2003: ''Mimic: Sentinel'' * 2003: ''Rapid Exchange'' * 2004: ''Out for Blood'' * 2004: ''Order in Chaos: Making Millennium - Season One'' * 2004: ''Turn of the Tide: Making 'Millennium' Season Two'' * 2004: ''End Game: Making 'Millennium' Season Three'' * 2004: ''AVP: Production'' * 2005: ''Hellraiser: Hellworld'' * 2006: '''Network': The World and Words of Paddy Chayefsky'' * 2006: '''Dog Day Afternoon': Casting the Controversy'' * 2006: '''Dog Day Afternoon': Recreating the Facts'' * 2006: ''Superman: Brainiac Attacks'' * 2006: ''The Da Vinci Treasure: Behind the Scenes'' * 2008: ''Alone in the Dark II'' * 2008: ''Black Ops'' * 2008: ''Pistol Whipped'' * 2008: ''Prairie Fever'' * 2008: ''Pumpkinhead Unearthed'' * 2009: ''Screamers: The Hunting'' * 2016: ''Criminal Minds - Season 11: The Dirty Eleven'' * 2016: ''Criminal Minds - Season 11: To Derek, with Love'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0000448|Lance Henriksen}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Henriksen, Lance}} [[Kategorie:Geboortes in 1940]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] aatioba0bknoggbxlat1ai9xycgg8xa 0 212892 2902566 2780227 2026-05-09T04:52:24Z PaulLim11 201647 Image 2902566 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Omar Benson Miller | Beeld = Omar Benson Miller at 53rd Saturn Awards 2026-01.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1978|10|7}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, vervaardiger, en regisseur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0589077 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Omar Benson Miller''' (gebore 7 Oktober 1978) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, vervaardiger, en regisseur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''8 Mile'' (2002), ''Shall We Dance'' (2004), en ''Miracle at St. Anna'' (2008), en in die televisiereeks ''Ballers'' (2015). == Filmografie == === Rolprente === * 2002: ''8 Mile'' * 2004: ''Shall We Dance'' * 2005: ''Get Rich or Die Tryin''' * 2007: ''Gordon Glass'' * 2008: ''Miracle at St. Anna'' === Televisiereekse === * 2005: ''Sex, Love & Secrets'' * 2008: ''Eleventh Hour'' * 2014: ''Weekend Fix'' * 2015: ''Ballers'' * 2018: ''Rise of the Teenage Mutant Ninja Turtles'' === Televisierolprente === * 2006: ''So Here's What Happened'' === Video's === * 2012: ''CSI: Miami - Season 10: A Perfect Ten'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0589077|Omar Benson Miller}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Miller, Omar Benson}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] b0ge8fru8wry1lcqshhvbuwnsuy4qcw 0 213586 2902465 2768963 2026-05-08T19:45:53Z Rooiratel 90342 Interne skakel 2902465 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Robert Patrick | Beeld = Robert Patrick 2016.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Robert Hammond Patrick Jr. | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1958|11|5|df=yes}} | Geboorteplek = Marietta, [[Georgië]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = {{vlagikoon|VSA}} [[Verenigde State|Amerikaner]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = [[Akteur]] en vervaardiger | Aktiewe jare = 1983–tans | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0001598 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Robert Patrick''' (gebore [[5 November]] [[1958]]) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] [[akteur]] en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''[[Terminator 2]]'' (1991), ''Wayne's World'' (1992), ''The Faculty'' (1998), en ''Charlie's Angels: Full Throttle'' (2003). == Filmografie == === Rolprente === * 1986: ''Future Hunters'' * 1987: ''Equalizer 2000'' * 1987: ''Eye of the Eagle'' * 1987: ''Behind Enemy Lines'' * 1991: ''[[Terminator 2]]'' * 1992: ''Wayne's World'' * 1993: ''Fire in the Sky'' * 1993: ''The Cool Surface'' * 1994: ''Body Shot'' * 1994: ''Double Dragon'' * 1994: ''Hong Kong 97'' * 1994: ''Zero Tolerance'' * 1995: ''Decoy'' * 1995: ''Last Gasp'' * 1997: ''Asylum'' * 1997: ''The Only Thrill'' * 1997: ''Ravager'' * 1998: ''The Faculty'' * 1998: ''Renegade Force'' * 1999: ''The Vivero Letter'' * 1999: ''A Texas Funeral'' * 1999: ''Shogun Cop'' * 2000: ''Mexico City'' * 2002: ''Angels Don't Sleep Here'' * 2003: ''Charlie's Angels: Full Throttle'' * 2004: ''Ladder 49'' * 2005: ''Walk the Line'' * 2006: ''The Marine'' * 2007: ''Bridge to Terabithia'' * 2008: ''Lonely Street'' * 2009: ''The Black Waters of Echo's Pond'' * 2009: ''Alien Trespass'' * 2010: ''Caged Animal'' * 2011: ''Good Day for It'' * 2012: ''Safe House'' * 2012: ''Jayne Mansfield's Car'' * 2013: ''Mr. Sophistication'' * 2014: ''Kill the Messenger'' * 2014: ''Holbrook/Twain: An American Odyssey'' * 2014: ''Endless Love'' * 2014: ''Ask Me Anything'' * 2014: ''Tell'' * 2014: ''The Road Within'' * 2017: ''Last Rampage: The Escape of Gary Tison'' * 2018: ''Back Roads'' * 2019: ''The Rising Hawk'' * ''Will Gardner'' * ''Angels in Disguise'' * ''Hot Bath an' a Stiff Drink 2'' * ''Tone-Deaf'' === Televisiereekse === * 1993: ''The X-Files'' * 1996: ''The Real Adventures of Jonny Quest'' * 1996: ''American Thunder'' * 2006: ''The Unit'' * 2006: ''Disorderly Conduct'' * 2014: ''Appalachian Outlaws'' * 2014: ''Scorpion'' * 2014: ''On Set from Dusk Till Dawn'' * 2015: ''IMDb Originals'' * 2016: ''The Undead Series'' * 2017: ''Lore'' * 2018: ''GunnyTime: Celebrity Edition'' === Televisierolprente === * 1995: ''Body Language'' * 1996: ''Within the Rock'' * 1998: ''Rag and Bone'' * 1998: ''Perfect Assassins'' * 2000: ''Cold Shoulder'' * 2002: ''Pavement'' * 2004: ''Bad Apple'' * 2006: ''Hollywood's Master Storytellers: Live with Robert Patrick and James Keach'' * 2010: ''Edgar Floats'' * 2015: ''Toyota Pro/Celebrity Race'' * 2016: ''Cassius and Clay'' === Video's === * 1991: ''Guns N' Roses: You Could Be Mine'' * 1993: ''T2: More Than Meets the Eye'' * 1994: ''Meat Loaf: Objects in the Rear View Mirror May Appear Closer Than They Are'' * 1998: ''Tactical Assault'' * 1999: ''Dusk Till Dawn 2: Texas Blood Money'' * 2001: ''Backflash'' * 2004: ''Cop Land: The Making of an Urban Western'' * 2005: ''Threads of Mythology, Part 4'' * 2006: ''Becoming Cash/Becoming Carter'' * 2006: ''Declassified: The Making of 'The Marine''' * 2009: ''Independent Vision: Lonely Street'' * 2009: ''The Making of the King'' * 2011: ''S.W.A.T.: Firefight'' * 2014: ''Behind Lovelace'' * 2015: ''Filming in Georgia'' * 2017: ''Terminator 2: Reprogramming The Terminator'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0001598|Robert Patrick}} * {{Twitter|robertpatrickT2|Robert Patrick}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Patrick, Robert}} [[Kategorie:Geboortes in 1958]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] pu8o4pulg0q9u2t3ep1923si5aivguq 0 241525 2902470 2779345 2026-05-08T19:49:13Z Rooiratel 90342 Interne skakel 2902470 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Paul Winfield | Beeld = Paul Winfield Mark Slade High Chaparral 1969.JPG | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Paul Edward Winfield | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1939|5|22}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1939|5|22|2004|3|7}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1965–2004 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0934902 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Paul Winfield''' (22 Mei 1939 – 7 Maart 2004) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente ''Star Trek II: The Wrath of Khan'' (1982), ''[[The Terminator]]'' (1984), ''Cliffhanger'' (1993), en ''Mars Attacks!'' (1996). == Filmografie == === Rolprente === * 1970: ''R.P.M.'' * 1972: ''Sounder'' * 1972: ''Trouble Man'' * 1973: ''Gordon's War'' * 1974: ''Conrack'' * 1974: ''Huckleberry Finn'' * 1975: ''Hustle'' * 1976: ''High Velocity'' * 1977: ''Damnation Alley'' * 1978: ''A Hero Ain't Nothin' But a Sandwich'' * 1982: ''Star Trek II: The Wrath of Khan'' * 1983: ''On the Run'' * 1984: ''[[The Terminator]]'' * 1984: ''Go Tell It on the Mountain'' * 1986: ''Blue City'' * 1988: ''The Serpent and the Rainbow'' * 1993: ''Cliffhanger'' * 1993: ''At the River I Stand'' * 1995: ''In the Kingdom of the Blind, the Man with One Eye Is King'' * 1996: ''Mars Attacks!'' * 1996: ''Original Gangstas'' * 1997: ''Strategic Command'' * 1999: ''Catfish in Black Bean Sauce'' * 2000: ''Knockout'' === Televisiereekse === * 1975: ''Livin''' * 1981: ''The Sophisticated Gents'' * 1987: ''The Charmings'' * 1994: ''Touched by an Angel'' * 1997: ''Built to Last'' * 1998: ''City Confidential'' === Televisierolprente === * 1974: ''It's Good to Be Alive'' * 1977: ''Green Eyes'' * 1980: ''Angel City'' * 1982: ''Dreams Don't Die'' * 1982: ''Sister, Sister'' * 1990: ''83 Hours 'Til Dawn'' * 1991: ''The Wish That Changed Christmas'' * 1991: ''The Streets'' * 1995: ''Tyson'' * 1995: ''White Dwarf'' * 1999: ''Strange Justice'' === Video's === * 1980: ''Only the Ball was White'' * 1999: ''March to Freedom'' * 2003: ''Kids' Ten Commandments: A Life and Seth Situation'' * 2003: ''Kids' Ten Commandments: The Not So Golden Calf'' * 2003: ''Kids' Ten Commandments: The Rest Is Yet to Come'' * 2003: ''Kids' Ten Commandments: Toying with the Truth'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0934902|Paul Winfield}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Winfield, Paul}} [[Kategorie:Geboortes in 1939]] [[Kategorie:Sterftes in 2004]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] r26k633kjfqb9j4ld8trkrhcghs7whz 2902471 2902470 2026-05-08T19:49:35Z Rooiratel 90342 Beter beeld 2902471 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Paul Winfield | Beeld = Paul Winfield.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Paul Edward Winfield | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1939|5|22}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1939|5|22|2004|3|7}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1965–2004 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0934902 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Paul Winfield''' (22 Mei 1939 – 7 Maart 2004) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente ''Star Trek II: The Wrath of Khan'' (1982), ''[[The Terminator]]'' (1984), ''Cliffhanger'' (1993), en ''Mars Attacks!'' (1996). == Filmografie == === Rolprente === * 1970: ''R.P.M.'' * 1972: ''Sounder'' * 1972: ''Trouble Man'' * 1973: ''Gordon's War'' * 1974: ''Conrack'' * 1974: ''Huckleberry Finn'' * 1975: ''Hustle'' * 1976: ''High Velocity'' * 1977: ''Damnation Alley'' * 1978: ''A Hero Ain't Nothin' But a Sandwich'' * 1982: ''Star Trek II: The Wrath of Khan'' * 1983: ''On the Run'' * 1984: ''[[The Terminator]]'' * 1984: ''Go Tell It on the Mountain'' * 1986: ''Blue City'' * 1988: ''The Serpent and the Rainbow'' * 1993: ''Cliffhanger'' * 1993: ''At the River I Stand'' * 1995: ''In the Kingdom of the Blind, the Man with One Eye Is King'' * 1996: ''Mars Attacks!'' * 1996: ''Original Gangstas'' * 1997: ''Strategic Command'' * 1999: ''Catfish in Black Bean Sauce'' * 2000: ''Knockout'' === Televisiereekse === * 1975: ''Livin''' * 1981: ''The Sophisticated Gents'' * 1987: ''The Charmings'' * 1994: ''Touched by an Angel'' * 1997: ''Built to Last'' * 1998: ''City Confidential'' === Televisierolprente === * 1974: ''It's Good to Be Alive'' * 1977: ''Green Eyes'' * 1980: ''Angel City'' * 1982: ''Dreams Don't Die'' * 1982: ''Sister, Sister'' * 1990: ''83 Hours 'Til Dawn'' * 1991: ''The Wish That Changed Christmas'' * 1991: ''The Streets'' * 1995: ''Tyson'' * 1995: ''White Dwarf'' * 1999: ''Strange Justice'' === Video's === * 1980: ''Only the Ball was White'' * 1999: ''March to Freedom'' * 2003: ''Kids' Ten Commandments: A Life and Seth Situation'' * 2003: ''Kids' Ten Commandments: The Not So Golden Calf'' * 2003: ''Kids' Ten Commandments: The Rest Is Yet to Come'' * 2003: ''Kids' Ten Commandments: Toying with the Truth'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0934902|Paul Winfield}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Winfield, Paul}} [[Kategorie:Geboortes in 1939]] [[Kategorie:Sterftes in 2004]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] de1r67d4dscj03tlfb2hr5tatcayfng 0 251878 2902441 2766246 2026-05-08T19:09:45Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902441 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #FFFFC0 | name= 10 Hugiëia | symbol= [[File:Hygiea symbol (bold).svg|24px|⯚]] ([[file:Hygiea symbol (original, bold).svg|24px]]) | image= [[Beeld:SPHERE image of Hygiea.jpg|265px]] | caption = ’n VLT-SPHERE-foto van Hygiea. |discovery = yes | discovery_ref = &thinsp;<ref name="jpldata" /> | discoverer = A. de Gasparis | discovered = 12 April 1849 | mpc_name = (10) Hugiëia | alt_names = A900 GA | named_after = [[Hugiëia (mitologie)|Hugiëia]] (mitologie)<ref name="springer" /> | mp_category = [[Asteroïdegordel|Hoofgordel]] | orbit_ref = &thinsp;<ref name="jpldata" /> | epoch = 27 Junie 2015 | uncertainty = 0 | observation_arc = 163,54 jaar | aphelion = 3,5024 [[AE]] | perihelion = 2,7817 AE | semimajor = 3,1421 AE | eccentricity = 0,1146 | period = 5,57 jaar | mean_anomaly = 264,46° | inclination = 3,8377° | asc_node = 283,41° | arg_peri = 312,10° | surface_area = | avg_speed = 16,76 km/s | p_orbit_ref = &thinsp;<ref name=Hygiea-POE>{{cite web |title=AstDyS-2 Hygiea Synthetic Proper Orbital Elements |publisher=Department of Mathematics, University of Pisa, Italië |url=http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.6&n=10 |accessdate=2011-10-01}}</ref> | p_semimajor = 3,1417827 | p_eccentricity = 0,1356 | p_inclination = 5,1039° | p_mean_motion = 64,621 | perihelion_rate = 128,543 | node_rate = −96,902 | dimensions=450&nbsp;×&nbsp;430&nbsp;× 424&nbsp;km | mass={{val|1.94|0.19|u=g/cm3}}<ref name=Vernazza2019b/> | density=2,08 ± 0,10 g/cm³ | escape_velocity=0,21 km/s | rotation=1,15 d<ref name=jpldata/> | spectral_type=C-tipe<ref name=jpldata/> | magnitude=9<ref name=AstDys-Hygiea>{{cite web |title=AstDys (10) Hygiea Ephemerides |publisher=Department of Mathematics, University of Pisa, Italië |url=http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.1&n=10&oc=500&y0=2095&m0=6&d0=27&h0=00&mi0=00&y1=2095&m1=6&d1=28&h1=00&mi1=00&ti=1.0&tiu=days |accessdate=2010-06-26}}</ref> tot 11,97 | abs_magnitude=5,43<ref name=jpldata/> | angular_size = 0,321″ tot 0,133″ | single_temperature=≈164 [[kelvin|K]]<br>maks. 247 K <br>(-26 °C) <ref name="Lim2005">{{cite journal| author=L.F. Lim | title=Thermal infrared (8–13 µm) spectra of 29 asteroids: the Cornell Mid-Infrared Asteroid Spectroscopy (MIDAS) Survey| journal= Icarus|volume= 173| issue=2|page= 385|date=2005| doi=10.1016/j.icarus.2004.08.005| last2=McConnochie| first2=T| last3=Belliii| first3=J| last4=Hayward| first4=T| bibcode=2005Icar..173..385L}}</ref> }} '''Hugiëia''' ([[kleinplaneet]]naam: '''10 Hugiëia''') is ’n groot [[asteroïde]] in die [[asteroïdegordel]]. Met ’n deursnee van 434&nbsp;km en ’n massa wat geraam word op 2,9% van die totale massa van die gordel,<ref>"Mass of 10 Hygiea" 0.445 / [http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/EPM2004.pdf "Mass of Mbelt"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081031065523/http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/EPM2004.pdf |date=2008-10-31 }} 15 = 0.0296</ref> is dit die vierde grootste asteroïde in die [[Sonnestelsel]] wat [[volume]] én [[massa]] betref. In sommige [[Spektraallyn|spektrale klassifikasies]] is dit die grootste van die donker [[Asteroïde#C-tipe|C-tipe asteroïdes]] met ’n [[koolstof]]ryke oppervlak; in ander is dit die tweede grootste, naas [[Ceres (dwergplaneet)|1 Ceres]]. Hugiëia is die hooflid van die Hugiëia-familie en bevat meer as 90% van die massa van die familie. Volgens data van die [[Baie Groot Teleskoop]] se SPHERE-kamera in 2017 en 2018 wat laat in 2019 aangekondig is, het Hugiëia ’n byna ronde vorm, wat daarop dui dat dit in [[hidrostatiese ewewig]] is en dus ’n kandidaat vir ’n [[dwergplaneet]] is.<ref name=Vernazza2019/><ref name=Strickland2019/> ==Waarneming== [[Beeld:10 Hygiea 2MASS.jpg|thumb|links|200px|’n Foto van 10&nbsp;Hugiëia deur die [[2MASS]]-opname.]] Ondanks sy grootte lyk Hugiëia baie dof van die [[Aarde]] af. Dit is weens sy donker oppervlak en sy posisie in die buitenste hoofgordel. Om dié rede is kleiner asteroïdes eers ontdek voordat Hugiëia op 12 April 1849 deur Annibale de Gasparis ontdek is. Met die meeste [[Opposisie (astronomie)|opposisies]] het Hugiëia ’n [[skynbare magnitude]] van vier [[Grootteorde|ordes]] dowwer as dié van [[4 Vesta|Vesta]] en om dit te kan sien, is minstens ’n 100&nbsp;mm-[[teleskoop]] nodig. ==Ontdekking en naam== Op 12 April 1849 het die sterrekundige Annibale de Gasparis (toe 29) Hugiëia in [[Napels]], [[Italië]], ontdek.<ref name=Leuschner1922/> Dit was die eerste van sy nege ontdekkings van asteroïdes. Die direkteur van die Napels-sterrewag, Ernesto Capocci, het dit sy naam gegee. Hy het dit ''Igea Borbonica'' ("[[Huis van Bourbon|Bourbon]]-Hygieia") genoem ter ere van die regerende familie van die Koninkryk van die Twee Sisiliës, waar Napels geleë was.<ref name=Hind1852/> In 1852 het die Engelse sterrekundige John Russell Hind geskryf die asteroïde is algemeen bekend as "Hygiea", en die onnodige "Borbonica" is laat vaar<ref name=Hind1852/> (sowel as die finale "ia" ten gunste van net "a"). Die naam kom van Hugiëia, die [[Griekse mitologie|Griekse godin]] van gesondheid en dogter van [[Asklepios]].<ref name=Barucci/> Die naam is in die 19de&nbsp;eeu soms verkeerdelik "Hygeia" gespel.<ref name=Hartnup1850/> ==Fisieke eienskappe== [[Beeld:The Four Largest Asteroids.jpg|thumb|links|280px|Die relatiewe groottes van die grootste vier asteroïdes. Hugiëia is heel regs.]] [[Beeld:Hygiea imaging SPHERE.png|thumb|links|280px|VLT-SPHERE-foto's van 10 Hugiëia wat in Junie/Julie 2017 geneem is, toe die asteroïde se suidelike halfrond na die Aarde gewys het. ’n Helder gebied en verskeie kraters kan onderskei word.]] [[Beeld:Iau dozen.jpg|thumb|268px|Die IAU het Hugiëia in 2006 as ’n moontlike dwergplaneet gelys.<ref name="IAU-draft2006"/>]] Spektrale bewyse dui daarop dat Hugiëia se oppervlak waarskynlik uit primitiewe [[koolstof]]materiale bestaan soortgelyk aan dié wat in koolstofryke [[chondriet]][[meteoriet]]e aangetref word. [[Water]]ige produkte is op die oppervlak waargeneem wat ’n aanduiding kan wees van die teenwoordigheid van [[Ys|waterys]] in die verlede wat genoeg verhit is om te kon smelt.<ref name=Barucci/> Die primitiewe hedendaagse oppervlaksamestelling dui aan Hugiëia het nie tydens die vroeë tydperk van die Sonnestelsel se vorming gesmelt nie,<ref name=Barucci/> in teenstelling met ander groot [[Planetesimaal|planetesimale]] soos [[4 Vesta]]. Volgens waarnemings in 2019 het Hugiëia moontlik teen iets anders gebots wat dit laat smelt en tot sy huidige ronde vorm gelei het.<ref name=Vernazza2019/> Op foto's wat in 2017 deur die [[Baie Groot Teleskoop]] geneem is, is ’n helder streek op die oppervlak sigbaar, sowel as minstens twee donker [[krater]]s, wat voorlopig Serpens en Calix genoem word; dit is die [[Latyn]]se woorde vir onderskeidelik "slang" en "beker".<ref name=Vernazza2019b/> Serpens het ’n deursnee van omstrent 180&nbsp;km en Calix een van 90&nbsp;km.<ref name=Vernazza2019b/><ref name=Vernazza2019/> Hugiëia is die grootste van die C-tipe asteroïdes wat die buitenste asteroïdegordel oorheers, anderkant die [[Kirkwoodgaping]] by 2,82&nbsp;[[AE]].<ref name="ESA C-type"/> Dit het ’n gemiddelde deursnee van 434 ± 14&nbsp;km.<ref name=Vernazza2019/> Terwyl vroeë studies (Ragazzoni et al., 2000) gedui het op ’n merkbare afgeplatte vorm (veel meer as dié van die ander drie asteroïdes wat die "groot vier" uitmaak – [[2 Pallas]], 4 Vesta en die [[dwergplaneet]] [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]]),<ref name="Ragazzoni2000"/><ref name=Barucci/> het onlangse resultate gewys Hugiëia is ronder.<ref name=Vernazza2019/> Buiten dat dit die kleinste van die "groot vier" is, het Hugiëia nes Ceres ’n relatief lae digtheid wat eerder vergelykbaar is met die ysagtige [[Natuurlike satelliet|satelliete]] van [[Jupiter]] of [[Saturnus]] as met die rotsplanete of klipagtige asteroïdes.<ref name="McCord2011"/> Al is Hugiëia die grootste liggaam in sy streek, lyk hy dof van die [[Aarde]] af weens sy donker oppervlak en ver afstand van die [[Son]] af. Dit is die derde dofste van die eerste 23 asteroïdes wat ontdek is (net [[13 Egeria]] en [[17 Thetis]] is dowwer).<ref name=brightestasteroids/> Met die meeste opposisies het Hugiëia ’n magnitude van sowat 10,2,<ref name=brightestasteroids/> wat sowat vier ordes dowwer as Vesta is. Met ’n [[perihelium]]-opposisie kan dit egter tot 9,1 magnitude wees.<ref name="inthesky"/> Altesaam 17 [[Ster|stellêre]] [[okkultasie]]s deur Hugiëia is al deur grondgebaseerde teleskope waargeneem,<ref name=Watanabe/><ref name=Hilton2008/> insluitende twee (in 2002 en 2014) wat deur ’n groot aantal waarnemers gesien is. Die waarnemings is gebruik om Hugiëia se grootte, vorm en [[rotasie-as]] te probeer bepaal.<ref name=Hanus2017/> Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] het ook die asteroïde waargeneem en die teenwoordigheid uitgesluit van enige voorwerpe van groter as 16&nbsp;km breed wat daarom wentel.<ref name="Storrs1999"/> == Verwysings == {{Verwysings|30em|verwysings= <ref name="jpldata">{{cite web |type=2012-12-09 last obs. |title=JPL Small-Body Database Browser: 10 Hygiea |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2000010 |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=1 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510021322/https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2000010 |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="springer">{{cite book |title=Dictionary of Minor Planet Names – (10) Hygiea |last=Schmadel |first=Lutz D. |publisher=Springer Berlin Heidelberg |page=16 |date=2007 |isbn=978-3-540-29925-7 |doi=10.1007/978-3-540-29925-7_11 |chapter = (10) Hygiea}}</ref> <ref name=Vernazza2019>{{cite journal |title=A basin-free spherical shape as an outcome of a giant impact on asteroid Hygiea |url=https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso1918/eso1918a.pdf |last1=Vernazza |first1=P. |last2=Jorda |first2=L. |last3=Ševeček |first3=P. |last4=Brož |first4=M. |last5=Viikinkoski |first5=M. |last6=Hanuš |first6=J. |journal=Nature Astronomy |volume=273 |doi=10.1038/s41550-019-0915-8 |date=2019-10-28 |accessdate=2019-10-28}}</ref> <ref name=Strickland2019>{{cite web |url=https://www.cnn.com/2019/10/28/world/hygiea-smallest-dwarf-planet-intl-scli-trnd-scn/index.html?utm_content=2019-10-28T16%3A30%3A06 |title=It's an asteroid! No, it's the new smallest dwarf planet in our solar system |last=Strickland |first=Ashley |date=28 Oktober 2019 |website=CNN |access-date=28 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130004723/https://www.cnn.com/2019/10/28/world/hygiea-smallest-dwarf-planet-intl-scli-trnd-scn/index.html?utm_content=2019-10-28T16%3A30%3A06 |archive-date=30 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name=Leuschner1922>{{cite journal |title=Comparison of Theory with Observation for the Minor planets 10 Hygiea and 175 Andromache with Respect to Perturbations by Jupiter |author= A. O. Leuschner |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=8 |issue=7 |date=1922-07-15 |pages=170–173 |doi=10.1073/pnas.8.7.170 |pmid=16586868 |pmc=1085085 |bibcode = 1922PNAS....8..170L}}</ref> <ref name=Hind1852>{{cite book |author=John Russell Hind |title=The Solar System: Descriptive Treatise Upon the Sun, Moon, and Planets, Including an Account of All the Recent Discoveries |page=126 |year=1852 |publisher=G. P. Putnam |bibcode=1852ssdt.book.....H }}</ref> <ref name=Barucci>{{cite journal |title=10 Hygiea: ISO Infrared Observations |author=Barucci, M. |journal=Icarus |year=2002 |volume=156 |issue=1 |page=202 |doi=10.1006/icar.2001.6775 |bibcode=2002Icar..156..202B}}</ref> <ref name=Hartnup1850>{{cite journal |title=Observations of Hygeia |author=Hartnup, J. |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume= 10 |issue=8 |page=162 |year=1850 |doi=10.1093/mnras/10.8.162b |bibcode=1850MNRAS..10..162H}}</ref> <ref name=Vernazza2019b>{{cite journal |display-authors=etal |last1=Vernazza |first1=P. |last2=Jorda |first2=L. |last3=Ševeček |first3=P. |last4=Brož |first4=M. |last5=Viikinkoski |first5=M. |last6=Hanuš |first6=J. |journal=Nature Astronomy |doi=10.1038/s41550-019-0915-8 |date=2019-10-28 |url=https://static-content.springer.com/esm/art%3A10.1038%2Fs41550-019-0915-8/MediaObjects/41550_2019_915_MOESM1_ESM.pdf |title=A basin-free spherical shape as an outcome of a giant impact on asteroid Hygiea, Supplementary Information |access-date=2019-10-30}}</ref> <ref name="IAU-draft2006">{{Citation |title=The Path to Defining Planets |last=Gingerich |first=O. |work=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics and IAU EC Planet Definition Committee chair |page=4 |date=2006-08-16 |url=https://www.iau.org/static/publications/ga_newspapers/20060812.pdf |accessdate=2007-03-13 |archivedate=2020-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201025201123/https://www.iau.org/static/publications/ga_newspapers/20060812.pdf }}</ref> <ref name=brightestasteroids>{{cite journal |title=The Brightest Asteroids |journal=The Jordanian Astronomical Society |last=Odeh |first=M. |url=http://jas.org.jo/ast.html |accessdate=2008-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511115437/http://www.jas.org.jo/ast.html |archivedate=2008-05-11}}</ref> <ref name=Hilton2008>{{cite web |url=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3008.pdf |title=Asteroid Masses and Densities |last=Hilton |first=J. L. |work=U.S. Naval Observatory |publisher=Lunar and Planetar Institute |accessdate=2008-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080819191809/http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3008.pdf |archivedate=2008-08-19}}</ref> <ref name=Hanus2017>{{cite journal |url=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2017/05/aa29956-16.pdf |title=Volumes and bulk densities of forty asteroids from ADAM shape modeling |last1=Hanuš |first1=J. |last2=Viikinkoski |first2=M. |last3=Marchis |first3=F. |last4=Ďurech |first4=J. |last5=Kaasalainen |first5=M. |last6=Delbo’ |first6=M. |last7=Herald |first7=D. |last8=Frappa |first8=E. |last9=Hayamizu |first9=T. |last10=Kerr |first10=S. |last11=Preston |first11=S. |last12=Timerson |first12=B. |last13=Dunham |first13=D. |last14=Talbot |first14=J. |display-authors=etal |date=2017-05-15 |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=601 |page=A114 |doi=10.1051/0004-6361/201629956 |arxiv=1702.01996 |bibcode=2017A&A...601A.114H |access-date=2019-07-28}}</ref> <ref name="Storrs1999">{{cite journal |display-authors=etal |last1=Storrs |first1=A. D. |last2=Wells |first2=E. N. |last3=Zellner |first3=B. H. |last4=Stern |first4=A. |last5=Durda |first5=D. D. |title=Imaging Observations of Asteroids with HST |url=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1999BAAS...31Q1089S/0001089.000.html |journal=Bulletin of the American Astronomical Society |volume=31 |page=1089 |date=1999 |bibcode=1999DPS....31.1103S |access-date= 1 November 2019 |archive-date=31 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031040332/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1999BAAS...31Q1089S/0001089.000.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="McCord2011">{{cite journal |title=Ceres: Its Origin, Evolution and Structure and Dawn’s Potential Contribution |last1=McCord |first1=T. B. |last2=Castillo-Rogez |first2=J. |last3=Rivkin |first3=A. |journal=The Dawn Mission to Minor Planets 4 Vesta and 1 Ceres |editor1=Russell, C. |editor2=Raymond, C. |page=63-76 |year=2011 |doi=10.1007/s11214-010-9729-9 |isbn=978-1-4614-4902-7 |publisher=Springer |url=https://books.google.de/books?hl=en&lr=&id=Tb3EpTJ8ZpgC&oi=fnd&pg=PA63#v=onepage&q&f=false}}</ref> <ref name="Ragazzoni2000">{{cite journal |title=Speckle interferometry measurements of the asteroids 10-Hygiea and 15-Eunomia |url=https://www.researchgate.net/profile/Roberto_Ragazzoni3/publication/237440920_Speckle_interferometry_measurements_of_the_asteroids_10Hygiea_and_15Eunomia/links/550c25930cf206379939e00c/Speckle-interferometry-measurements-of-the-asteroids-10Hygiea-and-15Eunomia.pdf |display-authors=etal |last1=Ragazzoni |first1=R. |last2=Baruffolo |first2=A. |last3=Marchetti |first3=E. |last4=Ghedina |first4=A. |last5=Farinato |first5=J. |last6=Niero |first6=T. |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=354 |page=315-320 |year=2000 |bibcode=2000A&A...354..315R}}</ref> <ref name="ESA C-type">{{cite web |title=Asteroids: Structure and composition of asteroids |url=http://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Asteroids_Structure_and_composition_of_asteroids |publisher=European Space Agency |access-date=30 Oktober 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331022244/http://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Asteroids_Structure_and_composition_of_asteroids |archive-date=31 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="inthesky">{{cite web |title=Asteroid 10 Hygiea at opposition |url=https://in-the-sky.org/news.php?id=20170629_14_100 |last=Ford |first=D. |website=in-the-sky.org |date=2017-06-29 |accessdate=2019-03-14}}</ref> <ref name=Watanabe>{{Citation |title=The Index of Asteroidal Occultation Results, Worldwide ver.2 |last=Watanabe |first=H. |url=http://hal-astro-lab.com/data/occult-e/occult-e.html |date=2018-09-09 |access-date=2019-10-29}}</ref> }} ==Eksterne skakels== *{{CommonsKategorie-inlyn|10 Hygiea}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:10 Hygiea|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hugiëia}} [[Kategorie:Asteroïede]] 6grym36wffqr0sj6k13h4kpexufzcep 0 256513 2902360 2902359 2026-05-08T12:05:20Z Aliwal2012 39067 2902360 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Grumman A-6 Intruder |subsjabloon= |beeld=Lêer:Grumman KA-6D Intruder of VA-34 in flight, in 1988.jpg |byskrif=<center>KA-6D Intruder van ''Attack Squadron 34 (VA-34 "Blue Blasters")''</center> |tipe=Vegvliegtuig |vervaardiger=Grumman |ontwerper= |eerste vlug= 19 April 1960 |bekendstelling= 1963 |vrygestel= |onttrek= 1993 (Marinierskorps)<br/>1997 (Vloot) |status= |hoofgebruiker= [[Amerikaanse Vloot]] |meer gebruikers= [[Amerikaanse Marinierskorps]] |vorige gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou= 693 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Grumman A-6 Intruder''' is 'n Amerikaanse aanvalsvliegtuig wat deur die [[Amerikaanse Vloot]] en [[Amerikaanse Marinierskorps]] gebruik was. Die ''Intruder'' is 'n tweesitplek, alleweertoestand subsoniese aanvalsvliegtuig wat op [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] gebaseer is. Die ontwerp was gedoen na aanleiding van 'n 1957 kompetisie van die [[Amerikaanse Vloot]] wat 'n taktiese aanvalsvliegtug wat op lae hoogtes kan werk met 'n lang reikafstand versoek het. Die eindresultaat was 'n [[vliegtuig]] wat nie oor die beste vliegvermoëns beskik het nie, maar wat uitstekend was in die aanvalsrol. Die A-6 prototipe het sy nooiensvlug op 19 April 1960 voltooi en daarna was 482 produksie-eenhede aan die Vloot afgelewer vanaf vroeg 1963. So begin 'n loopbaan van 34 jaar vir die vliegtuig; nagvlugte oor die oerwoude van [[Viëtnam]] tot missies tydens Operasie Desert Storm tydens die [[Golfoorlog]] oor goed bewapende vyandelike vestings oor [[Iran]] waartydens die ''Intruder'' 'n goeie reputasie opgebou het. Sy vermoë om in alle weertoestande, dag of nag sendings uit te voer, vermoë om laag te vlieg, groot togafstand, groot bomvrag en betroubaarheid het van die vliegtuig 'n staatmaker gemaak. Dit het deelgeneem aan elke konflik waarin die [[Verenigde State]] betrokke was sedert die [[Viëtnamoorlog]] tot in die laat 1990's. Die ''Intruder'' is nie toegerus met enige [[Masjiengeweer|masjiengewere]] nie en beskik nie oor 'n interne bomrak nie, maar dit kon konvensionele- of [[kernwapen]]s, [[brandstoftenk]]s of vuurpyle en [[missiele]] onder die vlerke dra. == Model A-6E == Hierdie model was 'n opgradering van die A-6 en het bewys dat dit een van die beste alleweerstoestand en akkuraatste bomwerpers was. Tydens die [[Libië]] konflik het A-6E ''Intruders'' die Libiese lugverdediging stelsel binnegedring deur laag in die nag te vlieg, meer as 100 geleide missiele te vermy en die teikens te tref met laser geleide missiele. == Model EA-6B == Model EA-6B is bekend as die ''Prowler'' en is ontwikkel van model EA-6A. Dit was in werklikheid 'n ''Intruder'' se raam wat volgepak is met elektroniese teenmaatreëls en intelligensie-versameltoerusting. Hulle is ontwikkel om saam met die ''Intruders'' te vlieg in Viëtnam. Maar die ''Prowler'' is 'n vliegtuig in sy eie reg wat 'n sambreel van beskerming verleen aan die aanvalsvliegtuie deur die vyande se beskermingsmaatreëls buite aksie stel of te onderdruk. == Tegniese besonderhede == {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Grumman A-6E Intruder: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motore | 2 |- | Tipe motor | [[Straalmotor]] |- | Vervaardiger | Pratt & Whitney J52-P-8B turbostraal |- | Kraglewering per motor | 4&nbsp;222 kg stukrag |- | Vlerkspan | 16,15 m |- | Lengte | 16,69 m |- | Hoogte | 4,93 m |- | Vlerkoppervlakte | 49,13 m² |- | Maks. opstygmassa | 26&nbsp;604 kg |- | Maks. snelheid | 1&nbsp;035 km/h |- | Operasionele hoogte | 12&nbsp;932 m |- | Togafstand | 1&nbsp;627 km |- | Klimvermoë | 2&nbsp;621 m per minuut |- | Bewapening | Tot 8&nbsp;172 kg bomme of<br/>missiele onder die vlerke |- |} == Sien ook == * [[Lys van vegvliegtuie]] == Bron == * Crosby, Francis: ''THE WORLD ENCYCLOPEDIA OF FIGHTERS & BOMBERS''. 2015. {{ISBN|978-1-84476-917-9}} [[Kategorie:Vegvliegtuie]] i5x2l3uu2r2osnjoitkdwzo14ltfupz 2902374 2902360 2026-05-08T13:07:45Z Aliwal2012 39067 2902374 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Grumman A-6 Intruder |subsjabloon= |beeld=Lêer:Grumman KA-6D Intruder of VA-34 in flight, in 1988.jpg |byskrif=<center>KA-6D Intruder van ''Attack Squadron 34 (VA-34 "Blue Blasters")''</center> |tipe=Vegvliegtuig |vervaardiger=Grumman |ontwerper= |eerste vlug= 19 April 1960 |bekendstelling= 1963 |vrygestel= |onttrek= 1993 (Marinierskorps)<br/>1997 (Vloot) |status= |hoofgebruiker= [[Amerikaanse Vloot]] |meer gebruikers= [[Amerikaanse Marinierskorps]] |vorige gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou= 693 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Grumman A-6 Intruder''' is 'n Amerikaanse aanvalsvliegtuig wat deur die [[Amerikaanse Vloot]] en [[Amerikaanse Marinierskorps]] gebruik was. Die ''Intruder'' is 'n tweesitplek, alleweertoestand subsoniese aanvalsvliegtuig wat op [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] gebaseer is. Die ontwerp was gedoen na aanleiding van 'n 1957 kompetisie van die [[Amerikaanse Vloot]] wat 'n taktiese aanvalsvliegtug wat op lae hoogtes kan werk met 'n lang reikafstand versoek het. Die eindresultaat was 'n [[vliegtuig]] wat nie oor die beste vliegvermoëns beskik het nie, maar wat uitstekend was in die aanvalsrol. Die A-6 prototipe het sy nooiensvlug op 19 April 1960 voltooi en daarna was 482 produksie-eenhede aan die Vloot afgelewer vanaf vroeg 1963. So begin 'n loopbaan van 34 jaar vir die vliegtuig; nagvlugte oor die oerwoude van [[Viëtnam]] tot missies tydens Operasie Desert Storm tydens die [[Golfoorlog]] oor goed bewapende vyandelike vestings oor [[Iran]] waartydens die ''Intruder'' 'n goeie reputasie opgebou het. Sy vermoë om in alle weertoestande, dag of nag sendings uit te voer, vermoë om laag te vlieg, groot togafstand, groot bomvrag en betroubaarheid het van die vliegtuig 'n staatmaker gemaak. Dit het deelgeneem aan elke konflik waarin die [[Verenigde State]] betrokke was sedert die [[Viëtnamoorlog]] tot in die laat 1990's. Die ''Intruder'' is nie toegerus met enige [[Masjiengeweer|masjiengewere]] nie en beskik nie oor 'n interne bomrak nie, maar dit kon konvensionele- of [[kernwapen]]s, [[brandstoftenk]]s of vuurpyle en [[missiele]] onder die vlerke dra. == Ontwikkeling == [[Beeld:YA2F-1 tilting pipes NAN6-60.jpg|duimnael|regs|250px|YA2F-1 vertoon die oorspronklike verstelbare uitlaatpype]] As gevolg van die beperking van die goeie weer van die [[Skroef (lugvaart)|skroefaangedrewe]] [[Douglas A-1 Skyraider|A-1 Skyraider]] in die [[Koreaanse Oorlog]] en die koms van turbine-enjins, het die Verenigde State se Vloot in 1955 voorlopige vereistes uitgereik vir 'n alleweer- vliegdek-gebaseerde aanvalsvliegtuig. Die Amerikaanse Vloot het in Oktober 1956 'n Operasionele Vereistesdokument (ORD) daarvoor gepubliseer. Dit het in Februarie 1957 'n Versoek om Voorstelle (RFP) vrygestel.<ref>Jenkins 2002, pp. 5–6.</ref> Die RFP het gevra vir 'n "aanvalsbomwerper met nabye lugsteun wat die vyand te eniger tyd kan tref". Die spesifikasie is gevorm deur die diens se Koreaanse Oorlog-ervarings, waartydens lugsteun gereeld onbeskikbaar was tensy goeie weerstoestande geheers het.<ref name = "bomber 209">Gunston and Gilchrist 1993, p. 209.</ref> In reaksie op die RFP is altesaam elf ontwerpvoorstelle deur agt verskillende maatskappye ingedien, insluitend Bell, Boeing, Douglas, Grumman, Lockheed, Martin, North American en Vought.<ref>Jenkins 2002, pp. 6–7.</ref> Grumman se voorlegging is intern aangewys as die Tipe G-128. Na evaluering van die tenders het die Amerikaanse Vloot die keuse van Grumman op 2 Januarie 1958 aangekondig. Die maatskappy is in Februarie 1958 'n kontrak toegeken vir die ontwikkeling van hul voorlegging, wat heraanwys is as A2F-1.<ref>Jenkins 2002, p. 7.</ref> Grumman se ontwerpspan is gelei deur Robert Nafis en Lawrence Mead, jr.. Mead het later 'n leidende rol gespeel in die ontwerp van die Lunar Excursion Module en die Grumman F-14 Tomcat.<ref>[https://www.nytimes.com/2012/08/31/business/lawrence-mead-jr-aerospace-engineer-who-helped-design-a-6-bomber-dies-at-94.html?ref=science "Lawrence Mead Jr., Aerospace Engineer, Dies at 94."] ''The New York Times'', 30 August 2012.</ref> Die span was versprei oor twee terreine, die maatskappy se vervaardigingsaanleg in Bethpage, New York, en die toetsfasiliteite by Naval Weapons Industrial Reserve Plant, Calverton in Riverhead, New York. Gedurende September 1959 is die ontwerp goedgekeur deur die Mock-Up Review Board.<ref name = "bomber 209"/> == Model A-6E == Hierdie model was 'n opgradering van die A-6 en het bewys dat dit een van die beste alleweerstoestand en akkuraatste bomwerpers was. Tydens die [[Libië]] konflik het A-6E ''Intruders'' die Libiese lugverdediging stelsel binnegedring deur laag in die nag te vlieg, meer as 100 geleide missiele te vermy en die teikens te tref met laser geleide missiele. == Model EA-6B == Model EA-6B is bekend as die ''Prowler'' en is ontwikkel van model EA-6A. Dit was in werklikheid 'n ''Intruder'' se raam wat volgepak is met elektroniese teenmaatreëls en intelligensie-versameltoerusting. Hulle is ontwikkel om saam met die ''Intruders'' te vlieg in Viëtnam. Maar die ''Prowler'' is 'n vliegtuig in sy eie reg wat 'n sambreel van beskerming verleen aan die aanvalsvliegtuie deur die vyande se beskermingsmaatreëls buite aksie stel of te onderdruk. == Tegniese besonderhede == {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Grumman A-6E Intruder: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motore | 2 |- | Tipe motor | [[Straalmotor]] |- | Vervaardiger | Pratt & Whitney J52-P-8B turbostraal |- | Kraglewering per motor | 4&nbsp;222 kg stukrag |- | Vlerkspan | 16,15 m |- | Lengte | 16,69 m |- | Hoogte | 4,93 m |- | Vlerkoppervlakte | 49,13 m² |- | Maks. opstygmassa | 26&nbsp;604 kg |- | Maks. snelheid | 1&nbsp;035 km/h |- | Operasionele hoogte | 12&nbsp;932 m |- | Togafstand | 1&nbsp;627 km |- | Klimvermoë | 2&nbsp;621 m per minuut |- | Bewapening | Tot 8&nbsp;172 kg bomme of<br/>missiele onder die vlerke |- |} == Sien ook == * [[Lys van vegvliegtuie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * Crosby, Francis: ''THE WORLD ENCYCLOPEDIA OF FIGHTERS & BOMBERS''. 2015. {{ISBN|978-1-84476-917-9}} [[Kategorie:Vegvliegtuie]] 5dsf5a09u6dsksuz06s703j95c9887m 2902377 2902374 2026-05-08T13:13:03Z Aliwal2012 39067 /* Ontwikkeling */ 2902377 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Grumman A-6 Intruder |subsjabloon= |beeld=Lêer:Grumman KA-6D Intruder of VA-34 in flight, in 1988.jpg |byskrif=<center>KA-6D Intruder van ''Attack Squadron 34 (VA-34 "Blue Blasters")''</center> |tipe=Vegvliegtuig |vervaardiger=Grumman |ontwerper= |eerste vlug= 19 April 1960 |bekendstelling= 1963 |vrygestel= |onttrek= 1993 (Marinierskorps)<br/>1997 (Vloot) |status= |hoofgebruiker= [[Amerikaanse Vloot]] |meer gebruikers= [[Amerikaanse Marinierskorps]] |vorige gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou= 693 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Grumman A-6 Intruder''' is 'n Amerikaanse aanvalsvliegtuig wat deur die [[Amerikaanse Vloot]] en [[Amerikaanse Marinierskorps]] gebruik was. Die ''Intruder'' is 'n tweesitplek, alleweertoestand subsoniese aanvalsvliegtuig wat op [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] gebaseer is. Die ontwerp was gedoen na aanleiding van 'n 1957 kompetisie van die [[Amerikaanse Vloot]] wat 'n taktiese aanvalsvliegtug wat op lae hoogtes kan werk met 'n lang reikafstand versoek het. Die eindresultaat was 'n [[vliegtuig]] wat nie oor die beste vliegvermoëns beskik het nie, maar wat uitstekend was in die aanvalsrol. Die A-6 prototipe het sy nooiensvlug op 19 April 1960 voltooi en daarna was 482 produksie-eenhede aan die Vloot afgelewer vanaf vroeg 1963. So begin 'n loopbaan van 34 jaar vir die vliegtuig; nagvlugte oor die oerwoude van [[Viëtnam]] tot missies tydens Operasie Desert Storm tydens die [[Golfoorlog]] oor goed bewapende vyandelike vestings oor [[Iran]] waartydens die ''Intruder'' 'n goeie reputasie opgebou het. Sy vermoë om in alle weertoestande, dag of nag sendings uit te voer, vermoë om laag te vlieg, groot togafstand, groot bomvrag en betroubaarheid het van die vliegtuig 'n staatmaker gemaak. Dit het deelgeneem aan elke konflik waarin die [[Verenigde State]] betrokke was sedert die [[Viëtnamoorlog]] tot in die laat 1990's. Die ''Intruder'' is nie toegerus met enige [[Masjiengeweer|masjiengewere]] nie en beskik nie oor 'n interne bomrak nie, maar dit kon konvensionele- of [[kernwapen]]s, [[brandstoftenk]]s of vuurpyle en [[missiele]] onder die vlerke dra. == Ontwikkeling == [[Beeld:YA2F-1 tilting pipes NAN6-60.jpg|duimnael|regs|250px|YA2F-1 vertoon die oorspronklike verstelbare uitlaatpype]] As gevolg van die beperking van die goeie weer van die [[Skroef (lugvaart)|skroefaangedrewe]] [[Douglas A-1 Skyraider|A-1 Skyraider]] in die [[Koreaanse Oorlog]] en die koms van turbine-enjins, het die Verenigde State se Vloot in 1955 voorlopige vereistes uitgereik vir 'n alleweer- vliegdek-gebaseerde aanvalsvliegtuig. Die Amerikaanse Vloot het in Oktober 1956 'n Operasionele Vereistesdokument (ORD) daarvoor gepubliseer. Dit het in Februarie 1957 'n Versoek om Voorstelle (RFP) vrygestel.<ref>Jenkins 2002, pp. 5–6.</ref> Die RFP het gevra vir 'n "aanvalsbomwerper met nabye lugsteun wat die vyand te eniger tyd kan tref". Die spesifikasie is gevorm deur die diens se Koreaanse Oorlog-ervarings, waartydens lugsteun gereeld onbeskikbaar was tensy goeie weerstoestande geheers het.<ref name = "bomber 209">Gunston and Gilchrist 1993, p. 209.</ref> In reaksie op die RFP is altesaam elf ontwerpvoorstelle deur agt verskillende maatskappye ingedien, insluitend Bell, Boeing, Douglas, Grumman, Lockheed, Martin, North American en Vought.<ref>Jenkins 2002, pp. 6–7.</ref> Grumman se voorlegging is intern aangewys as die Tipe G-128. Na evaluering van die tenders het die Amerikaanse Vloot die keuse van Grumman op 2 Januarie 1958 aangekondig. Die maatskappy is in Februarie 1958 'n kontrak toegeken vir die ontwikkeling van hul voorlegging, wat heraanwys is as A2F-1.<ref>Jenkins 2002, p. 7.</ref> Grumman se ontwerpspan is gelei deur Robert Nafis en Lawrence Mead, jr.; Mead het later 'n leidende rol gespeel in die ontwerp van die [[Apollo-maanmodule]] en die [[Grumman F-14 Tomcat]].<ref>[https://www.nytimes.com/2012/08/31/business/lawrence-mead-jr-aerospace-engineer-who-helped-design-a-6-bomber-dies-at-94.html?ref=science "Lawrence Mead Jr., Aerospace Engineer, Dies at 94."] ''The New York Times'', 30 August 2012.</ref> Die span was versprei oor twee terreine, die maatskappy se vervaardigingsaanleg in Bethpage, New York, en die toetsfasiliteite by Naval Weapons Industrial Reserve Plant, Calverton in Riverhead, New York. Gedurende September 1959 is die ontwerp goedgekeur deur die Mock-Up Review Board.<ref name = "bomber 209"/> Die A2F-1-ontwerp het verskeie baanbrekende kenmerke vir die era ingesluit. In die vroeë 1960's was dit nuut vir 'n vegvliegtuig van die grootte van 'n vegvliegtuig om gesofistikeerde avionika te hê wat verskeie rekenaars gebruik het. Hierdie ontwerpervaring is deur NASA in ag geneem in hul besluit in November 1962 om Grumman bo ander maatskappye soos General Dynamics-Convair te kies (die [[General Dynamics F-111|F-111]] het gerekenariseerde avionika-vermoëns vergelykbaar met die A-6 gehad, maar het eers in 1964 gevlieg) om die Apollo-maanmodule te bou, wat 'n klein ruimtetuig met twee aanboordrekenaars was. == Model A-6E == Hierdie model was 'n opgradering van die A-6 en het bewys dat dit een van die beste alleweerstoestand en akkuraatste bomwerpers was. Tydens die [[Libië]] konflik het A-6E ''Intruders'' die Libiese lugverdediging stelsel binnegedring deur laag in die nag te vlieg, meer as 100 geleide missiele te vermy en die teikens te tref met laser geleide missiele. == Model EA-6B == Model EA-6B is bekend as die ''Prowler'' en is ontwikkel van model EA-6A. Dit was in werklikheid 'n ''Intruder'' se raam wat volgepak is met elektroniese teenmaatreëls en intelligensie-versameltoerusting. Hulle is ontwikkel om saam met die ''Intruders'' te vlieg in Viëtnam. Maar die ''Prowler'' is 'n vliegtuig in sy eie reg wat 'n sambreel van beskerming verleen aan die aanvalsvliegtuie deur die vyande se beskermingsmaatreëls buite aksie stel of te onderdruk. == Tegniese besonderhede == {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Grumman A-6E Intruder: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motore | 2 |- | Tipe motor | [[Straalmotor]] |- | Vervaardiger | Pratt & Whitney J52-P-8B turbostraal |- | Kraglewering per motor | 4&nbsp;222 kg stukrag |- | Vlerkspan | 16,15 m |- | Lengte | 16,69 m |- | Hoogte | 4,93 m |- | Vlerkoppervlakte | 49,13 m² |- | Maks. opstygmassa | 26&nbsp;604 kg |- | Maks. snelheid | 1&nbsp;035 km/h |- | Operasionele hoogte | 12&nbsp;932 m |- | Togafstand | 1&nbsp;627 km |- | Klimvermoë | 2&nbsp;621 m per minuut |- | Bewapening | Tot 8&nbsp;172 kg bomme of<br/>missiele onder die vlerke |- |} == Sien ook == * [[Lys van vegvliegtuie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * Crosby, Francis: ''THE WORLD ENCYCLOPEDIA OF FIGHTERS & BOMBERS''. 2015. {{ISBN|978-1-84476-917-9}} [[Kategorie:Vegvliegtuie]] p330mvwwz57k3xocpg309cor1owwaur 2902395 2902377 2026-05-08T14:42:45Z Aliwal2012 39067 /* Ontwikkeling */ 2902395 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Grumman A-6 Intruder |subsjabloon= |beeld=Lêer:Grumman KA-6D Intruder of VA-34 in flight, in 1988.jpg |byskrif=<center>KA-6D Intruder van ''Attack Squadron 34 (VA-34 "Blue Blasters")''</center> |tipe=Vegvliegtuig |vervaardiger=Grumman |ontwerper= |eerste vlug= 19 April 1960 |bekendstelling= 1963 |vrygestel= |onttrek= 1993 (Marinierskorps)<br/>1997 (Vloot) |status= |hoofgebruiker= [[Amerikaanse Vloot]] |meer gebruikers= [[Amerikaanse Marinierskorps]] |vorige gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou= 693 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Grumman A-6 Intruder''' is 'n Amerikaanse aanvalsvliegtuig wat deur die [[Amerikaanse Vloot]] en [[Amerikaanse Marinierskorps]] gebruik was. Die ''Intruder'' is 'n tweesitplek, alleweertoestand subsoniese aanvalsvliegtuig wat op [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] gebaseer is. Die ontwerp was gedoen na aanleiding van 'n 1957 kompetisie van die [[Amerikaanse Vloot]] wat 'n taktiese aanvalsvliegtug wat op lae hoogtes kan werk met 'n lang reikafstand versoek het. Die eindresultaat was 'n [[vliegtuig]] wat nie oor die beste vliegvermoëns beskik het nie, maar wat uitstekend was in die aanvalsrol. Die A-6 prototipe het sy nooiensvlug op 19 April 1960 voltooi en daarna was 482 produksie-eenhede aan die Vloot afgelewer vanaf vroeg 1963. So begin 'n loopbaan van 34 jaar vir die vliegtuig; nagvlugte oor die oerwoude van [[Viëtnam]] tot missies tydens Operasie Desert Storm tydens die [[Golfoorlog]] oor goed bewapende vyandelike vestings oor [[Iran]] waartydens die ''Intruder'' 'n goeie reputasie opgebou het. Sy vermoë om in alle weertoestande, dag of nag sendings uit te voer, vermoë om laag te vlieg, groot togafstand, groot bomvrag en betroubaarheid het van die vliegtuig 'n staatmaker gemaak. Dit het deelgeneem aan elke konflik waarin die [[Verenigde State]] betrokke was sedert die [[Viëtnamoorlog]] tot in die laat 1990's. Die ''Intruder'' is nie toegerus met enige [[Masjiengeweer|masjiengewere]] nie en beskik nie oor 'n interne bomrak nie, maar dit kon konvensionele- of [[kernwapen]]s, [[brandstoftenk]]s of vuurpyle en [[missiele]] onder die vlerke dra. == Ontwikkeling == [[Beeld:YA2F-1 tilting pipes NAN6-60.jpg|duimnael|regs|250px|YA2F-1 vertoon die oorspronklike kantelende uitlaatpype.]] As gevolg van die beperking van die [[Skroef (lugvaart)|skroefaangedrewe]] [[Douglas A-1 Skyraider|A-1 Skyraider]] wat slegs in goeie weer tydens die [[Koreaanse Oorlog]] kon opereer, en die koms van turbine-enjins, het die Amerikaanse Vloot in 1955 voorlopige vereistes uitgereik vir 'n alleweer- vliegdek-gebaseerde aanvalsvliegtuig. Die Amerikaanse Vloot het in Oktober 1956 'n Operasionele Vereistesdokument (ORD) daarvoor gepubliseer. Dit het in Februarie 1957 'n Versoek om Voorstelle (RFP) vrygestel.<ref>Jenkins 2002, pp. 5–6.</ref> Die RFP het gevra vir 'n "aanvalsbomwerper met nabye lugsteun wat die vyand te eniger tyd kan tref". Die spesifikasie is gevorm deur die diens se Koreaanse Oorlog-ervarings, waartydens lugsteun gereeld onbeskikbaar was tensy goeie weerstoestande geheers het.<ref name = "bomber 209">Gunston and Gilchrist 1993, p. 209.</ref> In reaksie op die RFP is altesaam elf ontwerpvoorstelle deur agt verskillende maatskappye ingedien, insluitend Bell, Boeing, Douglas, Grumman, Lockheed, Martin, North American en Vought.<ref>Jenkins 2002, pp. 6–7.</ref> Grumman se voorlegging is intern aangewys as die Tipe G-128. Na evaluering van die tenders het die Amerikaanse Vloot die keuse van Grumman op 2 Januarie 1958 aangekondig. Die maatskappy is in Februarie 1958 'n kontrak toegeken vir die ontwikkeling van hul voorlegging, wat heraanwys is as A2F-1.<ref>Jenkins 2002, p. 7.</ref> Grumman se ontwerpspan is gelei deur Robert Nafis en Lawrence Mead, jr.; Mead het later 'n leidende rol gespeel in die ontwerp van die [[Apollo-maanmodule]] en die [[Grumman F-14 Tomcat]].<ref>[https://www.nytimes.com/2012/08/31/business/lawrence-mead-jr-aerospace-engineer-who-helped-design-a-6-bomber-dies-at-94.html?ref=science "Lawrence Mead Jr., Aerospace Engineer, Dies at 94."] ''The New York Times'', 30 August 2012.</ref> Die span was versprei oor twee terreine, die maatskappy se vervaardigingsaanleg in Bethpage, New York, en die toetsfasiliteite by Naval Weapons Industrial Reserve Plant, Calverton in Riverhead, New York. Gedurende September 1959 is die ontwerp goedgekeur deur die Mock-Up Review Board.<ref name = "bomber 209"/> Die A2F-1-ontwerp het verskeie baanbrekende kenmerke vir die era ingesluit. In die vroeë 1960's was dit nuut vir 'n vegvliegtuig van die grootte van 'n vegvliegtuig om gesofistikeerde avionika te hê wat verskeie rekenaars gebruik het. Hierdie ontwerpervaring is deur NASA in ag geneem in hul besluit in November 1962 om Grumman bo ander maatskappye soos General Dynamics-Convair te kies (die [[General Dynamics F-111|F-111]] het gerekenariseerde avionika-vermoëns vergelykbaar met die A-6 gehad, maar het eers in 1964 gevlieg) om die Apollo-maanmodule te bou, wat 'n klein ruimtetuig met twee aanboordrekenaars was. === Toetsprogram === Die eerste prototipe YA2F-1, sonder radar en die navigasie- en aanvalsvliegtuigelektronika, het sy eerste vlug op 19 April 1960 gemaak, met die tweede prototipe wat op 28 Julie 1960 gevlieg het.<ref>Jenkins 2002, p. 11.</ref><ref name="wapj12 p40">Dorr ''World Air Power Journal'' Spring 1993, p. 40.</ref> Die toetsprogram wat nodig was om die vliegtuig te ontwikkel, is verleng. Die baie gevorderde navigasie- en aanvalstoerusting het aansienlike ontwikkeling vereis, en veranderinge moes aangebring word om aërodinamiese tekortkominge reg te stel en ongewenste kenmerke te verwyder.<ref>Francillon 1990, p. 431.</ref> Die verlenging van die lugremme, wat op die agterste romp gemonteer was, het die afwaartse spoeling by die horisontale stertvlak verander wat die aktuator oorlaai het, sodat die stertvlak met 41 cm agtertoe geskuif is. Latere evaluering van die vliegtuig het getoon dat die lugremme nie effektief genoeg was om die spoed van die vliegtuig te beheer nie en hulle is na die vlerkpunte verskuif.<ref>Drendel 1991, p. 5.</ref> Vroeë produksievliegtuie is toegerus met beide die romp- en vlerkpuntlugremme, hoewel die romp-gemonteerde remme gou gedeaktiveer is en van latere vliegtuie verwyder is.<ref>Drendel 1991, p. 5.</ref> Die agterste rand van elke vlerkpunt het gesplit om 'n baie meer effektiewe spoedrem te vorm wat bo en onder die vlerk uitgesteek het wanneer dit uitgestrek is.<ref name="warp7">Evans 2025, p. 7.</ref> Die roer het 'n breër koord by sy basis benodig om 'n groter blootgestelde area te gee om tolherstel te bevorder.<ref name="frncp432">Francillon 1990, p. 432.</ref> 'n Groot verskil tussen die eerste ses produksievliegtuie en daaropvolgende vliegtuie was die straalspuitstukke; die nabylugondersteuningsrol wat deur die Amerikaanse Marinierskorps nagestreef is, het STOL-prestasie vereis om vanaf voorste landingstroke te opereer. Straaldefleksie met behulp van kantelende uitlaatpype is voorgestel. Die prestasievoordele van die variasie van die hoek was nie die moeite werd nie, of dit nou vanaf kort aanloopbane of vliegdekskepe opereer is, daarom is dit vasgestel op 'n afwaartse hoek van sewe grade.<ref>Gunston 1974, p. 225.</ref> == Model A-6E == Hierdie model was 'n opgradering van die A-6 en het bewys dat dit een van die beste alleweerstoestand en akkuraatste bomwerpers was. Tydens die [[Libië]] konflik het A-6E ''Intruders'' die Libiese lugverdediging stelsel binnegedring deur laag in die nag te vlieg, meer as 100 geleide missiele te vermy en die teikens te tref met laser geleide missiele. == Model EA-6B == Model EA-6B is bekend as die ''Prowler'' en is ontwikkel van model EA-6A. Dit was in werklikheid 'n ''Intruder'' se raam wat volgepak is met elektroniese teenmaatreëls en intelligensie-versameltoerusting. Hulle is ontwikkel om saam met die ''Intruders'' te vlieg in Viëtnam. Maar die ''Prowler'' is 'n vliegtuig in sy eie reg wat 'n sambreel van beskerming verleen aan die aanvalsvliegtuie deur die vyande se beskermingsmaatreëls buite aksie stel of te onderdruk. == Tegniese besonderhede == {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Grumman A-6E Intruder: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motore | 2 |- | Tipe motor | [[Straalmotor]] |- | Vervaardiger | Pratt & Whitney J52-P-8B turbostraal |- | Kraglewering per motor | 4&nbsp;222 kg stukrag |- | Vlerkspan | 16,15 m |- | Lengte | 16,69 m |- | Hoogte | 4,93 m |- | Vlerkoppervlakte | 49,13 m² |- | Maks. opstygmassa | 26&nbsp;604 kg |- | Maks. snelheid | 1&nbsp;035 km/h |- | Operasionele hoogte | 12&nbsp;932 m |- | Togafstand | 1&nbsp;627 km |- | Klimvermoë | 2&nbsp;621 m per minuut |- | Bewapening | Tot 8&nbsp;172 kg bomme of<br/>missiele onder die vlerke |- |} == Sien ook == * [[Lys van vegvliegtuie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * Crosby, Francis: ''THE WORLD ENCYCLOPEDIA OF FIGHTERS & BOMBERS''. 2015. {{ISBN|978-1-84476-917-9}} [[Kategorie:Vegvliegtuie]] eve3y4ghdggf6p616ogww8zq56koyo8 2902397 2902395 2026-05-08T15:12:33Z Aliwal2012 39067 Created by translating the section "Design" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1349685814|Grumman A-6 Intruder]]" 2902397 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Grumman A-6 Intruder |subsjabloon= |beeld=Lêer:Grumman KA-6D Intruder of VA-34 in flight, in 1988.jpg |byskrif=<center>KA-6D Intruder van ''Attack Squadron 34 (VA-34 "Blue Blasters")''</center> |tipe=Vegvliegtuig |vervaardiger=Grumman |ontwerper= |eerste vlug= 19 April 1960 |bekendstelling= 1963 |vrygestel= |onttrek= 1993 (Marinierskorps)<br/>1997 (Vloot) |status= |hoofgebruiker= [[Amerikaanse Vloot]] |meer gebruikers= [[Amerikaanse Marinierskorps]] |vorige gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou= 693 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Grumman A-6 Intruder''' is 'n Amerikaanse aanvalsvliegtuig wat deur die [[Amerikaanse Vloot]] en [[Amerikaanse Marinierskorps]] gebruik was. Die ''Intruder'' is 'n tweesitplek, alleweertoestand subsoniese aanvalsvliegtuig wat op [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] gebaseer is. Die ontwerp was gedoen na aanleiding van 'n 1957 kompetisie van die [[Amerikaanse Vloot]] wat 'n taktiese aanvalsvliegtug wat op lae hoogtes kan werk met 'n lang reikafstand versoek het. Die eindresultaat was 'n [[vliegtuig]] wat nie oor die beste vliegvermoëns beskik het nie, maar wat uitstekend was in die aanvalsrol. Die A-6 prototipe het sy nooiensvlug op 19 April 1960 voltooi en daarna was 482 produksie-eenhede aan die Vloot afgelewer vanaf vroeg 1963. So begin 'n loopbaan van 34 jaar vir die vliegtuig; nagvlugte oor die oerwoude van [[Viëtnam]] tot missies tydens Operasie Desert Storm tydens die [[Golfoorlog]] oor goed bewapende vyandelike vestings oor [[Iran]] waartydens die ''Intruder'' 'n goeie reputasie opgebou het. Sy vermoë om in alle weertoestande, dag of nag sendings uit te voer, vermoë om laag te vlieg, groot togafstand, groot bomvrag en betroubaarheid het van die vliegtuig 'n staatmaker gemaak. Dit het deelgeneem aan elke konflik waarin die [[Verenigde State]] betrokke was sedert die [[Viëtnamoorlog]] tot in die laat 1990's. Die ''Intruder'' is nie toegerus met enige [[Masjiengeweer|masjiengewere]] nie en beskik nie oor 'n interne bomrak nie, maar dit kon konvensionele- of [[kernwapen]]s, [[brandstoftenk]]s of vuurpyle en [[missiele]] onder die vlerke dra. == Ontwikkeling == [[Beeld:YA2F-1 tilting pipes NAN6-60.jpg|duimnael|regs|250px|YA2F-1 vertoon die oorspronklike kantelende uitlaatpype.]] As gevolg van die beperking van die [[Skroef (lugvaart)|skroefaangedrewe]] [[Douglas A-1 Skyraider|A-1 Skyraider]] wat slegs in goeie weer tydens die [[Koreaanse Oorlog]] kon opereer, en die koms van turbine-enjins, het die Amerikaanse Vloot in 1955 voorlopige vereistes uitgereik vir 'n alleweer- vliegdek-gebaseerde aanvalsvliegtuig. Die Amerikaanse Vloot het in Oktober 1956 'n Operasionele Vereistesdokument (ORD) daarvoor gepubliseer. Dit het in Februarie 1957 'n Versoek om Voorstelle (RFP) vrygestel.<ref>Jenkins 2002, pp. 5–6.</ref> Die RFP het gevra vir 'n "aanvalsbomwerper met nabye lugsteun wat die vyand te eniger tyd kan tref". Die spesifikasie is gevorm deur die diens se Koreaanse Oorlog-ervarings, waartydens lugsteun gereeld onbeskikbaar was tensy goeie weerstoestande geheers het.<ref name = "bomber 209">Gunston and Gilchrist 1993, p. 209.</ref> In reaksie op die RFP is altesaam elf ontwerpvoorstelle deur agt verskillende maatskappye ingedien, insluitend Bell, Boeing, Douglas, Grumman, Lockheed, Martin, North American en Vought.<ref>Jenkins 2002, pp. 6–7.</ref> Grumman se voorlegging is intern aangewys as die Tipe G-128. Na evaluering van die tenders het die Amerikaanse Vloot die keuse van Grumman op 2 Januarie 1958 aangekondig. Die maatskappy is in Februarie 1958 'n kontrak toegeken vir die ontwikkeling van hul voorlegging, wat heraanwys is as A2F-1.<ref>Jenkins 2002, p. 7.</ref> Grumman se ontwerpspan is gelei deur Robert Nafis en Lawrence Mead, jr.; Mead het later 'n leidende rol gespeel in die ontwerp van die [[Apollo-maanmodule]] en die [[Grumman F-14 Tomcat]].<ref>[https://www.nytimes.com/2012/08/31/business/lawrence-mead-jr-aerospace-engineer-who-helped-design-a-6-bomber-dies-at-94.html?ref=science "Lawrence Mead Jr., Aerospace Engineer, Dies at 94."] ''The New York Times'', 30 August 2012.</ref> Die span was versprei oor twee terreine, die maatskappy se vervaardigingsaanleg in Bethpage, New York, en die toetsfasiliteite by Naval Weapons Industrial Reserve Plant, Calverton in Riverhead, New York. Gedurende September 1959 is die ontwerp goedgekeur deur die Mock-Up Review Board.<ref name = "bomber 209"/> Die A2F-1-ontwerp het verskeie baanbrekende kenmerke vir die era ingesluit. In die vroeë 1960's was dit nuut vir 'n vegvliegtuig van die grootte van 'n vegvliegtuig om gesofistikeerde avionika te hê wat verskeie rekenaars gebruik het. Hierdie ontwerpervaring is deur NASA in ag geneem in hul besluit in November 1962 om Grumman bo ander maatskappye soos General Dynamics-Convair te kies (die [[General Dynamics F-111|F-111]] het gerekenariseerde avionika-vermoëns vergelykbaar met die A-6 gehad, maar het eers in 1964 gevlieg) om die Apollo-maanmodule te bou, wat 'n klein ruimtetuig met twee aanboordrekenaars was. === Toetsprogram === Die eerste prototipe YA2F-1, sonder radar en die navigasie- en aanvalsvliegtuigelektronika, het sy eerste vlug op 19 April 1960 gemaak, met die tweede prototipe wat op 28 Julie 1960 gevlieg het.<ref>Jenkins 2002, p. 11.</ref><ref name="wapj12 p40">Dorr ''World Air Power Journal'' Spring 1993, p. 40.</ref> Die toetsprogram wat nodig was om die vliegtuig te ontwikkel, is verleng. Die baie gevorderde navigasie- en aanvalstoerusting het aansienlike ontwikkeling vereis, en veranderinge moes aangebring word om aërodinamiese tekortkominge reg te stel en ongewenste kenmerke te verwyder.<ref>Francillon 1990, p. 431.</ref> Die verlenging van die lugremme, wat op die agterste romp gemonteer was, het die afwaartse spoeling by die horisontale stertvlak verander wat die aktuator oorlaai het, sodat die stertvlak met 41 cm agtertoe geskuif is. Latere evaluering van die vliegtuig het getoon dat die lugremme nie effektief genoeg was om die spoed van die vliegtuig te beheer nie en hulle is na die vlerkpunte verskuif.<ref>Drendel 1991, p. 5.</ref> Vroeë produksievliegtuie is toegerus met beide die romp- en vlerkpuntlugremme, hoewel die romp-gemonteerde remme gou gedeaktiveer is en van latere vliegtuie verwyder is.<ref>Drendel 1991, p. 5.</ref> Die agterste rand van elke vlerkpunt het gesplit om 'n baie meer effektiewe spoedrem te vorm wat bo en onder die vlerk uitgesteek het wanneer dit uitgestrek is.<ref name="warp7">Evans 2025, p. 7.</ref> Die roer het 'n breër koord by sy basis benodig om 'n groter blootgestelde area te gee om tolherstel te bevorder.<ref name="frncp432">Francillon 1990, p. 432.</ref> 'n Groot verskil tussen die eerste ses produksievliegtuie en daaropvolgende vliegtuie was die straalspuitstukke; die nabylugondersteuningsrol wat deur die Amerikaanse Marinierskorps nagestreef is, het STOL-prestasie vereis om vanaf voorste landingstroke te opereer. Straaldefleksie met behulp van kantelende uitlaatpype is voorgestel. Die prestasievoordele van die variasie van die hoek was nie die moeite werd nie, of dit nou vanaf kort aanloopbane of vliegdekskepe opereer is, daarom is dit vasgestel op 'n afwaartse hoek van sewe grade.<ref>Gunston 1974, p. 225.</ref> == Model A-6E == Hierdie model was 'n opgradering van die A-6 en het bewys dat dit een van die beste alleweerstoestand en akkuraatste bomwerpers was. Tydens die [[Libië]] konflik het A-6E ''Intruders'' die Libiese lugverdediging stelsel binnegedring deur laag in die nag te vlieg, meer as 100 geleide missiele te vermy en die teikens te tref met laser geleide missiele. == Model EA-6B == Model EA-6B is bekend as die ''Prowler'' en is ontwikkel van model EA-6A. Dit was in werklikheid 'n ''Intruder'' se raam wat volgepak is met elektroniese teenmaatreëls en intelligensie-versameltoerusting. Hulle is ontwikkel om saam met die ''Intruders'' te vlieg in Viëtnam. Maar die ''Prowler'' is 'n vliegtuig in sy eie reg wat 'n sambreel van beskerming verleen aan die aanvalsvliegtuie deur die vyande se beskermingsmaatreëls buite aksie stel of te onderdruk. == Tegniese besonderhede == {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Grumman A-6E Intruder: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motore | 2 |- | Tipe motor | [[Straalmotor]] |- | Vervaardiger | Pratt & Whitney J52-P-8B turbostraal |- | Kraglewering per motor | 4&nbsp;222 kg stukrag |- | Vlerkspan | 16,15 m |- | Lengte | 16,69 m |- | Hoogte | 4,93 m |- | Vlerkoppervlakte | 49,13 m² |- | Maks. opstygmassa | 26&nbsp;604 kg |- | Maks. snelheid | 1&nbsp;035 km/h |- | Operasionele hoogte | 12&nbsp;932 m |- | Togafstand | 1&nbsp;627 km |- | Klimvermoë | 2&nbsp;621 m per minuut |- | Bewapening | Tot 8&nbsp;172 kg bomme of<br/>missiele onder die vlerke |- |} == Ontwerp == [[Lêer:A-6E_VA-34_landing_on_USS_America_(CV-66)_1983.JPEG|duimnael|'n A-6E-landing op die vliegdekskip [[USS America (CV-66)]], wat die gesplete lugremme op die punte van sy linkervlerk wys.]] Die Grumman A-6 Intruder is 'n tweesitplek-tweemotorige enkeldekker, toegerus om aanvalmissies vanaf vliegdekskepe uit te voer ongeag die heersende weer- of ligtoestande. Die kajuit het 'n ongewone dubbelvoorruit en sy-aan-sy sitplekke waarin die vlieënier in die linkersitplek sit, terwyl die bombardier/navigator (BN) regs en effens onder sit om die vlieënier 'n voldoende uitsig aan daardie kant te gee. Benewens 'n radarskerm vir die BN, is 'n unieke instrumentasiekenmerk vir die vlieënier 'n katodestraalbuisskerm wat bekend gestaan het as die Vertikale Vertoonaanwyser (VDI). Hierdie skerm het 'n sintetiese voorstelling van die wêreld voor die vliegtuig verskaf, tesame met stuurseine wat deur die BN verskaf is, wat blinde navigasie en aanval in die nag en in alle weersomstandighede moontlik maak. == Sien ook == * [[Lys van vegvliegtuie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * Crosby, Francis: ''THE WORLD ENCYCLOPEDIA OF FIGHTERS & BOMBERS''. 2015. {{ISBN|978-1-84476-917-9}} [[Kategorie:Vegvliegtuie]] 63xal5qfa499g615hto1iuvrn9wyhlg 2902399 2902397 2026-05-08T15:16:50Z Aliwal2012 39067 Created by translating the section "Design" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1349685814|Grumman A-6 Intruder]]" 2902399 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Grumman A-6 Intruder |subsjabloon= |beeld=Lêer:Grumman KA-6D Intruder of VA-34 in flight, in 1988.jpg |byskrif=<center>KA-6D Intruder van ''Attack Squadron 34 (VA-34 "Blue Blasters")''</center> |tipe=Vegvliegtuig |vervaardiger=Grumman |ontwerper= |eerste vlug= 19 April 1960 |bekendstelling= 1963 |vrygestel= |onttrek= 1993 (Marinierskorps)<br/>1997 (Vloot) |status= |hoofgebruiker= [[Amerikaanse Vloot]] |meer gebruikers= [[Amerikaanse Marinierskorps]] |vorige gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou= 693 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Grumman A-6 Intruder''' is 'n Amerikaanse aanvalsvliegtuig wat deur die [[Amerikaanse Vloot]] en [[Amerikaanse Marinierskorps]] gebruik was. Die ''Intruder'' is 'n tweesitplek, alleweertoestand subsoniese aanvalsvliegtuig wat op [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] gebaseer is. Die ontwerp was gedoen na aanleiding van 'n 1957 kompetisie van die [[Amerikaanse Vloot]] wat 'n taktiese aanvalsvliegtug wat op lae hoogtes kan werk met 'n lang reikafstand versoek het. Die eindresultaat was 'n [[vliegtuig]] wat nie oor die beste vliegvermoëns beskik het nie, maar wat uitstekend was in die aanvalsrol. Die A-6 prototipe het sy nooiensvlug op 19 April 1960 voltooi en daarna was 482 produksie-eenhede aan die Vloot afgelewer vanaf vroeg 1963. So begin 'n loopbaan van 34 jaar vir die vliegtuig; nagvlugte oor die oerwoude van [[Viëtnam]] tot missies tydens Operasie Desert Storm tydens die [[Golfoorlog]] oor goed bewapende vyandelike vestings oor [[Iran]] waartydens die ''Intruder'' 'n goeie reputasie opgebou het. Sy vermoë om in alle weertoestande, dag of nag sendings uit te voer, vermoë om laag te vlieg, groot togafstand, groot bomvrag en betroubaarheid het van die vliegtuig 'n staatmaker gemaak. Dit het deelgeneem aan elke konflik waarin die [[Verenigde State]] betrokke was sedert die [[Viëtnamoorlog]] tot in die laat 1990's. Die ''Intruder'' is nie toegerus met enige [[Masjiengeweer|masjiengewere]] nie en beskik nie oor 'n interne bomrak nie, maar dit kon konvensionele- of [[kernwapen]]s, [[brandstoftenk]]s of vuurpyle en [[missiele]] onder die vlerke dra. == Ontwikkeling == [[Beeld:YA2F-1 tilting pipes NAN6-60.jpg|duimnael|regs|250px|YA2F-1 vertoon die oorspronklike kantelende uitlaatpype.]] As gevolg van die beperking van die [[Skroef (lugvaart)|skroefaangedrewe]] [[Douglas A-1 Skyraider|A-1 Skyraider]] wat slegs in goeie weer tydens die [[Koreaanse Oorlog]] kon opereer, en die koms van turbine-enjins, het die Amerikaanse Vloot in 1955 voorlopige vereistes uitgereik vir 'n alleweer- vliegdek-gebaseerde aanvalsvliegtuig. Die Amerikaanse Vloot het in Oktober 1956 'n Operasionele Vereistesdokument (ORD) daarvoor gepubliseer. Dit het in Februarie 1957 'n Versoek om Voorstelle (RFP) vrygestel.<ref>Jenkins 2002, pp. 5–6.</ref> Die RFP het gevra vir 'n "aanvalsbomwerper met nabye lugsteun wat die vyand te eniger tyd kan tref". Die spesifikasie is gevorm deur die diens se Koreaanse Oorlog-ervarings, waartydens lugsteun gereeld onbeskikbaar was tensy goeie weerstoestande geheers het.<ref name = "bomber 209">Gunston and Gilchrist 1993, p. 209.</ref> In reaksie op die RFP is altesaam elf ontwerpvoorstelle deur agt verskillende maatskappye ingedien, insluitend Bell, Boeing, Douglas, Grumman, Lockheed, Martin, North American en Vought.<ref>Jenkins 2002, pp. 6–7.</ref> Grumman se voorlegging is intern aangewys as die Tipe G-128. Na evaluering van die tenders het die Amerikaanse Vloot die keuse van Grumman op 2 Januarie 1958 aangekondig. Die maatskappy is in Februarie 1958 'n kontrak toegeken vir die ontwikkeling van hul voorlegging, wat heraanwys is as A2F-1.<ref>Jenkins 2002, p. 7.</ref> Grumman se ontwerpspan is gelei deur Robert Nafis en Lawrence Mead, jr.; Mead het later 'n leidende rol gespeel in die ontwerp van die [[Apollo-maanmodule]] en die [[Grumman F-14 Tomcat]].<ref>[https://www.nytimes.com/2012/08/31/business/lawrence-mead-jr-aerospace-engineer-who-helped-design-a-6-bomber-dies-at-94.html?ref=science "Lawrence Mead Jr., Aerospace Engineer, Dies at 94."] ''The New York Times'', 30 August 2012.</ref> Die span was versprei oor twee terreine, die maatskappy se vervaardigingsaanleg in Bethpage, New York, en die toetsfasiliteite by Naval Weapons Industrial Reserve Plant, Calverton in Riverhead, New York. Gedurende September 1959 is die ontwerp goedgekeur deur die Mock-Up Review Board.<ref name = "bomber 209"/> Die A2F-1-ontwerp het verskeie baanbrekende kenmerke vir die era ingesluit. In die vroeë 1960's was dit nuut vir 'n vegvliegtuig van die grootte van 'n vegvliegtuig om gesofistikeerde avionika te hê wat verskeie rekenaars gebruik het. Hierdie ontwerpervaring is deur NASA in ag geneem in hul besluit in November 1962 om Grumman bo ander maatskappye soos General Dynamics-Convair te kies (die [[General Dynamics F-111|F-111]] het gerekenariseerde avionika-vermoëns vergelykbaar met die A-6 gehad, maar het eers in 1964 gevlieg) om die Apollo-maanmodule te bou, wat 'n klein ruimtetuig met twee aanboordrekenaars was. === Toetsprogram === Die eerste prototipe YA2F-1, sonder radar en die navigasie- en aanvalsvliegtuigelektronika, het sy eerste vlug op 19 April 1960 gemaak, met die tweede prototipe wat op 28 Julie 1960 gevlieg het.<ref>Jenkins 2002, p. 11.</ref><ref name="wapj12 p40">Dorr ''World Air Power Journal'' Spring 1993, p. 40.</ref> Die toetsprogram wat nodig was om die vliegtuig te ontwikkel, is verleng. Die baie gevorderde navigasie- en aanvalstoerusting het aansienlike ontwikkeling vereis, en veranderinge moes aangebring word om aërodinamiese tekortkominge reg te stel en ongewenste kenmerke te verwyder.<ref>Francillon 1990, p. 431.</ref> Die verlenging van die lugremme, wat op die agterste romp gemonteer was, het die afwaartse spoeling by die horisontale stertvlak verander wat die aktuator oorlaai het, sodat die stertvlak met 41 cm agtertoe geskuif is. Latere evaluering van die vliegtuig het getoon dat die lugremme nie effektief genoeg was om die spoed van die vliegtuig te beheer nie en hulle is na die vlerkpunte verskuif.<ref>Drendel 1991, p. 5.</ref> Vroeë produksievliegtuie is toegerus met beide die romp- en vlerkpuntlugremme, hoewel die romp-gemonteerde remme gou gedeaktiveer is en van latere vliegtuie verwyder is.<ref>Drendel 1991, p. 5.</ref> Die agterste rand van elke vlerkpunt het gesplit om 'n baie meer effektiewe spoedrem te vorm wat bo en onder die vlerk uitgesteek het wanneer dit uitgestrek is.<ref name="warp7">Evans 2025, p. 7.</ref> Die roer het 'n breër koord by sy basis benodig om 'n groter blootgestelde area te gee om tolherstel te bevorder.<ref name="frncp432">Francillon 1990, p. 432.</ref> 'n Groot verskil tussen die eerste ses produksievliegtuie en daaropvolgende vliegtuie was die straalspuitstukke; die nabylugondersteuningsrol wat deur die Amerikaanse Marinierskorps nagestreef is, het STOL-prestasie vereis om vanaf voorste landingstroke te opereer. Straaldefleksie met behulp van kantelende uitlaatpype is voorgestel. Die prestasievoordele van die variasie van die hoek was nie die moeite werd nie, of dit nou vanaf kort aanloopbane of vliegdekskepe opereer is, daarom is dit vasgestel op 'n afwaartse hoek van sewe grade.<ref>Gunston 1974, p. 225.</ref> == Model A-6E == Hierdie model was 'n opgradering van die A-6 en het bewys dat dit een van die beste alleweerstoestand en akkuraatste bomwerpers was. Tydens die [[Libië]] konflik het A-6E ''Intruders'' die Libiese lugverdediging stelsel binnegedring deur laag in die nag te vlieg, meer as 100 geleide missiele te vermy en die teikens te tref met laser geleide missiele. == Model EA-6B == Model EA-6B is bekend as die ''Prowler'' en is ontwikkel van model EA-6A. Dit was in werklikheid 'n ''Intruder'' se raam wat volgepak is met elektroniese teenmaatreëls en intelligensie-versameltoerusting. Hulle is ontwikkel om saam met die ''Intruders'' te vlieg in Viëtnam. Maar die ''Prowler'' is 'n vliegtuig in sy eie reg wat 'n sambreel van beskerming verleen aan die aanvalsvliegtuie deur die vyande se beskermingsmaatreëls buite aksie stel of te onderdruk. == Tegniese besonderhede == {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Grumman A-6E Intruder: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motore | 2 |- | Tipe motor | [[Straalmotor]] |- | Vervaardiger | Pratt & Whitney J52-P-8B turbostraal |- | Kraglewering per motor | 4&nbsp;222 kg stukrag |- | Vlerkspan | 16,15 m |- | Lengte | 16,69 m |- | Hoogte | 4,93 m |- | Vlerkoppervlakte | 49,13 m² |- | Maks. opstygmassa | 26&nbsp;604 kg |- | Maks. snelheid | 1&nbsp;035 km/h |- | Operasionele hoogte | 12&nbsp;932 m |- | Togafstand | 1&nbsp;627 km |- | Klimvermoë | 2&nbsp;621 m per minuut |- | Bewapening | Tot 8&nbsp;172 kg bomme of<br/>missiele onder die vlerke |- |} == Ontwerp == [[Lêer:A-6E_VA-34_landing_on_USS_America_(CV-66)_1983.JPEG|duimnael|'n A-6E-landing op die vliegdekskip [[USS America (CV-66)]], wat die gesplete lugremme op die punte van sy linkervlerk wys.]] Die Grumman A-6 Intruder is 'n tweesitplek-tweemotorige enkeldekker, toegerus om aanvalmissies vanaf vliegdekskepe uit te voer ongeag die heersende weer- of ligtoestande. Die kajuit het 'n ongewone dubbelvoorruit en sy-aan-sy sitplekke waarin die vlieënier in die linkersitplek sit, terwyl die bombardier/navigator (BN) regs en effens onder sit om die vlieënier 'n voldoende uitsig aan daardie kant te gee. Benewens 'n radarskerm vir die BN, is 'n unieke instrumentasiekenmerk vir die vlieënier 'n katodestraalbuisskerm wat bekend gestaan het as die Vertikale Vertoonaanwyser (VDI). Hierdie skerm het 'n sintetiese voorstelling van die wêreld voor die vliegtuig verskaf, tesame met stuurseine wat deur die BN verskaf is, wat blinde navigasie en aanval in die nag en in alle weersomstandighede moontlik maak. == Ontwerp == [[Lêer:A-6E_VA-34_landing_on_USS_America_(CV-66)_1983.JPEG|duimnael|'n A-6E-landing op die vliegdekskip [[USS America (CV-66)]], wat die gesplete lugremme op die punte van sy linkervlerk wys.]] Die Grumman A-6 Intruder is 'n tweesitplek-tweemotorige enkeldekker, toegerus om aanvalmissies vanaf vliegdekskepe uit te voer ongeag die heersende weer- of ligtoestande. Die kajuit het 'n ongewone dubbelvoorruit en sy-aan-sy sitplekke waarin die vlieënier in die linkersitplek sit, terwyl die bombardier/navigator (BN) regs en effens onder sit om die vlieënier 'n voldoende uitsig aan daardie kant te gee. Benewens 'n radarskerm vir die BN, is 'n unieke instrumentasiekenmerk vir die vlieënier 'n katodestraalbuisskerm wat bekend gestaan het as die Vertikale Vertoonaanwyser (VDI). Hierdie skerm het 'n sintetiese voorstelling van die wêreld voor die vliegtuig verskaf, tesame met stuurseine wat deur die BN verskaf is, wat blinde navigasie en aanval in die nag en in alle weersomstandighede moontlik maak.<ref name="Andrews">{{cite magazine|last=Andrews|first=Hal|title=Life of the Intruder|magazine=Naval Aviation News|volume=79|issue=6|date=September–October 1997|pages=8–16}}</ref> Die A-6 se vlerk is relatief doeltreffend teen subsoniese snelhede, veral in vergelyking met supersoniese vegvliegtuie soos die [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II]], wat ook beperk is tot subsoniese snelhede wanneer hulle 'n bomvrag dra. Die vlerk is ook ontwerp om 'n gunstige vlak van manuvreerbaarheid te bied, selfs terwyl 'n aansienlike bomlading gedra word. 'n Baie soortgelyke vlerk sou op spilpunte op Grumman se latere supersoniese swaaivlerk Grumman F-14 Tomcat geplaas word, sowel as 'n soortgelyke landingtoestel.<ref>Gunston and Spick 1983, {{Bladsy benodig|date=December 2019}}</ref> == Sien ook == * [[Lys van vegvliegtuie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * Crosby, Francis: ''THE WORLD ENCYCLOPEDIA OF FIGHTERS & BOMBERS''. 2015. {{ISBN|978-1-84476-917-9}} [[Kategorie:Vegvliegtuie]] sb484xb8mn9amfotkj3tciwwpjlehrj 2902400 2902399 2026-05-08T15:20:23Z Aliwal2012 39067 opruim na verdere vertaling 2902400 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Grumman A-6 Intruder |subsjabloon= |beeld=Lêer:Grumman KA-6D Intruder of VA-34 in flight, in 1988.jpg |byskrif=<center>KA-6D Intruder van ''Attack Squadron 34 (VA-34 "Blue Blasters")''</center> |tipe=Vegvliegtuig |vervaardiger=Grumman |ontwerper= |eerste vlug= 19 April 1960 |bekendstelling= 1963 |vrygestel= |onttrek= 1993 (Marinierskorps)<br/>1997 (Vloot) |status= |hoofgebruiker= [[Amerikaanse Vloot]] |meer gebruikers= [[Amerikaanse Marinierskorps]] |vorige gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou= 693 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Grumman A-6 Intruder''' is 'n Amerikaanse aanvalsvliegtuig wat deur die [[Amerikaanse Vloot]] en [[Amerikaanse Marinierskorps]] gebruik was. Die ''Intruder'' is 'n tweesitplek, alleweertoestand subsoniese aanvalsvliegtuig wat op [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] gebaseer is. Die ontwerp was gedoen na aanleiding van 'n 1957 kompetisie van die [[Amerikaanse Vloot]] wat 'n taktiese aanvalsvliegtug wat op lae hoogtes kan werk met 'n lang reikafstand versoek het. Die eindresultaat was 'n [[vliegtuig]] wat nie oor die beste vliegvermoëns beskik het nie, maar wat uitstekend was in die aanvalsrol. Die A-6 prototipe het sy nooiensvlug op 19 April 1960 voltooi en daarna was 482 produksie-eenhede aan die Vloot afgelewer vanaf vroeg 1963. So begin 'n loopbaan van 34 jaar vir die vliegtuig; nagvlugte oor die oerwoude van [[Viëtnam]] tot missies tydens Operasie Desert Storm tydens die [[Golfoorlog]] oor goed bewapende vyandelike vestings oor [[Iran]] waartydens die ''Intruder'' 'n goeie reputasie opgebou het. Sy vermoë om in alle weertoestande, dag of nag sendings uit te voer, vermoë om laag te vlieg, groot togafstand, groot bomvrag en betroubaarheid het van die vliegtuig 'n staatmaker gemaak. Dit het deelgeneem aan elke konflik waarin die [[Verenigde State]] betrokke was sedert die [[Viëtnamoorlog]] tot in die laat 1990's. Die ''Intruder'' is nie toegerus met enige [[Masjiengeweer|masjiengewere]] nie en beskik nie oor 'n interne bomrak nie, maar dit kon konvensionele- of [[kernwapen]]s, [[brandstoftenk]]s of vuurpyle en [[missiele]] onder die vlerke dra. == Ontwikkeling == [[Beeld:YA2F-1 tilting pipes NAN6-60.jpg|duimnael|regs|250px|YA2F-1 vertoon die oorspronklike kantelende uitlaatpype.]] As gevolg van die beperking van die [[Skroef (lugvaart)|skroefaangedrewe]] [[Douglas A-1 Skyraider|A-1 Skyraider]] wat slegs in goeie weer tydens die [[Koreaanse Oorlog]] kon opereer, en die koms van turbine-enjins, het die Amerikaanse Vloot in 1955 voorlopige vereistes uitgereik vir 'n alleweer- vliegdek-gebaseerde aanvalsvliegtuig. Die Amerikaanse Vloot het in Oktober 1956 'n Operasionele Vereistesdokument (ORD) daarvoor gepubliseer. Dit het in Februarie 1957 'n Versoek om Voorstelle (RFP) vrygestel.<ref>Jenkins 2002, pp. 5–6.</ref> Die RFP het gevra vir 'n "aanvalsbomwerper met nabye lugsteun wat die vyand te eniger tyd kan tref". Die spesifikasie is gevorm deur die diens se Koreaanse Oorlog-ervarings, waartydens lugsteun gereeld onbeskikbaar was tensy goeie weerstoestande geheers het.<ref name = "bomber 209">Gunston and Gilchrist 1993, p. 209.</ref> In reaksie op die RFP is altesaam elf ontwerpvoorstelle deur agt verskillende maatskappye ingedien, insluitend Bell, Boeing, Douglas, Grumman, Lockheed, Martin, North American en Vought.<ref>Jenkins 2002, pp. 6–7.</ref> Grumman se voorlegging is intern aangewys as die Tipe G-128. Na evaluering van die tenders het die Amerikaanse Vloot die keuse van Grumman op 2 Januarie 1958 aangekondig. Die maatskappy is in Februarie 1958 'n kontrak toegeken vir die ontwikkeling van hul voorlegging, wat heraanwys is as A2F-1.<ref>Jenkins 2002, p. 7.</ref> Grumman se ontwerpspan is gelei deur Robert Nafis en Lawrence Mead, jr.; Mead het later 'n leidende rol gespeel in die ontwerp van die [[Apollo-maanmodule]] en die [[Grumman F-14 Tomcat]].<ref>[https://www.nytimes.com/2012/08/31/business/lawrence-mead-jr-aerospace-engineer-who-helped-design-a-6-bomber-dies-at-94.html?ref=science "Lawrence Mead Jr., Aerospace Engineer, Dies at 94."] ''The New York Times'', 30 August 2012.</ref> Die span was versprei oor twee terreine, die maatskappy se vervaardigingsaanleg in Bethpage, New York, en die toetsfasiliteite by Naval Weapons Industrial Reserve Plant, Calverton in Riverhead, New York. Gedurende September 1959 is die ontwerp goedgekeur deur die Mock-Up Review Board.<ref name = "bomber 209"/> Die A2F-1-ontwerp het verskeie baanbrekende kenmerke vir die era ingesluit. In die vroeë 1960's was dit nuut vir 'n vegvliegtuig van die grootte van 'n vegvliegtuig om gesofistikeerde avionika te hê wat verskeie rekenaars gebruik het. Hierdie ontwerpervaring is deur NASA in ag geneem in hul besluit in November 1962 om Grumman bo ander maatskappye soos General Dynamics-Convair te kies (die [[General Dynamics F-111|F-111]] het gerekenariseerde avionika-vermoëns vergelykbaar met die A-6 gehad, maar het eers in 1964 gevlieg) om die Apollo-maanmodule te bou, wat 'n klein ruimtetuig met twee aanboordrekenaars was. === Toetsprogram === Die eerste prototipe YA2F-1, sonder radar en die navigasie- en aanvalsvliegtuigelektronika, het sy eerste vlug op 19 April 1960 gemaak, met die tweede prototipe wat op 28 Julie 1960 gevlieg het.<ref>Jenkins 2002, p. 11.</ref><ref name="wapj12 p40">Dorr ''World Air Power Journal'' Spring 1993, p. 40.</ref> Die toetsprogram wat nodig was om die vliegtuig te ontwikkel, is verleng. Die baie gevorderde navigasie- en aanvalstoerusting het aansienlike ontwikkeling vereis, en veranderinge moes aangebring word om aërodinamiese tekortkominge reg te stel en ongewenste kenmerke te verwyder.<ref>Francillon 1990, p. 431.</ref> Die verlenging van die lugremme, wat op die agterste romp gemonteer was, het die afwaartse spoeling by die horisontale stertvlak verander wat die aktuator oorlaai het, sodat die stertvlak met 41 cm agtertoe geskuif is. Latere evaluering van die vliegtuig het getoon dat die lugremme nie effektief genoeg was om die spoed van die vliegtuig te beheer nie en hulle is na die vlerkpunte verskuif.<ref>Drendel 1991, p. 5.</ref> Vroeë produksievliegtuie is toegerus met beide die romp- en vlerkpuntlugremme, hoewel die romp-gemonteerde remme gou gedeaktiveer is en van latere vliegtuie verwyder is.<ref>Drendel 1991, p. 5.</ref> Die agterste rand van elke vlerkpunt het gesplit om 'n baie meer effektiewe spoedrem te vorm wat bo en onder die vlerk uitgesteek het wanneer dit uitgestrek is.<ref name="warp7">Evans 2025, p. 7.</ref> Die roer het 'n breër koord by sy basis benodig om 'n groter blootgestelde area te gee om tolherstel te bevorder.<ref name="frncp432">Francillon 1990, p. 432.</ref> 'n Groot verskil tussen die eerste ses produksievliegtuie en daaropvolgende vliegtuie was die straalspuitstukke; die nabylugondersteuningsrol wat deur die Amerikaanse Marinierskorps nagestreef is, het STOL-prestasie vereis om vanaf voorste landingstroke te opereer. Straaldefleksie met behulp van kantelende uitlaatpype is voorgestel. Die prestasievoordele van die variasie van die hoek was nie die moeite werd nie, of dit nou vanaf kort aanloopbane of vliegdekskepe opereer is, daarom is dit vasgestel op 'n afwaartse hoek van sewe grade.<ref>Gunston 1974, p. 225.</ref> == Ontwerp == [[Lêer:A-6E_VA-34_landing_on_USS_America_(CV-66)_1983.JPEG|duimnael|'n A-6E-landing op die vliegdekskip [[USS America (CV-66)]], wat die gesplete lugremme op die punte van sy linkervlerk wys.]] Die Grumman A-6 Intruder is 'n tweesitplek-tweemotorige enkeldekker, toegerus om aanvalmissies vanaf vliegdekskepe uit te voer ongeag die heersende weer- of ligtoestande. Die kajuit het 'n ongewone dubbelvoorruit en sy-aan-sy sitplekke waarin die vlieënier in die linkersitplek sit, terwyl die bombardier/navigator (BN) regs en effens onder sit om die vlieënier 'n voldoende uitsig aan daardie kant te gee. Benewens 'n radarskerm vir die BN, is 'n unieke instrumentasiekenmerk vir die vlieënier 'n katodestraalbuisskerm wat bekend gestaan het as die Vertikale Vertoonaanwyser (VDI). Hierdie skerm het 'n sintetiese voorstelling van die wêreld voor die vliegtuig verskaf, tesame met stuurseine wat deur die BN verskaf is, wat blinde navigasie en aanval in die nag en in alle weersomstandighede moontlik maak.<ref name="Andrews">{{cite magazine|last=Andrews|first=Hal|title=Life of the Intruder|magazine=Naval Aviation News|volume=79|issue=6|date=September–October 1997|pages=8–16}}</ref> Die A-6 se vlerk is relatief doeltreffend teen subsoniese snelhede, veral in vergelyking met supersoniese vegvliegtuie soos die [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II]], wat ook beperk is tot subsoniese snelhede wanneer hulle 'n bomvrag dra. Die vlerk is ook ontwerp om 'n gunstige vlak van manuvreerbaarheid te bied, selfs terwyl 'n aansienlike bomlading gedra word. 'n Soortgelyke vlerk sou op spilpunte op Grumman se latere supersoniese swaaivlerk [[Grumman F-14 Tomcat]] geplaas word, sowel as 'n soortgelyke landingtoestel.<ref>Gunston and Spick 1983</ref> === Model A-6E === Hierdie model was 'n opgradering van die A-6 en het bewys dat dit een van die beste alleweerstoestand en akkuraatste bomwerpers was. Tydens die [[Libië]] konflik het A-6E ''Intruders'' die Libiese lugverdediging stelsel binnegedring deur laag in die nag te vlieg, meer as 100 geleide missiele te vermy en die teikens te tref met laser geleide missiele. === Model EA-6B === Model EA-6B is bekend as die ''Prowler'' en is ontwikkel van model EA-6A. Dit was in werklikheid 'n ''Intruder'' se raam wat volgepak is met elektroniese teenmaatreëls en intelligensie-versameltoerusting. Hulle is ontwikkel om saam met die ''Intruders'' te vlieg in Viëtnam. Maar die ''Prowler'' is 'n vliegtuig in sy eie reg wat 'n sambreel van beskerming verleen aan die aanvalsvliegtuie deur die vyande se beskermingsmaatreëls buite aksie stel of te onderdruk. == Tegniese besonderhede == {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Grumman A-6E Intruder: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motore | 2 |- | Tipe motor | [[Straalmotor]] |- | Vervaardiger | Pratt & Whitney J52-P-8B turbostraal |- | Kraglewering per motor | 4&nbsp;222 kg stukrag |- | Vlerkspan | 16,15 m |- | Lengte | 16,69 m |- | Hoogte | 4,93 m |- | Vlerkoppervlakte | 49,13 m² |- | Maks. opstygmassa | 26&nbsp;604 kg |- | Maks. snelheid | 1&nbsp;035 km/h |- | Operasionele hoogte | 12&nbsp;932 m |- | Togafstand | 1&nbsp;627 km |- | Klimvermoë | 2&nbsp;621 m per minuut |- | Bewapening | Tot 8&nbsp;172 kg bomme of<br/>missiele onder die vlerke |- |} == Sien ook == * [[Lys van vegvliegtuie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * Crosby, Francis: ''THE WORLD ENCYCLOPEDIA OF FIGHTERS & BOMBERS''. 2015. {{ISBN|978-1-84476-917-9}} [[Kategorie:Vegvliegtuie]] hcwiwv0bjzw35uvjls7s7f1w9ikgksu 2902401 2902400 2026-05-08T15:46:07Z Aliwal2012 39067 /* Ontwerp */ laaste vertaal+uitbreiding 2902401 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Grumman A-6 Intruder |subsjabloon= |beeld=Lêer:Grumman KA-6D Intruder of VA-34 in flight, in 1988.jpg |byskrif=<center>KA-6D Intruder van ''Attack Squadron 34 (VA-34 "Blue Blasters")''</center> |tipe=Vegvliegtuig |vervaardiger=Grumman |ontwerper= |eerste vlug= 19 April 1960 |bekendstelling= 1963 |vrygestel= |onttrek= 1993 (Marinierskorps)<br/>1997 (Vloot) |status= |hoofgebruiker= [[Amerikaanse Vloot]] |meer gebruikers= [[Amerikaanse Marinierskorps]] |vorige gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou= 693 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Grumman A-6 Intruder''' is 'n Amerikaanse aanvalsvliegtuig wat deur die [[Amerikaanse Vloot]] en [[Amerikaanse Marinierskorps]] gebruik was. Die ''Intruder'' is 'n tweesitplek, alleweertoestand subsoniese aanvalsvliegtuig wat op [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] gebaseer is. Die ontwerp was gedoen na aanleiding van 'n 1957 kompetisie van die [[Amerikaanse Vloot]] wat 'n taktiese aanvalsvliegtug wat op lae hoogtes kan werk met 'n lang reikafstand versoek het. Die eindresultaat was 'n [[vliegtuig]] wat nie oor die beste vliegvermoëns beskik het nie, maar wat uitstekend was in die aanvalsrol. Die A-6 prototipe het sy nooiensvlug op 19 April 1960 voltooi en daarna was 482 produksie-eenhede aan die Vloot afgelewer vanaf vroeg 1963. So begin 'n loopbaan van 34 jaar vir die vliegtuig; nagvlugte oor die oerwoude van [[Viëtnam]] tot missies tydens Operasie Desert Storm tydens die [[Golfoorlog]] oor goed bewapende vyandelike vestings oor [[Iran]] waartydens die ''Intruder'' 'n goeie reputasie opgebou het. Sy vermoë om in alle weertoestande, dag of nag sendings uit te voer, vermoë om laag te vlieg, groot togafstand, groot bomvrag en betroubaarheid het van die vliegtuig 'n staatmaker gemaak. Dit het deelgeneem aan elke konflik waarin die [[Verenigde State]] betrokke was sedert die [[Viëtnamoorlog]] tot in die laat 1990's. Die ''Intruder'' is nie toegerus met enige [[Masjiengeweer|masjiengewere]] nie en beskik nie oor 'n interne bomrak nie, maar dit kon konvensionele- of [[kernwapen]]s, [[brandstoftenk]]s of vuurpyle en [[missiele]] onder die vlerke dra. == Ontwikkeling == [[Beeld:YA2F-1 tilting pipes NAN6-60.jpg|duimnael|regs|250px|YA2F-1 vertoon die oorspronklike kantelende uitlaatpype.]] As gevolg van die beperking van die [[Skroef (lugvaart)|skroefaangedrewe]] [[Douglas A-1 Skyraider|A-1 Skyraider]] wat slegs in goeie weer tydens die [[Koreaanse Oorlog]] kon opereer, en die koms van turbine-enjins, het die Amerikaanse Vloot in 1955 voorlopige vereistes uitgereik vir 'n alleweer- vliegdek-gebaseerde aanvalsvliegtuig. Die Amerikaanse Vloot het in Oktober 1956 'n Operasionele Vereistesdokument (ORD) daarvoor gepubliseer. Dit het in Februarie 1957 'n Versoek om Voorstelle (RFP) vrygestel.<ref>Jenkins 2002, pp. 5–6.</ref> Die RFP het gevra vir 'n "aanvalsbomwerper met nabye lugsteun wat die vyand te eniger tyd kan tref". Die spesifikasie is gevorm deur die diens se Koreaanse Oorlog-ervarings, waartydens lugsteun gereeld onbeskikbaar was tensy goeie weerstoestande geheers het.<ref name = "bomber 209">Gunston and Gilchrist 1993, p. 209.</ref> In reaksie op die RFP is altesaam elf ontwerpvoorstelle deur agt verskillende maatskappye ingedien, insluitend Bell, Boeing, Douglas, Grumman, Lockheed, Martin, North American en Vought.<ref>Jenkins 2002, pp. 6–7.</ref> Grumman se voorlegging is intern aangewys as die Tipe G-128. Na evaluering van die tenders het die Amerikaanse Vloot die keuse van Grumman op 2 Januarie 1958 aangekondig. Die maatskappy is in Februarie 1958 'n kontrak toegeken vir die ontwikkeling van hul voorlegging, wat heraanwys is as A2F-1.<ref>Jenkins 2002, p. 7.</ref> Grumman se ontwerpspan is gelei deur Robert Nafis en Lawrence Mead, jr.; Mead het later 'n leidende rol gespeel in die ontwerp van die [[Apollo-maanmodule]] en die [[Grumman F-14 Tomcat]].<ref>[https://www.nytimes.com/2012/08/31/business/lawrence-mead-jr-aerospace-engineer-who-helped-design-a-6-bomber-dies-at-94.html?ref=science "Lawrence Mead Jr., Aerospace Engineer, Dies at 94."] ''The New York Times'', 30 August 2012.</ref> Die span was versprei oor twee terreine, die maatskappy se vervaardigingsaanleg in Bethpage, New York, en die toetsfasiliteite by Naval Weapons Industrial Reserve Plant, Calverton in Riverhead, New York. Gedurende September 1959 is die ontwerp goedgekeur deur die Mock-Up Review Board.<ref name = "bomber 209"/> Die A2F-1-ontwerp het verskeie baanbrekende kenmerke vir die era ingesluit. In die vroeë 1960's was dit nuut vir 'n vegvliegtuig van die grootte van 'n vegvliegtuig om gesofistikeerde avionika te hê wat verskeie rekenaars gebruik het. Hierdie ontwerpervaring is deur NASA in ag geneem in hul besluit in November 1962 om Grumman bo ander maatskappye soos General Dynamics-Convair te kies (die [[General Dynamics F-111|F-111]] het gerekenariseerde avionika-vermoëns vergelykbaar met die A-6 gehad, maar het eers in 1964 gevlieg) om die Apollo-maanmodule te bou, wat 'n klein ruimtetuig met twee aanboordrekenaars was. === Toetsprogram === Die eerste prototipe YA2F-1, sonder radar en die navigasie- en aanvalsvliegtuigelektronika, het sy eerste vlug op 19 April 1960 gemaak, met die tweede prototipe wat op 28 Julie 1960 gevlieg het.<ref>Jenkins 2002, p. 11.</ref><ref name="wapj12 p40">Dorr ''World Air Power Journal'' Spring 1993, p. 40.</ref> Die toetsprogram wat nodig was om die vliegtuig te ontwikkel, is verleng. Die baie gevorderde navigasie- en aanvalstoerusting het aansienlike ontwikkeling vereis, en veranderinge moes aangebring word om aërodinamiese tekortkominge reg te stel en ongewenste kenmerke te verwyder.<ref>Francillon 1990, p. 431.</ref> Die verlenging van die lugremme, wat op die agterste romp gemonteer was, het die afwaartse spoeling by die horisontale stertvlak verander wat die aktuator oorlaai het, sodat die stertvlak met 41 cm agtertoe geskuif is. Latere evaluering van die vliegtuig het getoon dat die lugremme nie effektief genoeg was om die spoed van die vliegtuig te beheer nie en hulle is na die vlerkpunte verskuif.<ref>Drendel 1991, p. 5.</ref> Vroeë produksievliegtuie is toegerus met beide die romp- en vlerkpuntlugremme, hoewel die romp-gemonteerde remme gou gedeaktiveer is en van latere vliegtuie verwyder is.<ref>Drendel 1991, p. 5.</ref> Die agterste rand van elke vlerkpunt het gesplit om 'n baie meer effektiewe spoedrem te vorm wat bo en onder die vlerk uitgesteek het wanneer dit uitgestrek is.<ref name="warp7">Evans 2025, p. 7.</ref> Die roer het 'n breër koord by sy basis benodig om 'n groter blootgestelde area te gee om tolherstel te bevorder.<ref name="frncp432">Francillon 1990, p. 432.</ref> 'n Groot verskil tussen die eerste ses produksievliegtuie en daaropvolgende vliegtuie was die straalspuitstukke; die nabylugondersteuningsrol wat deur die Amerikaanse Marinierskorps nagestreef is, het STOL-prestasie vereis om vanaf voorste landingstroke te opereer. Straaldefleksie met behulp van kantelende uitlaatpype is voorgestel. Die prestasievoordele van die variasie van die hoek was nie die moeite werd nie, of dit nou vanaf kort aanloopbane of vliegdekskepe opereer is, daarom is dit vasgestel op 'n afwaartse hoek van sewe grade.<ref>Gunston 1974, p. 225.</ref> == Ontwerp == [[Lêer:A-6E_VA-34_landing_on_USS_America_(CV-66)_1983.JPEG|duimnael|'n A-6E-landing op die vliegdekskip [[USS America (CV-66)]], wat die gesplete lugremme op die punte van sy linkervlerk wys.]] Die Grumman A-6 Intruder is 'n tweesitplek-tweemotorige enkeldekker, toegerus om aanvalmissies vanaf vliegdekskepe uit te voer ongeag die heersende weer- of ligtoestande. Die kajuit het 'n ongewone dubbelvoorruit en sy-aan-sy sitplekke waarin die vlieënier in die linkersitplek sit, terwyl die bombardier/navigator (BN) regs en effens onder sit om die vlieënier 'n voldoende uitsig aan daardie kant te gee. Benewens 'n radarskerm vir die BN, is 'n unieke instrumentasiekenmerk vir die vlieënier 'n katodestraalbuisskerm wat bekend gestaan het as die Vertikale Vertoonaanwyser (VDI). Hierdie skerm het 'n sintetiese voorstelling van die wêreld voor die vliegtuig verskaf, tesame met stuurseine wat deur die BN verskaf is, wat blinde navigasie en aanval in die nag en in alle weersomstandighede moontlik maak.<ref name="Andrews">{{cite magazine|last=Andrews|first=Hal|title=Life of the Intruder|magazine=Naval Aviation News|volume=79|issue=6|date=September–October 1997|pages=8–16}}</ref> [[Beeld:Several A-6 aircraft parked with EA-6 and S-3 aboard CV-67.jpg|duimnael|S-3A Viking, A-6E Intruder, en 'n EA-6B Prowler vliegtuie op die vliegdek van USS ''John F. Kennedy'' geparkeer gedurende 'n storm.]] Die A-6 se vlerk is relatief doeltreffend teen subsoniese snelhede, veral in vergelyking met supersoniese vegvliegtuie soos die [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II]], wat ook beperk is tot subsoniese snelhede wanneer hulle 'n bomvrag dra. Die vlerk is ook ontwerp om 'n gunstige vlak van manuvreerbaarheid te bied, selfs terwyl 'n aansienlike bomlading gedra word. 'n Soortgelyke vlerk sou op spilpunte op Grumman se latere supersoniese swaaivlerk [[Grumman F-14 Tomcat]] geplaas word, sowel as 'n soortgelyke landingtoestel.<ref>Gunston and Spick 1983</ref> Vir sy tyd het die Intruder gesofistikeerde avionika gehad, met 'n hoë mate van integrasie.<ref>Gunston and Gilchrist 1993, p. 209.</ref> Om te help met die identifisering en isolasie van toerustingwanfunksies, is die vliegtuig voorsien van outomatiese diagnostiese stelsels, van die vroegste rekenaargebaseerde analitiese toerusting wat vir vliegtuie ontwikkel is. Die Intruder was toegerus om kernwapens (B43, B57, B61) te dra wat met semi-outomatiese gooibomme afgevuur sou gewees het.<ref name="warp4-5">Evans 2025, pp. 4–5</ref> === Model A-6E === Hierdie model was 'n opgradering van die A-6 en het bewys dat dit een van die beste alleweerstoestand en akkuraatste bomwerpers was. Tydens die [[Libië]] konflik het A-6E ''Intruders'' die Libiese lugverdediging stelsel binnegedring deur laag in die nag te vlieg, meer as 100 geleide missiele te vermy en die teikens te tref met laser geleide missiele. === Model EA-6B === Model EA-6B is bekend as die ''Prowler'' en is ontwikkel van model EA-6A. Dit was in werklikheid 'n ''Intruder'' se raam wat volgepak is met elektroniese teenmaatreëls en intelligensie-versameltoerusting. Hulle is ontwikkel om saam met die ''Intruders'' te vlieg in Viëtnam. Maar die ''Prowler'' is 'n vliegtuig in sy eie reg wat 'n sambreel van beskerming verleen aan die aanvalsvliegtuie deur die vyande se beskermingsmaatreëls buite aksie stel of te onderdruk. == Tegniese besonderhede == {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Grumman A-6E Intruder: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motore | 2 |- | Tipe motor | [[Straalmotor]] |- | Vervaardiger | Pratt & Whitney J52-P-8B turbostraal |- | Kraglewering per motor | 4&nbsp;222 kg stukrag |- | Vlerkspan | 16,15 m |- | Lengte | 16,69 m |- | Hoogte | 4,93 m |- | Vlerkoppervlakte | 49,13 m² |- | Maks. opstygmassa | 26&nbsp;604 kg |- | Maks. snelheid | 1&nbsp;035 km/h |- | Operasionele hoogte | 12&nbsp;932 m |- | Togafstand | 1&nbsp;627 km |- | Klimvermoë | 2&nbsp;621 m per minuut |- | Bewapening | Tot 8&nbsp;172 kg bomme of<br/>missiele onder die vlerke |- |} == Sien ook == * [[Lys van vegvliegtuie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * Crosby, Francis: ''THE WORLD ENCYCLOPEDIA OF FIGHTERS & BOMBERS''. 2015. {{ISBN|978-1-84476-917-9}} [[Kategorie:Vegvliegtuie]] kdgmfzgq6k63c40afgcuc824wiqpp89 0 257481 2902565 2704539 2026-05-09T04:33:50Z PaulLim11 201647 Image 2902565 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Wunmi Mosaku | Beeld = Wunmi Mosaku - Sinners.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Oluwunmi Mosaku | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1986|7|31}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 2148911 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Wunmi Mosaku''' (gebore 31 Julie 1986) is 'n [[Engeland|Engelse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''I Am Slave'' (2010), ''Philomena'' (2013), ''Batman v Superman: Dawn of Justice'' (2016), en ''Fantastic Beasts and Where to Find Them'' (2016). == Filmografie == === Rolprente === * 2010: ''I Am Slave'' * 2011: ''Diverse Nation'' * 2012: ''Citadel'' * 2013: ''Philomena'' * 2016: ''Batman v Superman: Dawn of Justice'' * 2016: ''Fantastic Beasts and Where to Find Them'' * 2018: ''Macbeth'' * 2019: ''His House'' === Televisiereekse === * 2017: ''[[The End of the F***ing World]]'' * 2019: ''Lovecraft Country'' === Televisierolprente === * 2016: ''Damilola, Our Loved Boy'' === Video's === * 2006: ''The Women of Troy'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|2148911|Wunmi Mosaku}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mosaku, Wunmi}} [[Kategorie:Geboortes in 1986]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 21ste eeu]] 1tyu00gflss9idm91bnygm5wa8gt41f 0 261803 2902553 2431971 2026-05-09T02:08:31Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902553 wikitext text/x-wiki <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; text-align:center; width:20em;"> [[Lêer:Alcantara logo.svg.png|200px]]<br /><br /> [[Lêer:Alcantara.jpg|200px]] ---- </div> '''Alcantara''' is 'n [[handelsmerk]] vir 'n mikrovesel-vliesstof wat van poliëster en poliuretaan vervaardig word. Die stof het 'n voorkoms en tekstuur wat baie op dié van Sweedse leer lyk en voel ook so aan. Die materiaal het asemhalende en anti-allergiese eienskappe, is waterwerend en brandtraag, en kan in 'n oneindige verskeidenheid van effens glansende kleure, met diktes van tussen 0,4 en 1,2 millimeter, vervaardig word.<ref>{{en}} [https://www.alcantara.com/en/materiale/5/index.do ''alcantara.com: Material. Besoek op 23 Junie 2019'']</ref> Net soos ander mikrovesels is ook Alcantara só fyn dat 'n 10&nbsp;000 meter lange vesel minder as 1 gram weeg.<ref>{{de}} [https://www.leder-info.de/index.php/Alcantara ''leder-info.de: Das Leder-Lexikon - Alcantara. Besoek op 23 Junie 2019'']{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Lêer:SurfaceLaptop.png|duimnael|links|Die sleutelbord-oppervlak van ''[[Microsoft]]'' se luukse [[skootrekenaar]] ''Surface Laptop 2'' is met ''Alcantara'' oortrek]] Die stof is in 1970 deur Miyoshi Okamoto, 'n wetenskaplike in diens van die [[Japan]]nese chemiese onderneming ''Toray Industries'', ontwikkel. In 1972 het ''Toray'' en die [[Italië|Italiaanse]] chemiese maatskappy ''ENI'' 'n gesamentlike onderneming gevestig, ''Alcantara SpA'' in die [[Umbrië|Umbriese]] stad Terni, wat die nuwe mikroveselstof begin vervaardig en internasionaal versprei het. Alcantara word deur middel van die ekstrusieproses, teen 'n hoë temperatuur en onder hoë druk vervaardig.<ref>{{de}} [https://www.stoff4you.de/stoff-lexikon/alcantara/ ''stoff4you.de: Was ist Alcantara? Besoek op 23 Junie 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190623193050/https://www.stoff4you.de/stoff-lexikon/alcantara/ |date=23 Junie 2019 }}</ref> Weens die ingewikkelde en tydintensiewe proses, wat benodig word om baie dun en sagte vesels te verkry, hou Alcantara geen prysvoordele teenoor natuurlike leer in nie, maar kan makliker verwerk word met minder afval. Dit is bowendien duursamer as leer. Alcantara word gebruik vir die vervaardiging van klere, vir meubels en die interieur van motors in die hoër pryssegment. Meubels en motorsitplekke, wat met Alcantara oortrek is, is meer bestand teen wrywing as natuurlike leer en hou dus langer. Alcantara is nogtans minder vlekbestand as egte leer. Vlekke uit ouer Alcantara-oortreksels kan nie maklik verwyder word nie en laat in elk geval meer of minder sigbare spore.<ref>{{de}} [https://www.schoener-wohnen.de/einrichten/28154-rtkl-alcantara ''Schöner Wohnen: Alcantara – schöne Alternative zu Leder. Besoek op 23 Junie 2019'']</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} [[Kategorie:Tekstiele]] 04cnwuyvhzlrq4n1ieavg3r3x19fcez 0 274842 2902480 2902210 2026-05-08T20:06:02Z Rooiratel 90342 2902480 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Tanaboon Kesarat | image = [[Lêer:Tanaboon Kesarat.jpg|240px]] | image_size = 200px | caption = Tanaboon in 2018 | fullname = Tanaboon Kesarat | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1993|09|21}} | birth_place = Samut Prakan, [[Thailand]] | height = 1,82 m | currentclub = [[Port F.C.|Port]] | clubnumber = 8 | position = Verdedigende middelvelder, senteragter | youthyears1 = 2007–2010 | youthclubs1 = Bangkok Sports School | years1 = 2011 | clubs1 = [[Bangkok F.C.|Bangkok]] | caps1 = 21 | goals1 = 0 | years2 = 2012–2016 | clubs2 = [[Police Tero F.C.|BEC Tero Sasana]] | caps2 = 90 | goals2 = 0 | years3 = 2012 | clubs3 = → [[RBAC F.C.|RBAC]] (loan) | caps3 = 19 | goals3 = 5 | years4 = 2016 | clubs4 = → [[Muangthong United F.C.|Muangthong United]] (loan) | caps4 = 18 | goals4 = 2 | years5 = 2016 | clubs5 = [[Muangthong United F.C.|Muangthong United]] | caps5 = 11 | goals5 = 0 | years6 = 2017–2018 | clubs6 = [[Chiangrai United F.C.|Chiangrai United]] | caps6 = 22 | goals6 = 1 | years7 = 2018–2019 | clubs7 = [[BG Pathum United F.C.|BG Pathum United]] | caps7 = 22 | goals7 = 0 | years8 = 2019– | clubs8 = [[Port F.C.|Port]] | caps8 = 103 | goals8 = 3 | nationalyears1 = 2011–2012 | nationalteam1 = [[:en:Thailand national under-20 football team|Thailand o/19]] | nationalcaps1 = 11 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2013–2016 | nationalteam2 = [[:en:Thailand national under-23 football team|Thailand o/23]] | nationalcaps2 = 21 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2013–2024 | nationalteam3 = [[Thaise nasionale sokkerspan|Thailand]] | nationalcaps3 = 55 | nationalgoals3 = 1 | pcupdate = 14 Julie 2025 | ntupdate = }} '''Tanaboon Kesarat''' ([[Thai]]: ธนบูรณ์ เกษารัตน์; gebore op 21 September 1993), slegs bekend as '''Tum''' ([[Thai]]: ตั้ม), is 'n professionele Thaise sokkerspeler wat as middeveldverdediger of senteragter vir die [[Thai League 1]]-klub [[Port F.C.|Port]] speel.<ref>[https://www.usports.co.th/th/soccer/article/400/%22%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%97%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B8%AD%22%20%E0%B9%80%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%A1%E0%B8%95%E0%B8%B1%E0%B9%89%E0%B8%87%20%22%E0%B8%98%E0%B8%99%E0%B8%9A%E0%B8%B9%E0%B8%A3%E0%B8%93%E0%B9%8C%22%20%E0%B9%80%E0%B8%9B%E0%B9%87%E0%B8%99%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%9B%E0%B8%95%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B8%A1%E0%B9%81%E0%B8%97%E0%B8%99%20%22%E0%B8%A8%E0%B8%B4%E0%B8%A7%E0%B8%81%E0%B8%A3%22 "การท่าเรือ" เตรียมตั้ง "ธนบูรณ์" เป็นรองกัปตันทีมแทน "ศิวกร"]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.thaipbs.or.th/news/content/257305 ทุบสถิติไทยลีก "เชียงราย" ทุ่ม 50 ล้าน คว้าตัว "ธนบูรณ์" ร่วมทีม]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Sokkersaadjie}} {{Portaalbalk|Sport|Sokker}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kesarat, Tanaboon}} [[Kategorie:Thaise sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1993]] [[Kategorie:Lewende mense]] h15sxx7lax9eaqh3jolkecewaqecbht 0 275437 2902561 2144371 2026-05-09T03:02:59Z Nikolai Kurbatov 125512 /* Rolprente */ 2902561 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Thomas Kretschmann | Beeld = Thomas Kretschmann (Berlinale 2012).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1962|9|8}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Duitsland|Duits]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 3 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0470981 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Thomas Kretschmann''' (gebore 8 September 1962) is 'n [[Duitsland|Duitse]] akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Blade II'' (2002), ''Resident Evil: Apocalypse'' (2004), ''King Kong'' (2005), en ''Avengers: Age of Ultron'' (2015). == Filmografie == === Rolprente === * 1992: ''The Warrior's Heart'' * 1993: ''Stalingrad'' * 1993: ''Die Ratte'' * 1993: ''Engel ohne Flügel'' * 1995: ''Brennendes Herz'' * 1996: ''Marching in Darkness'' * 1996: ''The Stendhal Syndrome'' * 1997: ''Il tocco - La sfida'' * 1997: ''Prince Valiant'' * 1997: ''Total Reality'' * 2001: ''The Knights of the Quest'' * 2001: ''Hostile Takeover'' * 2002: ''Blade II'' * 2002: ''[[The Pianist]]'' * 2003: ''Rua Alguem 5555: My Father'' * 2004: ''Resident Evil: Apocalypse'' * 2004: ''Immortal'' * 2004: ''In Enemy Hands'' * 2004: ''Head in the Clouds'' * 2005: ''King Kong'' * 2005: ''Snowland'' * 2006: ''The Celestine Prophecy'' * 2006: ''Grimm Love'' * 2007: ''Next'' * 2007: ''Eichmann'' * 2008: ''In Tranzit'' * 2009: ''King Conqueror'' * 2010: ''The Big Bang'' * 2011: ''Jungle Child'' * 2011: ''What a Man'' * 2012: ''Dracula 3D'' * 2013: ''Stalingrad'' * 2013: ''Open Grave'' * 2013: ''The Galapagos Affair: Satan Came to Eden'' * 2014: ''United Passions'' * 2015: ''Avengers: Age of Ultron'' * 2017: ''A Taxi Driver'' * 2018: ''Discarnate'' * 2018: ''Waiting for Anya'' * 2019: ''The Blue Mauritius'' * ''The Stalking Moon'' * ''Emperor'' * ''The Man in the Box'' === Televisiereekse === * 2009: ''Hitler Rants Parodies'' * 2012: ''The River'' * 2013: ''Dracula'' * 2017: ''Let the Right One In'' === Televisierolprente === * 1989: ''Der Mitwisser'' * 1994: ''Jenseits der Brandung'' * 1995: ''Tödliche Besessenheit'' * 1995: ''Anna - Im Banne des Bösen'' * 1995: ''Ich liebe den Mann meiner Tochter'' * 1995: ''Wir zusammen allein mit dir'' * 1997: ''Refuge'' * 1998: ''Die Mädchenfalle - Der Tod kommt online'' * 1998: ''Nina - Vom Kinderzimmer ins Bordell'' * 1999: ''Miss Diamond'' * 1999: ''Esther'' * 1999: ''Der Solist - Kein Weg zurück'' * 1999: ''Der Tod in deinen Augen'' * 2001: ''Der Solist - Niemandsland'' * 2002: ''Der Solist - In eigener Sache'' * 2003: ''Der Solist - Kuriertag'' * 2004: ''Frankenstein'' * 2005: ''Have No Fear: The Life of Pope John Paul II'' * 2008: ''Mogadischu'' * 2008: ''The Sea Wolf'' * 2009: ''Romy'' * 2010: ''The Frontier'' === Video's === * 2003: ''A Story of Survival: Behind the Scenes of 'The Pianist''' * 2005: ''Universum der Unsterblichkeit'' * 2006: ''The Eighth Blunder of the World'' * 2008: ''Through the Eyes of Director Timur Bekmambetov'' * 2009: ''The Journey to 'Valkyrie''' * 2011: ''Dschungelkind: Premierenfeier'' * 2011: ''Making of 'Dschungelkind''' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0470981|Thomas Kretschmann}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kretschmann, Thomas}} [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Duitse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Duitse manlike akteurs van die 21ste eeu]] iq1asrmaa47vptfvvsln4sv4li70e9l 0 282365 2902402 2892724 2026-05-08T16:48:12Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist - WGA04196.jpg]] → [[File:John the Baptist (Galleria Borghese)-Caravaggio (1610).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 2902402 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Museum | Naam = Galleria Borghese | Beeld = Galleria borghese facade.jpg | Onderskrif = | Alt = | map_type           = Italië Rome | map_caption = Ligging van die museum in Rome | coordinates = | Openingsjaar = 1903 | Ligging           = [[Villa Borghese]], [[Rome]], [[Italië]] | Tipe museum = Kunsmuseum | Webtuiste = <!-- use P856, official website, from WikiData --> }} Die '''Galleria Borghese''' (Afrikaans: Borghese Galery) is 'n kunsgalery in [[Rome]], [[Italië]] wat in die voormalige Villa Borghese Pinciana gehuisves word. Die gebou van die galery was aanvanklik met die omringende tuine geïntegreer, maar deesdae word die Villa Borghese-tuine as 'n afsonderlike toeristeaantreklikheid beskou. Die Galleria Borghese huisves 'n groot deel van die Borghese versameling van [[Skilderkuns|skilderye]], [[beeldhouwerk]]e en oudhede wat deur [[Scipione Borghese|Kardinaal Scipione Borghese]], die neef van [[Pous Paulus V]] (regeer 1605–1621), begin is. Die Villa is gebou deur die argitek [[Flaminio Ponzio]], gebaseer op sketse deur Scipione Borghese self, wat dit gebruik het as '' [[Villa|villa suburbana]],'' dit wil sê 'n plattelandse villa aan die rand van Rome. Scipione Borghese was 'n vroeë beskermheer van [[Gian Lorenzo Bernini|Bernini]] en 'n ywerige versamelaar van werke van [[Caravaggio|Michelangelo Merisi da Caravaggio]], wat goed verteenwoordig is in die versameling by wyse van sy ''Seun met 'n Mandjie Vrugte '', ''Die skrywende Sint Jerome'', die ''Die Jong en Siek Bacchus'', en andere. Ander noemenswaardige skilderye sluit [[Titiaan]] se ''Helige en Onhelige Liefde'', [[Raphael]] se ''Begrafnis van Christus'' en werke van [[Peter Paul Rubens]] en Federico Barocci in. ==Van die verlede tot die hede== Die ''Casino Borghese'' is opgerig in 'n gebied wat in die sewentiende eeu buite die mure van [[Rome]] geleë was, met die naaste toegang synde ''Porta del Popolo'' te wees. Aanvanklik het die gronde van die villa 'n gebied met 'n omtrek van byna 3 kilometer bedek. <ref> [https://books.google.com/books?id=-2c5AAAAcAAJ Guida metodica di Roma e suoi contorni], deur Giuseppe Melchiorri , Rome (1836); bladsy 609. </ref> Die hoofgebou is ontwerp deur die Vlaamse argitek Giovanni Vasanzio.<ref> Melchiorri, bladsy 610. </ref> Teen 1644 het John Evelyn dit beskryf as " 'n Elysium van vreugde" met "verskeie fonteine en klein stroompies water". Evelyn het ook die ''Vivarium'' waarin [[volstruis]]e, [[pou]]e, [[swaan|swane]] en [[kraanvoël]]s gehuisves is, en " 'n aantal vreemde diere", beskryf. Prins Marcantonio IV Borghese (1730-1800), wat 'n aanvang geneem het met die hervorming van die park se formele tuinargitektuur na die van 'n Engelse tuin, het in ongeveer 1775 onder leiding van die argitek Antonio Asprucci begin om die verouderde tapisserie en leerbehangsel te vervang en om die ''Casina'' op te knap. Hy het die Borghese beeldhouwerke en oudhede ingevolge 'n nuwe tematiese tema geplaas wat die Borghese opperheerskappy in Rome gevier het. Die rehabilitasie van die villa as 'n outentieke openbare museum in die laat agtiende eeu was die onderwerp van 'n uitstalling by die Getty Navorsingsinstituut in Los Angeles in 2000, <ref>[http: // www. getty.edu/bookstore/titles/prince.html '' Making a Prince's Museum: Drawings for the Late Achttenth Century Redecoration of the Villa Borghese. ''] Getty Research Institute (17 Junie-17 September 2000). Katalogus deur Carole Paul, met 'n essay deur Alberta Campitelli.{{ISBN|978-0-89236-539-5}}</ref> wat gemotiveer is deur die instituut se verkryging van vier en vyftig tekeninge wat met die projek verband hou. In 1808 is prins Camillo Filippo Ludovico Borghese, die swaer van Napoleon,<ref>Hy was getroud met [[Pauline Bonaparte]]; [[Antonio Canova]] se halfnaakte portret van haar as ''Venus Victrix'' word in een van die galerye uitgestal.</ref>gedwing om die Romeinse beeldhouwerke en oudhede van die Borghese aan die keiser te verkoop. Die resultaat is dat die ''Borghese Gladiator'', wat sedert die 1620's bekend is as die mees bewonderenswaardige beeldhouwerk in die Villa Borghese, nou eerder in die [[Louvre|Musée du Louvre]] besigtig en waardeer moet word. Die ''"Borghese Hermaphroditus"'' word ook nou in die Louvre gehuisves. Die Borghese villa is met verloop van tyd uitgebrei, en uiteindelik in 1902 aan die Italiaanse regering verkoop, saam met die Borghese-landgoed en omliggende tuine en parkgebied. ==Versameling== [[Beeld:Tiziano - Amor Sacro y Amor Profano (Galería Borghese, Roma, 1514).jpg|duimnael|regs|420px|''Heilige en Onheilige Liefde'' deur Titiaan. c. 1514]] Die Galleria Borghese beskik oor twintig kamers wat oor twee vloere of verdiepings versprei is. Die hoofvloer word meestal gewy aan klassieke oudhede uit die 1ste tot 3de eeu AD (insluitend 'n beroemde 320-30 n.C. Gladiator-mosaïek van gladiators wat in 1834 by die Borghese landgoed by Torrenova aan die Via Casilina buite Rome aangetref is) asook klassieke en neo-klassieke beeldhouwerke soos die ''Venus Victrix''. Die hoofvertrek van die hoofvloer genaamd die ''Salone'' beskik oor 'n groot ''trompe l'oeil'' plafonfresko deur die [[Sisilië|Sisiliaanse]] kunstenaar Mariano Rossi. Die fresko beeld ''Marcus Furius Camillus uit wat die beleg van die Kapitoolhoogte deur die Galliërs ontset''. Die grotteschi-versierings is deur Pietro Rotari geskilder, en die tekeninge van diere deur Venceslaus Peter Boemo.<ref> Melchiorri, bladsye 610-611. </ref> Die eerste kamer buite die ''Salone'' is die ''Camera di Cerere'', met 'n marmervaas wat ''Oedipus en die Sfinks'' uitbeeld. Die tweede kamer beskik oor 'n plafon met 'n fresko van Francesco Caccianiga saam met die ''Val van Phaeton''. Die derde kamer huisves Bernini se ''Apollo en Daphne''.<ref> Melchiorri, bladsy 611. </ref> === Gian Lorenzo Bernini by die Borghese === Baie van die beeldhouwerke word vertoon in die ruimtes waarvoor hulle bedoel was, insluitende baie werke van [[Gian Lorenzo Bernini]]. Die versameling maak 'n beduidende persentasie van sy produksie van sekulêre beeldhouwerke uit, en begin met vroeë werke soos sy ''Die bok Amalthea met die baba Jupiter en 'n bosgod'' (1615), sy ''Aeneas, Anchises, en Ascanius'' (1618–19 ) <ref>[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/b/bernini/gianlore/sculptur/1610/aeneas.html Web Gallery of Art, image collection, virtual museum, searchable database of European fine arts (1100–1850)<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/b/bernini/gianlore/sculptur/1610/2amalthea.html Web Gallery of Art, image collection, virtual museum, searchable database of European fine arts (1100–1850)<!-- Bot generated title -->]</ref> asook sy dinamiese ''Verkragting van Proserpine'' (1621–22), ''Apollo en Daphne'' (1622–25) <ref>[http://gallery.euroweb.hu/html/b/bernini/gianlore/sculptur/1620/apollo_d.html Apollo and Daphne by BERNINI, Gian Lorenzo<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051115123053/http://gallery.euroweb.hu/html/b/bernini/gianlore/sculptur/1620/apollo_d.html |date=2005-11-15 }}</ref> en ''Dawid,'' (1623)<ref>[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/b/bernini/gianlore/sculptur/1620/david.html Web Gallery of Art, image collection, virtual museum, searchable database of European fine arts (1100–1850)<!-- Bot generated title -->]</ref> welke beskou word as belangrike werke van [[barok]]beeldhouwerk. Daarbenewens is verskeie portret-borsbeelde in die galery opgeneem, waaronder een van [[Pous Paul V]], en twee portrette van een van sy vroeë beskermhere, Kardinaal Scipione Borghese (1632). <ref>[http://www.wga.hu/html/b/bernini/gianlore/sculptur/1630/scipione.html Bust of Scipione Borghese by BERNINI, Gian Lorenzo<!-- Bot generated title -->]</ref> Die tweede Scipione Borghese-portret is vervaardig nadat 'n groot kraak in die marmer tydens die skepping van die eerste weergawe ontdek is. ==Nabygeleë museums== Die nabygeleë ''Galleria Nazionale d'Arte Moderna'' kan ook besigtig word. Die galery spesialiseer in 19de en 20ste-eeuse Italiaanse kuns. Die ''[[Nasionale Etruskiese Museum|Museo Nazionale Etrusco]]'' beskik oor 'n versameling voor-Romeinse voorwerpe, wat merendeels bestaan uit voorwerpe van die Etruskiese beskawing wat neffens Rome opgegrawe is. == Hoogtepunte uit die versameling == === Beeldhouwerke === <center> <gallery widths="210px" heights="190px" perrow=3> beeld:Bernini Truth unveiled by Time Gal Borghese.jpg|''Die Waarheid Onthul deur Tyd'' deur Bernini. c. 1645-1652 beeld:Apollo and Daphne (Bernini).jpg|''Apollo en Daphne'' deur Bernini. c. 1622 beeld:RapeOfProserpina.jpg|''Die verkragting van Proserpine'' deur Bernini. c. 1621 beeld:Bernini's David.jpg|''Dawid'' deur Bernini. c. 1623-1624 beeld:Paolina Borghese (Canova).jpg|''Pauline Bonaparte'' deur [[Antonio Canova]]. beeld:Bernini ScipioneBorghese.jpg|''Borsbeeld van Scipione Borghese'' deur Bernini. c. 1632 </gallery> </center> === Skilderye === <center> <gallery widths="210px" heights="190px" perrow=3> beeld:DossoDossi.jpg|''Melissa'' deur Dosso Dossi. c. 1507 beeld:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''Die skrywende Sint Jerome'' deur Caravaggio. c. 1606 beeld:Rafael - A deposição.jpg|''Die afneming'' deur by Raphael. c. 1507 beeld:John the Baptist (Galleria Borghese)-Caravaggio (1610).jpg|''[[Johannes die Doper]]'' deur Caravaggio. c. 1610 beeld:Jacopo da Ponte - The Last Supper - WGA01433.jpg|''Die Laaste Avondmaal'' deur Jacopo Bassano. c. 1546 Beeld:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|''Madonna, Kind en die Slang'' deur Caravaggio. c. 1605-1606 beeld:Correggio - Danaë - WGA05341.jpg|''Danae'' deur Correggio. c. 1530 Beeld:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|''Seun met 'n Mandjie Vrugte'' deur Caravaggio. c. 1593 Beeld:Domenichino - Diana and her Nymphs - WGA06390.jpg|''Diana en haar Nimfe'' deur Domenichino. c. 1616-1617 beeld:Titian - The Scourging of Christ - WGA22826.jpg|''Die Geseling van Christus'' deur Titiaan. c. 1560 Beeld:Sisto Badalocchio - The Entombment of Christ, 1610.jpg|''Afneming'' deur Sisto Badalocchio. c. 1610 beeld:Paolo Veronese - St John the Baptist Preaching - WGA24813.jpg|''Johannes die Doper'' deur Paolo Veronese. c. 1562 Beeld:Peter Paul Rubens - The Deposition (Galleria Borghese.jpg|''Bewening'' deur Peter Paul Rubens. c. 1602 beeld:Gerrit van Honthorst cat02.jpg|''Die Konsert'' deur Gerrit van Honthorst. c. 1626-1630 Beeld:Antonello da Messina 054.jpg|''Portret van 'n Man'' deur Antonello da Messina. c. 1474-1475 Beeld:Lady with unicorn by Rafael Santi.jpg|''Dame met 'n Eenhoring'' deur [[Raphael]]. c. 1505 beeld:Titian - Venus Blindfolding Cupid - WGA22908.jpg|''Venus Blinddoek Cupid'' deur [[Titiaan]]. c. 1565 beeld:Dominikus von Tizian.jpg|''Sint Dominic'' deur Titiaan. c. 1565 beeld:Parmigianino - Portrait of a Man - WGA17040.jpg|Portret van 'n Man deur [[Parmigianino]]. c. 1528 beeld:Lorenzo Lotto - Madonna and Child with St Ignatius of Antioch and St Onophrius - WGA13663.jpg|''Madonna, Kind en heiliges'' deur Lorenzo Lotto. c. 1508 beeld:Peter Paul Rubens - Susanna and the Elders (Galleria Borghese).jpg|''Susanna en die ouderlinge'' deur [[Peter Paul Rubens]]. c. 1607-1608 beeld:Giovanni Bellini - Madonna and Child - WGA01777.jpg|''Madonna en Kind'' deur [[Giovanni Bellini]]. c. 1510 beeld:Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|''Die Jong en Siek Bacchus'' deur Caravaggio. c. 1593 beeld:Gianlorenzo Bernini - Self-Portrait as a Young Man - WGA01971.jpg|Selfportret deur [[Gian Lorenzo Bernini]]. c. 1623 </gallery> </center> ==Notas== <!--This article uses the Cite.php citation mechanism. If you would like more information on how to add references to this article, please see http://meta.wikimedia.org/wiki/Cite/Cite.php --> {{Reflist|2}} ==Eksterne skakels== {{commons|Museo e Galleria Borghese}} * [http://galleriaborghese.beniculturali.it/index.php?it/1/home Amptelike webtuiste] * [http://www.theartpostblog.com/en/amor-sacro-e-amor-profano-painting-tiziano/ Amor sacro e amor profano (Heilige en Onheilige Liefde)] Beskrywing van die skildery. * [http://www.romeartlover.it/Vasi187.html Argitektuur en tuine by die Villa Borghese of Kasino] * [https://web.archive.org/web/20080820012428/http://www.duchs.com/travel/italy/rome/attractions/Galleria_Borghese Resensies van Galleria Borghese] * [https://maps.google.com/maps?q=10+via+del+corso,+rome&ll=41.914150,12.492453&spn=0.003777,0.008929&t=k&hl=en Satellietfoto] — die Galleria Borghese is die villa wat in die middel van die foto voorkom en wat deur die tuine omring word. * [https://web.archive.org/web/20070915142309/http://roma.cercachetrovi.it/?q=galleria-borghese Kaart van die area, met verbandhoudende dienste] {{Koördinate|41|54|50.4|N|12|29|31.2|E|region:IT_type:landmark|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Museums in Italië]] [[Kategorie:Rome]] lwc4o7ulpw7bx0bpzjvps00eiogpxod 0 303217 2902405 2816733 2026-05-08T17:52:14Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902405 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Zanne Stapelberg | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1977|8|12|}} | geboorteplek = [[Bellville]], [[Wes-Kaap]] , Suid-Afrika | sterfdatum = | sterfplek = | nasionaliteit = Suid-Afrika | huweliksmaat = Johannes Frederick de Lange <ref>{{cite web |url=https://www.pressreader.com/south-africa/beeld/20161130/281608125044129 |title=Sopraan Zanne nou blonde ma de Lange |access-date=23 April 2018 |author=Theron, N. |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330093815/https://www.pressreader.com/south-africa/beeld/20161130/281608125044129 |archive-date=30 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | alma_mater     = [[Durbanville Hoërskool]],  [[Universiteit Stellenbosch]] | beroep = [[Opera]]sanger | pryse = | webwerf = }} '''Zanne Stapelberg''' ([[12 Augustus]] [[1977]]) is 'n Suid-Afrikaanse [[musiek|musikant]].<ref>{{cite web |url=http://musicmag.co.za/south-african-musicians-list/ |title=South African musicians list |accessdate=23 April 2018 |archive-date=19 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519132535/http://musicmag.co.za/south-african-musicians-list/ |url-status=dead }}</ref> ==Biografie== Zanne Stapelberg is in 1977 in [[Bellville]], [[Wes-Kaap]] gebore, en het in die voorstad [[Durbanville]] grootgeword. Sy het aan die [[Hoërskool Durbanville]] gematrikuleer.<ref>{{cite web |url=http://www.durbanvillehs.co.za/images/oud_skoliere/Tuislander2.pdf |title=Zanne Stapelberg (matriek 1995) –die vrou met die engelstem |accessdate=23 April 2018 |archive-date=24 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524083121/http://www.durbanvillehs.co.za/images/oud_skoliere/Tuislander2.pdf |url-status=dead }}</ref> ===Opleiding=== Stapelberg het haar [[opera]]opleiding onder Magdalena Oosthuizen aan die Konservatorium van [[Universiteit Stellenbosch]] ondergaan, en in 1998 haar graad in [[musiek]] en Engelse [[letterkunde]] voltooi. Die universiteit het ook verskeie akademiese- en sangbeurse aan haar toegeken. In 1999 verwerf sy haar hoërlisensiaat in musiekopvoering ''cum laude''. ===Professionele lewe=== In 2000 word Stapelberg lid van die Kaapstadse Opera-ateljee. In 2001 ontvang sy die "Beste Jong Operasanger"-toekenning van die ''Cape Town Friends of the Opera''.<ref>{{cite web |url=https://diary.wine.co.za/Diary.aspx?DIARYID=8453&CLIENTID=2300 |title= Uitkyk Hosts Zanne Stapelberg and New York's Kathleen Tagg in "Celebration of Song |accessdate=23 April 2018 }}</ref> Haar operarolle sluit ''Angelica'' in ''Suor Angelica'',<ref>{{cite web |url=https://www.vrouekeur.co.za/nuus-vermaak/kuns-musiek/klassieke-klanke-zanne-stapelberg-2 |title=Klassieke klanke: Zanne Stapelberg (Translated Classical Sounds) |access-date=23 April 2018 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729161021/https://www.vrouekeur.co.za/nuus-vermaak/kuns-musiek/klassieke-klanke-zanne-stapelberg-2 |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Mimì'' in [[Giacomo Puccini|Puccini]] se ''[[La bohème]]'',<ref>{{cite web |url=https://www.iol.co.za/entertainment/whats-on/cape-town/la-boheme-939009 |title=La Bohème |access-date=23 April 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729155523/https://www.iol.co.za/entertainment/whats-on/cape-town/la-boheme-939009 |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Nella'' in ''Gianni Schicchi'',<ref>{{cite web |url=http://www.albertcombrink.com/2011/01/19/zanne-stapelberg-and-albert-combrink-performing-at-opera-in-a-convent-garden-6-feb-2010/ |title=Zanne Stapelberg and Albert Combrink performing at "Opera in a Convent |accessdate=23 April 2018 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''lia'' in [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] se <ref>{{cite web |url=https://www.litnet.co.za/emspiel-speelem-met-kathleen-tagg-en-zanne-stapelberg/ |title=Spieël Speel met Kathleen Tagg en Zanne Stapelberg |access-date=23 April 2018 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729155522/https://www.litnet.co.za/emspiel-speelem-met-kathleen-tagg-en-zanne-stapelberg/ |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''[[Idomeneo]]'', ''Marguerite'' in [[Charles Gounod|Gounod]] se ''Faust'',<ref>{{cite web |url=https://mg.co.za/article/2006-09-19-opera-in-hell |title=Opera in hell |access-date=23 April 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729162753/https://mg.co.za/article/2006-09-19-opera-in-hell/ |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Georg Friedrich Händel|Händel]] se ''Alcina'', en ''Pamina'' in Mozart se ''[[Die Towerfluit|Die Zauberflöte]]'', in.<ref>{{cite web |url=http://www.artsmart.co.za/music/archive/4441.html |title=Zanne Stapelberg |access-date=23 April 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419110703/http://www.artsmart.co.za/music/archive/4441.html |archive-date=19 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Haar [[oratorio]]repertorium sluit onder meer ''Messias'' van Händel, [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] se ''Gloria'', [[Joseph Haydn|Haydn]] se ''Die Skepping'' (Duits: ''Die Schöpfung''), Mozart se ''Vesperae de Dominica'' (''Dixit Dominus'') en ''Mis'', [[Johannes Brahms|Brahms]] se ''Ein Deutsches Requiem'', [[Antonín Dvořák|Dvořák]] se ''Mis'', ''Carla'' in [[William Kentridge]] se ''Confessions of Zeno'', wat gekomponeer is deur Kevin Volans, en ook die ''Aqua Opera'' by die [[Victoria & Alfred Waterfront]] in 2003 en 2004, in. Ander verhoogoptredes sluit Marthinus Basson se produksie van [[Igor Strawinski]] se ''Pulcinella'' in. Stapelberg het saam met die Suid-Afrikaanse komponis [[Hendrik Hofmeyr]] aan sy ''Byzantium'' vir sopraan en orkes, ''The Death of Cleopatra'' en verskeie van sy sangsiklusse gewerk. Een van hulle, getitel ''Die Stil Avontuur'', bestaan uit werke van die Suid-Afrikaanse digter, [[Elisabeth Eybers]] en is spesifiek vir Stapelberg se stem gekomponeer. Sy het in 2014 die Kanna-toekenning vir beste klassieke produksie tydens die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] saam met die Odeion-strykkwartet ontvang.<ref>{{cite web |url=https://www.brandsouthafrica.com/people-culture/people/south-africa-s-musos-dish-on-being-a-woman-in-music |title=South Africa’s musos dish on being a woman in music |access-date=23 April 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190730052347/https://www.brandsouthafrica.com/people-culture/people/south-africa-s-musos-dish-on-being-a-woman-in-music |archive-date=30 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Buiten haar opera- en konsertoptredes, is Stapelberg ook betrokke by verskillende kreatiewe toneelprojekte met haar onderneming ''Long Tall Women Productions''; in 2006 stel sy haar operakabaret getitel ''Zanne'' bekend.<ref>{{cite web |url=http://thegremlin.co.za/george-news/wordpress/2014/10/29/george-arts-theatre-programme-of-events-43/ |title=George Arts Theatre Programme of Events |access-date=23 April 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729155524/http://thegremlin.co.za/george-news/wordpress/2014/10/29/george-arts-theatre-programme-of-events-43/ |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ===Diskografie=== * ''Soul of Fire'' (2012)<ref>{{cite web |url=http://www.thefugard.com/archive/item/soul-of-fire |title=Soul of Fire |access-date=23 April 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729155524/https://www.thefugard.com/archive/item/soul-of-fire |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Zanne Stapelberg Opera Gala'' (2013)<ref>{{cite web |url=https://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=32087 |title=Zanne Stapelberg to perform in two opera galas |access-date=23 April 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181210063252/https://www.artlink.co.za/news_article.htm?contentID=32087 |archive-date=10 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Stapelberg, Zanne}} [[Kategorie:Geboortes in 1977]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Operasangers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Alumni van Hoërskool Durbanville]] fc9dv3qkemhdfzm2j7yugvfp172n9ef 0 305396 2902592 2830030 2026-05-09T09:16:04Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:STS-60 Launch.jpg]] → [[File:STS-60 Launch - GPN-2000-000759.jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 2902592 wikitext text/x-wiki {{Koördinate|28|31|27|N|80|39|03|W|type:landmark|aansig=titel}} {{Inligtingskas Maatskappy-en | name = John F. Kennedy-ruimtesentrum | image = [[Lêer:Kennedy Space Center composite photograph.jpg|duimnael]] | image_size = 300px | caption = [[Vehicle Assembly Building]], [[Launch Complex 39A|Pad 39A]], [[Shuttle Landing Facility]], [[KSC Headquarters Building]], [[Launch Control Center]], Visitor Complex | logo = [[Lêer:Kennedy Space Center Logo.svg|180px]] | map = Merritt Island.jpg | map_size = 160px | map_caption = KSC in wit; [[Kaap Canaveral Ruimtemagstasie]] in groen | abbreviation = KSC | named_after = [[John F. Kennedy]] | foundation = 1 Julie 1962 | type = NASA-fasiliteit | location = Merritt-eiland, [[Florida]] | coordinates = | owner = [[NASA]] | leader_title = Direkteur | leader_name = Robert D. Cabana | leader_title2 = Adjunkdirekteur | leader_name2 = Janet E. Petro | budget = VS$324 miljoen<ref name="2019_KSC_Report">{{cite book |title=2019 Kennedy Space Center Annual Report |date=2019 |publisher=NASA |pages=50, 52 |url=https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/kennedy_annual_report_fy19_web.pdf |accessdate=6 December 2019}}</ref> | staff = 10 150 | staff_year = 2020 | website = {{URL|http://www.nasa.gov/centers/kennedy/home/index.html}} | formerly = Launch Operations Center | footnotes = <ref>{{cite web |title=Kennedy Business Report |url=http://www.nasa.gov/centers/kennedy/pdf/534076main_annrpt10.pdf|work=Jaarverslag FJ2010|publisher=NASA|accessdate=22 Augustus 2011|date=Februarie 2011}}</ref> }} Die '''Kennedy-ruimtesentrum''' (amptelik die '''John F. Kennedy Space Center''', afgekort KSC), oorspronklik bekend as die '''NASA Launch Operations Center''', geleë op Merritt-eiland, [[Florida]], is een van die tien Amerikaanse nasionale sentrums vir [[Nasa|lugvaart en ruimtevaartadministrasie]]. Sedert Desember 1968 is KSC die primêre lanseersentrum vir menslike ruimtevaart deur NASA. Die bedryfsaktiwiteite vir die [[Apollo-program|Apollo-]], [[Skylab]]- en [[ruimtependeltuig-program]]me is vanaf Kennedy-ruimtesentrum Lanseerkompleks 39 uitgevoer en is deur KSC bestuur.<ref>{{Cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/office/codez/plans/KSCImp00.pdf|title=Kennedy Space Center Implementing NASA's Strategies|date=2000|publisher=NASA|access-date=5 November 2015|archive-date=13 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113184022/https://www.hq.nasa.gov/office/codez/plans/KSCImp00.pdf|url-status=dead}}</ref> KSC is aan die ooskus van Florida geleë, aangrensend aan die [[Kaap Canaveral- ruimtemagstasie]] (CCSFS). Die bestuur van die twee entiteite werk baie nou saam, hulle deel hulpbronne en bedryf fasiliteite op mekaar se eiendom. Alhoewel die eerste Apollo-vlugte en alle [[Mercury-program|Mercury]]- en [[Gemini-program|Gemini]]-vlugte vanaf [[Kaap Canaveral- ruimtemagstasie|Kaap Canaveral- lugmagstasie]] vertrek het, is die lanserings deur KSC en sy vorige organisasie, die Direktoraat vir Loodsbedrywighede, bestuur. <ref>{{cite web |url=https://history.nasa.gov/SP-4001/app10.htm |title=Appendix 10 – Government Organizations Supporting Project Mercury |website=NASA History Program Office |publisher=NASA |access-date=6 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714122131/https://history.nasa.gov/SP-4001/app10.htm |archive-date=14 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://history.nasa.gov/SP-45/ch2.htm |title=2. Project Support from the NASA Centers |website=Mercury Project Summary (NASA SP-45) |publisher=NASA |access-date=6 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714121649/https://history.nasa.gov/SP-45/ch2.htm |archive-date=14 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sedert die vierde Gemini-missie, het die NASA-beheersentrum in Florida (Mercury Control Center, later die Launch Control Center) begin om die beheer van die ruimtetuig kort na sy lansering oor te gee aan die missiebeheersentrum in [[Houston]]; in vorige missies was die beheer behou gedurende die hele missie.<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/kennedy/about/history/MCCgallery/ |title=Mercury Mission Control |publisher=NASA |access-date=6 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307170437/http://www.nasa.gov/centers/kennedy/about/history/MCCgallery/ |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daarbenewens bestuur die sentrum die lansering van robot- en kommersiële bemanningsmissies en ondersoek voedselproduksie en hulpbronbenutting vir buite-aarde ondersoek.<ref name="Research & Tech">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/centers/kennedy/exploration/researchtech/index.html |title=Research & Technology |website=Kennedy Space Center |publisher=NASA |access-date=5 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181205123044/https://www.nasa.gov/centers/kennedy/exploration/researchtech/index.html |archive-date=5 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sedert 2010 het die sentrum 'n ruimtehawe vir meer gebruikers geword deur middel van vennootskappe in die bedryf. <ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/content/nasa-partnerships-launch-multi-user-spaceport |title=NASA Partnerships Launch Multi-User Spaceport |date=1 Mei 2014 |publisher=NASA |access-date=5 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529081008/https://www.nasa.gov/content/nasa-partnerships-launch-multi-user-spaceport/ |archive-date=29 Mei 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is selfs in 2015 'n nuwe lanseerplatform (LC-39C) bygevoeg. Daar is ongeveer 700 fasiliteite en geboue wat oor die 580 km² versprei is.<ref name="Master Plan 2012">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/kennedy/news/kscmasterplanrevision.html |title=Kennedy Creating New Master Plan |date=12 Maart 2012 |publisher=NASA |access-date=5 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527214639/https://www.nasa.gov/centers/kennedy/news/kscmasterplanrevision.html |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van die unieke geriewe by KSC is die 160&nbsp;meterhoë voertuigmonteringsgebou vir die stapel van die grootste vuurpyle van NASA, die lanseerbeheersentrum wat ruimtelanserings doen by KSC, die gebou wat die ruimtevaarders se woon- en aantrekareas bevat, 'n ruimtestasiefabriek en 'n 4,8 km-lange pendellandingsfasiliteit. Daar is ook 'n besoekerskompleks op die perseel wat oop is vir die publiek. [[Lêer:Kennedy_Space_Center_VAB.jpg|duimnael|360px|Nabyskoot van die Voertuigmonteergebou]] == Totstandkoming == Die Amerikaanse Weermag het sedert 1949 lanseeraksies by die Kaap Canaveral-lugmagstasie uitgevoer. In Desember 1959 het die departement van verdediging 5 000 personeellede en die vuurpyllaboratorium na [[Nasa|NASA]] oorgedra om die direktoraat vir operasionele lanserings onder die Marshall Space Flight Centre van NASA te word.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/centers/kennedy/about/history/story/ch1.html |title=Kennedy Space Center Story |publisher=NASA |access-date=30 Mei 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170603115439/https://www.nasa.gov/centers/kennedy/about/history/story/ch1.html |archive-date=3 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is hierna omskep in die Operasionele Lanseersentrum te Kaap Canaveral. President [[John F. Kennedy]] se doelwit in 1961 van 'n menslike maanlanding teen 1970 het 'n uitbreiding van die lanseeroperasies vereis. Op 1 Julie 1962 is die direktoraat vir lanseerbedrywighede van MSFC geskei om die operasionele lanseersentrum (LOC) te word. Kaap Canaveral was ook onvoldoende om die ontwerp van die nuwe lanseerfasiliteit wat nodig was vir die reusagtige 111 meterlange, 33 000 Nm stukragvuurpyl [[Saturn V]], te huisves, wat vertikaal in 'n groot loods saamgestel sou word en op 'n mobiele platform na een van verskeie lanseerpunte vervoer word. Daarom is die besluit geneem om 'n nuwe lanseerterrein langs Kaap Canaveral op Merritt-eiland te bou. In 1962 begin NASA met die verkryging van grond, koop die titel tot 340 km² en onderhandel met die staat Florida vir 'n verdere 230 km².<ref name="MOONPORT5-11">{{cite web |url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-4204/ch5-11.html |title=Land, Lots of Land – Much of It Marshy |last=Charles D. Benson and William Barnaby Faherty |website=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations |publisher=NASA |access-date=27 Augustus 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714121445/https://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-4204/ch5-11.html |archive-date=14 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die belangrikste geboue in KSC se nywerheidsgebied is deur die argitek Charles Luckman ontwerp. Bouwerk het in November 1962 begin, en President Kennedy het die terrein twee keer in 1962 besoek, en weer net 'n week voor sy sluipmoord op 22 November 1963.<ref name="KSC History Quiz">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/kennedy/about/history/quiz_page_prt.htm#4 |title=Kennedy History Quiz |publisher=NASA |access-date=5 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170603122438/https://www.nasa.gov/centers/kennedy/about/history/quiz_page_prt.htm |archive-date=3 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 29 November 1963 het President [[Lyndon B. Johnson]] kragtens die [[wikisource:Executive Order 11129|Uitvoerende Bevel 11129]] die huidige naam daarvan benoem.<ref>{{cite web |url=https://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1963-johnson.html |title=The National Archives, Lyndon B. Johnson Executive Order 11129 |access-date=26 April 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719110148/https://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1963-johnson.html |archive-date=19 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="KSC Story">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/kennedy/about/history/story/kscstory.html |title=Kennedy Space Center Story |date=1991 |publisher=NASA |access-date=5 November 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170520011616/https://www.nasa.gov/centers/kennedy/about/history/story/kscstory.html |archive-date=20 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Johnson se bevel sluit aan by sowel die burgerlike LOC as die militêre Kaap Canaveral-ruimtestasie ("die fasiliteite van stasie nr. 1 van die Atlantiese Missielbaan") onder die benaming "John F. Kennedy Space Centre". Die bestuurder van NASA, James E. Webb, het dit duidelik gemaak deur 'n direktief uit te reik waarin hy aangedui het dat die ''Kennedy Space Center''-naam slegs op die LOC van toepassing was, terwyl die lugmag 'n algemene order uitgereik het om die militêre lanseerterrein na ''Cape Kennedy Air Force Station'' te hernoem. <ref name="Moonport_appendixb">{{Cite book|url= http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-4204/ch7-7.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041106133417/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-4204/ch7-7.html| title=Kennedy's Last Visit | archivedate=6 November 2004}}</ref> == Ligging == Die sentrum se ligging is op Merritt-eiland, Florida, noord-noordwes van Cape Canaveral op die Atlantiese kus, halfpad tussen Miami en [[Jacksonville]] op Florida se Ruimtekus, reg-oos van [[Orlando, Florida|Orlando]]. Dit is 55 km lank en 10 km wyd, dus 570 km² in oppervlak. Die Kennedy Space Center Besoekerskompleks bied toere aan die publiek van die sentrum en Cape Canaveral Lugmagstasie.<ref>{{Cite web|url=https://www.kennedyspacecenter.com/explore-attractions/all-attractions|title=See All Attractions {{!}} Kennedy Space Center|website=www.kennedyspacecenter.com|access-date=2020-06-05}}</ref> Omdat 'n groot deel van die installasie 'n beperkte gebied is en slegs nege persent van die land ontwikkel is, dien die terrein ook as 'n belangrike [[natuurreservaat]]; Mosquito Lagoon, Indian Rivier, Merritt Island National Wildlife Refuge en Canaveral National Seashore is ander kenmerke van die omgewing. Werkers van die sentrum kan arende, Amerikaanse alligators, wilde bokkies, ratelslange en die bedreigde Florida-panter teëkom. == Historiese programme == === Apollo-program ===<!-- [[Lêer:Saturn_V_aerial.jpg|duimnael|'n Saturn V met [[Apollo 15]] bo-op rol in 1971 na lanseerpaneel 39A op die mobiele lanseerplatform 1.]] --> Van 1967 tot 1973 was daar 13 Saturn V-lanserings, waaronder die tien oorblywende Apollo-missies ná [[Apollo 7]]. Die eerste van twee onbemande vlugte, [[Apollo 4]] (Apollo-Saturn 501) op 9 November 1967, was ook die eerste vuurpyllansering vanaf KSC. Die eerste lansering van die Saturn V op 21 Desember 1968 was [[Apollo 8]] se maanwentelsending. Die volgende twee missies het die [[Apollo-maanmodule]] getoets: [[Apollo 9]] (op 'n [[Geosentriese wentelbaan|aardwentelbaan]]) en [[Apollo 10]] (op 'n maanwentelbaan). [[Apollo 11]], wat op 16 Julie 1969 vanaf Platform A gelanseer is, het op 20 Julie die eerste maanlanding onderneem. [[Apollo 12]] het vier maande later gevolg. Van 1970 tot 1972 het die Apollo-program by KSC afgesluit met die loods van missies 13 tot 17. === Skylab === Op 14 Mei 1973 het die laaste [[Saturn V]]-lansering die Skylab-ruimtestasie in 'n wentelbaan vanaf Platform 39A geplaas. Teen hierdie tyd is die Kaap Kennedy-platforms 34 en 37 wat vir die [[Saturn IB]] gebruik was, buite werking gestel, en platform 39B is aangepas om die Saturn IB te kon akkommodeer, wat daardie jaar drie bemande missies na Skylab geloods het, asook die finale Apollo-ruimtetuig vir die Apollo–Sojoes-toetsprojek in 1975. === Pendeltuiglanserings === [[Lêer:STS-60 Launch - GPN-2000-000759.jpg|links|duimnael|[[Ruimtependeltuig Discovery|Pendeltuig ''Discovery'']] lanseer op 3 Februarie 1994 vanaf lanseerpaneel 39A op STS-60 \]] [[Lêer:STS-36_Rollout_-_GPN-2000-000680.jpg|links|duimnael|[[Ruimtependeltuig Atlantis|Pendeltuig ''Atlantis'']] word na lanseerpaneel 39A verskuif vir die lansering van STS-36 in 1990.]] [[Lêer:STS-129_Atlantis_Ready_to_Fly_-_edit1.jpg|links|duimnael|Die Pendeltuig ''Atlantis'' (STS-129) word gesien op die lanseerpaneel 39A by die NASA Kennedy Space Centre kort nadat die roterende diensstruktuur op 15 November 2009 teruggerol is.]] Terwyl die [[pendeltuig]] ontwerp is, het NASA voorstelle ontvang vir die bou van alternatiewe terreine vir lansering en landing op ander plekke as KSC, waarna ondersoek ingestel is. KSC het belangrike voordele gehad, insluitend die bestaande fasiliteite; en sy suidelike breedtegraad, wat 'n snelheidsvoordeel gee aan missies wat in oostelike naby-ekwatoriale wentelbane van stapel gestuur word. Nadele sluit in: die onvermoë om militêre missies veilig te loods na die poolwentelbaan, aangesien gespandeerde aanjaers waarskynlik op die Carolinas of Kuba sou neerval; korrosie vanaf die soutlug; en gereelde bewolkte of stormagtige weer. Alhoewel dit ernstig oorweeg is om 'n nuwe perseel by die White Sands Missielbaan in New Mexico te bou, het NASA sy besluit in April 1972 aangekondig om KSC steeds vir die pendellanserings te gebruik. Aangesien die pendeltuig nie outomaties of met afstandbeheer kon land nie, was die bekendstelling van [[Ruimtependeltuig Columbia|''Columbia'']] op 12 April 1981 vir sy eerste orbitale missie STS-1, NASA se eerste bemande ruimtetuig wat nie in vorige lanserings getoets was nie. Gedurende die laat 1970's is LC-39 herkonfigureer om die pendeltuig te ondersteun. Twee Orbiter-verwerkingsfasiliteite is naby die VAB-loodse gebou, met 'n derde in die 1980's. KSC se 4,7 km lange Shuttle Landing Facility (SLF) was die primêre missielandingsplek, hoewel die eerste landing by die KSC eers na die tiende vlug plaasgevind het, toe ''[[Ruimtependeltuig Challenger|Challenger]]'' op 11 Februarie 1984 STS-41-B voltooi het; die destydse primêre landingsterrein was Edwards Lugmagbasis in Kalifornië, wat daarna as 'n rugsteunlandingsterrein gebruik is. Die SLF is een van die langste aanloopbane ter wêreld.<ref>[http://science.ksc.nasa.gov/facilities/slf.html Shuttle Landing Facility (SLF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527194438/http://science.ksc.nasa.gov/facilities/slf.html |date=27 Mei 2010 }}. Science.ksc.nasa.gov. Besoek op 5 Mei 2012.</ref> Die pendelprogram het vyf hoofmotorafsluitings by LC-39 ondervind, almal binne vier sekondes voor hul lansering. Pendelmissies gedurende byna dertig jaar van bedrywighede sluit in die ontplooiing van satelliete en interplanetêre ondersoeke, die uitvoering van ruimtewetenskap- en tegnologie-eksperimente, besoeke aan die Russiese MIR-ruimtestasie, konstruksie en onderhoud van die [[Internasionale Ruimtestasie]], ontplooiing en onderhoud van die [[Hubble-ruimteteleskoop]] asook diens as 'n ruimtelaboratorium. Die vyf pendeltuie is in Julie 2011 uit diens gestel ná 135 lanserings. == Verwerking vir die ruimtestasie == [[Lêer:SSPF_interior.jpg|duimnael|Knooppunt 2 word deur lugkrane in die ruimtestasie-verwerkingsfasiliteit gehys.]] Toe die ontwerp van die [[Internasionale Ruimtestasie]]modules in die vroeë negentigerjare begin het, het KSC met ander NASA-sentrums en internasionale vennote begin saamwerk om voor te berei vir die verwerking voordat dit aan boord van die pendeltuie gelaai is. KSC het sy praktiese ervaring gebruik om die 22 Spacelab-missies in die Operations and Checkout-gebou te verwerk om verwagtinge van ISS-verwerking te bereik. Hierdie ervarings is opgeneem in die ontwerp van die Space Station Processing Facility (SSPF), wat in 1991 met die bouwerk begin het. Die Direktoraat Ruimtestasie is in 1996 gestig. KSC-personeel is by stasiemodelfabrieke aangestel vir insig in hul prosesse. [[Lêer:KSC_Operations_and_Checkout_Building.jpg|duimnael|Kennedy Space Center Operations and Checkout Building]] == Lanseerkompleks 39 == [[Lêer:Aerial_View_of_Launch_Complex_39.jpg|duimnael|Die voertuigmonteergebou (middel) in 1999, met die lanseerbeheersentrum regs, en platforms A en B in die verte]] Lanseerkompleks 39 (LC-39) is oorspronklik gebou vir die [[Saturn V]], die grootste en kragtigste operasionele lanseringsvoertuig in die geskiedenis, vir die [[Apollo-program|Apollo-maanprogram]]. Sedert die einde van die Apollo-program in 1972, word LC-39 gebruik om elke menslike ruimtevlug van die NASA te lanseer, insluitend [[Skylab]] (1973), die Apollo-Soyuz-toetsprojek (1975), en die [[ruimtependeltuig-program]] (1981–2011). Menslike missies na die [[maan]] het die groot driefase Saturn V-vuurpyl benodig, wat 111 meter lank en 10 m in deursnee was. By KSC is Lanseerkompleks 39 op Merritt-eiland gebou om die nuwe vuurpyl te akkommodeer. Konstruksie van die VS$ 800 miljoen projek het in November 1962 begin. LC-39 A- en B-lanseerplatforms is teen Oktober 1965 voltooi (beplande lanseerpanele C, D en E is gekanselleer), die voertuigmonteergebou is in Junie 1965 voltooi met die infrastruktuur teen laat 1966. == Weer == [[Lêer:Mercury-Redstone_display_toppled_KSC-04PD-1721.jpg|duimnael|'n Ou Mercury Redstone-vuurpyl wat by Hek 3 uitgestal was, is deur orkaan Frances op 7 September 2004 omvergewerp.]] Florida se skiereilandvorm en temperatuurkontraste tussen die land en oseaan bied ideale toestande vir elektriese storms, en Sentraal-Florida dra die reputasie as "weerlighoofstad van die Verenigde State".<ref name="Lightning FAQ">{{cite web |url=http://www.ucar.edu/communications/infopack/lightning/faq.html |title=Lightning: FAQ |website=UCAR Communications |publisher=University Corporation for Atmospheric Research |access-date=17 Junie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316205727/http://www.ucar.edu/communications/infopack/lightning/faq.html |archive-date=16 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit maak uitgebreide [[weerlig]]- en opsporingstelsels nodig om werknemers, strukture en ruimtetuie op lanseerplatforms te beskerm. Op 14 November 1969 is [[Apollo 12]] deur weerlig getref net na sy opstyg vanaf Platform 39A, maar die vlug het veilig voortgegaan. Die kragtigste weerligstraal wat by KSC aangeteken is, het op 25 Augustus 2006 by LC-39B plaasgevind, terwyl die [[Ruimtependeltuig Atlantis|pendeltuig ''Atlantis'']] voorberei het vir missie STS-115, maar geen skade is gevind nie. Op 7 September 2004, het Orkaan Frances die area direk getref met 'n konstante windspoed van 110 km/h en sarsies tot 150 km/h. Erge waterskade is by die voertuigmonteergebou opgedoen nadat die dak oopgeskeur is. Die konserwatiewe beraming deur NASA is dat die Ruimtesentrum teen die 2050's 5 tot 8 duim seevlakstygings sal ervaar. Die Lanseerkompleks 39A is die kwesbaarste vir oorstromings en het 'n jaarlikse risiko van 14% vir oorstromings sedert 2020. <ref>{{cite web |url=https://www.climatecentral.org/news/could-kennedy-space-center-launch-pads-be-at-risk-as-climate-changes-experts-say-yes |title=Could Kennedy Space Center launch pads be at risk as climate changes? Experts say yes |last=Horn-Muller |first=Ayurella |last2=Joy |first2=Rachael |date=14 November 2019 |website=Climate Central / Florida Today |access-date=11 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619180802/https://www.climatecentral.org/news/could-kennedy-space-center-launch-pads-be-at-risk-as-climate-changes-experts-say-yes |archive-date=19 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.climatecentral.org/pdfs/2019-10-21-SpaceCoastReport_Final.pdf|title=Future Flood Risk: John F. Kennedy Space Center & Cape Canaveral Air Force Station|last=|first=|date=21 Oktober 2019|website=Climate Central|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211023828/https://www.climatecentral.org/pdfs/2019-10-21-SpaceCoastReport_Final.pdf|archive-date=2019-12-11|access-date=2019-12-11|url-status=dead}}</ref> == Arbeidsmag == Toe KSC in Julie 1962 van die Marshall Ruimtevlugsentrum geskei is, het dit 375 werknemers saamgeneem. In Mei 1965 het KSC 7&nbsp;000 werknemers in diens gehad en kontrakteurs het verhuis van gehuurde ruimte in Cocoa Beach na die nuwe Merritt-eiland-fasiliteite. Die grootste aantal persone wat by die sentrum gewerk het, was 26&nbsp;000 in 1968 (3&nbsp;000 staatsamptenare). In 1970 het [[Richard Nixon|president Nixon]] die voorneme aangekondig om die koste van ruimtebedrywighede te verlaag en groot besnoeiings het by KSC plaasgevind. Teen 1974 is die arbeidsmag van KSC verminder tot 10&nbsp;000 werknemers. Die einde van die pendeltuig-program in 2011, en die kansellasie van die Constellation-program in 2010, het 'n aansienlike afname in die arbeidsmag van die KSC veroorsaak, soortgelyk aan dié wat aan die einde van die Apollo-program in 1972 ervaar is. Nog 6&nbsp;000 kontrakteurs het gedurende 2010 en 2011 hul werk by die Sentrum verloor. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ruimtevaart]] d0rg86cqci0pz8bl8yixjchrhx663z8 3 305935 2902483 2886163 2026-05-08T20:10:33Z MediaWiki message delivery 55541 /* Notificación de traducción: Community Wishlist */ nuwe afdeling 2902483 wikitext text/x-wiki == Notificación de traducción: Template:2030 movement brand project nav/text == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:2030 movement brand project nav/text|Template:2030 movement brand project nav/text]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3A2030+movement+brand+project+nav%2Ftext&language=es&action=page traducir al español] La prioridad de esta página es alta. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 07:52, 18 Junie 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Eihel@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation Board noticeboard/Board Update on Branding == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board noticeboard/Board Update on Branding|Wikimedia Foundation Board noticeboard/Board Update on Branding]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+noticeboard%2FBoard+Update+on+Branding&language=es&action=page traducir al español] La prioridad de esta página es alta. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 08:50, 22 Junie 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuele2002@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: VisualEditor/Newsletter/2020/July == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:VisualEditor/Newsletter/2020/July|VisualEditor/Newsletter/2020/July]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2020%2FJuly&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2020%2FJuly&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es the end of this week. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 20:26, 6 Julie 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Whatamidoing (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Trust and Safety/Case Review Committee/Charter == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Trust and Safety/Case Review Committee/Charter|Trust and Safety/Case Review Committee/Charter]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Trust+and+Safety%2FCase+Review+Committee%2FCharter&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Trust+and+Safety%2FCase+Review+Committee%2FCharter&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 08:33, 8 Julie 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuele2002@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Tech/News/2020/32 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Tech/News/2020/32|Tech/News/2020/32]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FNews%2F2020%2F32&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FNews%2F2020%2F32&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 05:27, 31 Julie 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Path slopu@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Tech/Server switch 2020 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Tech/Server switch 2020|Tech/Server switch 2020]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch+2020&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch+2020&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 13:03, 15 Augustus 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Path slopu@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia CH == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia CH|Wikimedia CH]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+CH&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+CH&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 07:43, 17 Desember 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Eihel@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Community User Group Malaysia == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Community User Group Malaysia|Wikimedia Community User Group Malaysia]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Community+User+Group+Malaysia&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Community+User+Group+Malaysia&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 06:26, 19 Desember 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Eihel@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Community User Group Malaysia/Nav == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Community User Group Malaysia/Nav|Wikimedia Community User Group Malaysia/Nav]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Community+User+Group+Malaysia%2FNav&language=es&action=page traducir al español] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 06:30, 19 Desember 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Eihel@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Project wiki representatives == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Project wiki representatives|Project wiki representatives]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Project+wiki+representatives&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Project+wiki+representatives&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2021-02-14. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The five year old strategy process has resulted in recommendations. After Global Conversations the number one priority is to establish an Interim Global Council, who will draft a Movement Charter, which will lead to the formation of a Global Council. Please help in translating the concise page "Project wiki representatives" which asks contributor to select for each project wiki a representative, who will help in implementing the first strategic priority.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 12:09, 6 Februarie 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Ad Huikeshoven@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: VisualEditor/Newsletter/2021/June == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:VisualEditor/Newsletter/2021/June|VisualEditor/Newsletter/2021/June]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2021%2FJune&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2021%2FJune&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. La fecha límite para la traducción de esta página es 2021-06-20. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This short newsletter is good news about posting comments on wiki. You can try out the "Discussion tools" in the Beta Features here at Meta-Wiki, too: [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures]]. Thank you! </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 00:16, 16 Junie 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Whatamidoing (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:InternetArchiveBot header == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:InternetArchiveBot header|Template:InternetArchiveBot header]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AInternetArchiveBot+header&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AInternetArchiveBot+header&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">The InternetArchiveBot team has come up with a new header for its documentation and user pages designed to make important links as easy to find as possible. We use this header on the bot's global user page, and we have it set up to show the labels in your interface language, meaning that the labels will appear in Russian on Russian Wikipedia (unless you override the interface language). In order for this feature to work, we need translations of those labels. There are only six labels: * About the Bot * Report Problem * Contact Us * Documentation * Configure * Disable Bot If you know how to say those things in another language, you can help! And your work will make it easier for non-English speakers to use InternetArchiveBot. </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 16:20, 29 Junie 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Harej@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: InternetArchiveBot/Problem == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:InternetArchiveBot/Problem|InternetArchiveBot/Problem]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-InternetArchiveBot%2FProblem&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-InternetArchiveBot%2FProblem&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Thank you to everyone who translated "Template:InternetArchiveBot header". The template is now available in 64 languages (including variants)! Now when people visit the bot's user page on those language wikis, they will be greeted with navigation options in their language. (We have since added one more link to the header – "Translate" – translations are appreciated!) This page I am requesting translations for is the "report problem" page for InternetArchiveBot, directing the user to different places depending on the kind of problem they are having. There are a total of 17 terms to translate, consisting of short phrases and sentences. This page is directly linked from the header on InternetArchiveBot's global user page, so your work will likely be seen.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 23:14, 12 Julie 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Harej@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation elections/2021/Voting == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2021/Voting|Wikimedia Foundation elections/2021/Voting]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2FVoting&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2FVoting&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 10:21, 2 Augustus 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Hack4OpenGLAM == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Hack4OpenGLAM|Hack4OpenGLAM]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Hack4OpenGLAM&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Hack4OpenGLAM&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2021-09-20. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Welcome to translate the messages of the Hack4OpenGLAM hackathon, taking place at the Creative Commons Summit 20–24 September! Your work is appreciated!</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 10:25, 10 Augustus 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Susannaanas@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wiki Loves Children == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wiki Loves Children|Wiki Loves Children]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Children&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Children&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 10:39, 10 Augustus 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:MdsShakil@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Hack4OpenGLAM/Messages == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Hack4OpenGLAM/Messages|Hack4OpenGLAM/Messages]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Hack4OpenGLAM%2FMessages&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Hack4OpenGLAM%2FMessages&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2021-09-20. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This is an additional set of messages for Hack4OpenGLAM: instructions (the contents of the newsletter) and latest tweets that can be used in several languages. Thank you for your work, it has already been amazing!</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 22:21, 10 Augustus 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Susannaanas@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation elections/2021/2021-09-07/2021 Election Results/Short == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2021/2021-09-07/2021 Election Results/Short|Wikimedia Foundation elections/2021/2021-09-07/2021 Election Results/Short]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2F2021-09-07%2F2021+Election+Results%2FShort&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2F2021-09-07%2F2021+Election+Results%2FShort&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. La fecha límite para la traducción de esta página es 2021-09-07. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This short text (125 words) is meant to announce the results of the board elections on September, 7 to as much communities and volunteers as possible on such short notice in their native tongue. Please help us to make that happen! </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 19:04, 6 September 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Movement Charter/Drafting Committee/Set Up Process == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Movement Charter/Drafting Committee/Set Up Process|Movement Charter/Drafting Committee/Set Up Process]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FSet+Up+Process&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FSet+Up+Process&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. La fecha límite para la traducción de esta página es 2021-09-17. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The Movement Charter Drafting Committee election is coming soon. We have just put out a page to inform as many communities on the election. This requires many translations as we want to reach out to as many people as possible in their respective language. So we ask kindly for your support. Any questions? Please contact [[User:DBarthel (WMF)]]. Thanks for your help!</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 16:09, 13 September 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Lingua Libre == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Lingua Libre|Lingua Libre]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Lingua+Libre&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Lingua+Libre&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. La fecha límite para la traducción de esta página es 2021-11-30. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 10:34, 18 September 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:WikiLucas00@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Movement Charter/Drafting Committee/Election translation == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Movement Charter/Drafting Committee/Election translation|Movement Charter/Drafting Committee/Election translation]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElection+translation&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElection+translation&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2021-10-08. <div lang="en" class="mw-content-ltr">2 sentences, 21 words! Movement Charter Drafting Committee Elections are coming. Translating the voting tool SecurePoll in as many native tongues is crucial for this. But: there are two sentences we need to be translated for this. Please support the effort to make this a global experience. Thank you for helping out!</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 14:04, 6 Oktober 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Movement Charter/Drafting Committee/MCDC Voter Email short 12-10-2021 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Movement Charter/Drafting Committee/MCDC Voter Email short 12-10-2021|Movement Charter/Drafting Committee/MCDC Voter Email short 12-10-2021]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FMCDC+Voter+Email+short+12-10-2021&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FMCDC+Voter+Email+short+12-10-2021&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2021-10-11. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The Movement Charter Drafting Committee Election starts next Monday. We would like to send eligible voters an email, letting them know that now is the time to vote. Of course this should happen in the respective language of the voter. It is only 195 words, a few minutes of work with a great impact! Any language is highly appreciated, we appreciate your help a lot. Thank you and have a great weekend! :)</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 17:50, 8 Oktober 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Grants:MSIG/Announcements/2021/Global message == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Grants:MSIG/Announcements/2021/Global message|Grants:MSIG/Announcements/2021/Global message]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Grants%3AMSIG%2FAnnouncements%2F2021%2FGlobal+message&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Grants%3AMSIG%2FAnnouncements%2F2021%2FGlobal+message&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2021-10-26. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hi everbody! The [[Movement Strategy and Governance|Movement Strategy and Governance team]] is announcing a Movement Strategy Implementation Grants program to the communities. We want to reach out to as many communities as possible, calling out volunteers globally. Please support us and help translating the announcement in all the languages you speak, '''it is only 50 words'''. We will send it out as a mass message later. Beyond this: if you would like to, please check out the program and spread the word. We would appreciate your help in sharing this news in social media channels of your community. We are grateful for all your support, you are awesome!</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 14:24, 21 Oktober 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement|Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElections%2FResults%2FAnnouncement&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElections%2FResults%2FAnnouncement&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2021-10-31. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The announcement of the members of the Movement Charter Drafting Committee is coming close. We would like to announce the results in as many languages as possible and kindly ask for your support. It is '''less than 100 words''', we would appreciate your help a lot and it is just a few minutes. Thank you for your continuous support! </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 13:31, 29 Oktober 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections|Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2022-01-10. <div lang="en" class="mw-content-ltr">''This year four seats of the WMF Board of Trustees are to be newly filled and there will be a Call for Feedback about the Board of Trustees selection processes from 10 January to 7 February 2022.'' ''The [[Movement Strategy and Governance]] team is supporting this Call for Feedback. For widest outreach across the Wikiverse we kindly ask you to support this by helping us out with additional translations.'' '''Postscriptum: During the last year many of you have helped us a lot to reach out to many different communities by translating in dozens of languages. We are utterly grateful for this - thanks to all of you for your ongoing support! You are the best!''' </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 17:25, 7 Januarie 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback about the Board of Trustees elections is now open/Short == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback about the Board of Trustees elections is now open/Short|Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback about the Board of Trustees elections is now open/Short]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections%2FCall+for+Feedback+about+the+Board+of+Trustees+elections+is+now+open%2FShort&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections%2FCall+for+Feedback+about+the+Board+of+Trustees+elections+is+now+open%2FShort&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2022-01-13. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hi all, the [[Movement Strategy and Governance]] team is asking you for your help. We want to invite communities globally to a Call for Feedback about the Board of Trustees selection processes from 10 January to 7 February 2022. We want to send out a message next Friday to all communities in as many languages as possible. It is '''only 130 words'''! Your help is very much appreciated! Thank you for your time!</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 21:02, 11 Januarie 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Education/News/Contents == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Education/News/Contents|Template:Education/News/Contents]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AEducation%2FNews%2FContents&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AEducation%2FNews%2FContents&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 08:48, 22 Januarie 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Education/News/Drafts == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Education/News/Drafts|Template:Education/News/Drafts]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AEducation%2FNews%2FDrafts&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AEducation%2FNews%2FDrafts&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 09:00, 22 Januarie 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Education/News/Drafts == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Education/News/Drafts|Template:Education/News/Drafts]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AEducation%2FNews%2FDrafts&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AEducation%2FNews%2FDrafts&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 14:33, 22 Januarie 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Education/Newsletter/January 2022/Headlines == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Education/Newsletter/January 2022/Headlines|Education/Newsletter/January 2022/Headlines]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Education%2FNewsletter%2FJanuary+2022%2FHeadlines&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Education%2FNewsletter%2FJanuary+2022%2FHeadlines&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. La fecha límite para la traducción de esta página es 2022-01-24. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 17:26, 22 Januarie 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Education/Newsletter/January 2022 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Education/Newsletter/January 2022|Education/Newsletter/January 2022]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Education%2FNewsletter%2FJanuary+2022&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Education%2FNewsletter%2FJanuary+2022&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 17:29, 22 Januarie 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement|Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Leadership+Development+Task+Force%2FCall+for+Feedback+Announcement&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Leadership+Development+Task+Force%2FCall+for+Feedback+Announcement&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2022-02-07. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Good day to you from [[Movement Strategy and Governance]]! The coming weeks see a Call for Feedback concerning the creation of a movementwide [[Leadership_Development_Task_Force]]. We are announcing it by a short message of '''only 60 words''' to be distributed globally on Tuesday. Global distribution asks for native language support, so we kindly ask for your help to have as many translations as possible available. It should be a few minutes of work only. Thank you very much for your help, [[Gebruiker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gebruikerbespreking:MediaWiki message delivery|kontak]]) 10:13, 4 Februarie 2022 (UTC)</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 10:13, 4 Februarie 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: ContribuLing 2022 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:ContribuLing 2022|ContribuLing 2022]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 12:05, 12 Februarie 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:WikiLucas00@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FEnforcement+guidelines&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FEnforcement+guidelines&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 15:18, 22 Februarie 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Ericliu1912@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Ukraine's Cultural Diplomacy Month == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Ukraine's Cultural Diplomacy Month|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ukraine%27s+Cultural+Diplomacy+Month&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ukraine%27s+Cultural+Diplomacy+Month&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 01:50, 2 Maart 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Juan90264@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Translations == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Translations|Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Translations]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FEnforcement+guidelines%2FVoting%2FTranslations&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FEnforcement+guidelines%2FVoting%2FTranslations&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2022-03-06. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Next Monday the ratification for the UCoC Enforcement Guidelines starts, an important step concerning an important document. We would like to invite people from all the global communities to take part in this process. To make the voting available in as many native languages as possible, we would appreciate your help in translations! '''This is 189 words only''', just a few minutes of simple work and it is an important contribution to strengthen your community's voice. Thank you very much for your help, [[User:DBarthel (WMF)|DBarthel (WMF)]] </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 13:51, 4 Maart 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: ContribuLing 2022/Program == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:ContribuLing 2022/Program|ContribuLing 2022/Program]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022%2FProgram&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022%2FProgram&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. La fecha límite para la traducción de esta página es 2022-03-31. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 15:49, 26 Maart 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:WikiLucas00@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia chapters/Creation guide/Bylaw Guidelines == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia chapters/Creation guide/Bylaw Guidelines|Wikimedia chapters/Creation guide/Bylaw Guidelines]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+chapters%2FCreation+guide%2FBylaw+Guidelines&language=es&action=page traducir al español] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello translators. We have created a new resource to help affiliates draft their by-laws and we need your help to translate these. Best regards </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 13:46, 21 April 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:DNdubane (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: GLAM School/Questions == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:GLAM School/Questions|GLAM School/Questions]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-GLAM+School%2FQuestions&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-GLAM+School%2FQuestions&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2022-12-31. <div lang="en" class="mw-content-ltr">GLAM School is a project by AvoinGLAM to chart out, uncover, and support practices that help GLAM professionals, GLAM-Wiki volunteers, Open GLAM advocates and others to be more empowered to contribute to Wikimedia and other open projects. In 2022 we are conducting surveys, chats, and interviews across organizations and networks involved in providing Open Access to cultural heritage. This page lists the questions that are used in the survey and the interviews.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 08:53, 26 April 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Susannaanas@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: VisualEditor/Newsletter/2022/April == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:VisualEditor/Newsletter/2022/April|VisualEditor/Newsletter/2022/April]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2022%2FApril&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2022%2FApril&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"><b><span style="vertical-align:top;padding:0 0.3em;">[[File:SMirC-congrats.svg|19x19px|Thank you very much!]]</span>¡Gracias!</b></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 16:53, 27 April 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Whatamidoing (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: GLAM School/Questions == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:GLAM School/Questions|GLAM School/Questions]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-GLAM+School%2FQuestions&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-GLAM+School%2FQuestions&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2022-12-31. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Thank you for the wonderful work you are doing! I have made a couple of small modifications to the existing text and added one new section. I hope you would be willing to have a look at those. Thank you again! Cheers, Susanna</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 07:07, 29 April 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Susannaanas@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: GLAM School == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:GLAM School|GLAM School]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-GLAM+School&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-GLAM+School&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2022-12-31. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The GLAM School main page is ready for translation. I hope the syntax still remained correct after I changed the page a lot. Thank you for your amazing help!</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 18:20, 4 Mei 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Susannaanas@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Board voter email == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Board voter email|Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Board voter email]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2022%2FAnnouncement%2FBoard+voter+email&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2022%2FAnnouncement%2FBoard+voter+email&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hi all! The community vote of this year's Board Elections are close. As always voter mails will be sent out. To invite as many community members as possible in their native tongue your help is very much appreciated. While there are already plenty of translations we would appreciate you to check for languages still missing and to contribute translations for these. The mails are short, just a bit about two times '''200 words''', a few minutes of work. Your support is very important as it helps communities to learn about the election and to cast their vote. Best, Denis Barthel (WMF) (Movement Strategy and Governance)</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 12:51, 9 Augustus 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Global groups == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Global groups|Global groups]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+groups&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">[[m:Global groups|Global groups]] is a useful page that has information about global user groups. Kindly help to translate them into your language.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 13:58, 12 September 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Global bans == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Global bans|Global bans]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+bans&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">[[m:Global bans|Global bans]] is a useful page that has information about global user bans. Kindly help to translate them into your language.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 14:56, 12 September 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Consultation Close == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Consultation Close|Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Consultation Close]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FRevised+enforcement+guidelines%2FAnnouncement%2FConsultation+Close&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FRevised+enforcement+guidelines%2FAnnouncement%2FConsultation+Close&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 02:18, 13 Oktober 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:2030 movement brand project nav/text == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:2030 movement brand project nav/text|Template:2030 movement brand project nav/text]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3A2030+movement+brand+project+nav%2Ftext&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Kindly help to translate into your language for Wikimedia 2030.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 04:55, 28 November 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:2030 movement brand project nav/text == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:2030 movement brand project nav/text|Template:2030 movement brand project nav/text]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3A2030+movement+brand+project+nav%2Ftext&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Kindly help to translate into your language for Wikimedia 2030.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 10:07, 28 November 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Tests == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Tests|Tests]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tests&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tests&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr">= This is a test message, please ignore = = ଏହା ଏକ ପରୀକ୍ଷା ସନ୍ଦେଶ, ଦୟାକରି ଅଣଦେଖା କରନ୍ତୁ = </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 17:39, 13 Januarie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:APatro (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Tests == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Tests|Tests]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tests&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tests&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr">= This is a test message, please ignore = = ଏହା ଏକ ପରୀକ୍ଷା ସନ୍ଦେଶ, ଦୟାକରି ଅଣଦେଖା କରନ୍ତୁ = </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 17:46, 13 Januarie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:APatro (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Translations == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Translations|Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Translations]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FEnforcement+guidelines%2FVoting%2FTranslations&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. La fecha límite para la traducción de esta página es 2023-01-16. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 03:56, 14 Januarie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: ContribuLing 2023 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:ContribuLing 2023|ContribuLing 2023]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2023&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2023&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2023-02-28. <div lang="en" class="mw-content-ltr">ContribuLing is a Wikimedia event focusing on collaborative tools and minority languages. Please consider translating the page and - why not - proposing a presentation or a workshop! Thank you very much, on behalf of the organizing committee</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 10:18, 2 Februarie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:WikiLucas00@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: VisualEditor/Newsletter/2023/February == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:VisualEditor/Newsletter/2023/February|VisualEditor/Newsletter/2023/February]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2023%2FFebruary&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2023%2FFebruary&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 23:54, 17 Februarie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Whatamidoing (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: $1 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:$1|$1]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-%241&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-%241&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello translators. Please help us with this group page.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 13:42, 22 Maart 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:DNdubane (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimédiens du Burkina Faso == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimédiens du Burkina Faso|Wikimédiens du Burkina Faso]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Please help us translating this page</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 13:44, 22 Maart 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:DNdubane (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimédiens du Burkina Faso == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimédiens du Burkina Faso|Wikimédiens du Burkina Faso]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Please help translate this page</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 13:50, 22 Maart 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:DNdubane (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimédiens du Burkina Faso == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimédiens du Burkina Faso|Wikimédiens du Burkina Faso]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Please help translate this page</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 14:58, 22 Maart 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:DNdubane (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Access to temporary account IP addresses FAQ == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Access to temporary account IP addresses FAQ|Access to temporary account IP addresses FAQ]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Access+to+temporary+account+IP+addresses+FAQ&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Access+to+temporary+account+IP+addresses+FAQ&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 03:34, 31 Maart 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Whatamidoing (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Movement Charter == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Movement Charter|Movement Charter]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 11:58, 18 Mei 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: WWC2023/Scholarship == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:WWC2023/Scholarship|WWC2023/Scholarship]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WWC2023%2FScholarship&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WWC2023%2FScholarship&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. La fecha límite para la traducción de esta página es 2023-10-22. <div lang="en" class="mw-content-ltr">this page is available for translating, you can start working on it</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 21:41, 26 Junie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Sandra Hanbo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections+committee%2FNominatons%2F2023%2FAnnouncement+-+new+members&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections+committee%2FNominatons%2F2023%2FAnnouncement+-+new+members&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">We are hoping to send this message globally using MassMessage once the Board made official announcement, which will be linked later. </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 05:15, 27 Junie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Category:Moved to Wikimedia Foundation Governance Wiki == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Category:Moved to Wikimedia Foundation Governance Wiki|Category:Moved to Wikimedia Foundation Governance Wiki]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Category%3AMoved+to+Wikimedia+Foundation+Governance+Wiki&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Category%3AMoved+to+Wikimedia+Foundation+Governance+Wiki&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Many WMF policies have been moved to foundation wiki and their local counterparts are blanked and redirected. This category should be created to keep everything together.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 16:12, 29 Junie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Massive changes to the pages. Would require a review to keep information updated as per the English version.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 04:45, 23 Julie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Movement Charter == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Movement Charter|Movement Charter]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Requires an update/review.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 06:34, 27 Julie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Trust and Safety == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Trust and Safety|Trust and Safety]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Trust+and+Safety&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Trust+and+Safety&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Would require a review and update on existing policy</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 14:54, 27 Julie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Movement Charter/Navbox == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Movement Charter/Navbox|Template:Movement Charter/Navbox]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AMovement+Charter%2FNavbox&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AMovement+Charter%2FNavbox&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Navigational template for Movement Charter, assist to translate to your language.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 04:51, 29 Julie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Basic information == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Basic information|Template:Basic information]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ABasic+information&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ABasic+information&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Navigational template about the Wikimedia world and its relevant polices.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 08:37, 29 Julie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Severely outdated page. Kindly assist to update.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 11:50, 2 Augustus 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Bot policy == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Bot policy|Bot policy]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Bot+policy&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Bot+policy&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Global policy, requires a check &amp; minor updates is needed.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 09:13, 6 Augustus 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: $1 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:$1|$1]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-%241&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-%241&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Assist to translate welcome template</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 14:49, 6 Augustus 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Blocked user == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Blocked user|Blocked user]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Blocked+user&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Information page about blocked users, please check and translate into your language. Thanks.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 13:41, 7 Augustus 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Movement Charter/Community Consultation == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Movement Charter/Community Consultation|Movement Charter/Community Consultation]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FCommunity+Consultation&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FCommunity+Consultation&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Severely outdated. Requires review and translation.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 04:18, 10 Augustus 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Movement Charter/Frequently Asked Questions == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español en Meta. La página [[:metawikipedia:Movement Charter/Frequently Asked Questions|Movement Charter/Frequently Asked Questions]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FFrequently+Asked+Questions&language=es&action=page traducir al español] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 11:26, 10 Augustus 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Interwiki map header == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Interwiki map header|Template:Interwiki map header]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AInterwiki+map+header&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AInterwiki+map+header&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 04:15, 16 Augustus 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Billinghurst@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:FormerAffiliate == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:FormerAffiliate|Template:FormerAffiliate]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AFormerAffiliate&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Template indicating former affiliates. Please assist to translate into your language.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 08:01, 26 Augustus 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Disambiguation == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Disambiguation|Template:Disambiguation]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ADisambiguation&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ADisambiguation&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Widely used disambiguation template. Please assist to translate into your language.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 02:53, 1 September 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Blocked user == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Blocked user|Blocked user]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Blocked+user&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Contains outdated content. Please assist to translate to your language.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 03:37, 2 September 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Bot == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Bot|Bot]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Bot&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Bot&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Kindly check for outdated translation and update it accordingly.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 03:48, 2 September 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wiktionary == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wiktionary|Wiktionary]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiktionary&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiktionary&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Kindly check for outdated translation and update it accordingly.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 03:48, 2 September 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikiquote == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikiquote|Wikiquote]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikiquote&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikiquote&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Kindly assist to check and translate the page. Also, proceed to [https://translatewiki.net/ translatewiki] to translate the remaining interface languages for [[Template:Int]] used on this page.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 04:52, 7 September 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Communications == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Communications|Template:Communications]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ACommunications&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ACommunications&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Important nav template for [[Wikimedia Foundation Communications Department]]. Kindly assist to translate.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 09:19, 9 September 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Help:Unified login == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Help:Unified login|Help:Unified login]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3AUnified+login&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Contains multiple outdated translation units. Please assist to check and translate them.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 15:16, 10 September 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates/2023-09 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates/2023-09|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates/2023-09]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2F2023-09&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2F2023-09&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">I have made the image translatable because there is a Japanese version of the image at [[:File:MediaWiki Temporary accounts page history mockup 2023-09 ja.gif]]. You can use the image that you think is best for your language. It is possible that one short sentence will be added to this message, but no other changes are expected. This message will be sent to most wikis next week.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 21:39, 15 September 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Whatamidoing (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Founding principles == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Founding principles|Founding principles]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Founding+principles&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Contains outdated text. Kindly assist to translate.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 03:31, 18 September 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/FAQ == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/FAQ|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/FAQ]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FFAQ&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FFAQ&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">This is a FAQ related to a big change that will affect all wikis next year. Please translate it into your favorite languages, and please also share this link with other Wikimedians so they will know about it. There is one empty section on the page. I hope to have that information finished next week. Please feel free to start translating now.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 02:45, 23 September 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Whatamidoing (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: WikiWomenCamp 2023 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:WikiWomenCamp 2023|WikiWomenCamp 2023]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WikiWomenCamp+2023&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WikiWomenCamp+2023&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2023-10-19. <div lang="en" class="mw-content-ltr">It is an information page about the upcoming WikiWomenCamp.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 11:14, 6 Oktober 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Asaf (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2FCommittee+appointments%2FAnnouncement%2FShort&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2FCommittee+appointments%2FAnnouncement%2FShort&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr">:Hello everyone, ::Today I ask for your help translating 105 words. ::Although the message seeks an English speaker, we hope to reach a wider audience through translations. :Thank you for your time and ongoing translation efforts. :[[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 16:59, 7 Oktober 2023 (UTC)''</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 16:59, 7 Oktober 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+short&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+short&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 06:21, 16 Oktober 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - closing == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - closing|Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - closing]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+closing&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+closing&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 01:06, 25 Oktober 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Meta:Policies and guidelines == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Meta:Policies and guidelines|Meta:Policies and guidelines]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3APolicies+and+guidelines&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Index of policies and guidelines, useful to be translated into different languages for users.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 08:45, 13 Januarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Ombuds commission == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Ombuds commission|Ombuds commission]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 04:50, 21 Januarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia committees == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia committees|Wikimedia committees]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+committees&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+committees&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 11:15, 21 Januarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Threats of harm == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Threats of harm|Threats of harm]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Threats+of+harm&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Threats+of+harm&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 07:21, 4 Februarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikidata == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikidata|Wikidata]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikidata&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 03:43, 11 Februarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Staff group == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Staff group|Staff group]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Staff+group&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Staff+group&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 04:08, 11 Februarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: User groups == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:User groups|User groups]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User+groups&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User+groups&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 05:31, 11 Februarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Help:Two-factor authentication == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 13:49, 12 Februarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Global interface editors == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Global interface editors|Global interface editors]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+interface+editors&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+interface+editors&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Global group has been renamed, please update the translations accordingly.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 03:50, 19 Februarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Help:Signature == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Help:Signature|Help:Signature]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ASignature&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ASignature&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 02:21, 21 Februarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Amical Wikimedia == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Amical Wikimedia|Amical Wikimedia]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Amical+Wikimedia&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Amical+Wikimedia&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 06:28, 23 Februarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikidata/Development == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikidata/Development|Wikidata/Development]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikidata%2FDevelopment&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikidata%2FDevelopment&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 12:50, 27 Februarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Global bans == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Global bans|Global bans]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+bans&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+bans&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 08:40, 29 Februarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates/Legal == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates/Legal|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates/Legal]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2FLegal&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2FLegal&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 02:48, 2 Maart 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikivoyage == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikivoyage|Wikivoyage]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikivoyage&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikivoyage&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 08:27, 5 Maart 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 03:53, 7 Maart 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Small Wiki Monitoring Team == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Small Wiki Monitoring Team|Small Wiki Monitoring Team]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Small+Wiki+Monitoring+Team&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Small+Wiki+Monitoring+Team&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 13:51, 16 Maart 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Steward election status == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Steward election status|Template:Steward election status]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ASteward+election+status&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ASteward+election+status&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 19:02, 18 Maart 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Kaganer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Steward election status == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Steward election status|Template:Steward election status]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ASteward+election+status&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ASteward+election+status&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Outdated text which may mislead users, please assist to update at your earliest convenience.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 04:52, 19 Maart 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Grants:Knowledge Sharing/Connect/Team == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Team|Grants:Knowledge Sharing/Connect/Team]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Grants%3AKnowledge+Sharing%2FConnect%2FTeam&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Grants%3AKnowledge+Sharing%2FConnect%2FTeam&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. La fecha límite para la traducción de esta página es 2024-03-20. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This is not urgent, but the Let's Connect Working Group team and I (Program Lead) would love if the entire page was translated. Please message letsconnect@wikimedi.org or Cassie Casares ccasares@wikimedia.org if you have any questions or concerns. </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 22:40, 19 Maart 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:CCasares (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation Board of Trustees == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 07:44, 23 Maart 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Special global permissions/Seealso == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Special global permissions/Seealso|Template:Special global permissions/Seealso]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ASpecial+global+permissions%2FSeealso&language=es&action=page traducir al español] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 05:24, 1 April 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Movement Charter/Content/One-page draft == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español en Meta. La página [[:metawikipedia:Movement Charter/Content/One-page draft|Movement Charter/Content/One-page draft]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FContent%2FOne-page+draft&language=es&action=page traducir al español] La prioridad de esta página es media. La fecha límite para la traducción de esta página es 2024-04-07. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 15:46, 2 April 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation Board of Trustees == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This page contains outdated information. Please assist in updating the page to prevent confusion.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 04:48, 19 April 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Fundraising/Translation == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Fundraising/Translation|Fundraising/Translation]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Fundraising%2FTranslation&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Fundraising%2FTranslation&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 14:11, 25 April 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2024%2FAnnouncement+%E2%80%93+results&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2024%2FAnnouncement+%E2%80%93+results&language=pt&action=page traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2024-05-17. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 05:16, 10 Mei 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM) == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Community+Affairs+Committee%2FProcedure+for+Sibling+Project+Lifecycle%2FInvitation+for+feedback+%28MM%29&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Community+Affairs+Committee%2FProcedure+for+Sibling+Project+Lifecycle%2FInvitation+for+feedback+%28MM%29&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. La fecha límite para la traducción de esta página es 2024-05-22. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 16:38, 21 Mei 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation Board of Trustees == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 05:15, 27 Mei 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Movement Charter draft == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Movement Charter draft|Template:Movement Charter draft]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AMovement+Charter+draft&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. La fecha límite para la traducción de esta página es 2024-06-11. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 02:41, 8 Junie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Movement Charter == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Movement Charter|Movement Charter]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 05:31, 12 Junie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia LGBT+/Portal == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia LGBT+/Portal|Wikimedia LGBT+/Portal]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+LGBT%2B%2FPortal&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+LGBT%2B%2FPortal&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 10:03, 30 Junie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation elections/2024/Voter eligibility guidelines == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2024/Voter eligibility guidelines|Wikimedia Foundation elections/2024/Voter eligibility guidelines]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FVoter+eligibility+guidelines&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FVoter+eligibility+guidelines&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 04:43, 2 Julie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Strategy == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Strategy|Strategy]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Strategy&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Strategy&language=pt&action=page traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 14:27, 7 Julie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Meta:Shortcut == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Meta:Shortcut|Meta:Shortcut]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3AShortcut&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3AShortcut&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 15:31, 7 Julie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia and Libraries User Group == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia and Libraries User Group|Wikimedia and Libraries User Group]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+and+Libraries+User+Group&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+and+Libraries+User+Group&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 16:04, 7 Julie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia and Libraries User Group/Mission and goals == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia and Libraries User Group/Mission and goals|Wikimedia and Libraries User Group/Mission and goals]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+and+Libraries+User+Group%2FMission+and+goals&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+and+Libraries+User+Group%2FMission+and+goals&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 09:20, 8 Julie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wiki Loves Women/SheSaid/SheSaid 2024 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wiki Loves Women/SheSaid/SheSaid 2024|Wiki Loves Women/SheSaid/SheSaid 2024]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Women%2FSheSaid%2FSheSaid+2024&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Women%2FSheSaid%2FSheSaid+2024&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 09:56, 8 Julie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: WMDE Technical Wishes/Sub-referencing == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|WMDE Technical Wishes/Sub-referencing]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WMDE+Technical+Wishes%2FSub-referencing&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WMDE+Technical+Wishes%2FSub-referencing&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The sub-referencing feature is planned to be implemented until the end of 2024 on various wikis. Therefore, it would be great to have information about the feature ready in multiple languages.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 20:35, 8 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: User:Johannes Richter (WMDE)/Sub-referencing == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:User:Johannes Richter (WMDE)/Sub-referencing|User:Johannes Richter (WMDE)/Sub-referencing]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User%3AJohannes+Richter+%28WMDE%29%2FSub-referencing&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User%3AJohannes+Richter+%28WMDE%29%2FSub-referencing&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. La fecha límite para la traducción de esta página es 2024-08-19. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Dear translators, Wikimedia Deutschland is currently developing a new feature for referencing ([[WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]). Development will still take a while, but we'll send an announcement to the global communities soon, in order to let them know in advance and ask for feedback. Thanks for helping us translate this mass message!</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 12:01, 9 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Johannnes89@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Meta:What Meta is not == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Meta:What Meta is not|Meta:What Meta is not]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3AWhat+Meta+is+not&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3AWhat+Meta+is+not&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Meta-Wiki guideline page</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 14:03, 15 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Meta:Administrators/Removal (inactivity) == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Meta:Administrators/Removal (inactivity)|Meta:Administrators/Removal (inactivity)]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3AAdministrators%2FRemoval+%28inactivity%29&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3AAdministrators%2FRemoval+%28inactivity%29&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 06:37, 18 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Blue button == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Blue button|Template:Blue button]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ABlue+button&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ABlue+button&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 10:12, 18 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:User groups == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:User groups|Template:User groups]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AUser+groups&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AUser+groups&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 11:59, 18 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Guideline == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Guideline|Template:Guideline]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AGuideline&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 01:32, 19 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Keeping events safe == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Keeping events safe|Keeping events safe]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Keeping+events+safe&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Keeping+events+safe&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 03:18, 19 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety|Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation%2FLegal%2FCommunity+Resilience+and+Sustainability%2FTrust+and+Safety&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation%2FLegal%2FCommunity+Resilience+and+Sustainability%2FTrust+and+Safety&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 05:39, 19 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Argentina == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de inglés y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Argentina|Wikimedia Argentina]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Argentina&language=en&action=page traducir al inglés] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Argentina&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 07:09, 20 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Amical Wikimedia == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Amical Wikimedia|Amical Wikimedia]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Amical+Wikimedia&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Amical+Wikimedia&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 04:59, 22 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Ombuds commission == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Ombuds commission|Ombuds commission]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 02:28, 23 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: WikiGap == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:WikiGap|WikiGap]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WikiGap&language=es&action=page traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WikiGap&language=pt&action=page traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 06:26, 23 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Steward requests/Global/block-header == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Steward requests/Global/block-header|Steward requests/Global/block-header]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Steward+requests%2FGlobal%2Fblock-header&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Steward+requests%2FGlobal%2Fblock-header&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Contains information on how to appeal global blocks.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta&lrm;, 12:49, 25 September 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Changing username == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Changing username|Changing username]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Changing+username&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Changing+username&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 10:49, 27 Oktober 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wiktionary == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wiktionary|Wiktionary]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiktionary&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiktionary&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 11:52, 13 Desember 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Ombuds commission/2019/CU Global Procedure on information disclosure == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Ombuds commission/2019/CU Global Procedure on information disclosure|Ombuds commission/2019/CU Global Procedure on information disclosure]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission%2F2019%2FCU+Global+Procedure+on+information+disclosure&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission%2F2019%2FCU+Global+Procedure+on+information+disclosure&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 12:29, 22 Desember 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MdsShakil@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Deoband Community Wikimedia/News == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Deoband Community Wikimedia/News|Deoband Community Wikimedia/News]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Deoband+Community+Wikimedia%2FNews&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Deoband+Community+Wikimedia%2FNews&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 17:33, 27 Desember 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Aafi (DCW)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Policy-cross-project == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Template:Policy-cross-project|Template:Policy-cross-project]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3APolicy-cross-project&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 09:12, 30 Desember 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Annual+Plan%2F2024-2025%2FProduct+%26+Technology+OKRs&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Annual+Plan%2F2024-2025%2FProduct+%26+Technology+OKRs&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 08:07, 26 Januarie 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Help:Unified login == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Help:Unified login|Help:Unified login]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3AUnified+login&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3AUnified+login&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 06:04, 23 Maart 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Help:Two-factor authentication == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 23:50, 3 April 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Tech/News == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Tech/News|Tech/News]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FNews&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FNews&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 01:30, 13 April 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2F2025%2FVoter+information&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2F2025%2FVoter+information&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La fecha límite para la traducción de esta página es 2025-04-25. <div lang="en" class="mw-content-ltr">--- Hello, and thank you for the work you do. '''[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=Centralnotice-tgroup-UCoC_AR_2025_cookie&amp;filter=%21translated&amp;action=translate We request you also translate these two sentences.]''' There are more details below. There is an ongoing community vote - the voter information is in the page linked for translation above. We would appreciate your help to [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=Centralnotice-tgroup-UCoC_AR_2025_cookie&amp;filter=%21translated&amp;action=translate translate the two sentence CentralNotice banner], as a priority. If you can also translate the voter information page, I know the folks working on this - including the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) group - would be highly appreciative. ~ In cooperation with the U4C</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 15:30, 23 April 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: User:Keegan (WMF)/EGCharter closing == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:User:Keegan (WMF)/EGCharter closing|User:Keegan (WMF)/EGCharter closing]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User%3AKeegan+%28WMF%29%2FEGCharter+closing&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User%3AKeegan+%28WMF%29%2FEGCharter+closing&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. La fecha límite para la traducción de esta página es 2025-04-29. <div lang="en" class="mw-content-ltr">If you have some time to translate this message that will be sent to the communities prior to the close of the vote, it would be of great benefit.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 03:18, 26 April 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Call for candidates == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Call for candidates|Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Call for candidates]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2025%2FCall+for+candidates&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2025%2FCall+for+candidates&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. La fecha límite para la traducción de esta página es 2025-05-15. <div lang="en" class="mw-content-ltr">I'm sorry for the short notice, details for the election came together at the last minute.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 18:53, 14 Mei 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2025&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2025&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This is the information page of 2025 U4C election. Please help with translation; your contributions will be greatly appreciated.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 15:09, 19 Mei 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Incident Reporting System == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta. La página [[:metawikipedia:Incident Reporting System|Incident Reporting System]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Incident+Reporting+System&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Incident+Reporting+System&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta‎, 03:53, 2 Augustus 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:Affiliate recognition pause notice 2025 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta-Wiki. La página [[:metawikipedia:Template:Affiliate recognition pause notice 2025|Template:Affiliate recognition pause notice 2025]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffiliate+recognition+pause+notice+2025&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffiliate+recognition+pause+notice+2025&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta-Wiki funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta-Wiki‎, 15:33, 30 Augustus 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Meta:Deletion policy == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta-Wiki. La página [[:metawikipedia:Meta:Deletion policy|Meta:Deletion policy]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3ADeletion+policy&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta-Wiki funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta-Wiki‎, 07:07, 15 September 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation website == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta-Wiki. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation website|Wikimedia Foundation website]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+website&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+website&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta-Wiki funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta-Wiki‎, 05:46, 29 September 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wikimedia Foundation v. National Security Agency/FAQ == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español en Meta-Wiki. La página [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation v. National Security Agency/FAQ|Wikimedia Foundation v. National Security Agency/FAQ]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+v.+National+Security+Agency%2FFAQ&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta-Wiki funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta-Wiki‎, 05:39, 7 Oktober 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Template:AffCom == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español en Meta-Wiki. La página [[:metawikipedia:Template:AffCom|Template:AffCom]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffCom&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] La prioridad de esta página es baja. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta-Wiki funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta-Wiki‎, 04:55, 30 Oktober 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Help:Two-factor authentication == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta-Wiki. La página [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta-Wiki funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta-Wiki‎, 03:09, 6 Desember 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta-Wiki. La página [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open|Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. La fecha límite para la traducción de esta página es 2026-01-19. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This message will be sent to all the wikis to inform communities about their chance to participate in proposing changes to the Universal Code of Conduct. </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta-Wiki funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta-Wiki‎, 22:30, 14 Januarie 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta-Wiki. La página [[:metawikipedia:Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1|Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es baja. La fecha límite para la traducción de esta página es 2026-02-28. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello! We have a new page for translation: Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1. Thank you!</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta-Wiki funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta-Wiki‎, 11:02, 15 Februarie 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Julius 12345@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Global username policy == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta-Wiki. La página [[:metawikipedia:Global username policy|Global username policy]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+username+policy&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+username+policy&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es media. La fecha límite para la traducción de esta página es 2026-12-31. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello! We have a new page for translation: Global username policy. Thank you very much!</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta-Wiki funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta-Wiki‎, 14:25, 15 Februarie 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Julius 12345@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Event:Queer Women in Arts == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta-Wiki. La página [[:metawikipedia:Event:Queer Women in Arts|Event:Queer Women in Arts]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Event%3AQueer+Women+in+Arts&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Event%3AQueer+Women+in+Arts&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. La fecha límite para la traducción de esta página es 2026-02-28. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello! We have a new page for translation: Event:Queer Women in Arts. Thanks!</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta-Wiki funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta-Wiki‎, 19:11, 18 Februarie 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Julius 12345@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Event:Wikipedia & Education User Group Showcase/March 2026 == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de español y portugués en Meta-Wiki. La página [[:metawikipedia:Event:Wikipedia & Education User Group Showcase/March 2026|Event:Wikipedia & Education User Group Showcase/March 2026]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Event%3AWikipedia+%26+Education+User+Group+Showcase%2FMarch+2026&language=es&action=page&action_source=translation_notification traducir al español] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Event%3AWikipedia+%26+Education+User+Group+Showcase%2FMarch+2026&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. La fecha límite para la traducción de esta página es 2026-03-21. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hi translators, The EduWiki Hub is seeking your support to help translate the Meta page for the EduWiki Knowledge Showcase (March 2026) into Portuguese, Spanish, French, Hindi, and Arabic The event will take place on 24 March 2026, and translations will help make it accessible to more communities. Thank you for your support. Kind regards, Barakat, for the EduWiki Hub.</div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta-Wiki funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta-Wiki‎, 12:56, 17 Maart 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:BAdegboye (EdWH)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Notificación de traducción: Community Wishlist == Hola, Toxwiki96: Has recibido esta notificación porque te inscribiste como traductor de portugués en Meta-Wiki. La página [[:metawikipedia:Community Wishlist|Community Wishlist]] está disponible para su traducción. Puedes traducirla aquí: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Community+Wishlist&language=pt&action=page&action_source=translation_notification traducir al portugués] La prioridad de esta página es alta. La fecha límite para la traducción de esta página es 2026-05-15. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Greetings! I kindly ask for your help in translating and adapting the Article guidance [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. You can find the step by step instructions on how to translate them in this link: https://www.mediawiki.org/wiki/Article_guidance#Adapting_a_sample_outline_in_a_Wikipedia The [[mw:Article guidance|Article guidance]] feature will soon be available in your Wikipedia and is designed to help less experienced editors create well-structured, policy-compliant articles. Please prioritise translating the following 10 article outlines: * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Person Project:ArticleGuidance/Person] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Politician Project:ArticleGuidance/Politician] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Sportsperson Project:ArticleGuidance/Sportsperson] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Human_Settlement Project:ArticleGuidance/Human Settlement] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Film Project:ArticleGuidance/Film] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Musician Project:ArticleGuidance/Musician] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Actor Project:ArticleGuidance/Actor] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Animal Project:ArticleGuidance/Animal] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Sports_Club Project:ArticleGuidance/Sports Club] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Video_Game Project:ArticleGuidance/Video Game] </div> Agradecemos enormemente tu ayuda. Traductores como tú hacen que Meta-Wiki funcione como una verdadera comunidad multilingüe. Puedes [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup cambiar tus preferencias de notificación]. ¡Gracias! Los coordinadores de traducción de Meta-Wiki‎, 20:10, 8 Mei 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> 8yy6vnpyt00j3dnngytnjnoubjgzurw 0 310309 2902593 2895438 2026-05-09T09:36:14Z Aliwal2012 39067 2902593 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Testmapcabodelgado.png|duimnael|Gebiede onder beheer van die opstandelinge (in grys) - Maart 2021, Sedertdien is regeringsmagte besig om die gebiede terug te wen.]] Die '''insurgensie in Cabo Delgado''' is 'n voortdurende konflik in die [[Cabo Delgado (provinsie)|provinsie Cabo Delgado]], [[Mosambiek]], wat hoofsaaklik geveg word tussen Islamitiese militantes wat 'n Islamitiese staat in die streek wil stig, en die Mosambiekse veiligheidsmagte. Burgerlikes bly die belangrikste teikens vir aanvalle deur hierdie Islamitiese militantes.<ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201712050740.html|title=Mozambique: Islamist Raids Continuing in Mocimboa Da Praia|date=5 Desember 2017|website=AllAfrica.com|accessdate=27 Desember 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226234748/http://allafrica.com/stories/201712050740.html|archivedate=26 Desember 2017}}</ref> Die belangrikste oproerige faksie is [[Ansar al-Sunna]], 'n inheemse [[terrorisme|ekstremistiese faksie]] met sterk internasionale bande. Vanaf middel 2018 het die [[Islamitiese Staat|Islamitiese Staat Irak en die Levant (ISIL)]] na bewering ook in Noord-Mosambiek aktief geraak,<ref name="confirm">{{cite news |url=https://www.independent.co.ug/au-confirms-isis-infiltration-in-east-africa/ |title=AU confirms ISIS infiltration in East Africa |work=The Independent (Uganda) |date=24 Mei 2018 |accessdate=31 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174150/https://www.independent.co.ug/au-confirms-isis-infiltration-in-east-africa/ |archive-date=23 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> en het sy eerste aanval op die Mosambiekse veiligheidsmagte in Junie 2019 geloods.<ref name="IS first attack">{{cite news |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2019/06/islamic-state-claims-first-attack-in-mozambique.php |title=Islamic State claims first attack in Mozambique |author=Caleb Weiss |work=Long War Journal |date=4 Junie 2019 |accessdate=5 Junie 2019 }}</ref> Boonop het struikrowers die rebellie uitgebuit om strooptogte uit te voer.<ref name="jazeera">{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/02/beheadings-kidnappings-surge-mozambique-attacks-200207142444970.html |title=Beheadings, kidnappings amid surge in Mozambique attacks: UN |work=Al Jazeera |date=7 Februarie 2020 |accessdate=1 Mei 2020 }}</ref> Ansar al-Sunna ([[Afrikaans]]: Ondersteuners van die tradisie) is soortgelyk aan die naam van 'n [[Irak]]se [[Soenni]]-weerstandsgroep wat tussen 2003 en 2007 teen Amerikaanse troepe geveg het. Plaaslike inwoners noem hulle 'al-Shabaab', maar hulle is 'n aparte organisasie van Somaliese al-Shabaab.<ref>{{cite web|url=http://clubofmozambique.com/news/alleged-islamist-base-shelled-near-mocimboa-da-praia-by-joseph-hanlon/?platform=hootsuite|title=Alleged Islamist base shelled near Mocimboa da Praia - By Joseph Hanlon|website=clubofmozambique.com|accessdate=2 Februarie 2018|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180111165116/http://clubofmozambique.com/news/alleged-islamist-base-shelled-near-mocimboa-da-praia-by-joseph-hanlon/?platform=hootsuite|archivedate=11 Januarie 2018|df=dmy-all}}</ref> Dit is bekend dat die militantes [[Portugees]] praat, die amptelike taal van Mosambiek, Kimwane, die plaaslike taal, en [[Swahili]], die [[lingua franca]]-taal wat in die [[Groot Mere van Afrika|Groot Mere-streek]] gepraat word. In die verslae word ook vermeld dat lede meestal Mosambiekers uit die distrikte Mocimboa da Praia, [[Palma (Mosambiek)|Palma]] en Macomia is, maar ook buitelandse burgers van [[Tanzanië]] en [[Somalië]] insluit.<ref>{{cite web|url=http://www.verdade.co.mz/newsflash/63770-populacao-captura-supostos-membros-do-grupo-armado-que-atacou-mocimboa-da-praia-|title=População captura supostos membros do grupo armado que atacou Mocímboa da Praia|website=Verdade.co.mz|accessdate=27 Desember 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226234801/http://www.verdade.co.mz/newsflash/63770-populacao-captura-supostos-membros-do-grupo-armado-que-atacou-mocimboa-da-praia-|archivedate=26 Desember 2017}}</ref> Op 23 Junie 2021 het die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] van sestien lande "die missie van die SAOG-bystandmag goedgekeur om Mosambiek te ondersteun in sy stryd teen terrorisme en ekstremistiese geweld in Cabo Delgado" na 'n buitengewone beraad.<ref>https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/06/24/mozambique-les-etats-d-afrique-australe-s-entendent-sur-l-envoi-de-troupes_6085485_3212.html</ref> Rwandese en Mosambiekse magte herower die stad Mocímboa da Praia op 8 Augustus 2021, die laaste groot rebellevesting in die provinsie Cabo Delgado.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-58138507|title=Mozambique insurgency: Key port retaken from insurgents - Rwanda|publisher= BBC}}</ref> Op 18 Augustus het regeringsmagte Marere suid van Mocimboa da Praia herower.<ref>[https://evidencias.co.mz/2021/08/19/depois-de-mocimboa-da-praia-forca-conjunta-invade-principal-base-terrorista-em-marere-posto-administrativo-de-mbau/ Depois de Mocímboa da Praia: força conjunta invade principal base terrorista em Marere, posto administrativo de Mbau], 19 Augustus 2021</ref> Twee dae later herower regeringsmagte Mbau en skiet 11 militantes dood.<ref>[https://allafrica.com/stories/202108230141.html Mozambique: Mozambican and Rwandan Forces Take Mbau], 24 Augustus 2021</ref> == Agtergrond == Ansar al-Sunna, ook bekend onder die oorspronklike naam "''Ahlu Sunnah Wa-Jamo''" (vertaal as "bedrewenes van die profetiese tradisie"), was aanvanklik 'n godsdienstige beweging in die noordelike distrikte van Cabo Delgado<ref name="Former Policemen">{{Cite news|url=http://allafrica.com/stories/201805010190.html|title=Mozambique: Former Policemen Train Islamist Group|date=2018-05-01|work=Agencia de Informacao de Mocambique (Maputo)|access-date=2018-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141112/http://allafrica.com/stories/201805010190.html|archive-date=2018-06-12|url-status=live}}</ref> wat die eerste keer omstreeks 2015 verskyn het. Dit is gevorm deur aanhangers van die radikale Keniaanse geestelikes Aboud Rogo, wat in 2012 vermoor is. Daarna het sommige lede van sy beweging hulle in Kibiti, Tanzanië, gevestig voordat hulle na Mosambiek verhuis het.{{sfnp|West|2018|p=5}} Ansar al-Sunna beweer dat [[Islam]] soos dit in Mosambiek beoefen is, gekorrupteer is en nie meer die leerstellings van [[Mohammed]] volg nie. Die lede van die beweging het gevolglik tradisionele [[moskee]]s met wapens binnegegaan om ander te dreig om hul eie radikale geloof te volg.<ref name="Former Policemen"/> Die beweging is ook anti-Christelik en anti-Westers en het probeer om mense te verhoed om hospitale of skole wat hulle as sekulêr en anti-Islamities beskou, te besoek.{{sfnp|West|2018|p=6}}<ref name="extremist threat">{{Cite news |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2018-05-31-is-northern-mozambique-faced-with-an-emerging-extremist-threat/#.WxgqqiAuCUl |title=Is northern Mozambique faced with an emerging extremist threat? |author=Jasmine Opperman |work=Daily Maverick |date=31 Mei 2018 |access-date=6 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612152612/https://www.dailymaverick.co.za/article/2018-05-31-is-northern-mozambique-faced-with-an-emerging-extremist-threat/#.WxgqqiAuCUl |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Hierdie gedrag het 'n groot deel van die plaaslike bevolking vervreem in plaas daarvan om hulle na ''Ahlu Sunnah Wa-Jamo'' te bekeer, sodat die lede van die beweging weggebreek en hul eie plekke van aanbidding gevorm het.<ref name="extremist threat" /> Met verloop van tyd het die groep toenemend gewelddadig geraak: dit het gevra dat die [[sharia]]-wetgewing in die land geïmplementeer word,{{sfnp|West|2018|p=6}} die Mosambiekse regering nie meer erken word nie, en hulle het geheime kampe in die distrik Macomia, die distrik Mocímboa da Praia en die distrik Montepuez begin vorm. Daar is Ansar al-Sunna-militante opgelei deur oud-polisiemanne en voormalige wagte wat afgedank is en 'n wrok teen die regering gehou het. Die beweging het ook met ander Islamitiese militante in [[Oos-Afrika]] kontak gemaak, en volgens berigte is al-Shabaab-opleiers van Somalië, Tanzanië en [[Kenia]] gehuur. Hierdie al-Shabaab-opleiers het egter as [[Huursoldaat|huursoldate]] opgetree en het Ansar al-Sunna nie gehelp nie uit werklike verbande tussen al-Shabaab en Ansar al-Sunna, maar weens die betaling wat hulle van laasgenoemde ontvang het.<ref name="Former Policemen" /> Sommige van die Ansar al-Sunna-militantes het ook na die buiteland vertrek om direkte opleiding deur ander militante groepe te ontvang.<ref name="extremist threat" /> Die militante is nie verenig nie, maar word in verskillende selle verdeel wat nie blyk om hul optrede te koördineer nie.<ref name="extremist threat" /> Teen Augustus 2018 het die Mosambiekse polisie ses mans geïdentifiseer as leiers van die militante in Cabo Delgado: Abdul Faizal, Abdul Raim, Abdul Remane, Ibn Omar, "Salimo" en Nuno Remane.<ref name="ringleaders" /> Ansar al-Sunna finansier homself deur [[heroïen]]-, smokkelhandel en ivoorhandel.{{sfnp|West|2018|p=6}} Hoewel [[godsdiens]] 'n fundamentele rol in die konflik speel, meen ontleders dat die belangrikste faktore in die opstand wydverspreide sosiale, ekonomiese en politieke probleme in Mosambiek is. [[Werkloosheid]] en veral jeugwerkloosheid word beskou as die belangrikste oorsake vir die inwoners om by die Islamitiese rebelle aan te sluit. Toenemende ongelykhede het daartoe gelei dat baie jongmense maklik deur so 'n radikale beweging aangetrek word,<ref>{{Cite web |url=http://www.dw.com/pt-002/moc%C3%ADmboa-da-praia-problema-com-ataques-controlado/a-43724524 |title=Mocímboa da Praia: problema com ataques controlado? |access-date=2019-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522122724/http://www.dw.com/pt-002/moc%C3%ADmboa-da-praia-problema-com-ataques-controlado/a-43724524 |archive-date=2018-05-22 |url-status=live }}</ref><ref name="Former Policemen" /><ref name="extremist threat" />{{sfnp|West|2018|p=5}} omdat Ansar al-Sunna belowe dat die vorm van Islam as 'n teenmiddel teen die bestaande "...korrupte, elitistiese heerskappy sal dien."<ref name="ringleaders">{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-mozambique-violence/mozambique-police-name-ringleaders-behind-islamist-threat-idUSKBN1KY1T5 |title=Mozambique police name "ringleaders" behind Islamist threat |work=[[Reuters]] |date=13 Augustus 2018 |accessdate=23 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174212/https://www.reuters.com/article/us-mozambique-violence/mozambique-police-name-ringleaders-behind-islamist-threat-idUSKBN1KY1T5 |archive-date=23 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Insurgency in Cabo Delgado }} {{Normdata}} [[Kategorie:Mosambiek]] [[Kategorie:Geskiedenis van Mosambiek]] pnbnc7yhokt63q2rjfrgdsru865ezok 0 318390 2902549 2901178 2026-05-08T23:34:33Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902549 wikitext text/x-wiki {{Kantbalk Menslike ontwikkeling}} '''Adolessensie''' is ’n oorgangstadium in die menslike [[Liggaam|fisieke]] en [[Sielkunde|sielkundige]] ontwikkeling wat duur van [[puberteit]] tot [[meerderjarigheid]].<ref name="nlm.nih.gov">{{cite web|title=Puberty and adolescence|website=[[MedlinePlus]]|accessdate=22 Julie 2014|archivedate=3 April 2013|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001950.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130403080324/https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001950.htm}}</ref> Vir ’n seun is dit gemiddeld van 14 tot 21 jaar en vir ’n meisie van 12 tot 21 jaar.<ref>"Adolessensie" in die [[HAT]]. Aanlyn by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig). Besoek op 20 Oktober 2020.</ref> Adolessensie word gewoonlik vereenselwig met die [[tiener]]jare,<ref name="nlm.nih.gov"/><ref name="psychtoday">{{cite magazine|title=Adolescence|magazine=Psychology Today|accessdate=7 April 2012|url=http://www.psychologytoday.com/basics/adolescence}}</ref><ref name="lifemodel.org">{{cite web|title=The Theoretical Basis for the Life Model-Research And Resources On Human Development|url=http://www.lifemodel.org/download/Model%20Building%20Appendix.pdf|accessdate=11 Augustus 2009|archive-date=25 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225222454/http://www.lifemodel.org/download/Model%20Building%20Appendix.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="psychology.sunysb">{{cite web|title=PSY 345 Lecture Notes – Ego Psychologists, Erik Erikson |url=http://www.psychology.sunysb.edu/ewaters/345/2007_erikson/2006_erikson.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101214063156/http://www.psychology.sunysb.edu/ewaters/345/2007_erikson/2006_erikson.pdf |archivedate=14 Desember 2010 |accessdate=11 Augustus 2009 |url-status=dead }}</ref> maar die fisieke, sielkundige en [[Kultuur|kulturele]] uitdrukking daarvan kan vroeër of later wees. Puberteit begin deesdae eerder al voor adolessensie, veral by meisies.<ref name="psychtoday"/><ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news|first=Michelle |last=Roberts |title=Why puberty now begins at seven|work=BBC News|date=15 Mei 2005|accessdate=22 Mei 2010|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4530743.stm}}</ref><ref name="early puberty">{{Cite journal|vauthors=Žukauskaitė S, Lašienė D, Lašas L, Urbonaitė B, Hindmarsh P |title=Onset of breast and pubic hair development in 1231 preadolescent Lithuanian schoolgirls |journal=Arch. Dis. Child. |volume=90 |issue=9 |pages=932–6 |date=September 2005 |pmid=15855182 |pmc=1720558 |doi=10.1136/adc.2004.057612 }}</ref> Fisieke groei (veral in mans) en kognitiewe ontwikkeling kan voortduur tot in die vroeë 20's. Ouderdom is dus net ’n rowwe aanduiding van adolessensie en dit is vir geleerdes moeilik om oor ’n presiese definisie ooreen te kom.<ref name="news.bbc.co.uk"/><ref name="early puberty"/><ref name=falling>{{Cite news|first=Harry|last=Finley|title=Average age at menarche in various cultures|publisher=Museum of Menstruation and Women's Health|url=http://www.mum.org/menarage.htm|accessdate=2 Augustus 2007| archiveurl= https://web.archive.org/web/20070816115512/http://www.mum.org/menarage.htm| archivedate= 16 Augustus 2007 | url-status= live}}</ref><ref name="Delayed puberty">{{cite web|first=Elizabeth|last=Cooney|title=Puberty gap: Obesity splits boys, girls. Adolescent males at top of the BMI chart may be delayed|publisher=NBC News|date=11 Februarie 2010|accessdate=22 Mei 2010|url=http://www.nbcnews.com/id/35332881|archive-date=11 Januarie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111055843/http://www.nbcnews.com/id/35332881|url-status=dead}}</ref> [[Beeld:Teens sharing a song.jpg|thumb|240px|links|Twee adolessente luister na [[musiek]].]] ’n Deeglike begrip van adolessensie in die gemeenskap hang af van inligting uit verskillende perspektiewe, insluitende sielkunde, [[biologie]], [[geskiedenis]], [[sosiologie]], opvoeding en [[antropologie]]. In al dié perspektiewe word adolessensie beskou as ’n oorgangstydperk tussen die kinderjare en [[volwasse]]nheid, en die kulturele doel daarvan is om kinders voor te berei op grootmensrolle.<ref>Larson, R., & Wilson, S. (2004). Adolescence across place and time: Globalization and the changing pathways to adulthood. In R. Lerner and L. Steinberg Handbook of adolescent psychology. New York: Wiley</ref> Dit is ’n tydperk wat verskeie oorgange behels: in opleiding, indiensneming en werkloosheid, asook oorgange van een lewenstadium tot ’n ander.<ref>Coleman, John; Roker, Debi. Psychologist11. 12 (Desember 1998): 593. "Adolescence".</ref> Die einde van adolessensie en die begin van volwassenheid verskil van land tot land. Selfs binne ’n sekere staat, nasie of kultuur kan ouderdomme verskil waarop ’n individu as volwasse genoeg beskou word dat die gemeenskap sekere voorregte en verantwoordelikhede aan hom of haar toevertrou. Dit sluit in die bestuur van ’n [[motor]], wettige [[seks]]uele verhoudings, diens in die [[weermag]], die koop en drink van [[alkohol]] en [[tabak]], stemreg, die huwelik en geregtelike verantwoordbaarheid. In die bestudering van adolessente ontwikkeling<ref>{{cite journal | author = Arnett J. J. | year = 2007 | title = Emerging Adulthood: What Is It, and What Is It Good For? | journal = Child Development Perspectives| volume = 1 | issue = 2| pages = 68–73 | doi = 10.1111/j.1750-8606.2007.00016.x }}</ref> kan dié tydperk biologies gedefinieer word, as die fisieke oorgang wat gekenmerk word deur puberteit en die einde van fisieke groei; kognitief, as veranderings in die vermoë om abstrak en veelvlakkig te dink; of sosiaal, as ’n tydperk van voorbereiding op grootmensrolle. Groot puberteits- en biologiese veranderings sluit in veranderings aan die [[Geslagsorgaan|geslagsorgane]], lengte, gewig en massa, asook in [[brein]]ontwikkeling en {{nowrap|-organisasie}}. Kognitiewe voordele sluit in beide ’n toename in [[kennis]] en die vermoë om abstrak te dink en doeltreffender te redeneer. Die bestudering van adolessente ontwikkeling behels dikwels [[interdissiplinêre]] samewerking. Navorsers in [[neurowetenskap]] kan fokus op veranderings in breinstruktuur en die uitwerking daarvan op sosiale verhoudings. [[Sosiologie|Sosioloë]] kan aandag skenk aan die aannleer van sosiale rolle en hoe dit van kultuur tot kultuur verskil.<ref>Côté, J.E. (1996). Identity: A multidimensional analysis. In G. R. Adams, T. Gullotta & R. Montemeyer (reds.), ''Issues in Adolescent Development (Vol. 6, pp.&nbsp;130–180)''. New York, NY: Sage Publications.</ref> Ontwikkelingsielkundiges kan fokus op veranderings in verhoudings met ouers en tydgenote as ’n funksie van skoolstruktuur en puberteitstatus.<ref>Simmons, R., & Blyth, D. (1987). ''Moving into adolescence''. New York: Aldine de Gruyter.</ref> Sommige wetenskaplikes het al die universaliteit van adolessensie as ’n ontwikkelingsfase bevraagteken. Hulle meen eienskappe wat gewoonlik as tipies van adolessente beskou word, is nie werklik inherent aan die tienerjare nie. ==Biologiese ontwikkeling== ===Puberteit in die algemeen=== {{Hoofartikel|Puberteit}} [[Beeld:Cubes teenager.jpg|thumb|200px|Die bolyf van ’n tienerseun. Die struktuur het verander en begin lyk soos dié van ’n volwassene.]] Puberteit is ’n tydperk van verskeie jare waarin vinnige fisieke groei en sielkundige veranderings plaasvind wat tot seksuele rypheid lei. Die gemiddelde begin van puberteit is 11 jaar vir meisies en 12 jaar vir seuns.<ref name=Kail>{{cite book| last = Kail | first = RV |author2=Cavanaugh JC | title = Human Development: A Lifespan View | isbn = 978-0-495-60037-4 | publisher = Cengage Learning | year = 2010|accessdate= 11 September 2014| page = 296 | edition = 5de|url=https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC&pg=PA296}}</ref><ref name="PAmf.org">{{Cite news|title=Teenage Growth & Development: 11 to 14 Years|publisher=Palo Alto Medical Foundation|url=http://www.pamf.org/teen/parents/health/growth-11-14.html|access-date=20 Oktober 2020|archive-date= 3 Julie 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130703041433/http://www.pamf.org/teen/parents/health/growth-11-14.html|url-status=dead}}</ref> Elke mens se individuele tydskaal vir puberteit word hoofsaaklik deur [[oorerflikheid]] bepaal, hoewel omgewingsfaktore soos dieet en oefening ook ’n invloed het.<ref name=Tanner/><ref name=Kaplowitz01>{{Cite journal|doi=10.1542/peds.108.2.347 |vauthors=Kaplowitz PB, Slora EJ, Wasserman RC, Pedlow SE, Herman-Giddens ME |title=Earlier onset of puberty in girls: relation to increased body mass index and race |journal=Pediatrics |volume=108 |issue=2 |pages=347–53 |date=Augustus 2001 |pmid=11483799 |url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11483799}}</ref> Dié faktore kan lei tot vroeë of laat puberteit.<ref name="Delayed puberty"/><ref name=Kaplowitz01/> Van die belangrikste dele van puberteitsontwikkeling behels spesifieke fisieke veranderings in ’n individu se lengte, gewig, liggaamsamestelling, [[Bloedsomloopstelsel|bloedsomloop-]] en [[asemhalingstelsel]].<ref>Marshal, W. (1978). Puberty. In F. Falkner & J.Tanner (Eds.), ''Human growth'', Vol. 2. New York: Plenum.</ref> Dié veranderings word hoofsaaklik deur [[Hormoon|hormonale]] aktiwiteit bewerkstellig. Hormone vervul ’n organisatoriese rol, deur die liggaam te beïnvloed om op ’n sekere manier op te tree sodra puberteit begin,<ref>{{cite journal |author1=Sisk C. L. |author2=Foster D.L. | year = 2004 | title = The neural basis of puberty and adolescence | journal = Nature Neuroscience | volume = 7 | issue = 10| pages = 1040–1047 | doi = 10.1038/nn1326 | pmid = 15452575 |s2cid=2932858 }}</ref> en ’n aktiewe rol, wat te doen het met veranderings in hormone gedurende adolessensie wat die sneller is vir gedrags- en fisieke veranderings.<ref>Coe, C., Hayashi, K., & Levine, S. (1988). Hormones and behavior at puberty: Activation or concatenation. In M. Gunnar & W.A. Collins (Eds.), ''The Minnesota Symposia on Child Psychology'', Vol. 21, pp.&nbsp;17–41. Hillsdale, NJ: Erlbaum.</ref> Puberteit begin met ’n toename in hormoonvervaardiging, wat weer ’n paar fisieke veranderings teweegbring. Dit word gekenmerk deur die verskyning of ontwikkeling van die sekondêre geslagseienskappe (byvoorbeeld ’n dieper [[stem]] en groter [[adamsappel]] by seuns en die ontwikkeling van [[borste]] en ronder [[heup]]e by meisies). Die [[geslagsklier]]e ([[testikel]]s en [[eierstok]]ke) word ook geaktiveer en laat hulle groei en ontwikkel. Dié kliere begin nou ’n massavervaardiging van hormone: onderskeidelik [[testosteroon]] en [[estrogeen]]. Die hormoonvervaardiging neem geleidelik toe totdat seksuele rypheid bereik word. Gesigshare by seuns kom in ’n spesifieke volgorde voor: gewoonlik van die hoeke van die bolip<ref name="pamf.org">{{Cite news|title=Puberty – Changes for Males|publisher=pamf.org|accessdate=February 20, 2009 |url=http://www.pamf.org/teen/health/puberty/physicalchanges.html| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090303201905/http://www.pamf.org/teen/health/puberty/physicalchanges.html| archivedate= 3 Maart 2009 | url-status= live}}</ref><ref name="www.ppwr">{{cite web|title=Getting The Facts: Puberty|publisher=ppwr|accessdate=February 20, 2009|url=http://www.ppwr.on.ca/03_07.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226191204/http://www.ppwr.on.ca/03_07.html|archivedate=26 Februarie 2009|url-status=dead}}</ref> tot oor die hele [[baard]]area.<ref name="pamf.org"/> Die grootste baken vir seuns in puberteit is [[spermarg]], die eerste [[ejakulasie]], wat gewoonlik op sowat 13 voorkom.<ref name="Jorgensen & Keiding">(Jorgensen & Keiding 1991).</ref> Vir meisies is dit [[menarg]], die begin van die [[maandstonde]]s, op sowat 12 tot 13 jaar.<ref name="Tanner">(Tanner, 1990).</ref><ref name="U.S. menarche">{{cite journal |vauthors=Anderson SE, Dallal GE, Must A |title=Relative weight and race influence average age at menarche: results from two nationally representative surveys of US girls studied 25 years apart |journal=Pediatrics |volume=111 |issue=4 Pt 1 |pages=844–50 |date=April 2003 |pmid=12671122 |doi=10.1542/peds.111.4.844}}</ref><ref name="Canadian menarche">{{cite journal |title=Age at menarche in Canada: results from the National Longitudinal Survey of Children & Youth|year= 2010 |pmid=21110899 |doi=10.1186/1471-2458-10-736 |pmc=3001737 |volume=10 |journal=BMC Public Health |page=736 |vauthors=Al-Sahab B, Ardern CI, Hamadeh MJ, Tamim H |issue=1}}</ref> Om menarg te bereik moet meisies ’n sekere hoeveelheid liggaamsvet hê.<ref name=Tanner/> Meisies wat ondervoed is of in gemeenskappe met kinderarbeid woon, begin later menstrueer as ander meisies.<ref name=Tanner/> Meisies voltooi gewoonlik teen 15 tot 17 jaar hulle volle fisieke ontwikkeling,<ref name="nlm.nih.gov"/><ref name="PAmf.org"/><ref name="PAMf.org">{{Cite news|title=Teenage Growth & Development: 15 to 17 Years|publisher=Palo Alto Medical Foundation|url=http://www.pamf.org/teen/parents/health/growth-15-17.html|access-date=20 Oktober 2020|archive-date=26 Februarie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226174419/http://www.pamf.org/teen/parents/health/growth-15-17.html|url-status=dead}}</ref> terwyl dit by seuns op sowat 16 tot 17 jaar gebeur.<ref name="PAmf.org"/><ref name="PAMf.org"/><ref name="Marshall17677">Marshall (1986), p. 176–7</ref> Meisies bereik voortplantingsrypheid sowat vier jaar ná die eerste fisieke tekens van puberteit.<ref name="nlm.nih.gov"/> Daarteenoor ontwikkel seuns stadiger, maar hulle groei vir tot ses jaar ná die eerste sigbare tekens.<ref name="Garn">Garn, SM. Physical growth and development. In: Friedman SB, Fisher M, Schonberg SK., reds. Comprehensive Adolescent Health Care. St Louis: Quality Medical Publishing; 1992. Besoek op 20 Februarie 2009</ref><ref name="Marshall17677"/> [[Beeld:Child development stages-af.svg|thumb|center|900px|’n Benaderde voorstelling van die ontwikkelingstydperk in die kinderjare en vroeë volwasse jare. Adolessensie is boaan in rooi gemerk.]] ===Geslagseienskappe=== Primêre geslagseienskappe is dié wat regstreeks met die seksorgane verband hou. By mans is die eerste fases van puberteit die groei van die testikels en [[skrotum]], gevolg deur die groei van die [[penis]].<ref>Goldstein, B. (1976). ''Introduction to human sexuality''. Belmont, CA: Star.</ref> Terselfdertyd ontwikkel ander dele, soos die [[prostaat]]. Die eerste ejakulasie van seminale vloeistof kom gewoonlik voor sowat ’n jaar nadat die penis begin groei het, maar dit word dikwels deur kultuur eerder as biologie bepaal, want by baie seuns geskied die eerste ejakulasie tydens [[masturbasie]].<ref name="Tanner, J. 1972">Tanner, J. (1972). Sequence, tempo, and individual variation in growth and development of boys and girls aged twelve to sixteen. In J. Kagan & R. Coles (Eds.), ''Twelve to sixteen: Early adolescence'', New York: Norton.</ref> By meisies hou veranderings in primêre eienskappe verband met die groei van die [[baarmoeder]], [[vagina]] en ander dele van die voortplantingstelsel. Menarg is ’n redelik laat ontwikkeling wat op ’n lang reeks hormonale veranderings volg.<ref>{{cite journal |author1 = Dorn L.D. | author2 = Nottelmann E.D. | author3 = Sussman E.J. | author4 = Inoff-Germain G. | author5 = Chrousos G.P. | last6 = Cutler | year = 1999 | title = Variability in hormone concentrations and self-reported menstrual histories in young adolescents: Menarche as an integral part of a developmental process | journal = Journal of Youth and Adolescence | volume = 28 | issue = 3| pages = 283–304 | doi = 10.1023/A:1021680726753 | s2cid = 142626631 }}</ref> Veranderings in sekondêre geslagseienskappe sluit in alle veranderings wat nie met seksuele voortplanting verband hou nie. By seuns behels dit die verskyning van gesigs-, [[pubiese hare|pubiese]] en liggaamshare, die stem wat dieper word, die vel om die boarms en bobene wat growwer word en verdere ontwikkeling van die [[sweetklier]]e. By meisies is dit die ontwikkeling van die borste, die heupe wat breër word, die verskyning van pubiese en onderarmhare, die [[areola]]s wat groter word en die verhoging van die [[tepel]]s.<ref name="steinberg adolescence">Steinberg, L. (2008). ''Adolescence'', 8ste uitg. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> ===In die brein=== Die menslike brein is nog nie ten volle ontwikkel teen die tyd dat iemand puberteit bereik nie. Tussen 10 en 25 jaar ondergaan die brein veranderings wat belangrike implikasies vir gedrag inhou. Die brein het 90% van sy volwasse grootte bereik teen die tyd dat ’n kind ses jaar oud is.<ref name="Casey, B. J. 2008">{{cite journal |author1=Casey B. J. |author2=Getz S. |author3=Galvan A. | year = 2008 | title = The adolescent brain | journal = Developmental Review | volume = 28 | issue = 1| pages = 62–77 | doi = 10.1016/j.dr.2007.08.003 | pmid = 18688292 | pmc = 2500212 }}</ref> Die brein groei dus nie baie gedurende adolessensie nie, maar voue in die brein raak ingewikkelder tot in die laat tienerjare. Die grootste veranderings in die voue in dié tyd is in die dele van die [[korteks]] wat kognitiewe en emosionele inligting verwerk.<ref name="Casey, B. J. 2008"/> [[Beeld:Harlamov 14.jpg|thumb|links|200px|''Portret van 'n jong meisie'', deur Aleksei Harlamof (1840-1925).]] Gedurende adolessensie neem die hoeveelheid [[witstof]] in die brein lineêr toe, terwyl die hoeveelheid [[grysstof]] ’n omgekeerde U-patroon volg.<ref>{{cite journal|last1=Giedd|first1=Jay, N|title=Structural Magnetic Resonance Imaging of the Adolescent Brain|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|year=2004|volume=1021|issue=1|pages=77–85|doi=10.1196/annals.1308.009|pmid=15251877|bibcode=2004NYASA1021...77G|s2cid=20947602}}</ref> Onnodige senuverbindings in die brein word verwyder en die hoeveelheid grysstof neem af. Dit beteken egter nie die brein verloor funksionaliteit nie; dit word net doeltreffender vanweë die isolering van die [[akson]]s en die vermindering van ongebruikte bane.<ref>{{cite journal |author1=Giedd J. N. |author2=Blumenthal J. |author3=Jeffries N. O. |author4=Castellanos F. X. |author5=Liu H. |author6=Zijdenbos A. |author7=Rapoport J. L. | year = 1999 | title = Brain development during childhood and adolescence: a longitudinal MRI study | journal = Nature Neuroscience | volume = 2 | issue = 10| pages = 861–863 | doi = 10.1038/13158 | pmid = 10491603 |s2cid=204989935 }}</ref> Die eerste dele van die brein wat gestroomlyn word, is dié wat by die primêre funksies betrokke is, soos motoriese en sensoriese gebiede. Die dele van die brein wat by ingewikkelder prosesse betrokke is, verloor later stof. Dit sluit die laterale en prefrontale korteks in.<ref>{{cite journal |author1=Gogtay N. |author2=Giedd J. N. |author3=Lusk L. |author4=Hayashi K. M. |author5=Greenstein D. |author6=Vaituzis A. C. |author7=Thompson P. M. | year = 2004 | title = Dynamic mapping of human cortical development during childhood through early adulthood | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 101 | issue = 21| pages = 8174–8179 | doi = 10.1073/pnas.0402680101 | pmid = 15148381 | pmc = 419576 | bibcode = 2004PNAS..101.8174G }}</ref> Die ontwikkelings in die brein bring beter besluitneming en kognitiewe beheer mee, asook doeltreffender inligtingsprosessering, bepaling van risiko's en belonings, en impulsbeheer. [[Beeld:Dopamine pathways.svg|thumb|240px|Dopamienbane in die brein.]] Die [[senuoordraer]]s wat ’n belangrike rol speel in die ontwikkeling van adolessente se brein is [[Glutamiensuur|glutamaat]], [[dopamien]] en [[serotonien]]. Glutamaat is ’n prikkelende senuoordraer. Tydens die stroomlyning van die brein bevat baie van die senuverbindings wat in die slag bly ontvangers vir glutamaat en ander prikkelende senuoordraers.<ref>Weinberger, D.R., Elvevåg, B., Giedd, J.N. (2005). The Adolescent Brain: A Work in Progress. ''The National Campaign to Prevent Teen Pregnancy''.</ref> Dopamien word verbind met plesier en ’n instelling op die omgewing tydens besluitneming. Tydens adolessensie styg dopamienvlakke in die limbiese stelsel.<ref>{{cite journal | author = Spear L. P. | year = 2000 | title = The adolescent brain and age-related behavioral manifestations | url = http://faculty.weber.edu/eamsel/Classes/Child%203000/Adolescent%20Risk%20taking/Lectures/3-4%20Biological/Spear%20LV%20%20(2000).pdf| journal = Neuroscience and Biobehavioral Reviews | volume = 24 | issue = 4| pages = 417–463 | doi = 10.1016/S0149-7634(00)00014-2 | pmid = 10817843 | s2cid = 14686245 }}</ref> Die balans tussen prikkelende en inhiberende senuoordraers en ’n toename in dopamienaktiwiteit in adolessente het moontlik gevolge vir die neem van risiko's en vatbaarheid vir [[verveling]]. Serotonien is ’n senumodulator wat betrokke is in die regulasie van gemoedstemming en gedrag. Ontwikkeling in die limbiese stelsel speel ’n belangrike rol in die bepaling van belonings en strawwe, asook in die verwerking van emosionele ondervinding en sosiale inligting. Veranderings in die vlakke van dopamien en serotonien in die limbiese stelsel maak adolessente emosioneler en meer vatbaar vir belonings en stres. Die ooreenstemmende toename in emosionele wisselings kan ook ’n adolessent se kwesbaarheid laat toeneem. ==Kognitiewe ontwikkeling== Adolessensie is ook ’n tyd van vinnige kognitiewe ontwikkeling (wat te doen het met "waarneem" en "ken").<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=s916RMYHgJIC&q=adolescents+rapid+%22cognitive+development%22&pg=PA237 |title=S.R. Smith & L. Handler: ''The clinical assessment of children and adolescents: a practitioner's handbook.'' (2007) |accessdate=15 September 2012|isbn=978-0-8058-6075-7 |year=2007 |last1=Handler |first1=Leonard }}</ref> Piaget beskryf adolessensie as die lewenstadium waarin die individu se gedagtes ’n abstrakter vorm begin aanneem en die egosentriese gedagtes afneem. Dit laat die individu toe om in ’n breër perspektief te dink en redeneer.<ref>{{cite web|url=http://etr.org/recapp/theories/AdolescentDevelopment/developmentalTheories.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090227022804/http://etr.org/recapp/theories/AdolescentDevelopment/developmentalTheories.htm|archivedate=27 Februarie 2009 |title=ReCAPP: Theories & Approaches: Adolescent Development |publisher=Etr.org |accessdate=16 Augustus 2013}}</ref> ’n Kombinasie van studies het die ontwikkeling van uitvoerende funksies gedemonstreer – dus kognitiewe vermoëns wat die beheer en koördinasie van gedagtes en gedrag moontlik maak, iets wat gewoonlik met die prefrontale korteks verbind word.<ref>{{cite journal | last1 = Choudhury | first1 = S. | last2 = Blakemore | first2 = S.-J. | last3 = Charman | first3 = T. | title = Social cognitive development during adolescence | journal = Social Cognitive and Affective Neuroscience | volume = 1 | pages = 165–74 | year = 2006 | doi = 10.1093/scan/nsl024 | issue = 3 | pmid = 18985103 | pmc = 2555426 }}</ref> Die gedagtes, idees en begrippe wat in hierdie stadium van die lewe ontwikkel, het die persone se toekomstige lewe grootliks beïnvloed en ’n belangrike rol gespeel in karakter- en persoonlikheidsvorming.<ref>{{Cite journal|author=Pedersen S |title=Personality formation in adolescence and its impact upon the psycho-analytical treatment of adults |journal=Int J Psychoanal |volume=42 |pages=381–8 |year=1961 |pmid=14484851 }}</ref> Biologiese veranderings in breinstruktuur en konnektiwiteit in die brein het ’n wisselwerking met meer ondervinding, kennis en veranderende sosiale eise om vinnige kognitiewe groei te bewerkstellig. Die ouderdom waarop spesifieke veranderings plaasvind, wissel van persoon tot persoon, maar begin in puberteit of kort daarna terwyl sommige vaardighede bly ontwikkel terwyl die adolessent ouer word. Die dubbelestelselsmodel stel ’n wanbalans voor tussen die ontwikkeling van die sosiaalemosionele stelsel en die kognitiewebeheerstelsel in die brein, wat bydra tot impulsiwiteit en ander soorte gedrag wat eie aan adolessente is.<ref>{{Cite journal|last=Steinberg|first=Laurence|date=April 1, 2010|title=A dual systems model of adolescent risk-taking|journal=Developmental Psychobiology|volume=52|issue=3|pages=216–224|doi=10.1002/dev.20445|pmid=20213754|issn=1098-2302}}</ref> ===Verbeterings in kognitiewe vermoëns=== Teen die tyd dat individue 15-jarige ouderdom bereik, kan hulle basiese denkvermoëns met dié van ’n volwassene vergelyk word. Dié verbetering geskied tydens adolessensie op vyf gebiede: # Aandag: Verbeterings kan gesien word in selektiewe aandag, die proses waardeur ’n mens op een stimulus fokus terwyl hy ’n ander een uitsluit. Verdeelde aandag, die vermoë om terselfdertyd aan twee of meer stimulusse aandag te skenk, verbeter ook.<ref>{{cite journal |author1=Higgins A. |author2=Turnure J. | year = 1984 | title = Distractibility and concentration of attention in children's development | journal = Child Development | volume = 55 | issue = 5| pages = 1799–1810 | doi=10.1111/j.1467-8624.1984.tb00422.x }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Schiff A. |author2=Knopf I. | year = 1985 | title = The effects of task demands on attention allocation in children of different ages | journal = Child Development | volume = 56 | issue = 3| pages = 621–630 | doi = 10.2307/1129752 |jstor=1129752 }}</ref> # Geheue: Verbeterings word gesien in beide kort- en langtermyngeheue.<ref>Keating, D. (2004). Cognitive and brain development. In R. Lerner & L. Steinberg (reds.), ''Handbook of Adolescent Psychology'' (2de uitg.). New York: Wiley.</ref> # Prosesseringspoed: Adolessente dink vinniger as kinders. Prosesseringspoed neem vinnig toe tussen die ouderdom van vyf jaar en die middel van adolessensie; dit bestendig op sowat 15 jaar en lyk nie of dit verder verander tussen laat adolessensie en volwassenheid nie.<ref>{{cite journal |author1=Kali R.V. |author2=Ferrer E. | year = 2007 | title = Processing speed in childhood and adolescence: Longitudinal models for examining developmental change | journal = Child Development | volume = 78 | issue = 6| pages = 1760–1770 | doi = 10.1111/j.1467-8624.2007.01088.x | pmid = 17988319 }}</ref> # Organisasie: Adolessente is meer bewus van hulle denkprosesse en kan [[Eselsbrug|eselsbrûe]] en ander strategieë gebruik om doeltreffender te dink.<ref>Brown, A. (1975). The development of memory: Knowing, knowing about knowing, and knowing how to know. In H. Reese (red.), ''Advances in child development and behavior'' (Vol. 10). New York: Academic Press.</ref> # Metakognisie: ’n Verbeterde kennis van hulle eie denkpatrone verbeter selfbeheersing en sosiale insig. Studies sedert 2005 dui daarop dat die brein nie ten volle ontwikkel is voor die vroeë 20's nie.<ref>{{cite web|url=http://www.health.harvard.edu/blog-extra/the-adolescent-brain-beyond-raging-hormones|title=The adolescent brain: Beyond raging hormones – Harvard Health|first=Harvard Health|last=Publishing}}</ref> ==Sielkundige ontwikkeling== [[Beeld:G. Stanley Hall.jpg|thumb|180px|G. Stanley Hall.]] Die formele bestudering van die [[sielkunde|sielkundige]] aspekte van adolessensie het begin met die verskyning van G. Stanley Hall se "Adolescence in 1904". Hall, wat die eerste voorsitter van die Amerikaanse Sielkundevereniging was, het adolessensie hoofsaaklik beskou as ’n tyd van interne storm en drang ([[Duits]]: ''Sturm und Drang''). Dié begrip van die [[jeug]] was geskoei op twee destyds nuwe maniere om menslike gedrag te verstaan: [[Darwinisme|Darwin se evolusieteorie]] en [[Sigmund Freud|Freud se psigodinamiese teorie]]. Hall het geglo adolessensie is ’n verteenwoordiging van ons menslike voorouers se [[Filogenie|filogenetiese]] verskuiwing van primitief wees tot beskaafd wees. Sy idees is nie teengestaan nie tot in die 1950's, toe sielkundiges soos [[Erik Erikson]] en [[Anna Freud]] hulle teorieë oor adolessensie begin formuleer het. Freud het geglo die sielkundige ontwrigtings wat met die jeug verbind word, is biologieverwant en kultureel universeel, terwyl Erikson gekonsentreer het op die verskil tussen identiteitsvorming en rolvervulling.<ref name="Lerner, R.M, & Steinberg, L.D. 2004">{{cite book|title=Handbook of Adolescent Psychology|year=2004|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, NJ|author=Lerner, R.M |author2=Steinberg, L.D. |edition=2}}</ref> Ondanks dié verskille in die drie sielkundiges se sienings, het hulle saamgestem dat adolessensie inherent ’n tyd van ontwrigting en sielkundige beroeringe is. Die minder onstuimige aspekte van adolessensie, soos verhoudings met tydgenote en kulturele invloed, is tot in die 1980's grootliks geïgnoreer. Tussen die 1950's en 1980's is hoofsaaklik gefokus op die beskrywing van gedragspatrone en nie op die verduideliking daarvan nie.<ref name="Lerner, R.M, & Steinberg, L.D. 2004"/> Jean Macfarlane het die Instituut vir Menslike Ontwikkeling van die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], in 1927 gestig; dit was vroeër bekend as die Instituut vir Kinderwelsyn.<ref name=NYT19890318>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/03/18/obituaries/jean-macfarlane-95-psychology-professor.html |title=Jean Macfarlane, 95, Psychology Professor |work=The New York Times |date=18 Maart 1989 |accessdate=16 Augustus 2013}}</ref> Die instituut was instrumenteel in die begin van studies oor gesonde ontwikkeling, in teenstelling met vorige werk wat oorheers is deur teorieë wat op patologiese persoonlikhede geskoei was.<ref name=NYT19890318 /> In die studies is gekyk na menslike ontwikkeling gedurende die [[Groot Depressie]] en die [[Tweede Wêreldoorlog]], unieke historiese omstandighede waaronder ’n geslag kinders grootgeword het. Die Oakland-groeistudie, wat in 1931 deur Harold Jones en Herbert Stolz begin is, het ten doel gehad om die fisieke, intellektuele en sosiale ontwikkeling van kinders in die Oakland-gebied te bestudeer. Data is in 1932 begin versamel en dit het voortgeduur tot in 1981, en dit het navorsers in staat gestel om langdurige data oor die individue in te samel wat verder as adolessensie, tot in hulle volwasse lewe, gestrek het. Macfarlane het die Berkeley-gidsstudie begin wat die ontwikkeling van kinders in terme van hulle sosiaalekonomiese en familieagtergrond bestudeer het.<ref>{{cite web|title=The Oakland Growth and Berkeley Guidance Studies of the Institute of Human Development at the University of California, Berkeley|url=http://www.cpc.unc.edu/projects/lifecourse/research_projects/oakland_berkeley|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120912072515/http://www.cpc.unc.edu/projects/lifecourse/research_projects/oakland_berkeley|archivedate=12 September 2012|publisher=University of North Carolina|accessdate=4 Oktober 2012}}</ref> Dié studies het in die 1960's die agtergrond gevorm van Glen Elder se voorstel van ’n lewensverloop-perspektief van adolessente ontwikkeling. Elder het verskeie beskrywende beginsels van adolessente ontwikkeling geformuleer. Die beginsel van historiese tyd en plek bepaal dat ’n individu se ontwikkeling afhang van die tyd en plek van hulle grootwordjare. Die beginsel van die belangrikheid van tydsbepaling verwys na die verskillende uitwerkings wat lewensgebeure het op ontwikkeling, geskoei op wanneer in ’n mens se lewe hulle voorgekom het. Die beginsel van verbonde lewens bepaal dat ’n mens se ontwikkeling gevorm word deur die interkonnektiewe netwerk van verhoudings waarvan ’n mens deel is, en die beginsel van menslike bemiddeling bepaal dat ’n mens se lewe beïnvloed word deur sy keuses en optredes binne die verband van sy historiese tydperk en sosiale netwerk.<ref>{{cite journal|last=Elder|first=Glen|title=The life course as developmental theory|journal=Child Development|date=February 1998|volume=69|issue=1|pages=1–12|doi=10.1111/j.1467-8624.1998.tb06128.x|pmid=9499552}}</ref> In 1984 het die Vereniging vir Navorsing oor Adolessensie die eerste amptelike organisasie geword wat gewy is aan die bestudering van adolessente sielkunde. Sommige van die kwessies wat eerste aangepak is, sluit in: die debat van natuur teenoor versorging ([[Engels]]: ''nature versus nurture'') soos dit op adolessensie betrekking het; ’n begrip van die wisselwerkings tussen adolessente en hulle omgewing; en die inagneming van kultuur, sosiale groepe en historiese verband wanneer adolessente gedrag vertolk word.<ref name="Lerner, R.M, & Steinberg, L.D. 2004"/> ==Sosiale ontwikkeling== ===Identiteitsontwikkeling=== Identiteitsontwikkeling is ’n stadium in die adolessente lewensiklus.<ref name="Kroger, J. 1996 pp. 40-46">Kroger, J. (1996). ''The Balance Between Self and Other''. (pp. 40–46). New York CityA. Routledge</ref> Die meeste mense se soeke na identiteit begin tydens adolessensie. In dié tyd is mense meer geneig om verskillende soorte gedrag en voorkoms te "beproef" om te ontdek wie hulle is.<ref name="Strasburger, V.C. 2014 pp. 11-19">Strasburger, V.C., Wilson B.J., Jordan, A.B. (2014) Children and Adolescents: Unique Audiences. Children, Adolescents, and the Media. (pp. 11–19). U.S.A: SAGE Publications</ref> Om ’n identiteit te ontwikkel en behou is ’n moeilike taak weens verskeie faktore, soos gesinslewe, omgewing en sosiale status.<ref name="Kroger, J. 1996 pp. 40-46"/> Proefondervindelike studies dui daarop dat dié proses akkurater beskyf kan word as identiteitsontwikkeling, eerder as identiteitsvorming, maar bevestig ’n normatiewe proses van verandering in beide inhoud en struktuur van ’n mens se idees oor die self.<ref name="steinberg adolescence" /> Die twee hoofaspekte van identiteitsontwikkeling is selfduidelikheid en selfbeeld.<ref name="Strasburger, V.C. 2014 pp. 11-19"/> Omdat keuses wat gedurende adolessensie gemaak word, latere lewe kan beïnvloed, sal hoë vlakke van selfbewussyn en selfbeheersing gedurende die middel-adolessensie lei tot beter besluite tydens die oorgang na volwassenheid.<ref>{{cite journal |last1=Arain |first1=Mariam |last2=Haque |first2=Maliha |last3=Johal |first3=Lina |last4=Mathur |first4=Puja |last5=Nel |first5=Wynand |last6=Rais |first6=Afsha |last7=Sandhu |first7=Ranbir |last8=Sharma |first8=Sushil |title=Maturation of the adolescent brain |journal=Neuropsychiatr Dis Treat |date= 3 April 2013|volume=9 |pages=449–461 |doi=10.2147/NDT.S39776 |pmid=23579318 |pmc=3621648 }}</ref> Navorsers gebruik drie algemene benaderings om identiteitsontwikkeling te verstaan: selfbegrip, sin van identiteit en selfbeeld. Adolessente gee groter aandag aan hulle voorkoms, en bestee meer tyd daaraan en doen meer moeite daarmee, terwyl hulle liggaam verander. Anders as kinders, doen adolessente moeite om aanvaarbaar te lyk (1991).<ref name="psychtoday"/> Die omgewing speel ook ’n belangrike rol. Volgens studies deur die Amerikaanse Sielkundevereniging is dit vir adolessente met ’n minder gegoede agtergrond moeiliker om hulle identiteit te ontwikkel.<ref name="APA on adolescent environment">American Psychological Association (APA). United States Department of Health and Human Services.</ref> ====Selfbegrip==== Die idee van selfbegrip is die vermoë van ’n persoon om menings en oortuigings te hê wat met selfvertroue, eenvormigheid en standvastigheid gedefinieer word.<ref name="sciencedirect.com">{{cite journal | doi = 10.1016/j.jadohealth.2010.08.020 | volume=48 | issue=2 | title=Online Communication Among Adolescents: An Integrated Model of Its Attraction, Opportunities, and Risks | journal=Journal of Adolescent Health | pages=121–127 | pmid=21257109 | date=Februarie 2011 |vauthors=Valkenburg PM, Peter J }}</ref> Vroeg in adolessensie lei kognitiewe ontwikkeling tot ’n groter selfbegrip; ’n groter begrip van ander en hulle idees en oordele; die vermoë om oor abstrakte, toekomstige moontlikhede te dink; en die vermoë om tegelykertyd verskeie moontlikhede te oorweeg. ’n Gevolg is dat adolessente ’n aansienlike verskuiwing ondervind van die eenvoudige, konkrete en globale selfbeskrywings wat tipies van jong kinders is; as kinders definieer hulle hulleself volgens fisieke eienskappe, terwyl adolessente hulleself definieer volgens hulle waardes, idees en menings.<ref>{{cite book|last=Carlson|first=Neil R.|title=Psychology: the science of behaviour|year=2010|publisher=Pearson Education Canada|location=Toronto, Ontario}}</ref> Adolessente kan hulle verskeie vorme van die "moontlike self" voorstel wat hulle kan word,<ref name="Markus1986">{{cite journal|author1=Markus H. |author2=Nurius P. |year = 1986 | title = Possible selves|journal = American Psychologist|volume = 41|issue = 9| pages = 954–969 | doi = 10.1037/0003-066X.41.9.954 }}</ref> asook langtermynmoontlikhede en die gevolge van hulle keuses.<ref>Nurmi, J. (2004). Socialization and self-development: Channeling, selection, adjustment, and reflection. In R. Lerner & L. Steinberg (reds.), ''Handbook of adolescent psychology''. New York: Wiley.</ref> Die verkenning van dié moontlikhede kan lei tot skielike veranderings in die voorstelling van die self terwyl die adolessent eienskappe en soorte gedrag kies of verwerp namate hy nader aan die ideale self beweeg (wat hy wil wees) en weg van die gevreesde self (wat hy nie wil wees nie). Vir baie is hierdie veranderings ongemaklik, maar dit lyk of dit ook optrede motiveer wat ooreenstem met dié van die ideale self en verskil van dié van die gevreesde moontlike vorme van die self.<ref name="Markus1986" /><ref>{{cite journal |author1=Oyserman D. |author2=Markus H. |s2cid=18620884 | year = 1990 | title = Possible selves and deliquency. | journal = Journal of Personality and Social Psychology | volume = 59 | issue = 1| pages = 112–125 | doi = 10.1037/0022-3514.59.1.112 | pmid = 2213484 }}</ref> ====Sin van identiteit==== [[Beeld:Keeping Fit and Connected (6635665267) (cropped).jpg|thumb|links|200px|'n Vrou dra 'n sportbra en kortbroek, die soort sportklere wat deesdae as gewone drag in baie Westerse lande gedra word.]] [[Egosentrisme]] in adolessente lei tot ’n selfbewuste begeerte om belangrik in hulle groep tydgenote te voel en sosiaal aanvaar te word.<ref>Carlson, N. R., & Heth, C. (2010).</ref> Anders as die botsende aspekte van selfbegrip, verteenwoordig identiteit ’n saamhangende sin van die self wat standvastig is in verskillende omstandighede, en ondervindings in die verlede en toekomstige doele insluit. Elkeen het ’n selfbegrip, maar Erik Erikson meen nie almal ontwikkel ’n identiteit ten volle nie. Erikson se teorie van ontwikkelingstadiums sluit die [[identiteitskrisis]] in, waarin adolessente verskillende moontlikhede moet verken en verskillende dele van hulle self moet integreer voordat hulle hulle tot hulle oortuigings verbind. Hy beskryf die voltooiing van dié proses as ’n stadium van "identiteitsukses", maar lê ook klem daarom dat identiteitsontwikkeling nooit heeltemal en vir altyd voltooi is nie.<ref>Steinberg, L. (2008). ''Adolescence'', 8ste uitg. 287. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Adolessente begin hulleself definieer geskoei op hulle "skarelidmaatskap". "Klere help tieners ’n nuwe identiteit verken, onafhanklik van hulle ouers, en om ’n verbintenis met hulle maats te vorm." Mode speel ’n groot rol daarin dat tieners "hulleself vind"; mode verander voortdurend, en dit stem ooreen met die veranderings in die persoonlikheid van tieners.<ref>"You're Wearing That?" deur Stacey Schultz. U.S. News & World Report Special Issue</ref> Om verskillend te lyk en te sien waarvan hulle hou en hoe ander reageer, laat hulle verstaan wie hulle is.<ref name="Rawlins">{{Citation |last=Rawlins |first=W.K. |title= Friendship matters: Communication, dialectics, and life course |publisher= Aldine de Gruyter |place= New York |year= 1992}}</ref> Net soos wat mode verander en adolessente beïnvloed, verander die media. "Die moderne lewe speel af te midde van ’n toestroming van vlees op skerms, bladsye en plakkate."<ref>"The Media Assault on Male Body Image" deur Brandon Klein. Seed Magazine.</ref> Dié toestroming registreer bewustelik of onbewustelik in die brein en veroorsaak kwessies in verband met selfbeeld, ’n faktor wat tot ’n adolessent se sin van identiteit bydra. Navorsing het onthul selfondersoek begin vroeg in adolssensie, maar die bereiking van ’n identiteit gebeur selde voor 18-jarige ouderdom.<ref>Marcia, J. (1980). Identity in adolescence. In J. Adelson (red.), ''Handbook of adolescent psychology'', pp.&nbsp;159–187. New York: Wiley.</ref> Ná skool word identiteitsontwikkeling weer grootliks beïnvloed en dit lei tot ’n heroorweging van vorige besluite oor identiteit en ’n verkenning van verdere moontlikhede.<ref>Montemayor, R., Brown, B., & Adams, G. (1985). Toronto.</ref> Daar is eintlik geen einde aan identiteitsontwikkeling nie.<ref>Steinberg, L. (2008). ''Adolescence'', 8ste uitg. 288. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> ====Omgewing en identiteit==== ’n Adolessent se omgewing speel ’n groot rol in hulle identiteitsontwikkeling.<ref name="APA on adolescent environment"/> Hoewel die meeste studies oor adolessente onder wit middelklaskinders gedoen word, wys dit hoe meer bevoorreg ’n mens se agtergrond is, hoe suksesvoller is die ontwikkeling van identiteit.<ref name="APA on adolescent environment"/> Die vorming van identiteit is deurslaggewend in ’n adolessent se lewe. Onlangs is bevind [[demografie]]se patrone dui daarop dat die oorgang na volwassenheid nou stadiger verloop as tydens die middel 20ste eeu. Daarom het jeugdigheid – ’n tydperk van laat adolessensie tot vroeë volwassenheid – ’n prominenter stadium van die lewe geword. Dit het meegebring dat verskeie faktore in dié ontwikkeling belangrik geword het.<ref>{{cite journal|last=Furstenberg|first=Frank F.|title=The Sociology of Adolescence and Youth in the 1990s: A Critical Commentary|journal=Journal of Marriage and Family|date=November 2000|volume=62|issue=4|pages=896–910|doi=10.1111/j.1741-3737.2000.00896.x}}</ref> So baie faktore dra by tot die ontwikkeling van sosiale identiteit van ’n adolessent – van verbintenis tot hoe om by te bly<ref>How do Young Adolescents Cope With Social Problems? An Examination of Social Goals, Coping With Friends, and Social Adjustment. ''Journal of Early Adolescence''.</ref> tot sosiale media. Al dié faktore word beïnvloed deur die omgewing waarin ’n adolessent grootword. ’n Kind van ’n meer bevoorregte omgewing het oor die algemeen meer en beter geleenthede. ’n Adolessent uit ’n middestadse of misdaadgeteisterde buurt is meer geneig om blootgestel te word aan ’n omgewing wat nadelig vir hulle ontwikkeling is. Adolessensie is ’n sensitiewe tydperk van die ontwikkelingsproses, en blootstelling aan die verkeerde dinge in dié tyd kan ’n groot invloed op toekomstige besluite hê.<ref name="APA on adolescent environment"/> ====Seksuele oriëntasie en identiteit==== [[Seksuele oriëntasie]] word gedefinieer as ’n "erotiese inklinasie tot mense van een of meer [[geslag]]te, en word meer dikwels beskryf as seksuele of erotiese aantrekking".<ref name="Saewyc">{{cite journal|last=Saewyc|first=E.M.|title=Research on Adolescent Sexual Orientation: Development, Health Disparities, Stigma, and Resilience|journal=Journal of Research on Adolescence|year=2011|volume=21|issue=1|pages=256–272|doi=10.1111/j.1532-7795.2010.00727.x|pmid=27099454|pmc=4835230}}</ref> In onlangse jare het sielkundiges probeer agterkom hoe seksuele oriëntasie gedurende adolessensie ontwikkel. Sommige teoretici glo daar is baie verskillende moontlike ontwikkelingsbane, en dat die bepaalde baan wat ’n individu volg, bepaal kan word deur hulle geslag, oriëntasie en wanneer hulle puberteit begin het.<ref name="Saewyc"/> [[Beeld:Brisbane Pride.jpg|thumb|220px|'n Gay Pride-optog in 2015 in [[Brisbane]], [[Australië]].]] In 1989 het Troiden ’n vierfasemodel voorgestel vir die ontwikkeling van [[Homoseksueel|homoseksuele]] identiteit.<ref>{{cite journal|last=Troiden|first=R. R.|title=The formation of homosexual identities|journal=Journal of Homosexuality|year=1989|volume=17|pages=43–73|doi=10.1300/J082v17n01_02|pmid=2668403|issue=1–2}}</ref> Die eerste fase, bekend as sensitisering, begin gewoonlik in die kinderjare en word gemerk deur die kind se gewaarwording van aantrekking tot dieselfde geslag. Die tweede fase, identiteitsverwarring, gebeur gewoonlik ’n paar jaar later. In dié fase word die jeugdige oorweldig deur gevoelens van interne verwarring oor hulle seksuele oriëntasie, en begin hulle eksperimenteer met [[seks]]uele ondervindings met maats van dieselfde geslag. In die derde fase, wat gewoonlik voorkom ’n paar jaar nadat die adolessent die huis verlaat het, begin hulle van hulle familie en goeie vriende van hulle oriëntasie vertel (of "klim hulle uit die kas"), en neem hulle ’n [[gay]], [[Lesbiër|lesbiese]] of [[Biseksualiteit|biseksuele]] identiteit aan.<ref>{{cite journal|last=Floyd|first=Frank J.|author2=Stein, Terry S.|title=Sexual orientation identity formation among gay, lesbian, and bisexual youths: Multiple patterns of milestone experiences|journal=Journal of Research on Adolescence|year=2002|volume=12|issue=2|pages=167–191|doi=10.1111/1532-7795.00030}}</ref> In die laaste fase, bekend as verbintenis, aanvaar die jong volwassene sy of haar seksuele identiteit as ’n lewenstyl. Die model raam dus dat die proses in die kinderjare begin en tot die vroeë tot middel-20's voortduur. Die model is al gekritiseer en in onlangse jare is alternatiewe idees al ondersoek. In terme van seksuele identiteit is adolessensie die tyd wanneer die meeste gay/lesbiese en [[transgender]] adolessente hulle gevoelens begin herken en sin daaruit maak. Baie mense kies om dan uit die kas te klim, sodra hulle ’n identiteit gevorm het; baie ander kan deur ’n tydperk van bevraagtekening en ontkenning gaan, wat gepaard kan gaan met eksperimentering met beide homo- en [[Heteroseksueel|heteroseksuele]] ondervindings.<ref name="Morrow 2004 91–99">{{cite journal|last=Morrow|first=Deana|title=Social work practice with gay, lesbian, bisexual, and transgender adolescents|journal=Families in Society|date=Jan–Mar 2004|volume=85|issue=1|pages=91–99|doi=10.1606/1044-3894.246|s2cid=144872473}}</ref> In ’n studie onder 194 gay, lesbiese en biseksuele jeugdiges onder 21 jaar is bevind hulle het op gemiddeld 10 jaar van hulle oriëntasie bewus geword, maar dit eers op sowat 16 of 17 jaar teenoor vriende en familie erken.<ref>{{cite journal|last=D'Augelli|first=Anthony|author2=Scott Hershberger|title=Lesbian, gay, and bisexual youth in community settings: Personal challenges and mental health problems|journal=American Journal of Community Psychology|year=1993|volume=21|issue=4|pages=421–448|doi=10.1007/BF00942151|pmid=8192119|s2cid=39475366}}</ref> Om ’n positiewe [[LGBT]]-identiteit te aanvaar en skep kan om verskeie redes moeilik wees vir jeugdiges. Druk van tydgenote is ’n groot faktor as ’n jeugdige wat sy eie seksualiteit of genderidentiteit bevraagteken, omring word deur heteronormatiewe vriende, en dit kan groot stres veroorsaak om te voel dat hy of sy anders as almal is. Terwyl dit beter sielkundige aanpassing tot gevolg kan hê as iemand uit die kas klim, is die risiko's wat daaraan verbonde is werklik. Een risiko in ’n heteronormatiewe omgewing is verwerping, kwetsende grappe en selfs geweld.<ref name="Morrow 2004 91–99"/> [[Selfmoord]]syfers onder LGBT-adolessente is tot vier keer hoër as onder heteroseksuele jeugdiges weens [[boeliery]] en verwerping deur familie en vriende.<ref>{{cite web |url=http://gaylife.about.com/od/gayteens/a/gaysuicide.htm |title=Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender and Questioning Teen Suicide Statistics – Gay Teen Suicide Statistics |publisher=Gaylife.about.com |date=9 April 2012 |accessdate=15 September 2012 |archive-date= 8 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208075811/http://gaylife.about.com/od/gayteens/a/gaysuicide.htm |url-status=dead }}</ref> ====Selfbeeld==== Die finale stadium van identiteitsontwikkeling is selfbeeld. Dit word gedefinieer as ’n mens se idees en gevoelens oor sy selfbegrip en identiteit.<ref>Marmot, M. (2003) Self-Esteem and Health: Autonomy, Self-Esteem, and Health are Linked Together". British Medical Journal (327) pp. 574–575</ref> Volgens die meeste teorieë oor selfbeeld is daar ’n groot begeerte, onder mense van alle geslagte en ouderdomme, om hulle selfbeeld te handhaaf, beskerm en verbeter.<ref name="sciencedirect.com"/> Anders as wat baie mense glo, is daar geen proefondervindelike bewyse dat selfbeeld oor die duur van adolessensie daal nie.<ref>Steinberg, L. (2008). ''Adolescence'', 8ste uitg. 270. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> "Barometriese selfbeeld" wissel vinnig en kan groot stres en angs veroorsaak, maar basiese selfbeeld bly hoogs stabiel tydens adolessensie.<ref>Rosenberg, M. (1986). Self-concept from middle childhood through adolescence. In J. Suls & A. Greenwald (reds.), ''Psychological perspectives on the self'', Vol. 3. Hillsdale, NJ: Erlbaum.</ref> Die geldigheid van globale selfbeeldskale is al bevraagteken, en baie stel voor dat meer spesifieke skale meer kan onthul oor die adolessente ondervinding.<ref>Steinberg, L. (2008). ''Adolescence'', 8ste uitg. 273. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> Meisies het die grootste kans om ’n goeie selfbeeld te hê as hulle in ondersteunende verhoudings met vriende is. Die belangrikste funksie van vriendskap vir hulle is om iemand te hê wat sosiale en morele steun kan verskaf. As hulle nie vriende se goedkeuring kan kry nie of nie iemand kry met wie hulle aktiwiteite en belangstellings kan deel nie, is hulle meer geneig om ’n swak selfbeeld te hê. In teenstelling is seuns meer bekommerd daaroor om hulle onafhanklikheid te vestig en te laat geld en hulle verhouding jeens gesag te definieer.<ref>"Psychology: The Science of Behaviour" 3rd Canadian Edition</ref> As sulks het hulle ’n groter kans op ’n goeie selfbeeld as hulle hulle vriende suksesvol kan beïnvloed; aan die ander kant is die gebrek aan romantiese bevoegdheid, byvoorbeeld ’n onvermoë om die toegeneentheid te verkry van die teenoorgestelde geslag (of dieselfde geslag, na gelang van seksuele oriëntasie), die grootste rede vir ’n swak selfbeeld onder adolessente seuns. Omdat seuns én meisies ’n swak selfbeeld het ná die beëindiging van ’n romantiese verhouding, is hulle geneig om ander simptome te hê wat deur dié ervaring veroorsaak word. [[Depressie]] en hulpeloosheid is net twee van verskeie simptome, en blykbaar is vroue twee keer so geneig as mans om depressie te ervaar en is mans drie tot vier keer so geneig as vroue om selfmoord te pleeg.<ref>Osvelia Deeds, Jeannette Delgado, Miguel Diego, Tiffany Field en Martha Pelaez (2009). "Adolescence".</ref> ===Verhoudings=== ====Algemeen==== Die verhoudings wat adolessente met hulle tydgenote, gesin en lede van hulle sosiale sfeer het, speel ’n belangrike rol in sosiale ontwikkeling. Namate ’n adolessent se sosiale sfeer vinnig ontwikkel terwyl hulle onderskei tussen vriende en kennisse, raak hulle emosioneel ernstig betrokke by vriende.<ref name="Adolescent peer pressure">{{cite web|title=Adolescents and Peer Pressure|publisher=sitemaker.umich.edu/University of Michigan|accessdate=6 November 2012|url=http://sitemaker.umich.edu/356.darnell/peer_pressure|archive-url=https://archive.today/20121212114507/http://sitemaker.umich.edu/356.darnell/peer_pressure|url-status=dead|archive-date=12 Desember 2012}}</ref> Dit is nie skadelik nie, maar as dié vriende ’n individu aan moontlik skadelike situasies blootstel, is dit ’n geval van [[groepsdruk]]. Adolessensie is ’n kritieke tydperk in sosiale ontwikkeling omdat adolessente maklik beïnvloed kan word deur die mense met wie hulle goeie verhoudings aanknoop. Dit is die eerste keer dat ’n individu werklik sy eie besluite kan neem, en dus is dit ook ’n sensitiewe tydperk. Verhoudings is uiters belangrik in die sosiale ontwikkeling van ’n adolessent vanweë die groot invloed wat tydgenote op hom of haar kan hê. Deur een persoon se persoonlikheidseienskappe met dié van ’n ander te vergelyk, word ’n raamwerk oor verskillende persoonlikhede geskep<ref>{{cite journal|last=Barenboim|first=Carl|title=The Development of Person Perception in Childhood and Adolescence: From Behavioral Comparisons to Psychological Constructs to Psychological Comparisons|journal=Child Development|volume=52|issue=1|pages=129–144|date=1 Maart 1981|doi=10.2307/1129222|jstor=1129222}}</ref> – wat dien as verwysingsgroepe vir beide sielkundige en identiteitsontwikkeling.<ref>Adler, R.B., Rosenfeld, L.B., Proctor, R.F., & Winder, C. (2012). "Interplay: The Process of Interpersonal Communication, Third Canadian Edition" Oxford University Press. pp. 42–45</ref> Die belangrikste verwysingsgroepe is die adolessent se tydgenote. Met wie hy of sy vriende maak en gereeld kommunikeer, kan dus ’n groot invloed hê op wie hulle word. Volgens navorsing het verhoudings die grootste invloed op die soiale ontwikkeling van ’n individu. ====Gesin==== [[Beeld:James Collinson - The Sisters.jpg|thumb|200px|''Die Susters'', deur James Collinson.]] Adolessensie is ’n tyd van vinnige verandering van ’n mens se rol in ’n gesin. Jong kinders is geneig om hulleself met mening te laat geld, maar het nie ’n groot invloed op die gesin se besluite nie tot met vroeë adolessensie,<ref>Grotevant, H. (1997). Adolescent development in family contexts. In N. Eisenberg (red.), ''Handbook of child psychology'' (5de uitg.), Vol. 3: ''Social, emotional, and personality development'', pp. 1097–1149. New York: Wiley.</ref> wanneer hulle toenemend as die ouers se gelyke beskou word. Die adolessent moet al hoe onafhankliker word terwyl hy of sy ’n liefdevolle verhouding met die ouers handhaaf.<ref name="Rawlins"/> Wanneer kinders deur hulle puberteitsjare gaan, is daar ’n aansienlike toename in konflik tussen kind en ouers en ’n minder hegte gesinsband. Argumente gaan dikwels oor klein beheerkwessies, soos aandklokreëls, aanvaarbare kleredrag en die adolessent se reg op privaatheid.<ref>{{cite journal | author = Steinberg L|year = 2001| title = We know some things: Adolescent-parent relationships in retrospect and prospect | journal = Journal of Research on Adolescence | volume = 11 | pages = 1–19 | doi = 10.1111/1532-7795.00001 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://family.jrank.org/pages/315/Conflict.html |title=Conflict - Couple Relationships, Family Relationships, Parent-child Relationships - Theory, Development, Children, and Parents - JRank Articles |publisher=Family.jrank.org |accessdate=15 September 2012}}</ref> Dit is kwessies wat die adolessent vroeër dalk aanvaar het as die ouers se seggenskap.<ref>{{cite journal | author = Smetana J. G. | year = 1988 | title = Adolescents' and parents' conceptions of parental authority | journal = Child Development | volume = 59 | issue = 2| pages = 321–335 | doi = 10.2307/1130313 | pmid = 3359858 | jstor = 1130313 }}</ref> Onmin kan ook toeneem namate vriende ’n groter invloed het, wat dalk kan bots met die ouers se waardes. Sosiale media speel ’n al hoe groter rol in onenigheid tussen ouers en adolessente.<ref name="Teens Today">{{cite web|url=http://www.theantidrug.com/advice/teens-today/teens-and-technology/social-networking.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103162953/http://www.theantidrug.com/advice/teens-today/teens-and-technology/social-networking.aspx|archivedate=3 November 2012|title=Social Networking|publisher=theantidrug.com|accessdate=6 November 2012}}</ref> Waar ouers hulle nooit in die verlede hoef te bekommer het oor die bedreigings van sosiale media nie, het dit ’n gevaarlike plek vir kinders geword, veral weens die aantal bekruipers op webtuistes. Baie ouers weet nie veel van sosiale webtuistes nie en dit vergroot hulle wantroue verder. ’n Belangrike uitdaging vir die verhouding tussen ouers en adolessente is om te verstaan hoe om geleenthede vir aanlyn kommunikasie te verbeter terwyl die risiko's bestuur word.<ref name="sciencedirect.com"/> Gedurende die kinderjare is [[sibbe]]s ’n bron van frustrasie én steun.<ref>{{cite journal |vauthors=Lempers J, Clark-Lempers D | year = 1992 | title = Young, middle, and late adolescents; comparisons of the functional importance of five significant relationships | journal = Journal of Youth and Adolescence | volume = 21 | issue = 1| pages = 53–96 | doi = 10.1007/BF01536983 | pmid = 24263682 | s2cid = 40262274 }}</ref> Adolessensie kan dit verander, na gelang van die sibbes se geslag. Onder sibbes van dieselfde geslag kan intimiteit tydens vroeë adolessensie toeneem, en daarna stabiliseer. As die geslag verskil, kan hulle egter tydens vroeë adolessensie uiteendryf, maar vanaf middel-adolessensie intiemer met mekaar raak.<ref>{{cite journal |author1=Kim J. |author2=McHale S. M. |author3=Osgood D. W. |author4=Grouter A. C. | year = 2006 | title = Longitudinal course and family correlates of sibling relationships from childhood through adolescence | journal = Child Development | volume = 77 | issue = 6| pages = 1746–1761 | doi = 10.1111/j.1467-8624.2006.00971.x | pmid = 17107458 }}</ref> Die wisselwerkings tussen sibbes is kinders se eerste kennismaking met verhoudings en dit kan hulle sosiale en selfbegrip vir die res van hulle lewe vorm.<ref>{{cite magazine|author=Marano, Hara Estroff|title=Oh, Brother!|date=July 1, 2010|magazine=Psychology Today|volume=43|issue=4|pages=54–61|publisher=SIRS Researcher|accessdate=25 Oktober 2010|url=https://www.psychologytoday.com/articles/201007/oh-brother}}</ref> Goeie verhoudings tussen sibbes kan dien as ’n steunnetwerk wat ’n individu se eiewaarde kan verhoog, en ouer sibbes kan leiding aan jongeres gee, hoewel die invloed daarvan positief óf negatief kan wees na gelang van die optrede van die ouer sibbes. ’n Moontlike belangrike invloed op ’n adolessent is die gesinsdinamika, veral ’n [[egskeiding]]. Met egskeidingsyfers van sowat 50%<ref>U.S. Bureau of Labor Statistics, updated and revised from "Families and Work in Transition in 12 Countries,1980–2001," Monthly Labor Review, September 2003</ref> is dit redelik algemeen, en dit kan kan bydra tot die groot veranderings tydens adolessensie. Rusies oor toesig kort ná ’n egskeiding weerspieël dikwels ’n beheerspel tussen die ouers. Egskeiding lei ook daartoe dat die kind minder kontak met een van die ouers het.<ref name="Vangelisti">{{Citation |last=Vangelisti |first=A.L. |title= Handbook of family communication |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |place=New Jersey |year=2004}}</ref> In uiterse gevalle van onstabiliteit en geweld kan ’n egskeiding egter soms ’n positiewe uitwerking op gesinne hê vanweë minder konflik tuis. Ondanks veranderende rolle in die gesin gedurende adolessensie, is die huisomgewing en ouers meestal belangrik vir die gedrag en keuses van adolessente.<ref name="trends">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060822130027/http://www.childtrends.org/Files/FamilyEnvironmentRB.pdf|title=The Family Environment and Adolescent Well-being: Exposure to Positive and Negative Family Influences|archivedate=August 22, 2006|url=http://www.childtrends.org/Files/FamilyEnvironmentRB.pdf|date=June 2006|publisher=NAHIC|author1=Aufseeser, Dena|author2=Jekielek, Susan|author3=Brown, Brett}}</ref> Kinders wat ’n goeie verhouding met hulle ouers het, is minder geneig om riskante gedrag te openbaar, soos rook, drink, baklei en onbeskermde seks.<ref name = "trends" /> Boonop beïnvloed ouers die opvoeding van adolessente. Volgens ’n studie deur Adalbjarnardottir en Blondal (2009) is adolessente wat hulle ouers as gesagsfigure beskou, meer geneig om ’n sekondêre opvoeding te voltooi – omdat die steun en aanmoediging van ’n ouer met gesag hulle motiveer.<ref>{{cite journal |author1=Adalbjarnardottir S. |author2=Blondal K.S. | year = 2009 | title = Parenting practices and school dropout: a longitudinal study | journal = Adolescence | volume = 44 |issue=176 |pages=729–49 |pmid=20432598 }}</ref> ====Tydgenote==== {{Kombi-beeld|Tides Class Stallings-1 (9719204532).jpg|Weatherhead-18 (6198247455).jpg| |align=right |width=220px |caption1=Studente besig met ’n universiteitsklas in die buitelug waarin hulle onderwerpe loop en bespreek. |caption2=Studente studeer in ’n biblioteek met behulp van boeke en rekenaars. }} Portuurgroepe is noodsaaklik vir sosiale en algemene ontwikkeling. Kommunikasie met tydgenote neem aansienlik toe gedurende adolessensie en die verhouding tussen tydgenote raak meer intens as in enige ander tydperk van die lewe.<ref>Papalia, D.E., Olds, S.W., Feldman, R.D., & Kruk, R. (2004). ''A Child's World: Infancy through Adolescence (First Canadian Ed.)'' McGraw-Hill Ryerson Ltd. pp. 444–451</ref> Dit het ook ’n groter invloed op tieners en raak die besluite én keuses wat hulle maak.<ref name="Swanson">{{Citation |last1= Swanson |first1= D.P. |last2=Edwards |first2=M.C. |last3=Spencer |first3=M.B. |title=Adolescence: Development during a global era |publisher=Elsevier Academic Press |place= Boston |year=2010}}</ref> Daar is ’n drastiese toename in die tyd wat met maats bestee word<ref>{{cite journal |author1=Larson R. |author2=Richards M. |year = 1991 | title = Daily companionship in late childhood and early adolescence: Changing developmental contexts | journal = Child Development | volume = 62 | issue = 2| pages = 284–300 | doi = 10.2307/1131003 | pmid = 2055123|jstor=1131003 }}</ref> en ’n afname in volwasse toesig.<ref>Brown, B. (1990). Peer groups. In S. Feldman & G. Elliot (reds.), ''At the threshold: The developing adolescent'', pp.&nbsp;171–196. Cambridge, MA: Harvard University Press.</ref> Adolessente gaan ook meer met vriende van die teenoorgestelde geslag om as in die kinderjare<ref>Brown, B. (2004). Adolescents' relationships with peers. In R. Lerner & L. Steinberg (reds.), ''Handbook of adolescent psychology''. New York: Wiley.</ref> en is geneig om met groter portuurgroepe te identifiseer wat geskoei is op gedeelde eienskappe.<ref>{{cite journal | author = Eder D | year = 1985 | title = The cycle of popularity: Interpersonal relations among female adolescence | journal = Sociology of Education | volume = 58 | issue = 3| pages = 154–165 | doi = 10.2307/2112416 | jstor = 2112416 }}</ref> Dit is ook algemeen dat adolessente vriende gebruik om hulle verskillende situasies te help hanteer.<ref>How do Young Adolescents Cope With Social Problems? An Examination of Social Goals, Coping With Friends, and Social Adjustment. ''Journal of Early Adolescence''.</ref> Kommunikasie in portuurgroepe laat adolessente toe om hulle gevoelens en identiteit te verken en hulle sosiale vermoëns te evalueer. Portuurgroepe stel lede in staat om sosiale vermoëns te ontwikkel soos empatie, om te deel en leierskap. Adolessente kies portuurgroepe wat aansluit by eienskappe wat hulle in hulleself sien.<ref name="Rawlins"/> Groepsnorme en {{nowrap|-waardes}} word geïnkorporeer in ’n adolessent se selfbegrip.<ref name="Swanson"/> Portuurgroepe kan ’n positiewe invloed op ’n individu hê, soos akademiese motivering en prestasie. Hulle kan ook sosiale ontwikkeling negatief beïnvloed, soos om weens groepsdruk te eksperimenteer met [[dwelm]]s, [[alkohol]], [[vandalisme]] en [[diefstal]].<ref>{{cite web|url=http://www.minddisorders.com/Ob-Ps/Peer-groups.html |title=Peer groups – children, therapy, adults, drug, people, skills, effect, women |publisher=Minddisorders.com |accessdate=15 September 2012}}</ref> Vatbaarheid vir groepsdruk neem toe tydens vroeë adolessensie, bereik ’n hoogtepunt op omtrent 14 jaar en neem daarna af.<ref>{{cite journal|pmid=18020830|year=2007|last1=Steinberg|first1=L|last2=Monahan|first2=KC|title=Age Differences in Resistance to Peer Influence|volume=43|issue=6|pages=1531–43|doi=10.1037/0012-1649.43.6.1531|pmc=2779518|journal=Developmental Psychology}}</ref> Beide fisieke en verhoudingsaggressie word verbind met ’n groot aantal blywende sielkundige probleme, veral depressie.<ref>{{cite journal |author1=French D. |author2=Conrad J. | year = 2001 | title = School dropout as predicted by peer rejection and antisocial behavior | journal = Journal of Research on Adolescence | volume = 11 | issue = 3| pages = 225–244 | doi = 10.1111/1532-7795.00011 }}</ref> Daarom ontwikkel geboeliede adolessente dikwels probleme wat tot verdere viktimisasie lei.<ref>{{cite journal | vauthors = Hodges E, Perry D | year = 1999 | title = Personal and interpersonal antecedents and consequences of victimization by peers | journal = Journal of Personality and Social Psychology | volume = 76 | issue = 4| pages = 677–685 | doi = 10.1037/0022-3514.76.4.677 | pmid = 10234851 }}</ref> Geboeliede adolessente is meer geneig om aan te hou om geboelie te word én om ander in die toekoms te boelie.<ref>{{cite journal |author1=Jose P. E. |author2=Kljakovic M. |author3=Scheib E. |author4=Notter O. | year = 2012 | title = The Joint Development of Traditional Bullying and Victimization With Cyber Bullying and Victimization in Adolescence | journal = Journal of Research on Adolescence | volume = 22 | issue = 2| pages = 301–309 | doi = 10.1111/j.1532-7795.2011.00764.x }}</ref> Adolessente is geneig om met "klieks" te assosieer op klein skaal en met "skares" op groot skaal. Hoewel klieks soms as iets negatiefs beskou word, kan hulle ’n adolessent help om sosiaal aan te pas en ’n sterker sin van identiteit te vorm. In ’n kliek van hoogs atletiese seuns kan die kliek byvoorbeeld ’n sterker sin van getrouheid en mededinging skep. Klieks dien ook as ’n "gemeenskaplike ouer" wat vir die adolessent vertel wat om te doen en wat nie.<ref>Grier, Peter. "The Heart of a High School: Peers As Collective Parent." ''The Christian Science Monitor''. 24 April 2000: n.p. ''SIRS Researcher''. Web. 25 Oktober 2010.</ref> In die laat adolessensie verander klieks ook van groepe van ’n spesifieke geslag in groepe wat uit albei geslagte bestaan namate tieners romanties by mekaar betrokke raak.<ref name="Connolly J 2004">{{cite journal |author1=Connolly J. |author2=Craig W. |author3=Goldberg A. |author4=Pepler D. | year = 2004 | title = Mixed-gender groups, dating, and romantic relationships in early adolescence | journal = Journal of Research on Adolescence | volume = 14 | issue = 2| pages = 185–207 | doi = 10.1111/j.1532-7795.2004.01402003.x |citeseerx=10.1.1.578.7047 }}</ref> Op ’n groter skaal assosieer adolessente dikwels met "skares" individue wat ’n belangstelling of aktiwiteit deel. Skares kan dikwels veroorsaak dat jong mense gestereotipeer word, as byvoorbeeld bleeksiele. In groot skole is skares soms ook op etnisiteit geskoei.<ref>{{Brown, B., |last=Subrahmanyam| first=Kaveri | last2=Greenfield| first2=Patricia|date= Spring 2008|title= Online Communication and Adolescent Relationships|journal= The Future of Children| volume=18| issue=1 |pages=119–146| doi=10.1353/foc.0.0006| pmid=21338008 }}</ref> Adolessente gebruik aanlyn tegnologie om hulle portuurgroepe uit te brei, soos om die getal vriende op byvoorbeeld [[Facebook]] te vermeerder.<ref name="Swanson"/> Daar kan egter ook nadele aan verbonde wees, soos kuberboeliery en ’n negatiewe impak op die familie.<ref name="Subrahmanyam">{{Cite journal|last1=Subrahmanyam| first1=Kaveri | last2=Greenfield| first2=Patricia|date= Spring 2008|title= Online Communication and Adolescent Relationships|journal= The Future of Children| volume=18| issue=1 |pages=119–146| doi=10.1353/foc.0.0006| pmid=21338008 | s2cid=10958863 }}</ref> ====Romanse en seksuele aktiwiteit==== Romantiese verhoudings neig om dwarsdeur adolessensie toe te neem. Teen die ouderdom van 15 het 53% van adolessente al ’n romantiese verhouding in die vorige 18 maande gehad wat minstens ’n maand gehou het.<ref name="Carver K. 2003">Carver K., Joyner K., Udry J.R. (2003). National estimates of adolescent romantic relationships. In ''Adolescent Romantic Relationships and Sexual Behavior: Theory, Research, and Practical Implications'', 291–329.</ref> In ’n Britse studie van 2008 deur YouGov vir Channel 4 het 20% van 14- tot 17-jariges gesê hulle het hulle eerste seksuele ondervinding op 13 jaar of jonger gehad.<ref name="sex stats">{{cite web|url=http://sexperienceuk.channel4.com/teen-sex-survey|title=Teen Sex Survey|accessdate=11 September 2008|publisher=Channel 4|year=2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080912225248/http://sexperienceuk.channel4.com/teen-sex-survey|archivedate=12 September 2008|url-status=dead}}</ref> In ’n Amerikaanse studie van 2002 het mense tussen 15 en 44 gesê die gemiddelde ouderdom van hulle eerste seksuele omgang was 17 vir mans en 17,3 vir vroue.<ref>{{cite web|url=http://www.newstrategist.com/productdetails/Sex.SamplePgs.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061120093911/http://www.newstrategist.com/productdetails/Sex.SamplePgs.pdf|archivedate=20 November 2006 |title=Seventeen Is the Average Age at First Sexual Intercourse, ''American Sexual Behavior'', p.4-5 |accessdate=15 September 2012}}</ref> [[File:Teen kiss.jpg|thumb|160px|links|’n Adolessente paartjie wat soen.]] Verhoudings duur ook al hoe langer gedurende die tienerjare. Hierdie konstante toename in die waarskynlikheid van ’n verhouding op lang termyn kan verduidelik word aan die hand van seksuele volwassewording en die ontwikkeling van die kognitiewe vermoëns wat nodig is om ’n romantiese verbintenis te handhaaf, hoewel dié vermoëns nie sterk ontwikkel is voor laat adolessensie nie.<ref>Allen, J., & Land, D. (1999). Attachment in adolescence. In J. Cassidy & P. Shaver (reds.), ''Handbook of attachment theory and research.'' New York: Guilford Press.</ref> Verhoudings op lang termyn stel adolessente in staat om die vermoëns te ontwikkel wat nodig is vir verhoudings van gehalte later in hulle lewe<ref>Madsen S., Collins W. A. (2005). Differential predictions of young adult romantic relationships from transitory vs. longer romantic experiences during adolescence. Presented at ''Biennial Meeting of the Society for Research on Child Development'', Atlanta, GA.</ref> en om gevoelens van eiewaarde te ontwikkel. Oor die algemeen kan positiewe romantiese verhoudings onder adolessente langtermynvoordele inhou. Verhoudings van ’n hoë gehalte word verbind met ’n groter verbintenis (''commitment'') in die vroeë volwasse lewe<ref>Seiffge-Krenke I., Lang J. (2002). Forming and maintaining romantic relations from early adolescence to young adulthood: evidence of a developmental sequence. Presented at ''Biennial Meeting of the Society for Research on Adolescence'', 19de, New Orleans, LA.</ref> en ook met ’n beter selfbeeld, selfvertroue en sosiale bevoegdheid.<ref>{{cite journal |author1=Pearce M. J. |author2=Boergers J. |author3=Prinstein M.J. |year = 2002 | title = Adolescent obesity, overt and relational peer victimization, and romantic relationships | journal = Obesity Research | volume = 10 | issue = 5| pages = 386–93 | doi = 10.1038/oby.2002.53 | pmid = 12006638 }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Zimmer-Gembeck M.J. |author2=Siebenbruner J. |author3=Collins W.A. | year = 2004 | title = A prospective study of intraindividual and peer influences on adolescents' heterosexual romantic and sexual behavior | journal = Archives of Sexual Behavior | volume = 33 | issue = 4| pages = 381–394 | doi = 10.1023/B:ASEB.0000028891.16654.2c | pmid = 15162084 |s2cid=1054833 }}</ref> ’n Adolessent met ’n hoë selfvertroue is geneig om hulleself as ’n suksesvoller maat te beskou, terwyl negatiewe ondervindings kan lei tot ’n lae selfvertroue as ’n romantiese maat.<ref>Furman, W. & Shafer, L. (2003) The role of romantic relationships in adolescent development.http://www.du.edu/psychology/relationshipcenter/publications/furman_shaffer_2003.pdf</ref> Sommige navorsers fokus nou daarop om uit te vind hoe adolessente hulle eie verhoudings en seksualiteit beskou, in plaas daarvan om studies te doen waarin klem gelê word op die probleme wat met adolessente seksualiteit verbind word. Lucia O'Sullivan en haar kollegas het bevind daar is geen aansienlike genderverskille in die verhoudings wat deur adolessente seuns en meisies tussen grade 7 en 12 gerapporteer is nie.<ref name="O'Sullivan">{{cite journal |author = O'Sullivan L. F. |author2=Cheng M. |author3=Brooks-Gunn J. |author4=Mantsun K. Harris | year = 2007 | title = I wanna hold your hand: The progression of social, romantic and sexual events in adolescent relationships | journal = Perspectives on Sexual and Reproductive Health | volume = 39 | issue = 2| pages = 100–107 | doi = 10.1363/3910007 | pmid = 17565623 }}</ref> Die meeste tieners het gesê hulle het hulle maats gesoen, hande vasgehou, aan hulleself as ’n paartjie gedink en aan mense vertel hulle is in ’n verhouding. Dit beteken die privaat gedagtes oor en openbare erkenning van die verhouding was albei vir hulle belangrik. Seksuele voorvalle soos seks en seksuele betasting was minder algemeen as romatiese voorvalle (soos hande vashou) en sosiale voorvalle (soos om ’n paartjie in ’n groepsopset te wees). Volgens die navorsers was dié resultate belangrik omdat dit fokus op die positiewer aspekte van adolessente en hulle sosiale en romantiese wisselwerkings, eerder as om te fokus op seksuele gedrag en die gevolge daarvan.<ref name="O'Sullivan" /> Adolessensie is ’n tyd van seksuele volwassewording, wat ook in sosiale wisselwerkings tot uiting kom. Hoewel adolessente geleentheidseks (''casual sex'') kan hê, vind die meeste seksuele ondervindings in dié ontwikkelingstyd in verhoudings plaas.<ref>{{cite journal |author1=Manning W. |author2=Longmore M. |author3=Giordano P. | year = 2000 | title = The relationship context of contraceptive use at first intercourse | url = http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3210400.html| journal = Family Planning Perspectives | volume = 32 | issue = 3| pages = 104–110 | doi = 10.2307/2648158 | pmid = 10894255 |jstor=2648158 }}</ref> Adolessente kan tegnologie en sosiale media gebruik om maats vir romantiese verhoudings te soek omdat hulle voel dit is ’n veilige manier om afsprake te maak en hulle identiteit te verken. Daaruit kan ’n sterker verhouding voortvloei.<ref name="Swanson"/> Soen, hande vashou en drukkies dui op bevrediging en verbintenis. Onder jong adolessente kan seksuele aktiwiteite soos genitale stimulasie verband hou met geweld, depressie en ’n swak verhoudingsgehalte.<ref>{{cite journal |author1=Welsh D. P. |author2=Haugen P. T. |author3=Widman L. |author4=Darling N. |author5=Grello C. M. | year = 2005 | title = Kissing is good: a developmental investigation of sexuality in adolescent romantic couples | journal = Sexuality Research and Social Policy | volume = 2 | issue = 4| pages = 32–41 | doi = 10.1525/srsp.2005.2.4.32 |s2cid=144037962 }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Williams T. |author2=Connolly J. |author3=Cribbie R. | year = 2008 | title = Light and heavy heterosexual activities of young Canadian adolescents: normative patterns and differential predictors | url =https://yorkspace.library.yorku.ca/xmlui/bitstream/10315/34629/1/light_sex_activities_adol_williams_cribbie_connolly_j_res_adol.pdf | journal = Journal of Research on Adolescence | volume = 18 | pages = 145–72 | doi = 10.1111/j.1532-7795.2008.00554.x |hdl=10315/34629 }}</ref> Dit geld egter nie vir seksuele aktiwiteit in latere adolessensie wat binne ’n verhouding plaasvind nie.<ref>{{cite journal |author1=Grello C. M. |author2=Welsh D. P. |author3=Harper MS |author4=Dickson J. | year = 2003 | title = Dating and sexual relationship trajectories and adolescent functioning | journal = Adolescent & Family Health | volume = 3 | pages = 103–12 }}</ref> Volgens sommige navorsers is daar [[Geen|genetiese]] oorsake van vroeë seksuele aktiwiteit wat ook risikofaktore vir jeugmisdaad is, en dit dui aan daar is ’n groep met ’n risiko vir beide vroeë seksuele aktiwiteit en emosionele angs. Vir ouer adolessente word seksuele aktiwiteit binne ’n verhouding egter verbind met laer vlakke van afwykende gedrag, in teenstelling met adolessente wat geleentheidseks beoefen.<ref>{{cite journal |author1=Harden K. |author2=Mendle J. | year = 2011 | title = Adolescent sexual activity and the development of delinquent behavior: The role of relationship context | journal = Journal of Youth and Adolescence | volume = 40 | issue = 7| pages = 825–838 | doi = 10.1007/s10964-010-9601-y |pmid=21069562 |s2cid=11855204 }}</ref> Geweld kom taamlik gereeld voor in adolessente verhoudings. In ’n studie het 10% tot 45% van adolessente gerapporteer dat hulle fisieke geweld in ’n verhouding ervaar het, terwyl ’n kwart tot ’n derde van hulle sielkundige aggressie ondervind het. Onder heteroseksuele paartjies was daar nie ’n groot verskil tussen manlike en vroulike aggressors nie, anders as in volwasse verhoudings.<ref>{{cite journal |author1=Halpern C. |author2=Oslak S. |author3=Young M. |author4=Martin S. |author5=Kupper L. | year = 2001 | title = Partner violence among adolescents in opposite-sex romantic: Findings from the National Longitudinal Study of Adolescent Health | journal = American Journal of Public Health | volume = 91 | issue = 10| pages = 1679–1685 | doi = 10.2105/AJPH.91.10.1679 | pmid = 11574335 | pmc = 1446854 }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Halpern C. |author2=Young M. |author3=Waller M. |author4=Martin S. |author5=Kupper L. | year = 2004 | title = Prevalence of partner violence in same-sex romantic and sexual relationships in a national sample of adolescents | journal = Journal of Adolescent Health | volume = 35 | issue = 2| pages = 124–131 | pmid = 15261641 | doi = 10.1016/j.jadohealth.2003.09.003 }}</ref><ref name="Collins2009">{{cite journal |author1=Collins W. A. |author2=Welsh D. P. |author3=Furman W. | year = 2009 | title = Adolescent romantic relationships | journal = Annual Review of Psychology | volume = 60 | issue = 1| pages = 631–652 | doi = 10.1146/annurev.psych.60.110707.163459 | pmid = 19035830 }}</ref> Onder adolessente meisies met ouer manlike maats is daar ’n groter risiko vir nadelige gesondheidsgevolge. Hoe groter die ouderdomsverskil, hoe minder mag het die meisies in die verhoudings gehad, volgens een studie.<ref>{{cite journal | last1 = Volpe | first1 = EM | last2 = Hardie | first2 = T | last3 = Cerulli | first3 = C | last4 = Sommers | first4 = MS | last5 = Morrison-Beedy | first5 = D | year = 2013 | title = What's age got to do with it? Partner age difference, power, intimate partner violence, and sexual risk in urban adolescents | url = | journal = Journal of Interpersonal Violence | volume = 28 | issue = 10| pages = 2068–2087 | doi = 10.1177/0886260512471082 | pmid = 23345572 | pmc = 3706999 }}</ref> In hedendaagse gemeenskappe is daar ook ander negatiewe gevolge van seksualiteit, soos emosionele stres (die vrees vir geweld of verwerping); [[seksueel oordraagbare infeksie]]s (SOI), onder meer [[MIV]]/[[vigs]]; en tienerswangerskappe. Een uit elke vier seksueel aktiewe tieners sal ’n SOI opdoen.<ref name="Mulrine, A 2010">Mulrine, A."Risky Business." U.S. News & World Report. 27 Mei 2002: 42–49. SIRS Researcher. Web. 25 Oktober 2010.</ref> Soms glo adolessente hulle kan nie ’n SOI opdoen as hulle nie omgang het nie. In Amerika styg syfers van SOI onder tieners egter, veral [[Herpes simplex|herpes]] en [[menslike papilloomvirus]] (MPV), wat genitale vratte kan veroorsaak. Na raming is 15% van tieners daarmee besmet. Meisies tussen 15 en 19 het meer dikwels [[gonorree]] as in enige ander ouderdomsgroep. ’n Kwart van alle MIV-gevalle kom voor onder mense van 21 jaar of jonger.<ref name="Mulrine, A 2010"/> ==Kultuur== [[Beeld:Japan08.07 Shibuya Mybestfriends.jpg|thumb|240px|''Gyaru''-meisies in [[Tokio]]. Dit is meisies van 'n sekere [[Japan]]nese subkultuur.]] Sekere eienskappe van adolessensie is eerder gevestig in [[kultuur]] as in menslike [[biologie]] of kognitiewe strukture. Kultuur word aangeleer en sosiaal gedeel, en dit raak alle aspekte van ’n individu se lewe.<ref name="Lerner 2001 807">{{cite book|last=Lerner|first=Jacqueline V.|title=Adolescence in America : an encyclopedia|year=2001|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Kalifornië|isbn=978-1-57607-205-9|page=807|author2=Rosenberg, Richard M.|author3=Jordan Finkelstein|others=Mark L.|url=https://archive.org/details/isbn_9781576072059|url-access=registration}}</ref> Sosiale verantwoordelikhede, seksuele uitdrukking en die ontwikkeling van ’n [[Godsdiens|geloofstelsel]] is voorbeelde van dinge wat van kultuur tot kultuur kan verskil. Kenmerkende eienskappe van ’n jeugkultuur is kleredrag, [[musiek]], die gebruik van media, kuns, kos en die keuse van drankies, vermaak en taal.<ref name="Lerner 2001 807"/> Daarom is kultuur ’n belangrike teenwoordigheid in die lewe van adolessente; om hulle te verstaan, moet ’n mens hulle kultuur verstaan.<ref name="Lerner 2001 807"/> Die mate waarin adolessente as selfstandige wesens beskou word, wissel van kultuur tot kultuur. Sielkundiges het drie hoofsoorte selfstandigheid geïdentifiseer: emosionele, gedrags- en kognitiewe selfstandigheid.<ref name="Lerner 2001 79">{{cite book|last=Lerner|first=Jacqueline V.|title=Adolescence in America : an encyclopedia|year=2001|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Kalifornië|isbn=978-1-57607-205-9|page=[https://archive.org/details/isbn_9781576072059/page/79 79]|editor=Rosenberg, Richard M.|editor2=Jordan Finkelstein|others=voorwoord deur Mark L.|url=https://archive.org/details/isbn_9781576072059/page/79}}</ref> Emosionele selfstandigheid word gedefinieer in terme van ’n adolessent se verhoudings met ander, en sluit dikwels in die ontwikkeling van meer volwasse emosionele verbintenisse met volwassenes en tydgenote.<ref name="Lerner 2001 79"/> Gedragselfstandigheid sluit in ’n adolessent se ontwikkelende vermoë om sy of haar eie gedrag te reguleer, om volgens persoonlike besluite te handel en hom- of haarself te bestuur. Kultuurverskille is veral in dié kategorie sigbaar omdat dit kwessies behels sooos afsprake, sosiale tyd saam met tydgenote en besluite oor tydsbestuur.<ref name="Lerner 2001 79"/> Kognitiewe selfstandigheid beskryf die vermoë van adolessente om deel te neem aan prosesse van onafhanklike redenering en besluitneming sonder om te veel op sosiale bevestiging staat te maak.<ref name="Lerner 2001 79"/> ’n Sameloop van invloede van adolessente kognitiewe ontwikkeling, uitbreidende sosiale verhoudings, ’n toenemend volwasse voorkoms en die aanvaarding van meer regte en verantwoordelikhede versterk hulle gevoelens van selfstandigheid.<ref name="Lerner 2001 79"/> Die behoorlike ontwikkeling van selfstandigheid word verbind met goeie geestesgesondheid, ’n hoë selfdunk, selfmotivering, ’n positiewe selfbegrip en gedrag wat self geïnisieer en bestuur word.<ref name="Lerner 2001 79"/> Daar is verder bevind adolessente se geestesgesondheid is die beste as hulle gevoelens oor selfstandigheid in ’n groot mate ooreenstem met dié van hulle ouers.<ref>Juang, L., Lerner, J. McKinney, J., & von Eye, A. (1999)</ref> In ’n vraelys oor die ouderdom waarop individue van verskillende kulture glo adolessente moet onafhanklik wees,<ref name="Steinberg, L. 2011">Steinberg, L. (2011). "Adolescence," 9de uitg. 292. New York, NY: McGraw-Hill.</ref> is bevind wit ouers en adolessente verwag selfstandigheid op ’n vroeër ouderdom as mense van [[Asië|Asiatiese]] afkoms.<ref name="Steinberg, L. 2011"/> In die jeug van [[Afrika suid van die Sahara]] kan die idee van individualiteit en vryheid nie heeltemal nuttig wees in die vorming van ’n begrip van adolessente ontwikkeling nie. Daar is bevind idees oor kinderjare en adolessente ontwikkeling is onder Afrikane verwant en interafhanklik.<ref name="The World's Youth">{{cite book|last1=Brown|first1=B. Bradford|last2=W. Larson|first2=Reed|last3=Saraswathi|first3=T.S.|first4=A. Bame|last4=Nsamenang|title=The World's Youth: Adolescence in Eight Regions of the Globe|date=2002|publisher=Cambridge University Press|page=69|chapter-url=http://assets.cambridge.org/97805218/09108/sample/9780521809108ws.pdf|access-date=11 September 2014|chapter=3}}</ref> [[Beeld:Frank Duveneck - The Cobbler’s Apprentice.jpg|thumb|170px|links|Skildery van ’n leerlingskoenmaker, 1877.]] ===Sosiale rolle en verantwoordelikhede=== Die lewenstyl van adolessente in ’n spesifieke kultuur word in ’n groot mate bepaal deur die rolle en verantwoordelikhede wat hulle moet aanneem. Een daarvan is die mate waarin van ’n adolessent verwag word om gesinsverantwoordelikhede, soos huishoudelike take, te deel.<ref name="Lerner 2001 115">{{cite book|last=Lerner|first=Jacqueline V.|title=Adolescence in America : an encyclopedia|year=2001|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=978-1-57607-205-9|page=[https://archive.org/details/isbn_9781576072059/page/115 115]|editor=Rosenberg, Richard M.|editor2=Jordan Finkelstein|others=Mark L.|url=https://archive.org/details/isbn_9781576072059/page/115}}</ref> Dié take kan wissel tussen kulture, gesinne en ouderdomme van die adolessente.<ref>{{cite book|last=Lerner|first=Jacqueline V.|title=Adolescence in America : an encyclopedia|year=2001|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=978-1-57607-205-9|page=[https://archive.org/details/isbn_9781576072059/page/116 116]|editor=Rosenberg, Richard M.|editor2=Jordan Finkelstein|others=Mark L.|url=https://archive.org/details/isbn_9781576072059/page/116}}</ref> Volgens ’n paar studies het deelname aan gesinstake en {{nowrap|-roetines}} ’n positiewe invloed op die ontwikkeling van ’n adolessent se gevoelens van eiewaarde en besorgheid oor ander.<ref name="Lerner 2001 115"/> Soms word ook van adolessente verwag om finansiële verantwoordelikhede te dra. Baie kinders leer van finansiële bestuur deurdat hulle moet spaar en vooruit beplan vir iets hulle wil koop.<ref>{{cite book|last=Lerner|first=Jacqueline V.|title=Adolescence in America : an encyclopedia|year=2001|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=978-1-57607-205-9|page=[https://archive.org/details/isbn_9781576072059/page/44 44]|editor=Rosenberg, Richard M.|editor2=Jordan Finkelstein|others=Mark L.|url=https://archive.org/details/isbn_9781576072059/page/44}}</ref> In baie [[ontwikkelende land]]e is dit algemeen dat kinders die skool vroeg verlaat sodat hulle kan begin werk sodra hulle adolessensie bereik.<ref>Larson, R., & Verma, S. (1999). How children and adolescents spend their time: Time budgest for locations, activities, and companionship. "American Journal of Community Psychology, 29", 565–597.</ref> Die gebruik van adolessente in die werkplek het egter aansienlik afgeneem omdat ’n goeie opvoeding as al hoe belangriker beskou word.<ref name="National Research Council 2005">National Research Council. (2005). "Growing up global". Washington, DC: National Academy Press.</ref> In [[China]] was die helfte van alle 16-jariges byvoorbeeld in 1980 in diens van ’n werkgewer, teenoor minder as ’n kwart in 1990.<ref name="National Research Council 2005"/> ’n Kultuur bepaal ook hoe lank adolessente werk of speel vanweë kulturele norme en verwagtings, asook verskeie sosiaalekonomiese faktore. In Amerika bestee kinders minder tyd in die skool en meer tyd aan ontspanning en sport as in baie ander lande.<ref name="Larson, R. 1990">{{cite journal |author1=Larson R. |author2=Verma S. | year = 1999 | title = How children and adolescents spend time across the world:Work, play, and developmental opportunities | journal = Psychological Bulletin | volume = 125 | issue = 6| pages = 701–736 | pmid = 10589300 | doi=10.1037/0033-2909.125.6.701}}</ref> Hierdie verskille kan beïnvloed word deur die kulturele waarde wat aan opvoeding geheg word en die mate van verantwoordelikheid wat verwag word adolessente moet in die gesin en gemeenskap aanneem. Tydsbestuur, finansiële rolle en sosiale verantwoordelikhede hang dus grootliks af van die opvoedingsektor en proses van loopbaanontwikkeling. ===Regte en voorregte=== [[Beeld:2009-04-13 Cherry Pie sign.jpg|thumb|’n Boodskap buite ’n sekswinkel in [[Noord-Carolina]] lui: "Must Be 18 To Enter".]] Adolessensie is ’n tydperk van toenemende regte en voorregte vir individue. Hoewel kultuurverskille voorkom vir regte vir sekere oudersomsgroepe, is daar aansienlike ooreenkomste oor kulture heen. Verder het die Konvensie oor die Regte van die Kind van 1989 (waar kinders as onder 18 jaar gedefinieer word) daartoe gelei dat feitlik elke land ter wêreld (buiten die VSA en Suid-Soedan) hulle regtens verbind het om ’n standpunt teen diskriminasie teen jong mense van alle ouderdomme in te neem. Dit sluit in die beskerming van kinders teen [[kinderarbeid]], opname in die [[weermag]], [[prostitusie]] en [[pornografie]]. In baie gemeenskappe word mense wat ’n sekere ouderdom bereik (gewoonlik 18, maar dit wissel) beskou as meerderjarig, volwassenes volgens die [[reg]] en verantwoordelik vir hulle aksies. Mense onder dié ouderdom word as [[minderjarig]]es, of kinders, beskou. Die wettige werkouderdom in [[Weste]]rse lande is gewoonlik 14 tot 16, na gelang van die aantal ure en soort arbeid. Baie lande het ook ’n wettige ouderdom waarop kinders die skool mag verlaat; tot dan is skoolbywoning verpligtend. Dié ouderdom verskil grootliks van kultuur tot kultuur en is van 10 tot 18 – dit weerspieël die verskillende maniere waarop kulture formele opvoeding beskou. In die meeste [[Demokrasie|demokratiese]] lande kan ’n burger op 18 jaar stem. Soms is dit 16 (soos in [[Brasilië]]) en soms tot 25 (soos eens in [[Oezbekistan]]). Die ouderdom van toestemming tot seks verskil ook grootliks en kan wissel van 12 tot 20. Dieselfde geld vir die ouderdom waarop iemand mag trou.<ref name="ageofconsent">{{cite web |url=http://www.ageofconsent.com/ageofconsent.htm |title=Ageofconsent.com |publisher=Ageofconsent.com |access-date=15 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121023184559/http://www.ageofconsent.com/ageofconsent.htm |archivedate=23 Oktober 2012 }}</ref> Nog ouderdomsbeperkings wat grootliks van kultuur tot kultuur verskil, is dié wat betrekking het op dobbel en die koop van alkohol, sigarette en items met waarskuwings aan ouers. Die regsouderdom waarop mense meerderjarig word, stem nie noodwendig ooreen met die skielike besef van selfstandigheid nie; baie adolessente wat meerderjarig is, is steeds van hulle ouers en tydgenote afhanklik vir emosionele en finansiële steun. ===Media=== ====Liggaamsbeeld==== [[Beeld:Ignoring Each Other (33390897436) (cropped).jpg|110px|thumb|’n Meisie loop en kyk op haar slimfoon.]] Baie navorsing is gedoen oor die sielkundige uitwerking van liggaamsbeeld op adolessente. Moderne tieners word op ’n daaglikse basis aan meer media blootgestel as ooit tevore, dus ook aan voorstellings van ander se idees van skoonheid. Dit kan lei tot ’n gevoel wat "liggaamsontevredenheid" genoem word as hulle dit met hulle eie liggaam vergelyk. Onder tieners word liggaamsontevredenheid dikwels verbind met liggaamsmassa, ’n lae selfbeeld en atipiese gedragspatrone, en kan dit tot gesondheidsprobleme aanleiding gee.<ref name="Makinen">{{cite journal | last1 = Mäkinen | first1 = M |display-authors=et al | year = 2012 | title = Body dissatisfaction and body mass in girls and boys transitioning from early to mid-adolescence: additional role of self-esteem and eating habits | journal = BMC Psychiatry | volume = 12 | page = 35 | doi=10.1186/1471-244x-12-35| pmid = 22540528 | pmc = 3370989 }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Inge|first1=Thomas H.|last2=Coley|first2=R. Yates|last3=Bazzano|first3=Lydia A.|last4=Xanthakos|first4=Stavra A.|last5=McTigue|first5=Kathleen|last6=Arterburn|first6=David|last7=Williams|first7=Neely|last8=Wellman|first8=Rob|last9=Coleman|first9=Karen J.|last10=Courcoulas|first10=Anita|last11=Desai|first11=Nirav K.|date=2018|title=Comparative effectiveness of bariatric procedures among adolescents: the PCORnet bariatric study|journal=Surgery for Obesity and Related Diseases|language=en|volume=14|issue=9|pages=1374–1386|doi=10.1016/j.soard.2018.04.002|pmc=6165694|pmid=29793877}}</ref> Geleerdes debatteer steeds oor die uitwerking van die media op liggaamsontevredenheid onder tieners.<ref name="Ata">{{cite journal | last1 = Ata | first1 = R. N. | last2 = Ludden | first2 = A. | last3 = Lally | first3 = M. M. | year = 2007 | title = The effects of gender and family, friends, peers, and media influences on eating behaviors and body image during adolescence | journal = Journal of Youth and Adolescence | volume = 36 | issue = 8| pages = 1024–1037 | doi = 10.1007/s10964-006-9159-x | s2cid = 145646823 }}</ref><ref name="Review of General Psychology">{{cite journal | last1 = Ferguson | first1 = C. J. | last2 = Winegard | first2 = B. | last3 = Winegard | first3 = B. | year = 2011 | title = Who is the fairest one of all? How evolution guides peer and media influences on female body dissatisfaction | url = http://www.tamiu.edu/~cferguson/Who%20Is%20the%20Fairest.pdf | journal = Review of General Psychology | volume = 15 | issue = 1 | pages = 11–28 | doi = 10.1037/a0022607 | s2cid = 4848392 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120314015802/http://www.tamiu.edu/~cferguson/Who%20Is%20the%20Fairest.pdf | archivedate = 14 Maart 2012 }}</ref> ====’n Oorvloed media==== Tieners word al hoe meer aan media blootgestel vanweë die gebruik van [[rekenaar]]s, [[Selfoon|selfone]] en [[televisie]]. In Amerika het alle huishoudings minstens een televisie, meer as driekwart van alle adolessente het toegang tot die internet by die huis en meer as 90% gebruik minstens nou en dan die internet.<ref>{{cite journal|last=Lenhart|first=Amanda|title=Teens and social media|journal=Pew Internet and American Life Project|year=2007}}</ref> Aanlyn aktiwiteite wat die meeste deur adolessente gebruik word, is [[videospeletjie]]s (78%), [[e-pos]] (73%), persoonlike boodskappe (68%), [[sosiale netwerk]]e (65%), [[nuus]]bronne (63%), [[musiek]] (59%) en [[video]]'s (57%). ====Sosiale netwerke==== In die 2000's het sosiale netwerke floreer en al hoe gewilder geraak onder adolessente: In 2012 het 73% van 12- tot 17-jariges aangedui hulle het ’n profiel op minstens een sosiale netwerk;<ref>{{cite journal|last=Reich|first=Stephanie M.|author2=Kaveri Subrahmanyam |author3=Guadalupe Espinoza|title=Friending, IMing, and Hanging Out Face-to-Face: Overlap in Adolescents' Online and Offline Social Networks|journal=Developmental Psychology|date=Maart 2012|volume=48|issue=2|pages=356–368|doi=10.1037/a0026980|pmid=22369341}}</ref> twee derdes van tieners het elke dag teksboodskappe aan maats gestuur, 51% het daagliks sosiale netwerke besoek en 11% het minstens een keer per dag ’n [[Twitter|twiet]] gestuur of ontvang. Altesaam 34% het hulle gunsteling- sosiale netwerk verskeie kere per dag besoek. Een uit vier tieners (23%) het elke dag minstens twee of meer netwerke besoek.<ref>{{cite web|title=Teens are avid, daily users of social media|url=http://www.commonsensemedia.org/research/social-media-social-life/key-finding-1%3A-teens-are-avid,-daily-users-of-social-media|work=Social Media, Social Life: How Teens View Their Digital Lives|publisher=Common Sense Media|access-date=6 Desember 2012|archive-date=15 Mei 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515235615/https://www.commonsensemedia.org/research/social-media-social-life/key-finding-1%3A-teens-are-avid,-daily-users-of-social-media|url-status=dead}}</ref> Hoewel navorsing nie afdoende is nie, dui sommige resultate daarop dat elektroniese kommunikasie adolessente se sosiale ontwikkeling negatief beïnvloed, persoonlike kommunikasie vervang, hulle sosiale vermoëns belemmer en soms tot onveilige kontak met vreemdelinge kan lei. Volgens ’n oorsig in 2015 "ontbreek adolessente kennis van strategieë vir die hantering van kuberboeliery, wat konsekwent verbind word met ’n toename in moontlike depressie".<ref>{{cite journal|last1=Hamm|first1=MP|last2=Newton|first2=AS|last3=Chisholm|first3=A|last4=Shulhan|first4=J|last5=Milne|first5=A|last6=Sundar|first6=P|last7=Ennis|first7=H|last8=Scott|first8=SD|last9=Hartling|first9=L|title=Prevalence and Effect of Cyberbullying on Children and Young People: A Scoping Review of Social Media Studies|journal=JAMA Pediatrics|date=22 Junie 2015|pmid=26098362|doi=10.1001/jamapediatrics.2015.0944|volume=169|issue=8|pages=770–7}}</ref> Daar is ook bevind die internet beïnvloed adolessente se gesondheid negatief, omdat hulle meer tyd voor die rekenaar deurbring en minder oefening kry. ==Kritiek== Die begrip adolessensie is al deur geleerdes soos die Amerikaanse sielkundige Robert Epstein gekritiseer. Volgens hom is ’n onderontwikkelde brein nie die hoofoorsaak van tieners se beroeringe nie.<ref>{{cite web|url=http://drrobertepstein.com/pdf/Epstein-THE_MYTH_OF_THE_TEEN_BRAIN-Scientific_American_Mind-4-07.pdf|title=Dr. Robert Epstein: The myth of the teen brain – Psychology Today}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://theconversation.com/why-its-time-to-lay-the-stereotype-of-the-teen-brain-to-rest-85888|title=Why it's time to lay the stereotype of the 'teen brain' to rest|last=Romer|first=Dan|work=The Conversation|access-date=November 21, 2017}}</ref> Sommige kritiseer die begrip omdat dit ’n redelik onlangse verskynsel in die menslike geskiedenis is wat deur die moderne samelewing geskep is.<ref>{{cite web|url=https://www.psychologytoday.com/articles/199501/the-invention-adolescence|title=The Invention of Adolescence|magazine=Psychology Today|date=9 Junie 2016|access-date=19 Februarie 2017}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://eric.ed.gov/?id=EJ482132|title=On the "Invention" of Adolescence.|last=Fasick|first=Frank A.|journal=Journal of Early Adolescence|volume=14|number=1|pages=6–23|date=Februarie 1994|doi=10.1177/0272431694014001002|s2cid=145165641}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OENf1J45SS0C|title=Teen 2.0: Saving Our Children and Families from the Torment of Adolescence|last=Epstein|first=Robert|publisher=Linden Publishing|date=2010|isbn=978-1-61035-101-0}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Demos|first1=John|last2=Demos|first2=Virginia|year=1969|title=Adolescence in Historical Perspective|journal=Journal of Marriage and Family|volume=31|pages=632–638|doi=10.2307/349302|jstor=349302|number=4}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Adolescence}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Adolescence}} {{Normdata}} [[Kategorie:Menslike ontwikkeling]] [[Kategorie:Adolessensie| ]] eq1ljbhnjxlewvwuqjgowess33vxkeu 0 368521 2902572 2366758 2026-05-09T06:12:26Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902572 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Annerie Weber | beeld = | beeldonderskrif = | orde = Lid van die parlement | termynaanvang = 22 Mei 2019 | termyneinde = | vise = | voorganger = | opvolger = | geboortenaam = | geboortejaar = 1967 | geboortemaand = 7 | geboortedag = 2 | geboorteplek = | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Demokratiese Alliansie]] | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | nationality = [[Suid-Afrika]]ner | beroep = Politikus | eggenoot = | kinders = | alma_mater = [[Potchefstroomse Universiteit]]<br/>[[Universiteit van Suid-Afrika]] | religie = | handtekening = | toekennings = }} '''Annerie Maria Magdalena Weber''' (gebore op 2 Julie 1967) is 'n Suid-Afrikaanse politikus en 'n dienende [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|lid van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]]. Sy is 'n lid van die [[Demokratiese Alliansie]] en is in Mei 2019 tot die parlement verkies. Weber het tussen 2015 en 2019 as voorsitter van die DA se koukus in die [[Nkangala-distriksmunisipaliteit]] gedien. == Opvoeding == Weber het 'n BMus en BA Honneurs in Sielkunde aan die [[Noordwes-Universiteit]] verwerf. <ref name="Parl"/> Sy het 'n diploma in bedryfsverhoudinge aan die Vaaldriehoekkampus van dieselfde universiteit verwerf. Aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]] het sy 'n hoër onderwysdiploma verwerf. Weber het 'n moniterings- en evalueringsertifikaat van die National School of Governance behaal. == Politiek == Weber was van 2012 tot 2014 die provinsiale direkteur van die [[Demokratiese Alliansie]] in [[Mpumalanga]]. <ref name="Parl">{{Cite web|url=https://www.parliament.gov.za/person-details/377|title=Ms Annerie Maria Magdalena Weber|website=Parliament of South Africa|access-date=28 September 2020|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928141820/https://www.parliament.gov.za/person-details/377|url-status=dead}}</ref> Sy dien hierna as voorsitter van die party se koukus in die [[Nkangala-distriksmunisipaliteit]] van 2015 tot 2019. In Maart 2018 is sy verkies tot provinsiale voorsitter van die Damesnetwerk van die Demokratiese Alliansie. == Parlementêre loopbaan == Na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|algemene verkiesing wat op 8 Mei 2019 gehou is]], is Weber gekies om die DA in die parlement te verteenwoordig. Sy is op 22 Mei 2019 as lid van die Nasionale Vergadering ingehuldig. Op 27 Junie 2019 het sy haar eerste komitee-opdrag ontvang: * Portefeuljekomitee vir omgewing, bosbou en visserye <ref name="Parl"/> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[https://www.pa.org.za/person/annerie-maria-magdalena-weber/ Maria Magdalena Weber] by People's Assembly. {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{DEFAULTSORT:Weber, Annerie}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] q5jzl1tnjurhh6rpybgigteohbabo3x 0 384643 2902552 2481888 2026-05-09T01:56:34Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902552 wikitext text/x-wiki '''Albert Vinicio Báez''' (/ˈbaɪ.ɛz/; [[15 November]] [[1912]] – [[20 Maart]] [[2007]]) was 'n Mexikaans-Amerikaanse [[fisikus]] en die vader van die sangeresse [[Joan Baez]] en Mimi Fariña,<ref name=":0">{{Cite news|agency=Associated Press|url=https://www.nytimes.com/2007/03/27/obituaries/27baez.html|title=Albert Baez, 94, Scientist and Singers' Father, Dies|date=2007-03-27|work=[[The New York Times]]|access-date=2020-03-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> en 'n oom van John C. Baez. Hy het belangrike bydraes gelewer tot die vroeë ontwikkeling van X-straalmikroskope en later X-straalteleskope.<ref name="Dias">{{Cite web|url=http://pawley.blogalia.com/historias/23214|title=días estranhos|website=pawley.blogalia.com|access-date=2020-03-11}}</ref><ref name=MarinIJ>{{cite news |url=http://www.marinij.com/fastsearchresults/ci_5484248 |last=Liberatore |first=Paul |title=Noted scientist was father of Joan Baez and Mimi Farina |work=Marin Independent Journal |date=20 Maart 2007}}</ref> ==Vroeë lewe== Albert Báez is gebore in Puebla, [[Mexiko]] in 1912. Baez se vader dominee Alberto B. Baez Fonseca was 'n metodiste-predikant. Albert was vier toe sy pa sy gesin na die [[Verenigde State]] verhuis het, eers vir 'n jaar na [[Texas]] en daarna na [[New York Stad]]. Albert, sy suster Mimi en broer Peter is grootgemaak in [[Brooklyn, New York|Brooklyn]], waar sy pa die First Spanish Methodist Church gestig het, in New York Stad.<ref name=":0" /> Gedurende sy jeug oorweeg Baez om 'n [[predikant]] te word, maar hy volg eerder sy belangstellings in [[wiskunde]] en [[fisika]]. <ref name="CraftonHills" /> Baez behaal grade in wiskunde aan die Drew-universiteit (BS, 1933) en die Universiteit van Syracuse (MS, 1935).<ref>{{cite journal |title=Professional Profile: Albert Baez |last=Mellada |first=Carmelaork=The Hispanic Engineer |date=Spring 1991 |page=23 |url=https://books.google.com/books?id=B8aoC01DfpkC&pg=PA23 }}</ref> Hy trou in 1936 met Joan Chandos Bridge, die dogter van 'n Episkopaalse priester. Die egpaar het Kwakers geword. Die twee het drie dogters (Pauline, Joan en Mimi), en verhuis daarna na [[Kalifornië]]. Baez het ingeskryf by die Stanford-universiteit se doktorale program in fisika. In 1948 het Baez saam met sy doktorale programadviseur, Paul Kirkpatrick, die X-straal-refleksiemikroskoop uitgevind vir die ondersoek van lewende selle.<ref name="NSHP">{{cite web|url=http://www.hispanicphysicists.org/recognition/bio(baez).html|title=National Society of Hispanic Physicists - Albert Baez|publisher=National Society of Hispanic Physicists|access-date=2020-10-15|archive-date=2020-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017111846/http://www.hispanicphysicists.org/recognition/bio(baez).html|url-status=dead}}</ref> Hierdie [[mikroskoop]] word steeds in die [[geneeskunde]] gebruik. Baez het sy Ph.D. in fisika aan Stanford-universiteit in 1950 behaal. In 1948, terwyl hy nog 'n student was in Stanford, ontwikkel hy konsentriese sirkels van afwisselende ondeursigtige en deursigtige materiale om diffraksie te gebruik in plaas van breking om [[X-strale]] te fokus.<ref name=":0" /> Hierdie sonplate was dekades later nuttig en selfs noodsaaklik, slegs met die ontwikkeling van sinchrotron-röntgenbronne met 'n voldoende helder, hoë intensiteit.<ref>{{cite web |url=http://news-service.stanford.edu/news/2007/may16/baez-051607.html |title=Memorial service set May 24 for physicist, X-ray optics pioneer Albert Baez |date=16 Mei 2007 |publisher=Stanford University News Service |last=Levy |first=Dawn}}</ref> == Akademiese loopbaan == Namate die [[Koue Oorlog]] in die vyftigerjare verskerp het, was Baez se talent baie gewild in die ontluikende [[wapenwedloop]], maar die pasifisme van sy gesin het hom beweeg om winsgewende posisies in die verdedigingsbedryf te weier, en hy het hom eerder toegewy aan opvoeding en humanitarisme.<ref>http://www.notable{{dead link|date=Januarie 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} biographies.com/supp/Supplement-Ca-Fi/Farina-Mimi.html#ixzz3QEENOV4V</ref> Van 1950 tot 1956 beklee hy 'n professoraat aan die Universiteit van Redlands, waar hy sy röntgennavorsing voortsit. Baez het 'n jaar lank verlof geneem om saam met [[UNESCO]] in 1951 te werk en het sy gesin in [[Bagdad]] gestasioneer <ref name="CraftonHills">{{cite web|url=https://www.craftonhills.edu/features/hispanic-heritage-month-2014/hispanic-heritage-profiles/albert-baez.php|title=Hispanic Heritage Profile: Albert Baez - 1912-2007 - Physicist, Inventor, Author, Humanitarian|publisher=Crafton Hills College|access-date=2020-10-15}}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> om die departement fisika en laboratorium aan die Universiteit van Bagdad te vestig. In 1959 aanvaar Baez 'n fakulteitspos by die Massachusetts Instituut van Tegnologie en verhuis met sy gesin na die [[Boston]]-omgewing. Baez het saam met die komitee vir fisiese wetenskap aan fisika-opvoeding gewerk, veral met die vervaardiging van films.<ref name="NSHP" /> In 1960, saam met die Smithsonian Astrophysical Observatory in Cambridge, ontwikkel hy [[optika]] vir 'n X-straalteleskoop. Later dieselfde jaar verhuis hy sy gesin na Claremont, Kalifornië, waar hy by die fakulteit aan die Harvey Mudd College aansluit. Van 1961 tot 1967 was hy die eerste direkteur van die wetenskapopvoedingsprogram vir UNESCO in [[Parys]].<ref name="CraftonHills" /><ref name="NSHP" /> Baez was die skrywer van die handboek ''The New College Physics: A Spiral Approach'' (1967). Hy was die mede-outeur van die handboek ''The Environment and Science and Technology Education'' (1987), en die [[memoir]], ''A Year in Bagdad'' (1988), saam met sy vrou Joan.<ref>{{cite web|url=http://www.danielpublishing.com/jdbacklist02.htm|title=John Daniel & Company - Backlist Books|access-date=2020-10-15|archive-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115144055/http://www.danielpublishing.com/jdbacklist02.htm|url-status=dead}}</ref> Baez het van 1967 tot 1974 bykans honderd films oor fisika gemaak vir die Encyclopædia Britannica Educational Corp. Op 22 Junie 1974 het die Britse Open University aan Baez 'n eregraad toegeken as doktor van die universiteit.<ref>{{cite web|title=Honorary Degrees Awarded |url=http://www.open.ac.uk/students/ceremonies/files/ceremonies/Honorary%20graduate%20cumulative%20list(1).pdf |publisher=The Open University |accessdate=5 September 2015 |page=1 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924093747/http://www.open.ac.uk/students/ceremonies/files/ceremonies/Honorary%20graduate%20cumulative%20list%281%29.pdf |archivedate=24 September 2015 }}</ref> ==Aftrede== Na sy aftrede het Baez af en toe fisika-lesings gelewer en was hy president van Vivamos Mejor/USA, 'n organisasie wat in 1988 gestig is om arm dorpe in Mexiko te help. Die projekte sluit voorskoolse onderwys, omgewingsprojekte en gemeenskaps- en opvoedkundige aktiwiteite in. In 1991 het die International Society for Optical Engineering hom en Kirkpatrick die Dennis Gabor-toekenning toegeken vir baanbrekersbydraes tot die ontwikkeling van röntgenbeeldmikroskope en röntgenbeeldteleskope. In 1995 het die Hispanic Engineer National Achievement Awards Corporation (HENAAC) die Albert V. Baez-toekenning vir tegniese uitnemendheid en diens aan die mensdom ingestel. Baez self is in 1998 opgeneem in die HENAAC Hall of Fame. Baez was die vader van folksangeresse Joan Baez en Mimi Fariña, en van Pauline Bryan; hy was ook die oom van die wiskundige fisikus John Baez. Hy het drie kleinkinders en een agterkleindogter gehad. Hy sterf aan natuurlike oorsake op 20 Maart 2007 op 94-jarige ouderdom in die versorgingsoord Redwood City waar hy op daardie stadium vir drie jaar gewoon het. Baez was tydens sy dood etlike jare geskei van sy vrou, Joan Bridge Baez. Volgens die sangeres Joan Baez, tydens die Newport Folk Festival in 2009, het haar ouers 'n tweede keer voor sy dood getrou.<ref>https://www.npr.org/templates/player/mediaPlayer.html?action=1&t=1&islist=false&id=111395125&m=111501603 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927204443/https://www.npr.org/templates/player/mediaPlayer.html?action=1&t=1&islist=false&id=111395125&m=111501603 |date=27 September 2018 }} -- see the intro to Forever Young, which she says she sang at her parents' second marriage ceremony.</ref> Sy doodsberig in die [[New York Times]] verklaar dat "sy oorlewendes sy vrou, Joan Bridge Baez van Woodside, Kalifornië, insluit."<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/03/27/obituaries/27baez.html |title=Albert Baez, 94, Scientist and Singers' Father, Dies |date=27 Maart 2007 |work=The New York Times}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Baez, Albert}} [[Kategorie:Amerikaanse akademici]] [[Kategorie:Amerikaanse fisici]] [[Kategorie:Geboortes in 1912]] [[Kategorie:Sterftes in 2007]] cflhb7u11pgeaecq4z85s7vds3qtzdb 3 385016 2902482 2877320 2026-05-08T20:10:33Z MediaWiki message delivery 55541 /* Translation notification: Community Wishlist */ nuwe afdeling 2902482 wikitext text/x-wiki == Translation notification: Movement Charter/Drafting Committee/Set Up Process == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、French 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Movement Charter/Drafting Committee/Set Up Process|Movement Charter/Drafting Committee/Set Up Process]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FSet+Up+Process&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FSet+Up+Process&language=fr&action=page translate to French] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FSet+Up+Process&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is high. The deadline for translating this page is 2021-09-17. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The Movement Charter Drafting Committee election is coming soon. We have just put out a page to inform as many communities on the election. This requires many translations as we want to reach out to as many people as possible in their respective language. So we ask kindly for your support. Any questions? Please contact [[User:DBarthel (WMF)]]. Thanks for your help!</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 16:09, 13 September 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Grants:MSIG/Announcements/2021/Global message == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、French 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Grants:MSIG/Announcements/2021/Global message|Grants:MSIG/Announcements/2021/Global message]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Grants%3AMSIG%2FAnnouncements%2F2021%2FGlobal+message&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Grants%3AMSIG%2FAnnouncements%2F2021%2FGlobal+message&language=fr&action=page translate to French] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Grants%3AMSIG%2FAnnouncements%2F2021%2FGlobal+message&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The deadline for translating this page is 2021-10-26. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hi everbody! The [[Movement Strategy and Governance|Movement Strategy and Governance team]] is announcing a Movement Strategy Implementation Grants program to the communities. We want to reach out to as many communities as possible, calling out volunteers globally. Please support us and help translating the announcement in all the languages you speak, '''it is only 50 words'''. We will send it out as a mass message later. Beyond this: if you would like to, please check out the program and spread the word. We would appreciate your help in sharing this news in social media channels of your community. We are grateful for all your support, you are awesome!</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 14:24, 21 Oktober 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、French 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections|Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections&language=fr&action=page translate to French] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The deadline for translating this page is 2022-01-10. <div lang="en" class="mw-content-ltr">''This year four seats of the WMF Board of Trustees are to be newly filled and there will be a Call for Feedback about the Board of Trustees selection processes from 10 January to 7 February 2022.'' ''The [[Movement Strategy and Governance]] team is supporting this Call for Feedback. For widest outreach across the Wikiverse we kindly ask you to support this by helping us out with additional translations.'' '''Postscriptum: During the last year many of you have helped us a lot to reach out to many different communities by translating in dozens of languages. We are utterly grateful for this - thanks to all of you for your ongoing support! You are the best!''' </div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 17:25, 7 Januarie 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: ContribuLing 2022 == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、French 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:ContribuLing 2022|ContribuLing 2022]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022&language=fr&action=page translate to French] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 12:05, 12 Februarie 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:WikiLucas00@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: ContribuLing 2022/Program == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、French 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:ContribuLing 2022/Program|ContribuLing 2022/Program]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022%2FProgram&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022%2FProgram&language=fr&action=page translate to French] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022%2FProgram&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is medium. The deadline for translating this page is 2022-03-31. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 15:49, 26 Maart 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:WikiLucas00@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: VisualEditor/Newsletter/2022/April == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to French on Meta. The page [[:metawikipedia:VisualEditor/Newsletter/2022/April|VisualEditor/Newsletter/2022/April]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2022%2FApril&language=fr&action=page translate to French] <div lang="en" class="mw-content-ltr"><b><span style="vertical-align:top;padding:0 0.3em;">[[File:SMirC-congrats.svg|19x19px|Thank you very much!]]</span>Thank you very much!</b></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 16:53, 27 April 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Whatamidoing (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Board voter email == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、French 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Board voter email|Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Board voter email]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2022%2FAnnouncement%2FBoard+voter+email&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2022%2FAnnouncement%2FBoard+voter+email&language=fr&action=page translate to French] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2022%2FAnnouncement%2FBoard+voter+email&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is high. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hi all! The community vote of this year's Board Elections are close. As always voter mails will be sent out. To invite as many community members as possible in their native tongue your help is very much appreciated. While there are already plenty of translations we would appreciate you to check for languages still missing and to contribute translations for these. The mails are short, just a bit about two times '''200 words''', a few minutes of work. Your support is very important as it helps communities to learn about the election and to cast their vote. Best, Denis Barthel (WMF) (Movement Strategy and Governance)</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 12:51, 9 Augustus 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:DBarthel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Global groups == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to French on Meta. The page [[:metawikipedia:Global groups|Global groups]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+groups&language=fr&action=page translate to French] <div lang="en" class="mw-content-ltr">[[m:Global groups|Global groups]] is a useful page that has information about global user groups. Kindly help to translate them into your language.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 13:58, 12 September 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Tests == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、French 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Tests|Tests]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tests&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tests&language=fr&action=page translate to French] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tests&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr">= This is a test message, please ignore = = ଏହା ଏକ ପରୀକ୍ଷା ସନ୍ଦେଶ, ଦୟାକରି ଅଣଦେଖା କରନ୍ତୁ = </div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 17:39, 13 Januarie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:APatro (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: VisualEditor/Newsletter/2023/February == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to French on Meta. The page [[:metawikipedia:VisualEditor/Newsletter/2023/February|VisualEditor/Newsletter/2023/February]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2023%2FFebruary&language=fr&action=page translate to French] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 23:54, 17 Februarie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Whatamidoing (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: $1 == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、French 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:$1|$1]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-%241&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-%241&language=fr&action=page translate to French] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-%241&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello translators. Please help us with this group page.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 13:42, 22 Maart 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:DNdubane (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimédiens du Burkina Faso == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、French 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimédiens du Burkina Faso|Wikimédiens du Burkina Faso]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&language=fr&action=page translate to French] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Please help us translating this page</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 13:44, 22 Maart 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:DNdubane (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Movement Charter == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 法文 on Meta. The page [[:metawikipedia:Movement Charter|Movement Charter]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter&language=fr&action=page translate to 法文] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 11:58, 18 Mei 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: WWC2023/Scholarship == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:WWC2023/Scholarship|WWC2023/Scholarship]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WWC2023%2FScholarship&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WWC2023%2FScholarship&language=fr&action=page translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WWC2023%2FScholarship&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is medium. The deadline for translating this page is 2023-10-22. <div lang="en" class="mw-content-ltr">this page is available for translating, you can start working on it</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 21:41, 26 Junie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Sandra Hanbo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Template:Movement Charter/Navbox == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Template:Movement Charter/Navbox|Template:Movement Charter/Navbox]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AMovement+Charter%2FNavbox&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AMovement+Charter%2FNavbox&language=fr&action=page translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AMovement+Charter%2FNavbox&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Navigational template for Movement Charter, assist to translate to your language.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 04:51, 29 Julie 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Template:Disambiguation == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Template:Disambiguation|Template:Disambiguation]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ADisambiguation&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ADisambiguation&language=fr&action=page translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ADisambiguation&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Widely used disambiguation template. Please assist to translate into your language.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 02:53, 1 September 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: WikiWomenCamp 2023 == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:WikiWomenCamp 2023|WikiWomenCamp 2023]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WikiWomenCamp+2023&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WikiWomenCamp+2023&language=fr&action=page translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WikiWomenCamp+2023&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The deadline for translating this page is 2023-10-19. <div lang="en" class="mw-content-ltr">It is an information page about the upcoming WikiWomenCamp.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. You can [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup change your notification preferences]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 11:14, 6 Oktober 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Asaf (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Meta:Policies and guidelines == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Meta:Policies and guidelines|Meta:Policies and guidelines]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3APolicies+and+guidelines&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3APolicies+and+guidelines&language=fr&action=page translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3APolicies+and+guidelines&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Index of policies and guidelines, useful to be translated into different languages for users.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 08:45, 13 Januarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Meta:Babylon == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Meta:Babylon|Meta:Babylon]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3ABabylon&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 10:51, 18 Februarie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia Foundation Board of Trustees == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=fr&action=page translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 07:44, 23 Maart 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Fundraising/Translation == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Fundraising/Translation|Fundraising/Translation]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Fundraising%2FTranslation&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Fundraising%2FTranslation&language=fr&action=page translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Fundraising%2FTranslation&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 14:11, 25 April 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia LGBT+/Portal == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia LGBT+/Portal|Wikimedia LGBT+/Portal]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+LGBT%2B%2FPortal&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+LGBT%2B%2FPortal&language=fr&action=page translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+LGBT%2B%2FPortal&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 10:03, 30 Junie 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: WMDE Technical Wishes/Sub-referencing == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|WMDE Technical Wishes/Sub-referencing]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WMDE+Technical+Wishes%2FSub-referencing&language=zh-yue&action=page translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WMDE+Technical+Wishes%2FSub-referencing&language=fr&action=page translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WMDE+Technical+Wishes%2FSub-referencing&language=zh-hk&action=page translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The sub-referencing feature is planned to be implemented until the end of 2024 on various wikis. Therefore, it would be great to have information about the feature ready in multiple languages.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 20:35, 8 Augustus 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MrBenjo@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Steward requests/Global/block-header == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Steward requests/Global/block-header|Steward requests/Global/block-header]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Steward+requests%2FGlobal%2Fblock-header&language=zh-yue&action=page&action_source=translation_notification translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Steward+requests%2FGlobal%2Fblock-header&language=zh-hk&action=page&action_source=translation_notification translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Contains information on how to appeal global blocks.</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators&lrm;, 12:49, 25 September 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Changing username == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Changing username|Changing username]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Changing+username&language=zh-yue&action=page&action_source=translation_notification translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Changing+username&language=fr&action=page&action_source=translation_notification translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Changing+username&language=zh-hk&action=page&action_source=translation_notification translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 10:49, 27 Oktober 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wiktionary == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Wiktionary|Wiktionary]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiktionary&language=zh-yue&action=page&action_source=translation_notification translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiktionary&language=fr&action=page&action_source=translation_notification translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiktionary&language=zh-hk&action=page&action_source=translation_notification translate to Chinese (Hong Kong)] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 11:52, 13 Desember 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Annual+Plan%2F2024-2025%2FProduct+%26+Technology+OKRs&language=zh-yue&action=page&action_source=translation_notification translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Annual+Plan%2F2024-2025%2FProduct+%26+Technology+OKRs&language=fr&action=page&action_source=translation_notification translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Annual+Plan%2F2024-2025%2FProduct+%26+Technology+OKRs&language=zh-hk&action=page&action_source=translation_notification translate to Chinese (Hong Kong)] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 08:07, 26 Januarie 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Help:Unified login == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Help:Unified login|Help:Unified login]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3AUnified+login&language=zh-yue&action=page&action_source=translation_notification translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3AUnified+login&language=fr&action=page&action_source=translation_notification translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3AUnified+login&language=zh-hk&action=page&action_source=translation_notification translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 06:04, 23 Maart 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2F2025%2FVoter+information&language=zh-yue&action=page&action_source=translation_notification translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2F2025%2FVoter+information&language=fr&action=page&action_source=translation_notification translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2F2025%2FVoter+information&language=zh-hk&action=page&action_source=translation_notification translate to Chinese (Hong Kong)] The deadline for translating this page is 2025-04-25. <div lang="en" class="mw-content-ltr">--- Hello, and thank you for the work you do. '''[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=Centralnotice-tgroup-UCoC_AR_2025_cookie&amp;filter=%21translated&amp;action=translate We request you also translate these two sentences.]''' There are more details below. There is an ongoing community vote - the voter information is in the page linked for translation above. We would appreciate your help to [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=Centralnotice-tgroup-UCoC_AR_2025_cookie&amp;filter=%21translated&amp;action=translate translate the two sentence CentralNotice banner], as a priority. If you can also translate the voter information page, I know the folks working on this - including the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) group - would be highly appreciative. ~ In cooperation with the U4C</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 15:30, 23 April 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Incident Reporting System == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta. The page [[:metawikipedia:Incident Reporting System|Incident Reporting System]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Incident+Reporting+System&language=zh-yue&action=page&action_source=translation_notification translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Incident+Reporting+System&language=fr&action=page&action_source=translation_notification translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Incident+Reporting+System&language=zh-hk&action=page&action_source=translation_notification translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta translation coordinators‎, 03:53, 2 Augustus 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Meta:Deletion policy == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Meta:Deletion policy|Meta:Deletion policy]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3ADeletion+policy&language=zh-yue&action=page&action_source=translation_notification translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3ADeletion+policy&language=fr&action=page&action_source=translation_notification translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3ADeletion+policy&language=zh-hk&action=page&action_source=translation_notification translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 07:07, 15 September 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Template:AffCom == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋 Chinese (Hong Kong) on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Template:AffCom|Template:AffCom]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffCom&language=zh-yue&action=page&action_source=translation_notification translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffCom&language=fr&action=page&action_source=translation_notification translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffCom&language=zh-hk&action=page&action_source=translation_notification translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is low. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 04:55, 30 Oktober 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Help:Two-factor authentication == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=zh-yue&action=page&action_source=translation_notification translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=fr&action=page&action_source=translation_notification translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=zh-hk&action=page&action_source=translation_notification translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is medium. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 03:09, 6 Desember 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Minorax@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open|Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&language=zh-yue&action=page&action_source=translation_notification translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&language=fr&action=page&action_source=translation_notification translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&language=zh-hk&action=page&action_source=translation_notification translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is medium. The deadline for translating this page is 2026-01-19. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This message will be sent to all the wikis to inform communities about their chance to participate in proposing changes to the Universal Code of Conduct. </div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 22:30, 14 Januarie 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1 == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 粵語、法文 同埋Chinese (Hong Kong) on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1|Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&language=zh-yue&action=page&action_source=translation_notification translate to 粵語] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&language=fr&action=page&action_source=translation_notification translate to 法文] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&language=zh-hk&action=page&action_source=translation_notification translate to Chinese (Hong Kong)] The priority of this page is low. The deadline for translating this page is 2026-02-28. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello! We have a new page for translation: Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1. Thank you!</div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 11:02, 15 Februarie 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Julius 12345@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Translation notification: Community Wishlist == Hello Justinrleung, You are receiving this notification because you signed up as a translator to 法文 on Meta-Wiki. The page [[:metawikipedia:Community Wishlist|Community Wishlist]] is available for translation. You can translate it here: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Community+Wishlist&language=fr&action=page&action_source=translation_notification translate to 法文] The priority of this page is high. The deadline for translating this page is 2026-05-15. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Greetings! I kindly ask for your help in translating and adapting the Article guidance [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. You can find the step by step instructions on how to translate them in this link: https://www.mediawiki.org/wiki/Article_guidance#Adapting_a_sample_outline_in_a_Wikipedia The [[mw:Article guidance|Article guidance]] feature will soon be available in your Wikipedia and is designed to help less experienced editors create well-structured, policy-compliant articles. Please prioritise translating the following 10 article outlines: * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Person Project:ArticleGuidance/Person] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Politician Project:ArticleGuidance/Politician] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Sportsperson Project:ArticleGuidance/Sportsperson] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Human_Settlement Project:ArticleGuidance/Human Settlement] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Film Project:ArticleGuidance/Film] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Musician Project:ArticleGuidance/Musician] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Actor Project:ArticleGuidance/Actor] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Animal Project:ArticleGuidance/Animal] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Sports_Club Project:ArticleGuidance/Sports Club] * [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Project:ArticleGuidance/Video_Game Project:ArticleGuidance/Video Game] </div> Your help is greatly appreciated. Translators like you help Meta-Wiki to function as a truly multilingual community. To unsubscribe or to change your notification preferences for translations, please visit [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup Special:TranslatorSignup]. Thank you! Meta-Wiki translation coordinators‎, 20:10, 8 Mei 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> pnf5j1gfyrfdjkqc66cdfv05p2odus5 0 386643 2902624 2464637 2026-05-09T11:49:44Z Aliwal2012 39067 2902624 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ronald_McNair,_Guion_Bluford,_and_Fred_Gregory_(S79-36529,_restoration).jpg|duimnael|260px|Die eerste drie Afro-Amerikaanse ruimtevaarders wat die ruimte in is, insluitend McNair, Guy Bluford en Fred Gregory van die klas van 1978- keuring van ruimtevaarders.]] '''Ronald Erwin McNair''' (21 Oktober 1950 – 28 Januarie 1986) was 'n Amerikaanse [[ruimtevaarder]] en fisikus van [[Nasa|NASA]]. Hy het gesterf tydens die lansering van die [[Ruimtependeltuig Challenger|pendeltuig ''Challenger'']] op missie STS-51-L, waarin hy as een van drie sendingspesialiste in 'n bemanning van sewe gedien het. Voor die [[Challenger-ramp]] het hy vanaf 3 Februarie tot 11 Februarie 1984 as 'n sendingspesialis op STS-41-B aan boord van ''Challenger'' gevlieg, en die tweede Afro-Amerikaner geword wat in die ruimte gevlieg het. [[Lêer:Challenger_flight_51-l_crew.jpg|duimnael|280px|''Challenger''-span: (voorste ry) Michael J. Smith, [[Dick Scobee]], Ronald McNair; (agterste ry) Ellison Onizuka, [[Christa McAuliffe]], [[Gregory Jarvis]], Judith Resnik]] == Ruimtevaarderloopbaan == In 1978 is McNair gekies as een van vyf-en-dertig aansoekers uit 'n poel van tienduisend vir die NASA-ruimtevaarderprogram. Hy het van 3 Februarie tot 11 Februarie 1984 as 'n sendingspesialis op STS-41-B aan boord van ''Challenger'' gevlieg. [[Lêer:Astronaut_candidates_Ronald_McNair,_Guion_Bluford,_and_Frederick_Gregory.jpg|links|duimnael|Ruimtevaarderkandidate Ron McNair, Guy Bluford en Fred Gregory met Apollo-ruimtepakke, Mei 1978]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:McNair, Ronald}} [[Kategorie:Amerikaanse ruimtevaarders]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Sterftes in 1986]] lcrh7a0xdzw9zolloby0nphoejz2cf9 0 386646 2902621 2618592 2026-05-09T11:41:56Z Aliwal2012 39067 2902621 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ellison Onizuka | bynaam = | beeld = Ellison Shoji Onizuka (NASA).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Ellison Shoji Onizuka | geboortedatum = {{Geboortedatum|1946|06|24}} | geboorteplek = Kealakekua, [[Hawaii]], V.S.A. | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1986|01|28|1946|06|24}} | sterfteplek = [[Kaap Canaveral]], [[Florida]], V.S.A. | ouers = | titel = Kolonel, USAF | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = [[Ingenieur]], toetsvlieënier en [[ruimtevaarder]] | alma_mater = Universiteit van Colorado by Boulder | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ellison Shoji Onizuka''' (エリソン・ショージ・オニヅカ, 鬼塚 承次, Onizuka Shōji, 24 Junie 1946 – 28 Januarie 1986) was 'n Amerikaanse [[ingenieur]], [[ruimtevaarder]] en USAF toetsvlieënier van Kealakekua, [[Hawaii]] wat suksesvol in die ruimte gevlieg het met die [[Ruimtependeltuig Discovery|pendeltuig ''Discovery'']] op missie STS-51-C. Hy en ses ander bemanningslede sterf terwyl hy in 1986 'n missiespesialis aan boord die [[ruimtependeltuig Challenger]] was, wat 'n katastrofiese stuwerfaling gehad het tydens die lansering van die STS-51-L-missie. Hy was die eerste Asiatiese Amerikaanse ruimtevaarder en die eerste persoon van [[Japannese]] afkoms in die ruimte. == Lugmagloopbaan == Op 15 Januarie 1970 het Onizuka aktiewe diens aanvaar by die [[Amerikaanse Lugmag]] waar hy as 'n vlugtoetsingenieur en toetsvlieënier by die Sacramento Luglogistieke Sentrum by die McClellan-lugmagbasis gedien het. Hy het gewerk in toetsvlugprogramme en stelselsekuriteitsingenieurswese vir die [[Republic F-84 Thunderjet|F-84]], [[North American F-100 Super Sabre|F-100]], [[Republic F-105 Thunderchief|F-105]], [[General Dynamics F-111|F-111]], EC-121 T, T-33, T-39, T-28 en [[Douglas A-1 Skyraider|A-1]]. Van Augustus 1974 tot Julie 1975 het Onizuka die US Air Force Test Pilot School bygewoon . In Julie 1975 is hy aan die vlugtoetssentrum by die Edwards-lugmagbasis in [[Kalifornië]] toegewys. Hy het 'n eskader-vlugtoetsingenieur by die USAF-toetsvlieënierskool geword, en het later as 'n bestuurder vir ingenieursondersteuning in die opleidingshulpbronafdeling gewerk. Sy pligte daar het bestaan uit instruksie en bestuur van die lugskipvloot (A-7, A-37, T-38, [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II|F-4]], T-33 en [[Boeing KC-135 Stratotenker]]) wat gebruik word vir die Toetsvlieënierskool en Vlugtoetssentrum. Terwyl hy by die skool was, het hy meer as 1 700 vliegure geregistreer.<ref name="nasa">{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/onizuka_ellison.pdf|title=ELLISON S. ONIZUKA (COLONEL, USAF), NASA ASTRONAUT (DECEASED)|date=January 2007|access-date=14 Mei 2021}}</ref> == NASA-loopbaan == Onizuka is in Januarie 1978 vir die ruimtevaarderprogram gekies en het in Augustus 1979 een jaar van evaluering en opleiding voltooi. Later het hy in die eksperimenteringspan, wenteltuigtoetsspan en die lanseerondersteuningspan by die [[Kennedy-ruimtesentrum]] vir die STS-1 en STS-2 gewerk. Onizuka se eerste ruimtesending het op 24 Januarie 1985 plaasgevind, met die lansering van sending STS 51-C op [[Ruimtependeltuig Discovery|pendeltuig ''Discovery'']], die eerste Ruimtependeltuigsending vir die Departement van Verdediging.Tydens die sending was hy verantwoordelik vir die aktiwiteite van die primêre loonvragte, wat die ontvouing van die "Inertial Upper Stage" (IUS) oppervlak ingesluit het. Na 48 wentelings om die [[Aarde]], het ''Discovery'' op 27 Januarie 1985 by die Kennedy-ruimtesentrum geland. Hy het altesaam 74 uur in die [[ruimte]] voltooi.<ref name="nasa"/> Onizuka is toegewys aan die missie STS 51-L op die [[Ruimtependeltuig Challenger|Space Shuttle ''Challenger'']] wat op 28 Januarie 1986 om 11:38:00 EST (16:38:00 UTC) vanaf Kennedy Ruimtesentrum opgestyg het. Die ander ''Challenger-'' bemanningslede was bevelvoerder [[Dick Scobee]], vlieënier [[Michael J. Smith]], sendingspesialiste [[Ronald McNair]], [[Judith Resnik]], en loonvragspesialiste [[Gregory Jarvis]] en [[Christa McAuliffe]]. Dit is vernietig toe 'n vlamstraal wat uit 'n soliede vuurpylversterker gelek het, die vloeibare waterstof-brandstoftenk 73 sekondes ná lansering gebars het. Al sewe bemanningslede het gesterf. Ná die ''Challenger-''ramp het ondersoek na die kajuit van die teruggewonde voertuig aan die lig gebring dat drie van die bemanningslede se "Personal Egress Air Packs" geaktiveer is: dié van Onizuka, sendingspesialis Judith Resnik en vlieënier Michael Smith. Die ligging van Smith se aktiveringskakelaar, aan die agterkant van sy sitplek, beteken dat óf Resnik óf Onizuka dit vir hom kon aktiveer. Dit is die enigste bewyse beskikbaar van die ramp wat wys dat Onizuka en Resnik nog gelewe het nadat die kajuit van die voertuig geskei het. As die kajuit egter druk verloor het, sou die pakke alleen nie die bemanning tydens die twee minute daling kon onderhou nie.<ref>{{Cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/kerwin.html|title=Letter from Joseph Kerwin to Richard Truly relating to the deaths of the astronauts in the Challenger accident|last=Joseph P. Kerwin|publisher=National Aeronautics and Space Administration|access-date=2009-10-20|archive-date=2009-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090723220719/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/kerwin.html|url-status=dead}}</ref> Onizuka is by die National Memorial Cemetery of the Pacific in [[Honolulu|Honolulu, Hawaii]] begrawe.<ref name="graves">{{Cite web|url=http://www.ancestry.com/search/db.aspx?dbid=8750&enc=1|title=National Cemetery Administration. U.S. Veterans Gravesites, ca.1775-2006|year=2006|publisher=The Generations Network, Inc.|location=Provo, Utah, United States}}</ref> Ten tye van sy dood het hy die rang van luitenant-kolonel beklee. Hy is postuum bevorder tot die rang van kolonel.<ref> [http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/STATUTE-100/pdf/STATUTE-100-Pg3350.pdf An Act To Authorize the President to Promote Posthumously the Late Lieutenant Colonel Ellison S. Onizuka to the Grade of Colonel.]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Onizuka, Ellison}} [[Kategorie:Amerikaanse ruimtevaarders]] [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Sterftes in 1986]] ochu8hf5vh6k3eltabtzxc1jgc8kl3i 2902622 2902621 2026-05-09T11:43:36Z Aliwal2012 39067 /* NASA-loopbaan */ Ruimtependeltuig Challenger 2902622 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ellison Onizuka | bynaam = | beeld = Ellison Shoji Onizuka (NASA).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Ellison Shoji Onizuka | geboortedatum = {{Geboortedatum|1946|06|24}} | geboorteplek = Kealakekua, [[Hawaii]], V.S.A. | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1986|01|28|1946|06|24}} | sterfteplek = [[Kaap Canaveral]], [[Florida]], V.S.A. | ouers = | titel = Kolonel, USAF | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = [[Ingenieur]], toetsvlieënier en [[ruimtevaarder]] | alma_mater = Universiteit van Colorado by Boulder | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ellison Shoji Onizuka''' (エリソン・ショージ・オニヅカ, 鬼塚 承次, Onizuka Shōji, 24 Junie 1946 – 28 Januarie 1986) was 'n Amerikaanse [[ingenieur]], [[ruimtevaarder]] en USAF toetsvlieënier van Kealakekua, [[Hawaii]] wat suksesvol in die ruimte gevlieg het met die [[Ruimtependeltuig Discovery|pendeltuig ''Discovery'']] op missie STS-51-C. Hy en ses ander bemanningslede sterf terwyl hy in 1986 'n missiespesialis aan boord die [[ruimtependeltuig Challenger]] was, wat 'n katastrofiese stuwerfaling gehad het tydens die lansering van die STS-51-L-missie. Hy was die eerste Asiatiese Amerikaanse ruimtevaarder en die eerste persoon van [[Japannese]] afkoms in die ruimte. == Lugmagloopbaan == Op 15 Januarie 1970 het Onizuka aktiewe diens aanvaar by die [[Amerikaanse Lugmag]] waar hy as 'n vlugtoetsingenieur en toetsvlieënier by die Sacramento Luglogistieke Sentrum by die McClellan-lugmagbasis gedien het. Hy het gewerk in toetsvlugprogramme en stelselsekuriteitsingenieurswese vir die [[Republic F-84 Thunderjet|F-84]], [[North American F-100 Super Sabre|F-100]], [[Republic F-105 Thunderchief|F-105]], [[General Dynamics F-111|F-111]], EC-121 T, T-33, T-39, T-28 en [[Douglas A-1 Skyraider|A-1]]. Van Augustus 1974 tot Julie 1975 het Onizuka die US Air Force Test Pilot School bygewoon . In Julie 1975 is hy aan die vlugtoetssentrum by die Edwards-lugmagbasis in [[Kalifornië]] toegewys. Hy het 'n eskader-vlugtoetsingenieur by die USAF-toetsvlieënierskool geword, en het later as 'n bestuurder vir ingenieursondersteuning in die opleidingshulpbronafdeling gewerk. Sy pligte daar het bestaan uit instruksie en bestuur van die lugskipvloot (A-7, A-37, T-38, [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II|F-4]], T-33 en [[Boeing KC-135 Stratotenker]]) wat gebruik word vir die Toetsvlieënierskool en Vlugtoetssentrum. Terwyl hy by die skool was, het hy meer as 1 700 vliegure geregistreer.<ref name="nasa">{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/onizuka_ellison.pdf|title=ELLISON S. ONIZUKA (COLONEL, USAF), NASA ASTRONAUT (DECEASED)|date=January 2007|access-date=14 Mei 2021}}</ref> == NASA-loopbaan == Onizuka is in Januarie 1978 vir die ruimtevaarderprogram gekies en het in Augustus 1979 een jaar van evaluering en opleiding voltooi. Later het hy in die eksperimenteringspan, wenteltuigtoetsspan en die lanseerondersteuningspan by die [[Kennedy-ruimtesentrum]] vir die STS-1 en STS-2 gewerk. Onizuka se eerste ruimtesending het op 24 Januarie 1985 plaasgevind, met die lansering van sending STS 51-C op [[Ruimtependeltuig Discovery|pendeltuig ''Discovery'']], die eerste Ruimtependeltuigsending vir die Departement van Verdediging.Tydens die sending was hy verantwoordelik vir die aktiwiteite van die primêre loonvragte, wat die ontvouing van die "Inertial Upper Stage" (IUS) oppervlak ingesluit het. Na 48 wentelings om die [[Aarde]], het ''Discovery'' op 27 Januarie 1985 by die Kennedy-ruimtesentrum geland. Hy het altesaam 74 uur in die [[ruimte]] voltooi.<ref name="nasa"/> Onizuka is toegewys aan die missie STS 51-L op die [[Ruimtependeltuig Challenger]] wat op 28 Januarie 1986 om 11:38:00 EST (16:38:00 UTC) vanaf Kennedy Ruimtesentrum opgestyg het. Die ander ''Challenger-'' bemanningslede was bevelvoerder [[Dick Scobee]], vlieënier [[Michael J. Smith]], sendingspesialiste [[Ronald McNair]], [[Judith Resnik]], en loonvragspesialiste [[Gregory Jarvis]] en [[Christa McAuliffe]]. Dit is vernietig toe 'n vlamstraal wat uit 'n soliede vuurpylversterker gelek het, die vloeibare waterstof-brandstoftenk 73 sekondes ná lansering gebars het. Al sewe bemanningslede het gesterf. Ná die ''Challenger-''ramp het ondersoek na die kajuit van die teruggewonde voertuig aan die lig gebring dat drie van die bemanningslede se "Personal Egress Air Packs" geaktiveer is: dié van Onizuka, sendingspesialis Judith Resnik en vlieënier Michael Smith. Die ligging van Smith se aktiveringskakelaar, aan die agterkant van sy sitplek, beteken dat óf Resnik óf Onizuka dit vir hom kon aktiveer. Dit is die enigste bewyse beskikbaar van die ramp wat wys dat Onizuka en Resnik nog gelewe het nadat die kajuit van die voertuig geskei het. As die kajuit egter druk verloor het, sou die pakke alleen nie die bemanning tydens die twee minute daling kon onderhou nie.<ref>{{Cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/kerwin.html|title=Letter from Joseph Kerwin to Richard Truly relating to the deaths of the astronauts in the Challenger accident|last=Joseph P. Kerwin|publisher=National Aeronautics and Space Administration|access-date=2009-10-20|archive-date=2009-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090723220719/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/kerwin.html|url-status=dead}}</ref> Onizuka is by die National Memorial Cemetery of the Pacific in [[Honolulu|Honolulu, Hawaii]] begrawe.<ref name="graves">{{Cite web|url=http://www.ancestry.com/search/db.aspx?dbid=8750&enc=1|title=National Cemetery Administration. U.S. Veterans Gravesites, ca.1775-2006|year=2006|publisher=The Generations Network, Inc.|location=Provo, Utah, United States}}</ref> Ten tye van sy dood het hy die rang van luitenant-kolonel beklee. Hy is postuum bevorder tot die rang van kolonel.<ref> [http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/STATUTE-100/pdf/STATUTE-100-Pg3350.pdf An Act To Authorize the President to Promote Posthumously the Late Lieutenant Colonel Ellison S. Onizuka to the Grade of Colonel.]</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Onizuka, Ellison}} [[Kategorie:Amerikaanse ruimtevaarders]] [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Sterftes in 1986]] tk3vzca8s0e0cq0nob9h60gp685fyxh 0 386659 2902619 2880338 2026-05-09T11:24:54Z Aliwal2012 39067 2902619 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Judy_Resnik_STS-41-D.jpg|alt=Mission Specialist Judith Resnik|duimnael|220px|Resnik op die middedek van ''[[Ruimtependeltuig Discovery|Discovery]]'' tydens STS-41-D, met 'n "I love Tom Selleck"-plakker op haar kas.]] '''Judith Arlene Resnik''' ( {{IPAc-en|ˈ|r|ɛ|z|n|ɪ|k}}, 5 April 1949 - 28 Januarie [[1986]]) was 'n Amerikaanse [[Elektroniese ingenieurswese|elektriese ingenieur]], [[Sagteware-ingenieurswese|sagteware ingenieur]], biomediese ingenieur, [[vlieënier]] en [[Nasa|NASA]] [[ruimtevaarder]] wat gesterf het aan boord van [[Challenger-ramp|Ruimtependeltuig ''Challenger'' toe dit ontplof het]] tydens missie STS-51-L. Resnik was die tweede Amerikaanse vrou in die ruimte en die vierde vrou in die ruimte wêreldwyd, met 145 uur in 'n [[wentelbaan]]. Die IEEE Judith Resnik-toekenning vir ruimte-ingenieurswese word ter ere van haar aangewys. [[Lêer:STS-41-D_Crew_Enjoying_Space_-_GPN-2004-00024.jpg|duimnael|200px|Judith Resnik as sendingspesialis aan boord van Space Shuttle ''Discovery'' in 1984.]] == Vroeë lewe == Judith Resnik is in 1949 gebore aan Sarah en Marvin Resnik, 'n oogkundige, in Akron, [[Ohio]]. Haar pa was agt tale magtig en het tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die Stille Oseaan-teater in die weermag gedien in militêre intelligensie en lugverkenning.<ref>[https://www.clevelandjewishnews.com/archives/marvin-resnik-father-of-challenger-astronaut-judith-resnik-was/article_2765d62d-8e7c-549c-a5f7-e252c7f048bd.html Mar 18, 2010 Marvin Resnik, father of Challenger astronaut Judith Resnik, was 90], Mar 18, 2010</ref> Albei haar ouers was [[Jode|Joodse]] immigrante wat oorspronklik van die [[Oekraïne]] afkomstig was (haar pa het via [[Israel]] geïmmigreer).<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/judith-resnik Judith Resnik (1949 - 1986)] Jewish Virtual Library</ref> Sy het grootgeword in 'n praktiserende Joodse huisgesin van rabbynse afkoms, en het elke naweek by die Hebreeuse skool gestudeer en haar Bat Mitzvah gevier.<ref>''The Epic Flight of Judith Resnik'', by Scott Spencer and Chris Spolar, ''The Age'' - Jan 16, 1987</ref> Haar ouers het geskei terwyl sy 'n tiener was; in reaksie hierop het sy 'n hofsaak voorberei sodat haar toesig oorgeskakel kon word van haar ma na haar pa, aan wie sy besonder na was.<ref>''The Epic Flight of Judith Resnik'', by Scott Spencer and Chris Spolar, ''The Age'' - Jan 16, 1987</ref> [[Lêer:First_Six_Women_Astronauts_with_Rescue_Ball_-_GPN-2002-000207.jpg|regs|duimnael|220px|As een van die eerste ses vroulike NASA-ruimtevaarders, Resnik (derde van links) staan agter 'n prototipe van 'n persoonlike reddingsomhulsel]] == NASA Ruimtevaarderkorps == In Januarie 1978 is Resnik op 28-jarige ouderdom gewerf vir die NASA Astronaut Corps, een van ses vroue uit 8 000 aansoekers.<ref>''Women in Space: 23 Stories of First Flights, Scientific Missions, and Gravity-Breaking Adventures'', Karen Gibson (Chicago Review Press, 2014), page 94</ref> Die program om vroulike ruimtevaarders te keur, is ontwikkel deur die aktrise [[Nichelle Nichols]], wat 'n vrywilliger was.<ref name="Nichols">{{Cite web|url=http://grin.hq.nasa.gov/ABSTRACTS/GPN-2004-00017.html|title=Nichelle Nichols, NASA Recruiter|website=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222042250/http://grin.hq.nasa.gov/ABSTRACTS/GPN-2004-00017.html|archive-date=2009-12-22|access-date=2019-01-09}}</ref><ref name="smithsonian">{{Cite web|url=http://blogs.smithsonianmag.com/aroundthemall/2011/06/q-a-nichelle-nichols-aka-lt-uhura-and-nasa/|title=Q & A: Nichelle Nichols, AKA Lt. Uhura, and NASA|last=Arcynta Ali Childs|date=2011-06-11|publisher=Smithsonian.com|access-date=June 29, 2021|archive-date=2011-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110627163412/http://blogs.smithsonianmag.com/aroundthemall/2011/06/q-a-nichelle-nichols-aka-lt-uhura-and-nasa/|url-status=dead}}</ref> Die IEEE Judith A. Resnik-toekenning is in 1986 deur die [[IEEE|Instituut vir Elektriese en Elektroniese Ingenieurs]] ingestel en word jaarliks aan 'n individu of span oorhandig ter erkenning van uitstaande bydraes tot ruimte-ingenieurswese op gebiede wat vir die IEEE relevant is.<ref name="IEEE">{{Cite web|url=http://www.ieee.org/portal/pages/about/awards/sums/resnik.html|title=IEEE Judith A. Resnik Award|website=[[IEEE]]|access-date=2009-12-27}}</ref> Die Society of Women Engineers (SWE) ken die Resnik Challenger-medalje jaarliks toe aan 'n vrou wat die ruimtebedryf verander het, persoonlik bygedra het tot innoverende [[tegnologie]] wat deur vlugervaring geverifieer is en deur toekomstige dekades erken sal word as mylpale in die ontwikkeling van ruimte as 'n hulpbron vir die hele mensdom.<ref name="SWE">{{Cite web|url=http://societyofwomenengineers.swe.org/awards/individual-awards|title=Resnik Challenger Medal|website=Society of Women Engineers|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215035247/http://societyofwomenengineers.swe.org/awards/individual-awards|url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Resnik, Judith}} [[Kategorie:Amerikaanse ruimtevaarders]] [[Kategorie:Geboortes in 1949]] [[Kategorie:Sterftes in 1986]] t9qnt12iq3ds6dwffvxq0u96edztiwy 0 387673 2902527 2882006 2026-05-08T21:58:17Z Jcb 223 2902527 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | name = Alphonse Pénaud | image = Alphonse Pénaud.jpg | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = 31 Mei 1850 | birth_place = [[Parys]] | death_date = {{Death date and age|1880|10|22|1850|5|31|df=y}} | death_place = | nationality = Frans | other_names = | known_for = | occupation = pionier van lugvaartontwerp en -ingenieurswese }} '''Alphonse Pénaud''' ([[31 Mei]] [[1850]] – [[22 Oktober]] [[1880]]), was 'n 19de-eeuse Franse pionier van lugvaartontwerp en -ingenieurswese. Hy was die skepper van die gebruik van gedraaide [[rubber]]bandjies om modelvliegtuie aan te dryf, en sy 1871-modelvliegtuig, wat hy die ''Planophore'' genoem het, was die eerste [[Aërodinamika|aërodinamies]] stabiele vlieënde model. Hy het voortgegaan om 'n volgrootte [[vliegtuig]] met baie gevorderde kenmerke te ontwerp, maar kon geen ondersteuning vir die projek kry nie, en het uiteindelik [[selfmoord]] gepleeg in 1880, op die ouderdom van 30. == Biografie == Pénaud is in [[Parys]] gebore in 'n vlootgesin, sy vader Charles Pénaud was 'n admiraal in die [[Franse Vloot]]. Weens 'n heupsiekte het hy met behulp van krukke geloop en kon dus nie die Vlootskool bywoon nie. Op 20 het hy [[lugvaart]] begin studeer en by die nuutgestigte ''Société Aéronautique de France'' aangesluit. Hy het in 1876 ondervoorsitter van die Genootskap geword en aan die publikasie van die tydskrif ''L'Aéronaute'' deelgeneem. In 1870 het Pénaud die eerste van 'n reeks suksesvolle model[[helikopter]]s gemaak. Die beginsel hiervan was nie nuut nie, aangesien dit in 1784 aan die [[Franse Akademie]] vir Wetenskappe gedemonstreer is deur M. Launoy, 'n natuurkundige, en M. Bienvenu<ref>{{Cite web|url=http://invention.psychology.msstate.edu/i/Chanute/library/Prog_Screws_Mar1892.html|title = Progress in Flying Machines: Wings, Maart 1892}}</ref> en was bekend deur sir George Cayley gemaak, maar dit was die eerste gebruik van gedraaide rubber om 'n vlieënde model aan te dryf. Gedurende die vroeë jare van die ontwikkeling van swaarder-as-lug-vlug, moes baie eksperimenteerders hierdie metode van aandryf vir eksperimentele modelle gebruik, insluitend Lawrence Hargrave en A.V. Roe. == ''Planophore'' == [[Lêer:Pénaud's flying models.jpg|links|duimnael|Pénaud se modelle, van bo na onder: 1870 helikopter; 1871 ''Planophore''; 1873 [[klapvliegtuig]] ]] Die volgende jaar het hy die ''Planophore'' gebou, wat 'n groot invloed op vroeë vliegtuigontwerp sou wees. Benewens die gebruik van 'n gedraaide rubbermotor wat 'n stootskroef aandryf, het hierdie masjien twee belangrike beginsels aan praktiese [[lugvaartkunde]] bekendgestel: die vlerke was opwaarts gebuig by die punte, in werklikheid tweevlakkig, en die agter-gemonteerde horisontale stabiliseerder was ingestel op 'n kleiner invalshoek as die vlerke. Albei hierdie ontwerpkenmerke het die ''Planophore'' 'n mate van outomatiese stabiliteit gegee.<ref name="gs56">Gibbs-Smith 2003 bl.56</ref> Die beginsel van dihedraal is deur sir George Cayley uitgewerk, hoewel Pénaud destyds nie bewus was van Cayley se werk nie. Die beginsel van 'n verskil in die invalshoek tussen die hoofligoppervlak en die stabiliseerder is vir die eerste keer deur Pénaud uitgewerk. Die ''Planophore'' is op 18 Augustus 1871 suksesvol by die Tuileries-tuine in Parys voor lede van die ''Société Aéronautique'' gevlieg, wat 'n afstand van 40 m gevlieg het en 11 sekondes in die lug gebly het. Die ''Planophore'' was 51 cm lank met 'n vlerkspan van 46 cm en 'n vlerkoppervlakte van 0,05 m² met 'n tweelemskroef van 20 cm in deursnee. Dit het 16 gram geweeg, waarvan die rubber 5 g uitmaak.<ref name="gs56" /> == Later werk == Die volgende jaar het hy 'n rubberaangedrewe [[klapvliegtuig]] vervaardig. Beide die helikopter en die klapvliegtuig het 'n mate van sukses as [[speelgoed]] geniet. In 1873 het hy begin saamwerk met 'n ingenieur genaamd Paul Gauchot, en twee ontwerpe vir volgrootte vliegtuie vervaardig, die eerste in 1874 en die tweede in 1876. Die 1876-vliegtuig is in detail geteken met die doel om die idees wat dit bevat, te patenteer, en het baie merkwaardig gevorderde kenmerke gehad, insluitend elektries aangedrewe hoogteroere, 'n ten volle toegemaakte kajuit vir die vlieënier, 'n intrekbare onderstel en die gebruik van 'n paar skroewe wat in teenoorgestelde rigtings draai om die [[wringkrag]] wat deur 'n enkele skroef veroorsaak word, uit te skakel. Hy het ook aan ligter as lug-eksperimentering deelgeneem, en 'n aantal vernuftige toestelle vervaardig, insluitend 'n differensiële [[barometer]] om die tempo van styging of daling te wys. Alphonse Pénaud kon geen finansiële steun vir sy ambisieuse ontwerp kry nie en het op 22 Oktober 1880 op 30-jarige ouderdom selfmoord gepleeg. == Invloed == Pénaud se eksperimente is omvattend beskryf deur [[Octave Chanute]] in sy boek ''Progress in Flying Machines''. 'n Speelgoed helikopter van die Pénaud-tipe is in 1878 deur hul pa aan die [[Wright-broers]] gegee. Die Wright-broers sou dit later noem as 'n vroeë inspirasie vir hul belangstelling in vlug. Pénaud is een van die onsuksesvolle lugvaartpioniers wat in die Marc Blitzstein-komposisie ''The Airborne Symphony'' genoem word. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pénaud, Alphonse }} [[Kategorie:Franse ingenieurs]] [[Kategorie:Lugvaartpioniers]] [[Kategorie:Geboortes in 1850]] [[Kategorie:Sterftes in 1880]] 9twb5mo52f9ccckkdg2zw9epb7zhr9c 0 389531 2902498 2814532 2026-05-08T20:30:39Z SpesBona 2720 + skakel 2902498 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Rugby Kanada |kleur = |titel = |beeld = Rugby Canada logo.svg |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Kenteken van Rugby Kanada |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = [[Engels]]e naam |1 = ''Rugby Canada'' |opskrif2 = Afkorting |2 = RC |opskrif3 = [[Frans]]e naam |3 = ''Fédération canadienne de rugby à XV'' |opskrif4 = [[Land]] |4 = {{vlagland|Kanada}} |opskrif5 = [[Sport]]soorte |5 = [[Rugby]], [[Sewesrugby]] |opskrif6 = Stigting |6 = 1974 (1929) |opskrif7 = |7 = |opskrif8 = Lid van |8 = [[Wêreldrugby]] |opskrif9 = Aangesluit in |9 = 1987 |opskrif10 = Vastelandse beheerliggaam |10 = [[Rugby Amerikas Noord]] |opskrif11 = Voorsitter |11 = Tim Powers |opskrif12 = Setel |12 = Richmond Hill, [[Ontario]], Kanada |opskrif13 = [[Amptelike taal|Amptelike tale]] |13 = Engels en Frans |opskrif14 = Amptelike webwerf |14 = [https://rugby.ca/ ''rugby.ca''] |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} '''Rugby Kanada''' ([[Engels]]: ''Rugby Canada'', afgekort: “RC”; [[Frans]]: ''Fédération canadienne de rugby à XV'') is die bestuursliggaam wat [[rugby]] en [[sewesrugby]] in [[Kanada]] beheer. Die huidige beheerliggaam is in 1974 gestig en in Richmond Hill, [[Ontario]], gesetel. Sedert 1987 verteenwoordig dit Kanada by [[Wêreldrugby]] en sedert 2001 ook by [[Rugby Amerikas Noord]] (“RAN”). == Geskiedenis == [[Lêer:CanadaRugbyWorldCup1987.jpg|duimnael|links|Die [[Kanadese nasionale rugbyspan]] tydens die [[Rugbywêreldbeker 1987]]]] In 1929 is die eerste nasionale beheerliggaam, die Rugbyunie van Kanada, gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/canada.html |title=Canada |publisher=Rugby Football History |accessdate=12 Junie 2025}}</ref> Die Rugbyunie van Kanada is in 1965 herstig en in 1967 in Kanadese Rugbyunie hernoem; vandag dra dié nasionale beheerliggaam die naam Rugby Kanada.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/rugby |title=Rugby |publisher=The Canadian Encyclopedia |author=Dave Brown |date=4 Maart 2015 |accessdate=12 Junie 2025}}</ref> Die Kanadese beheerliggaam het in 1987, net voor die [[Rugbywêreldbeker 1987|eerste rugbywêreldbekertoernooi]], ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/north-america/canada |title=Canada |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=12 Junie 2025}}</ref> Daarbenewens was Rugby Kanada in 2001 ’n stigtingslid van die Noord-Amerikaanse en Wes-Indiese Rugbyvereniging (''North America and West Indies Rugby Association'', NAWIRA; nou [[Rugby Amerikas Noord]]), nadat Kanada en die Verenigde State by die Wes-Indiese Rugbyvereniging (''West Indies Rugby Association'') aangesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugbyamericasnorth.com/about/about-ran/ |title=About RAN |publisher=[[Rugby Amerikas Noord]] |date=2001 |accessdate=12 Junie 2025}}</ref> == Taak == Rugby Kanada organiseer verskeie nasionale spanne, insluitend [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada se nasionale seniormansrugbyspan]], [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan|vroue]] (albei ''Canucks'' of ''Les Rouges'') en jeug. Rugby Kanada hou ook toesig oor sewesrugby in Kanada en aangesien dit ’n Olimpiese sportsoort is, werk hulle met die Kanadese [[Nasionale Olimpiese Komitee]] saam. Dit beheer ook die Nasionale Juniorkampioenskap, ’n nasionale kompetisie vir o/20-mansspanne. Dit het voorheen die Superliga ondersteun as die hoogste vlak van manskompetisie in die land, maar die liga is gestaak nadat die Amerikas Rugbykampioenskap geskep is in 2009, met slegs Kanadese spanne verteenwoordig in die eerste fase. Naas die amptelike nasionale span roep Rugby Kanada ook ander keurspanne byeen. ''Canada A'' is die tweede nasionale span van Kanada en hulle het tot in 2016 aan die Amerikaanse Rugbykampioenskap deelgeneem, voordat hulle na Wêreldrugby se Stille Oseaan-uitdaagtoernooi oorgeskakel het. Die ''Canada Sevens'' is die Kanadese sewesrugbyspan en hulle neem aan internasionale toernooie soos Wêreldrugby se Sewesreeks, Sewesrugbywêreldbeker, [[Olimpiese Somerspele]] en [[Statebondspele]] deel. Daarbenewens bestuur die beheerliggaam kinder- en jeugrugby in Kanada. Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby.ca/en/hq/player-development |title=Player development |publisher=Rugby Kanada |date=2021 |accessdate=12 Junie 2025}}</ref> Net soos ander rugbylande beskik Kanada oor ’n o/20-nasionale span wat aan die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/championship |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=12 Junie 2025}}</ref> Sedert 2019 neem die Toronto Arrows, ’n Kanadese span deel aan die professionele Major League Rugby, wat oorwegend deur Amerikaanse klubspanne beslis word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.majorleague.rugby/news/mlr-announces-additions-of-toronto-and-washington-d-c/ |title=MLR Announces Additions of Toronto and Washington, D.C. |publisher=Major League Rugby |date=2 November 2018 |accessdate=28 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628025148/https://www.majorleague.rugby/news/mlr-announces-additions-of-toronto-and-washington-d-c/ |archive-date=28 Junie 2022 |url-status=dead}}</ref> Daarbenewens word die amateurtoernooi tussen die tien provinsiale beheerliggame beslis, van wie dié uit [[Brits-Columbië]] as sterkste beskou word. Van 2009 tot 2018 is die Kanadese Rugbykampioenskap tussen vier plaaslike keurspanne beslis. Rugby Kanada organiseer ook gereeld internasionale toernooie. Hulle het al opgetree as gasheer van die [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooi in [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]]. Daarbenewens word die Kanada Sewes jaarliks op die [[BC Place-stadion]] in [[Vancouver]] beslis. == Provinsiale rugbyunies in Kanada == * British Columbia Rugbyunie ** Fraser Valley Rugbyunie ** Vancouver Rugbyunie * New Brunswick Rugbyunie * Newfoundland Rugbyunie * Ontario Rugbyunie * PEI Rugbyunie * Rugby Alberta * Rugby Manitoba * Rugby Nova Scotia * Rugby Quebec * Saskatchewan Rugbyunie == Kenteken == Rugby Kanada se kenteken toon ’n elfpuntige [[Suikeresdoring|esdoringblaar]] (''Acer saccharum'') in die nasionale kleure wit en rooi, ontleen aan die [[vlag van Kanada]], met die belettering ''Rugby'' op. Die nasionale spanne se byname is ''Canucks'', ontleen aan die slangterm vir Kanadese, en ''Les Rouges'' („die rooies“), afgelei van die truikleur. == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Krieket Kanada]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{en}} {{fr}} [https://rugby.ca/ Rugby Kanada se tuisblad] {{Affiliasies van Wêreldrugby}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rugby in Kanada]] [[Kategorie:Rugbybeheerliggaam]] [[Kategorie:Wêreldrugby]] q4yu2r70tubij31skoy2yiqwzzfsj88 0 392820 2902481 2902179 2026-05-08T20:06:56Z Rooiratel 90342 2902481 wikitext text/x-wiki {{Koördinate|33|19|18.8|S|18|22|36.5|O|region:ZA_type:city_source:afwiki|aansig=titel}} [[Lêer:Hildebrand Memorial.jpg|duimnael|regs|350px|Die Hildebrand-monument, naby Darling.<br><small>(Erkenning: Christopher Murphy)</small>]] Die '''Hildebrand-monument''' by [[Darling]] dui die punt aan waar die mees suidelike veldslag tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] plaasgevind het. == Ligging == Die obelisk staan op die plaas Kraalbosdam, 'n 65km van [[Kaapstad]] en 8km van Darling. == Geskiedenis == [[Veldkornet]] C.P. Hildebrand van die Maritz-kommando is opgedra om met 150 man suidwaarts na [[Hopefield]] en Darling op te ruk. Hulle beset Hopefield. In Darling ontset hulle die enigste gevangene in die plaaslike gevangenis en hulle konfiskeer perde en voorrade in die kontrei. Terselfdertyd kom 'n Britse mag van 500 op die stasie van [[Kalbaskraal]] aan. Daardie mag beweeg in die rigting van Darling. In die daaropvolgende skermutseling word Hildebrand noodlottig gewond. Hy is tydelik op die toneel begrawe. 'n Paar maande later is die amptelike begrafnisdiens gehou en nog later is 'n grafsteen van marmer op sy graf opgerig met die bewoording: ''Ter gedachtenis aan C.P. Hildebrand uit Lichtenburg, Transvaal, die als veldcornet in het commando van Maritz, alhier op den 12den November 1901 is gesneuveld, is deze steen opgericht door Afrikaansche vrienden en vriendinnen. 1 Tim. 6 : 12'' == Monument == Op inisiatief van die [[Voortrekker-beweging]] is die oorspronklike grafsteen met 'n obelisk vervang, waarvan die grafsteen 'n deel vorm. Die eerste steen van die gedenknaald is op [[Geloftedag]] 1939 gelê en op Geloftedag 1940 is dit ingewy. In die ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling'' uit die jaar 1953 staan:<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellenbosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86.</ref> {{cquote| [...] Op die heuweltjie waar hy begrawe is, is 'n eenvoudige grafsteen opgerig "door Afrikaansche Vrienden en Vriendinnen," maar later het die gedagte ontstaan om hier 'n waardige gedenkteken op te rig, "ter herinnering aan die Veldslag naaste aan Tafelberg in die Twede Vryheidsoorlog gelewer." Hierdie gedagte het in 1939 vorm gekry toe op 16 Desember die hoeksteen van die monument wat vandag daar staan, deur 'n Voortrekkerdogter en -seun, Anna van Schalkwyk en Cillie Joubert, gelê is. Een van die sprekers by hierdie geleentheid was wyle gen. Wynand Malan. Presies 'n jaar later is die monument in die teenwoordigheid van 'n skare van meer as 12,000 luisterryk onthul deur mev. M.J. Loedolff van Kraalbosdam, mnr. J.A. Smith ('n oud-stryder) en 'n Voortrekkerseun en -dogter, Dirk van der Merwe van Malmesbury en Miemie Bester van Stellenbosch. Die hoofredenaar op dié dag was die huidige Eerste Minister, dr. [[D.F. Malan]]. Die grond waarop die monument staan, is deur mnr. Loedolff geskenk en op die naam van die Kerkraad van Darling getransporteer. }} == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * [https://archive.org/details/standardencyclop0003vari/page/564/mode/2up?q=hildebrand ''Standard Encyclopaedia of Southern Africa'', deel 3. Kaapstad: Nasou, 1971, p. 565] == Eksterne skakels == * https://www.hellodarling.org.za/hildebrand-monument/ * route27sa.com {{Normdata}} [[Kategorie:Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Wes-Kaap]] jmuaxio0v4p5vicpbpundlhttx49q6w 0 405650 2902538 2861919 2026-05-08T22:15:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902538 wikitext text/x-wiki '''Aankope''' is die proses wat 'n besigheid of organisasie (of selfs 'n enkele mens) gebruik om goedere of [[diens]]te te bekom om sy doelwitte te bereik. Alhoewel daar verskeie organisasies is wat poog om standaarde vir die aankoopproses te stel, kan hierdie prosesse baie verskil tussen organisasies. Aankope is deel van die wyer [[Aankoopfunksie|verkrygingsproses]], wat tipies ook bespoediging, verskaffersgehalte, vervoer en logistiek insluit. == Agtergrond == Aankoopbestuurders/direkteure, verkrygingsbestuurders/direkteure, of personeel wat in 'n organisasie se aankopekantoor werk,<ref>Keene State College, [https://www.keene.edu/administration/policy/detail/purchasing-manual/ Purchasing Manual]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: ''1.1 Introductory Letter from the Purchasing Office'', opdateer 30 Oktober 2017, verkry op 24 Mei 2023</ref> lei die organisasie se verkrygingsprosedures en -standaarde en operasionele aankoopaktiwiteite. == Kontrole tydens aankope == Die meeste organisasies gebruik 'n drieledige kontrole as die basis van hul aankoopprogramme. Dit behels dat drie departemente in die organisasie afsonderlike dele van die verkrygingsproses voltooi. Die drie departemente rapporteer nie almal aan dieselfde senior bestuurder nie, om onetiese praktyke te voorkom en geloofwaardigheid aan die proses te verleen. Hierdie departemente kan aankoop, ontvangs en rekeninge- betaalbaar wees; of ingenieurswese, aankope en rekeninge betaalbaar; of 'n fabrieksbestuurder, aankope en rekeninge betaalbaar. Kombinasies kan aansienlik verskil, maar 'n aankoopafdeling en rekeninge- betaalbaar is gewoonlik twee van die drie betrokke departemente. Organisasies het tipies eenvoudiger prosedures in plek vir lae waarde aankope, byvoorbeeld die VK se Ministerie van Verdediging het 'n aparte interne beleid vir lae waarde aankope ter waarde van minder as £10 000.<ref>Ministry of Defence of the United Kingdom, [https://www.gov.uk/guidance/the-ministry-of-defence-procurement-process The U.K. Ministry of Defence Procurement process], opdateer 15 Februarie 2021, verkry 10 Februarie 2023</ref> Wanneer die ontvangende departement nie betrokke is nie, word dit tipies 'n tweerigtingaankooporder genoem. In hierdie situasie reik die aankoopafdeling die aankoopbestelling uit gemerk as "[[Kwitansie|bewys van ontvangs]] nie vereis nie". Wanneer 'n [[faktuur]] later teen die bestelling inkom, sal die rekeninge-betaalbaarafdeling dan direk na die versoeker van die aankoopbestelling gaan om te verifieer dat die goedere of dienste ontvang is. Dit is tipies wat gedoen word vir goedere en dienste wat die ontvangende departement sal omseil. 'n Paar voorbeelde is [[sagteware]] wat elektronies gelewer word, NRE-werk (nie-herhalende ingenieursdienste), konsultasietyd, ens. == Historiese funksies == Histories het die aankoopafdeling aankoopbestellings vir voorrade, dienste, toerusting en grondstowwe uitgereik. Toe, in 'n poging om die administratiewe koste verbonde aan die herhalende bestelling van basiese verbruikbare items te verminder, is "kombers" of "meester"-ooreenkomste in plek gestel. Hierdie tipe ooreenkomste het tipies 'n langer duur en groter omvang om die skaalkonsep te maksimeer. Wanneer bykomende voorrade benodig word, sal 'n eenvoudige versoek aan die verskaffer uitgereik word om verdere goedere of dienste te verskaf. == Moderniseringsrevolusie == Hierdie neiging weg van die daaglikse verkrygingsfunksie (taktiese aankope) het verskeie veranderinge in die bedryf tot gevolg gehad. Die eerste was die vermindering van personeel. Aankoopafdelings was nou kleiner. Daar was geen behoefte aan die leërskare van klerke wat bestellings vir individuele onderdele verwerk het soos in die verlede nie. Nog 'n verandering was die fokus op die onderhandeling van kontrakte en die verkryging van groot kapitaaltoerusting. Beide hierdie funksies het die aankoopafdelings toegelaat om die grootste [[Finansies|finansiële bydrae]] tot die organisasie te maak. 'n Nuwe termyn en postitel het na vore gekom – Strategiese verkryging en verkrygingsbestuurders. Hierdie professionele persone het nie net gefokus op die bodproses en onderhandeling met verskaffers nie, maar die hele verskaffingsfunksie. In hierdie rolle kon hulle waarde toevoeg en besparings vir hul organisasies meebring. Hierdie waarde het gemanifesteer in laer voorraad, minder personeel, en om die eindproduk vinniger by die verbruiker te kry. Aankoopbestuurders se sukses in hierdie rolle het gelei tot nuwe opdragte buite die tradisionele aankoopfunksie – materiaalbestuur, logistiek, verspreiding- en pakhuisbestuur. Al hoe meer aankoopbestuurders het dus voorsieningskettingbestuurders geword, wat bykomende funksies in hul organisasie se bedryf hanteer. Aankoopbestuurders was nie die enigstes wat voorsieningskettingbestuurders geword het nie. Logistieke bestuurders, materiaalbestuurders, verspreidingsbestuurders, ens. het almal na die breër funksie verskuif en sommige het nou ook die verantwoordelikheid vir aankoopfunksies bygekry. == Verrekening van aangekoopte goedere == In [[rekeningkunde]] is aankope die hoeveelheid goedere wat 'n maatskappy gedurende hierdie jaar gekoop het. Dit verwys ook na inligting oor die soort, kwaliteit, hoeveelheid en koste van goedere gekoop wat in stand gehou moet word. Hulle word by die voorraadinventaris gevoeg. Aankope word verreken deur aankoopafslag en aankoopterugsendings en toelaes. Wanneer dit bygevoeg moet word, hang af van die vry aan boord (VAB) -beleid van die handel. Vir die koper word hierdie nuwe voorraad by versending bygevoeg as die beleid VAB-verskepingspunt was, en die verkoper verwyder hierdie item uit sy voorraad. Aan die ander kant het die koper hierdie voorraad by ontvangs bygevoeg as die beleid VAB-bestemming was, en die verkoper verwyder hierdie item uit sy voorraad wanneer dit afgelewer word. == Goedere gebruik vir navorsing en ontwikkeling == Goedere wat vir die doel anders as direkte verkope gekoop word, soos vir [[Navorsing en ontwikkeling]], word by voorraad gevoeg en toegedeel aan Navorsings- en Ontwikkelingsuitgawe soos dit gebruik word. Toerusting wat vir navorsing, ontwikkeling of produksie aangekoop word, word nie by voorraad gevoeg nie, maar word as 'n [[Bate|kapitaalbate]] (meestal in 'n batereister) gedokumenteer. Dink aan die voorbeeld van 'n naaimasjien wat rokke in 'n klerefabriek moet maak wat nog verkoop gaan word. Die naaldwerkmasjien word nie "opgebruik" in die fabriek nie, maar hou aan met werk totdat dit uit die kapitaalbateregister verwyder (geskrap) word weens slytasie of onbruikbaarheid. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Purchasing}} [[Kategorie:Besigheid]] 9jnc69m10pnfeylaw138r3ae3on85va 0 405735 2902479 2902304 2026-05-08T20:02:05Z Rooiratel 90342 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-27850-41|~2026-27850-41]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Aliwal2012|Aliwal2012]] 2610165 wikitext text/x-wiki : ''"Private inligting" herlei hier. Vir persoonlike identifiseerbare inligting, sien [[Persoonlike inligting]]. Vir inligting wat privaat oorgedra word, sien [[Geheimhouding]].'' [[Lêer:Bansky one nation under cctv.jpg|duimnael|upright=1.5|[[Banksy]] se ''One Nation Under CCTV'' graffiti, langs 'n werklike geslotekringtelevisiekamera.]] '''Privaatheid''' is die vermoë van 'n individu of groep om hulself of [[inligting]] oor hulself af te sonder of te weerhou, en sodoende hulself selektief uit te druk. Die domein van privaatheid oorvleuel gedeeltelik met sekuriteit, wat die konsepte van toepaslike gebruik en beskerming van inligting kan insluit. Privaatheid kan ook die vorm van liggaamlike integriteit aanneem. Histories was daar baie verskillende opvattings oor privaatheid. Meeste [[Kultuur|kulture]] erken die reg van 'n individu om aspekte van hul persoonlike lewens uit openbare rekords te weerhou. Die reg om nie deur die [[regering]], korporasies of 'n individu onderwerp te word aan ongesanksioneerde privaatheidskendings nie, is deel van baie lande se privaatheidswetgewing, en in sommige gevalle, die land se [[grondwet]]. Met die opkoms van [[tegnologie]] het die debat oor privaatheid uitgebrei van 'n liggaamlike sin om 'n digitale sin in te sluit. In meeste lande word die reg op digitale privaatheid as 'n uitbreiding van die oorspronklike reg op privaatheid beskou, en baie lande het wette aangeneem wat digitale privaatheid verder beskerm teen openbare en private entiteite. Daar is verskeie tegnieke om privaatheid in te dring, wat deur korporasies of regerings gebruik kan word vir wins- of politieke redes. Omgekeerd, om privaatheid te beskerm, kan mense [[versleuteling]] of maatreëls van anonimiteit gebruik. == Etimologie == Die woord privaatheid is afgelei van die [[Latyn]]se woord "privatus", wat beteken afgesonder van wat publiek is. D.w.s dit wat persoonlik is, of aan jouself behoort en nie aan die staat nie.<ref name=privatus>{{citation|url=https://www.etymonline.com/word/privacy |access-date= November 18, 2020|date= November 17, 2020|work= Online Etymology Dictionary|title= privacy (n.) }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{cite book |last1=Lessig |first1=Lawrence |title=Code 2.0 |date=2006 |isbn=978-0-465-03914-2 |url=https://archive.org/details/Code2.0/mode/2up |access-date=30 June 2022 |language=en-US |chapter=Eleven: Privacy|publisher=Lawrence Lessig }} * {{cite book| last=Solove| first=Daniel J.| title=Understanding Privacy| publisher=Harvard University Press| year=2010 | isbn=978-0674035072}} * {{cite encyclopedia |last= Singleton|first= Solveig |title=Political Science |editor-first=Ronald |editor-last=Hamowy |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |chapter= Privacy |chapter-url=https://sk.sagepub.com/reference/libertarianism/n242.xml|url= https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC |year=2008 |publisher= Sage; Cato Institute |location= Thousand Oaks, Kalifornië |doi= 10.4135/9781412965811.n242|isbn= 978-1412965804 |oclc=750831024| lccn = 2008009151 |pages=390–392 }} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Privacy}} * [https://www.youtube.com/watch?v=pcSlowAhvUk Glenn Greenwald: Why privacy matters]. Video op [[YouTube]], verskaf deur [[TED]]. Gepubliseer op 10 Oktober 2014. * [https://chartsbin.com/view/by8 International Privacy Index world map], ''The 2007 International Privacy Ranking'', Privacy International (London). * [http://plato.stanford.edu/entries/privacy/ "Privaatheid"] in die ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'' {{Normdata}} [[Kategorie:Privaatheid]] ltkvpmkgymfww5cw3oewhflsivdebyy 0 406010 2902398 2730906 2026-05-08T15:16:10Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902398 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Plaasmoorde.jpg|duimnael|280px|Naasbestaandes plant kruise vir slagoffers van plaasaanvalle. Bill Gobey is in 1987 in die gesig geskiet en sy gade te [[Hekpoort]] doodgeskiet toe rowers 'n kluis uit hul rondawel wou steel.<ref name=gob1>[http://www.saflii.org/za/cases/ZASCA/1989/88.html S v Tseleng (578/88) 1989 ZASCA 88 (17 August 1989)], South Africa: Supreme Court of Appeal</ref>]] Die '''Witkruismonument''' of '''Plaasmoordemonument''' is 'n monumentkompleks langs die [[N1 (Suid-Afrika)|N1-roete]] tussen [[Potgietersrus]] en [[Pietersburg]], wat opsigtelik teen die helling van [[Ysterberg]] geleë is, op privaat eiendom van die Harmse-familie.<ref name=wit1>Danie van der Westhuizen, [https://www.youtube.com/watch?v=RBjLoAWgwH0 Witkruis Monument Opgradering 2021], YouTube, 9 September 2021, kyk 22:30</ref> Op die area van sowat 5 [[hektaar]] word sedert 16 Junie 2004 simboliese witgeverfde metaalkruise geplant vir elke sterfte tydens 'n Suid-Afrikaanse plaasaanval. 925 van die sowat 3&nbsp;000 wit metaalkruise teen die randjie is in 'n opvallende sentrale kruisvorm gerangskik om die Christelike aard van die monument te beklemtoon. Sowat 20 rooi kruise aan die bokant van die monument verteenwoordig plaaslike ongevalle.<ref name="ver1">{{cite web |last1=Verreycken |first1=Rob |last2=Willemse |first2=Jan |title=Het Witkruismonument in Zuid-Afrika tegen de plaasmoorde |url=https://reactnieuws.net/2012/08/29/het-witkruismonument-in-zuid-afrika-tegen-de-plaasmoorde/ |website=reactnieuws.net |access-date=15 September 2023 |date=29 Augustus 2012}}</ref> In 2020 en 2022 is verdere monumente aan die voet van die kruisveld aangebring. ==Bewusmaking== Boere het in 2004 wit kruise vir bewusmaking van [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasmoorde]] langs die N1 opgerig. [[Sanral]] en die padowerheid het egter daarteen beswaar gemaak sodat die kruise verder teen die rant op verskuif moes word.<ref name=koo1/> 300 lede van die gemeenskap het op 16 Junie 2004 vergader en die eerste kruise op die plaas van die destydse eienaar, mnr. Stephan van der Walt, geplant. Dr. Neels Roelofse, kriminoloog aan die [[Universiteit van Limpopo]], en sy eggenote Rina, het aanvanklik die leiding geneem.<ref name="ver1"/> Daar was aanvanklik 1&nbsp;200 identiese kruise wat elkeen 7 kg weeg. In 2010 was daar 'n oplewing in belangstelling in die monument, waarop die plaaslike geloftefeesmaatskappy reëlings met die nuwe grondeienaar aangegaan het rakende besoeke, restourasies, aanvullings en 'n eerbetoondag.<ref name="ver1"/> Die getal kruise het aangegroei tot 2&nbsp;506 teen 2020,<ref name=lit1>Thia Botha, [https://ridgetimes.co.za/286455/eloff-se-lita-knap-witkruismonument-op/ Eloff se Lita knap Witkruismonument op], Ridge Times, 1 Mei 2022</ref> 2&nbsp;575 in 2022,<ref name = mon1>Kobie Ströh, [http://monument-sa.co.za/witkruismonument-plaasmoorde-ysterberg-pietersburg-limpopo/ Witkruismonument – Plaasmoorde – Ysterberg – Pietersburg – Limpopo], Monumente, Gedenktekens en Interessanthede in Suid Afrika, 13 Januarie 2023</ref> en tot net minder as 3&nbsp;000 in 2023. Een daarvan gedenk die alombekende [[Eugène Terre’Blanche]], en twee kruisplanters het sedertdien ook in plaasaanvalle gesterf, naamlik Josef Payne (71) van [[Standerton]] en Nicky Janse van Rensburg (35) van [[Roedtan]].<ref name=koo1>Koot van der Ryst, [https://www.facebook.com/groups/tabita.fourie7/posts/10161866437348475/ Witkruis Monument Kruisplanting 2023], YouTube, 31 Augustus 2023</ref> Die jongste slagoffer wat hier gedenk word is Wilmien Potgieter (2) van [[Lindley]]. In 2020 is 'n granietkruis met graniettablet aan die voet van die kruisveld opgerig. In 2022 is ook 'n bronsstandbeeld van die beeldhouer Jaco van Niekerk bygevoeg. Dit beeld 'n parate boer ("Gert" gedoop) en sy swanger vrou uit – 'n [[allegorie]] van die bestaanstryd aan die suidpunt van Afrika.<ref name = mon1/> ==Bestuur en verrigtinge== [[Lêer:Suid-Afrikaanse plaasaanval en -moordegrafiek (2010-2023).png|duimnael|regs|350px|Voorvalle van plaasaanvalle en -moorde van 2010 tot 2023]] Die jaarliks groeiende monument is 'n gemeenskapsprojek en word met privaat skenkings jaarliks op datum en in stand gehou.<ref name="ver1"/><ref name=har1>Christiaan Harmse, [https://www.backabuddy.co.za/charity/profile/christiaan-harmse-in-5689353245832757595 Witkruis Monument Campaign]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2023</ref> Lita Cross Fourie, wat haar ouers en kennisse aan plaasmoorde afgestaan het, was van 2009 tot haar oorlye in 2023 aan die hoof van verrigtinge, en het die nodige statistiek bygehou.<ref name=lit1/> Aangesien die [[SAPD]] nie doelgerig statistiek omtrent plaasaanvalle en -moorde byhou nie,<ref name="new1">{{cite news |title=Farm murders on the rise - AfriForum |url=https://www.news24.com/news24/farm-murders-of-the-rise-afriforum-20150115 |access-date=19 September 2023 |work=News |agency=News24 |publisher=news24.com |date=15 Januarie 2015}}</ref><ref name="fei1">{{cite news |title=Feitelik verkeerde polisiestatistieke oor plaasmoorde laat ernstige vrae ontstaan |url=https://afriforum.co.za/feitelik-verkeerde-polisiestatistieke-oor-plaasmoorde-laat-ernstige-vrae-ontstaan/ |access-date=18 September 2023 |work=Mediaverklarings |agency=Afriforum |publisher=afriforum.co.za |date=18 Augustus 2023 |archive-date=28 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928085634/https://afriforum.co.za/feitelik-verkeerde-polisiestatistieke-oor-plaasmoorde-laat-ernstige-vrae-ontstaan/ |url-status=dead }}</ref> is die nodige statistiek aangevul uit verskillende webwerwe, benewens omvattende statistiek wat deur die Tabita-organisasie opgestel is, en inligting uit die boek “Treurgrond” deur [[Dirk Hermann]], Chris van Zyl en Ilze Nieuwoudt<ref name="ver1"/> wat 'n oorsig bied oor die jare 1990 tot 2012. Sedert 2020 se saamtrek is reëlings getref om die terrein van die N1 af te bereik, wat die voormalige ompad systap.<ref name=koo1/> Die 2020-saamtrek is deur meer as 'n duisend mense bygewoon, en 64 nuwe kruise is geplant.<ref name="sho1">{{cite news |title=Witkruis Monument Opgradering |url=https://showme.co.za/vaal/lifestyle/witkruis-monument-opgradering/ |access-date=18 September 2023 |agency=ShowMe Vaal |publisher=showme.co.za |date=September 2020}}</ref> Tydens 2023 se aandprogram op die 15de September is die kruise verlig, gevolg deur 'n konvooi-optog met die N1 langs op die oggend van die 16de. Dit is gevolg deur die kruisoorhandigings (47 nuwe kruise) en die afvuur van 'n replika van die Grietjie-kanon.<ref name="swa1">{{cite news |last1=Swanepoel |first1=Maretha |title=Wit kruise volgende week geplant by monument: Honderde wit kruise wat vermoorde boere verteenwoordig is op dié gedenkterrein geplant en elke jaar groei dié getal. |url=https://reviewonline.co.za/581688/wit-kruise-volgende-week-geplant-by-momument/ |access-date=18 September 2023 |work=Local News |agency=Polokwane Review Observer |publisher=reviewonline.co.za |date=10 September 2023}}</ref> ==Kyk ook== * [[Wynand Breedt]] * [[Petrus Hennenman]] * [[Jan Hettema]] * [[Annette Kennealy]] ==Verwysings== {{verwysings}} {{coord|24|04|50|S|29|12|14|O|region:ZA_type:landscape|display=title}} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] 280njyd7fodkc3vxqk35rjzt1sf1suj 0 409863 2902497 2665568 2026-05-08T20:30:36Z SpesBona 2720 + skakel 2902497 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Krieket Kanada |kleur = |titel = |beeld = Kenteken van die Kanadese nasionale krieketspan.png |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Kenteken van Krieket Kanada |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = [[Engels]]e en [[Frans]]e naam |1 = ''Cricket Canada'' |opskrif2 = Afkorting |2 = CC |opskrif3 = [[Land]] |3 = {{vlagland|Kanada}} |opskrif4 = [[Sport]]soort |4 = [[Krieket]] |opskrif5 = Stigting |5 = 1892 |opskrif6 = Lid van |6 = [[Internasionale Krieketraad]] |opskrif7 = Aangesluit in |7 = 1968 |opskrif8 = Vastelandse beheerliggaam |8 = [[IKR Amerikas]] |opskrif9 = President |9 = Rashpal Bajwa |opskrif10 = [[Hoof- uitvoerende beampte]] |10 = Ingleton Liburd |opskrif11 = Setel |11 = [[Toronto]], Kanada |opskrif12 = [[Amptelike taal|Amptelike tale]] |12 = Engels en Frans |opskrif13 = Amptelike webwerf |13 = [https://www.cricketcanada.org/ ''cricketcanada.org''] |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} '''Krieket Kanada''' ([[Engels]] en [[Frans]]: ''Cricket Canada'', afgekort “CC”), tot in 2007 bekend as die '''Kanadese Krieketvereniging''' (''Canadian Cricket Association'', “CCA”; Frans: ''Association canadienne de cricket'', “ACC”), is die bestuursliggaam wat [[krieket]] in [[Kanada]] beheer. Die beheerliggaam is in 1892 gestig en in [[Toronto]] gesetel. Sedert 1968 verteenwoordig dit Kanada by die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) as ’n assosiaatlid en ook by die [[IKR Amerikas]] (''ICC Americas''). == Geskiedenis == Krieket Kanada is in 1892 as die Kanadese Krieketvereniging gestig. In 1968 het dit ’n assosiaatlid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword en in 2007 sy huidige naam aangeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/canada |title=Cricket Canada |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=12 Februarie 2024}}</ref> == Taak == Krieket Kanada organiseer verskeie nasionale spanne, insluitend [[Kanadese nasionale krieketspan|Kanada se nasionale seniorkrieketspan vir mans]] (die ''Maple leafers''), vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en [[Twintig20|T20I]]-reekse teen ander spanne, en vir die reëling van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is Krieket Kanada verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Kanadese span. Daarbenewens bestuur die beheerliggaam kinder- en jeugkrieket in Kanada. Net soos ander krieketlande beskik Kanada oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=12 Februarie 2024}}</ref> Die beheerliggaam reël ook die plaaslike kompetisies. Die belangrikste krieketliga in Kanada is die Global T20 Canada, waaraan ses spanne deelneem. == Kenteken == Krieket Kanada se kenteken toon ’n elfpuntige [[Suikeresdoring|esdoringblaar]] (''Acer saccharum'') in die nasionale kleure wit en rooi, ontleen aan die [[vlag van Kanada]], met die belettering ''Cricket Canada'' daaronder. == Sien ook == * [[Rugby Kanada]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} {{fr}} [https://cricketcanada.org/ Amptelike webwerf van Krieket Kanada] {{Affiliasies van die Internasionale Krieketraad}} {{Normdata}} [[Kategorie:Krieket in Kanada]] [[Kategorie:Krieketbeheerliggaam]] [[Kategorie:Internasionale Krieketraad]] 4h9ejal0vytch4p7d30390prtywd2uv 0 418331 2902394 2730896 2026-05-08T14:36:25Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902394 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = William Smith | beeld = <!-- slegs lêernaam, geen "Lêer:" of "Beeld:" voorvoegsel nie, en geen omsluitende [[hakkies]] nie--> | beeldonderskrif = | geboortenaam = <!-- gebruik slegs indien dit verskil van naam --> | geboortedatum = {{Geboortedatum|1939|06|25}} | geboorteplek = [[Grahamstad]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2024|08|21|1939|06|25}} | sterfplek = [[Perth]], [[Australië]] | nasionaliteit = | ander_name = | beroep = Wetenskap- en wiskunde-onderwyser op [[TV]] | opvoeding = Sint Andreas se Voorbereidende Skool<br/>Hoërskool Union, [[Graaff-Reinet]] | alma_mater = [[Rhodes-universiteit]]<br/>[[Universiteit van Natal]] | jare_aktief = | bekend_vir = | pryse = Orde van die Kremetart (silwer)<ref name="News242019" /> | vader = [[J.L.B. Smith]] | moeder = Margaret Mary Smith }} '''William Macdonald Smith''' ([[25 Junie]] [[1939]]<ref name="Fishy"/> – [[21 Augustus]] [[2024]]<ref>{{Maroela Media |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/bekende-wiskunde-onnie-oorlede/ |datum=21 Augustus 2024 |titel=Bekende wiskunde-onnie oorlede}}</ref>) was 'n [[Suid-Afrika]]anse [[wetenskap]]- en [[wiskunde]]-onderwyser wat veral bekend was vir sy wiskunde- en wetenskaplesse op [[televisie]].<ref name="News242019">{{cite web | url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/sa-hails-nations-maths-teacher-william-smith-after-national-order-honour-20190425 | title=Wiskunde-uitblinker en 'Learning Channel'-beroemdheid, William Smith, ontvang nasionale orde-eer | publisher=[[News24]]0 | date=26 April 2019 | accessdate=26 April 2019 | author=Maphanga, Canny}}</ref> Hy is in [[Grahamstad]] gebore as die seun van die [[Igtiologie|igtioloog]] Margaret Mary Smith en professor [[J.L.B. Smith]], die bekende [[chemikus]] en igtioloog wat die [[Coelacanthiformes|selakant]] geïdentifiseer het. ==Vroeë lewe en opvoeding== Hy was op skool by Sint Andreas se Voorbereidende Skool, voordat hy by Hoërskool Union in [[Graaff-Reinet]] [[Matriek in Suid-Afrika|gematrikuleer]] het. Daarna het hy aan [[Rhodes-universiteit]] gaan studeer, waar hy 'n [[Baccalaureus scientiae|baccalaureusgraad]] in die wetenskappe in [[fisika]] en [[chemie]] behaal het, gevolg deur 'n honneursgraad (''cum laude'') in chemie aan dieselfde instelling. Daarna het hy 'n [[meestersgraad]] aan die [[Universiteit van Natal]] ([[Pietermaritzburg]]-kampus) in slegs sewe maande verwerf.<ref name="Fishy">{{cite book | title=The Fishy Smiths: A Biography of JLB and Margaret Smith | publisher=Penguin Random House | author=Bruton, Mike | year=2018 | isbn=9781775846468}}</ref> Tydens sy skool- en universiteitsjare het Smith 'n belangstelling in [[film]]- en kamerawerk getoon. In 1960 het hy die 50-minute dokumentêre rolprent, ''The Garden Route'' ("Die Tuinroete"), geskryf, verfilm en vervaardig. Die film is in 2010 gedigitaliseer en weer bekendgestel.<ref>{{Cite web |date=2016-02-23 |title=William Smith se promosierolprent oor die Tuinroete omstreeks 1960 |url=https://www.plett-tourism.co.za/video-garden-route-1960-william-smith/ |access-date=2022-06-06 |website=Plett Tourism - Akkommodasie, geleenthede, feeste, restaurante en aktiwiteite in Plettenbergbaai |language=en}}</ref> Hy het by African Explosives and Chemical Industries (AECI) begin werk.<ref name="Fishy" /> Nadat hy besluit het om eerder 'n loopbaan in [[onderwys]] te volg, het Smith die industrie verlaat en na die onderwyssektor oorgeskakel. Daar het hy Star Schools begin, wat vernoem is na die massasirkulasie-Johannesburgse koerant, ''[[The Star]]'', wat materiaal gepubliseer het wat Smith voorberei het om sy lesse te ondersteun.<ref name=":0">{{Cite web |title=William Smith: Educator {{!}} The Heritage Portal |url=https://www.theheritageportal.co.za/article/william-smith-educator |access-date=2022-06-06 |website=www.theheritageportal.co.za}}</ref> Die doel van hierdie skole is om bekostigbare aanvullende onderwys met topklasonderwysers te verskaf om leerders vir hul [[Matriek in Suid-Afrika|matriekeksamens]] voor te berei. Oor die volgende 25 jaar het Smith regoor Suid-Afrika beroemd geword en in 1991 'n Onderwyser van die Jaar-toekenning gewen.<ref name="Fishy" /> Smith het sy eerste veelrassige skool in die 1970's bedryf, ten spyte van probleme met die [[Apartheid]]-owerhede.<ref name=":0" /> Destyds was onderwysfasiliteite onder wetgewing soos die [[Wet op Bantoe-onderwys]] (1953) geskei, en [[Swart mense|swart kinders]] was verbied om klasse op kampusse wat vir [[Wit Suid-Afrikaners|blankes]] gereserveer is, by te woon. Smith het egter nooit enige swart student van enige klas weggekeer nie en het Star Schools meer toeganklik gemaak deur onderrig in vakke aan te bied wat nie voldoende deur die Bantoe-onderwysstelsel gedek is nie, soos wiskunde en natuurkunde. (Bantoe-onderwys was vir swart leerders gereserveer, terwyl [https://disa.ukzn.ac.za/sites/default/files/pdf_files/asapr60.9.pdf Christelike Nasionale Onderwys] vir blankes gereserveer was. Onder Apartheidswetgewing het Suid-Afrika soveel as [https://newlearningonline.com/new-learning/chapter-5/supproting-materials/apartheid-education negentien verskillende onderwysdepartemente] gehad). In 1990 het Smith begin om opvoedkundige televisieprogramme vir ''The Learning Channel'' ("Die Leerkanaal") te vervaardig<ref>{{Cite journal |last=Ivala |first=Eunice |date=2004-01-01 |title=The uses of television broadcast-based distance education : a case study of Liberty Learning Channel programme |url=https://www.academia.edu/25547194 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> met die finansiële steun van Hylton Appelbaum, destydse uitvoerende direkteur van die Liberty Life Foundation. As gevolg van sy werk aan hierdie program is Smith in 1998 as een van die top drie aanbieders op Suid-Afrikaanse televisie aangewys. ==Ander prestasies== Smith was ook 'n bekende [[Natuurbewaring|natuurbewaarder]] en het die Featherbed-[[natuurreservaat]] in [[Knysna]] besit, waar hy gewoon het tot die verkoop van die grond en maatskappy in 2008.<ref>{{Cite web |date=2022-04-16 |title=Featherbed Nature Reserve, Knysna: the origins story |author=Hatchuel, Martin |url=https://www.tourismcontent.co.za/blog/post/featherbed-nature-reserve-knysna-history-to-2008/ |access-date=2022-07-04 |website=www.tourismcontent.co.za |language=en}}</ref> Hy was ook die eienaar van Rivercat Ferries, wat verskeie vaartuie het wat in die Knysna-[[strandmeer]] en uit na see vaar. Hy het saam met [[Jeremy Mansfield]] in die gewilde Suid-Afrikaanse televisievasvraeprogram, ''A Word or 2'', verskyn.<ref>{{Cite web |title=A Word or 2 {{!}} Season 1 {{!}} TVSA |url=https://www.tvsa.co.za/shows/viewshowseasons.aspx?showId=2711&season=1 |access-date=2022-06-06 |website=www.tvsa.co.za}}</ref> Smith was ook 'n beoordelaar vir die ''[[Mejuffrou Suid-Afrika|Mej. Suid-Afrika]]-kompetisie''<ref>{{Cite web |title=Miss South Africa {{!}} About the Show {{!}} TVSA |url=https://www.tvsa.co.za/shows/viewshowabout.aspx?showid=988 |access-date=2022-06-06 |website=www.tvsa.co.za}}</ref> in 1998 en 1999. == Toekennings en erkenning == {{timeline-start}} {{timeline-item|{{Start date|1991}}|Smith het die Technotron/Barlow Rand/Universiteit van Pretoria -''Onderwyser van die Jaar''-toekenning verower.<ref name="Fishy" />}} {{timeline-item|{{Start date|1992}}|Hy het die Suid-Afrikaanse Vereniging vir die Bevordering van Wetenskap (S2A3) se Sertifikaat van Verdienste ontvang vir die grootste bydrae tot die bevordering van wetenskap in Suid-Afrika. (Smith se ma, Margaret Mary Smith, het dieselfde toekenning in 1983 ontvang.)<ref>{{Cite web |title=Certificate of Merit |url=http://s2a3.org.za/joomla/index.php/awards/merit-certificate-winners |access-date=2022-06-06 |website=s2a3.org.za}}</ref>}} {{timeline-item|{{Start date|2004}}|Smith is aangewys as 86ste in die "Top 100 Groot Suid-Afrikaners".}} {{timeline-item|{{Start date|2004}}|Hy is vereer met erelidmaatskap van die Golden Key International-organisasie ter erkenning van sy bydraes.<ref>{{Cite web |title=Honorary Life Membership Golden Key International Organisation |url=https://goldenkey.org/search/Honorary/ |access-date=2022-06-06 |website=GoldenKey |language=en}}</ref>}} {{timeline-item|{{Start date|2006}}|Hy het die Departement van Kommunikasie se Golden Plumes-toekenning ontvang in erkenning van sy bydrae tot die Suid-Afrikaanse televisie-uitsaaibedryf van 1976 tot 2006.<ref>{{Cite web |title=Golden Plumes: Best Awards Show of 2006 {{!}} SHUGAS BLOGIWOOD {{!}} TVSA |url=https://www.tvsa.co.za/user/blogs/viewblogpost.aspx?blogpostid=10886 |access-date=2022-06-06 |website=www.tvsa.co.za}}</ref>}} {{timeline-item|{{Start date|2019|04|25}}|Smith is op 25 April 2019 deur die Suid-Afrikaanse President [[Cyril Ramaphosa]] bekroon met die Orde van die Kremetart in Silwer ter erkenning van sy dienste aan onderwys en die "ontsluiering van wiskunde en wetenskap".<ref>{{Cite web |title=Mr William Smith {{!}} The Presidency |url=https://presidency.gov.za/national-orders/recipient/mr-william-smith |access-date=2022-06-06 |website=presidency.gov.za |archive-date=2022-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720180158/https://www.presidency.gov.za/national-orders/recipient/mr-william-smith |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://presidency.gov.za/file/1565/download?token=LJRdD4CA|title=National Orders Booklet 2019|date=2019|website=presidency.gov.za|access-date=21 Augustus 2024|archive-date= 4 Mei 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504160833/https://presidency.gov.za/file/1565/download?token=LJRdD4CA|url-status=dead}}</ref> * {{MilAward Desc|GCOB}}}} {{timeline-item|{{Start date|2021|04|28}}|Smith het op 28 April 2021 'n Doktorsgraad in die Regte (LLD) (honoris causa) van sy alma mater, [[Rhodes Universiteit]], ontvang.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=I. O. L. |title=TV educator William Smith to receive an honorary doctorate from Rhodes University |url=https://www.iol.co.za/education/tv-educator-william-smith-to-receive-an-honorary-doctorate-from-rhodes-university-dac963b9-05eb-4b66-8d1e-d456de5bfaa2 |access-date=2022-06-06 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> “Gedurende 20 jaar met mnr. Smith aan die stuur, was Star Schools verantwoordelik vir van die mees innoverende vooruitgang in onderwys wat ooit in Suid-Afrika gesien is, insluitend die Pre-Universiteit Skool, wat eerstejaarstudente voorberei het en deur universiteite regoor die land aangeneem is.”<ref>{{Cite web|url=https://www.ru.ac.za/communicationsandadvancement/alumnirelations/theorunion/distinguishedalumniawards/2019recipients/williamsmith.html |title=William Smith |date=2019-07-22 |access-date=2022-06-06 |website=www.ru.ac.za |language=en-US}}</ref>}} {{timeline-end}} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Smith, William}} [[Kategorie:Geboortes in 1939]] [[Kategorie:Sterftes in 2024]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse opvoedkundiges]] 427usg39np895hgdb1rx9aaxtj8pey2 0 424455 2902569 2900674 2026-05-09T05:27:45Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902569 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Musikale kunstenaar |Naam=André die skreeusnaakse hipnotiseur |beeld= |geboortedatum={{geboortedatum en ouderdom|1969|12|12|df=yes}} |geboorteplek=[[Durban]], [[Suid-Afrika]] |Genre=Komedie, teater, verhooghipnose |beroep= Verhooghipnotiseur, komediant, televisieaanbieder. |website={{URL|www.skaterlag.com/}} |image=File:Andre The Hilarious Hypnotist.jpg}} '''André die skreeusnaakse hipnotiseur''' (gebore 12 Desember 1969) is 'n Suid-Afrikaanse verhooghipnotiseur, komediant en televisieaanbieder.<ref>{{Cite web|url=https://thecaperobyn.co.za/insight-andre-the-hilarious-hypnotist-back-on-on-stage-in-south-africa-2023/|title=Insight: Andre the Hilarious Hypnotist, back on on stage in South Africa 2023|first=Robyn|last=Cohen|date=2023-09-21|website=The Cape Robyn|accessdate=2025-03-05|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222130817/https://thecaperobyn.co.za/insight-andre-the-hilarious-hypnotist-back-on-on-stage-in-south-africa-2023/|url-status=live}}</ref> André het al verskeie toekennings ontvang vir die komiese aard van sy vertonings, en sy televisieprogram ("Skaterlag met André"). Hy het 'n erkenning ontvang as die mees kreatiewe program op TV daardie jaar.<ref>{{Cite web|url=https://smilefm.co.za/success-becomes-whitney-houston-and-speaks-moon-language-under-hypnosis/|title=Success becomes Whitney Houston and speaks moon language under hypnosis|first=Phil de|last=Lange|date=2023-10-27|accessdate=2025-03-05|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222130542/https://smilefm.co.za/success-becomes-whitney-houston-and-speaks-moon-language-under-hypnosis/|url-status=live}}</ref> André die skreeusnaakse hipnotiseur het 'n maatskappy genaamd "Standing Room Only" gestig.<ref>{{Cite web|url=https://emperorspalace.com/release-andre-hilarious-hypnotist/|title=André The Hilarious Hypnotist celebrates 21 years - Emperors Palace|first=Kim|last=Coetzee|date=2015-06-03|website=Emperors Palace Hotel Casino Convention Resort|accessdate=2025-03-05}}</ref> Hierdie agentskap was nie net verantwoordelik vir André se toer nie, maar het ook verskeie ander kunstenaars bestuur.<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/news24/community-newspaper/pe-express/comedy-hypnosis-show-coming-to-bay-20240422|title=Comedy-hypnosis show coming to Bay|website=News24|accessdate=2025-03-05|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222130514/https://www.news24.com/news24/community-newspaper/pe-express/comedy-hypnosis-show-coming-to-bay-20240422|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hellolifestyle.co.za/mystery-and-comedy-andre-the-hilarious-hypnotist/|title=Mystery and Comedy: André the Hilarious Hypnotist|first=Victoria|last=Hill|date=2025-02-05|website=Hello Lifestyle Magazine|accessdate=2025-03-05}}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Vroeë lewe en loopbaan == André het op 'n jong ouderdom sy loopbaan in die teaterbedryf begin. Op die ouderdom van 4 was André reeds in sy eie televisie-advertensies te sien, en op die ouderdom van 12 het hy aan verskeie teaterproduksies regoor Suid-Afrika deelgeneem. André het by 'n Afrikaansmedium hoërskool, Hoërskool Roodepoort, skool gegaan en in 1987 [[gematrikuleer]].<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://thecaperobyn.co.za/on-stage-sleep-with-andre-the-hilarious-hypnotist-cape-town-tour-may-2024/|title=On stage: Sleep! with André the Hilarious Hypnotist, Cape Town tour, May 2024|first=Robyn|last=Cohen|date=2024-04-23|website=The Cape Robyn|accessdate=2025-03-05|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222130524/https://thecaperobyn.co.za/on-stage-sleep-with-andre-the-hilarious-hypnotist-cape-town-tour-may-2024/|url-status=live}}</ref> Alhoewel André bestem was om in die teater- en televisiebedryf te werk, het hy besluit om eers sy militêre diensplig te voltooi. In hierdie tyd is André die geleentheid gebied om Suid-Afrikaanse troepe tydens die Angolese Grensoorlog te vermaak.<ref>{{Cite web|url=https://www.jacarandafm.com/shows/scenic-drive-rian/andre-hilarious-hypnotist-brings-some-fun-scenic-drive/|title=Andre the Hilarious Hypnotist brings some fun to the Scenic Drive|website=Jacaranda FM|accessdate=2025-03-05|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222130643/https://www.jacarandafm.com/shows/scenic-drive-rian/andre-hilarious-hypnotist-brings-some-fun-scenic-drive/|url-status=live}}</ref><ref name="auto1"/> Die "André die Skreeusnaakse Hipnose"-vertonings word vir die eerste keer van April tot Desember 1994 op die verhoog aangebied.<ref>{{Cite web|url=https://tableviewinfo.co.za/andre-the-hilarious-hypnotist-celebrates-25-years/|title=Andre the Hilarious Hypnotist celebrates 25 years|date=2018-05-04|accessdate=2025-03-05}}</ref> André neem sy vertoning op die pad onder die bestuur van IMP en speel vir uitverkope teaters.<ref>{{Cite web|url=https://risingsunnewspapers.co.za/42957/a-hypnotic-treat-for-fans/amp|title=A ‘hypnotic’ treat for fans|date=2015-08-25|website=Rising Sun Newspapers|accessdate=2025-03-05}}{{Dooie skakel|date=Junie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In Februarie 2001 keer André terug na Suid-Afrika en begin met die vervaardiging van sy eerste TV-program. In 2003 gebaseer op die sukses van die eerste reeks, is opdrag gegee vir 'n 13-delige seisoen om op [[kykNET]] (DSTV) vertoon te word saam met bekende Suid-Afrikaanse kunstenaars soos Dowwe Dolla, [[Kurt Darren]], [[Dozi]], [[Steve Hofmeyer]], [[Thys die Bosveldklong]], Serantie Reeders, [[Helenè Bester]], Jacque De Koning.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.citizen.co.za/brakpan-herald/news-headlines/2024/10/19/enjoy-an-evening-of-great-laughs-with-andr-the-hilarious-hypnotist/amp|title=Enjoy an evening of great laughs with André The Hilarious Hypnotist|first=Print|last=Content|date=2024-10-19|website=Brakpan Herald|accessdate=2025-03-05|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222130505/https://www.citizen.co.za/brakpan-herald/news-headlines/2024/10/19/enjoy-an-evening-of-great-laughs-with-andr-the-hilarious-hypnotist/amp|url-status=live}}</ref> In 2004 word André se eerste boek, “I can juggle now” gepubliseer en word 'n blitsverkoper. Die publikasie van die boek is in 2010 gestaak. In 2020/22 neem André sy vertoning na die Verenigde Koninkryk vir 'n tydperk van twee jaar as gevolg van die [[Covid-19-pandemie]] se invloed op teaterbeskikbaarheid in Suid-Afrika.<ref name="auto"/> In November 2024 bestyg André weer die verhoog vir sy derde TV-reeks van 13 episodes.<ref>{{Cite web|url=https://www.citizen.co.za/benoni-city-times/uncategorized/2020/01/10/last-chance-to-catch-sas-hilarious-hynotist-on-stage/amp|title=Last chance to catch SA's hilarious hypnotist on stage|first=Print|last=Content|date=2020-01-10|website=Benoni City Times|accessdate=2025-03-05|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222130523/https://www.citizen.co.za/benoni-city-times/uncategorized/2020/01/10/last-chance-to-catch-sas-hilarious-hynotist-on-stage/amp|url-status=live}}</ref> Hierdie TV-program het die terugkeer van bekende gesigte soos Frans Swart (Lefra) gesien, wat 'n deurslaggewende rol in al drie sy televisieseisoene gespeel het.<ref>{{Cite web|url=https://bhekisisa.org/article/2013-07-19-00-hypnosis-is-not-just-about-making-you-cluck-like-a-chicken/|title=Hypnosis is not just about making you cluck like a chicken|first=Amy|last=Green|date=2013-07-19|accessdate=2025-03-05}}</ref> Die program word sedert 8 Januarie 2025 op 'n nuwe Afrikaanse kanaal Via TV, deel van die DStv-portefeulje, uitgesaai. Dit is met groot entoesiasme begroet, en André het weereens die verhoog gedeel met kunstenaars soos Kurt Darren en Fatman. Benewens sy eie televisiereeks, verskyn André op talle gewilde hoofstroomtelevisie- en radioprogramme regoor Suid-Afrika.<ref>{{Cite web|url=https://www.iol.co.za/entertainment/how-a-hypnotist-found-his-calling-2056625|title=How a hypnotist found his calling|first=Sacha van|last=Niekerk|website=www.iol.co.za|accessdate=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hdsentertainment.co.za/andre-thehilarious-hypnotist/|title=Andre The Hilarious Hypnotist &#124; HDS Entertainment|date=2017-01-20|website=hdsentertainment.co.za|accessdate=2025-03-05}}</ref> == Televisie == *Laataand met Riaan *Ontbyt ETV Paella - [[kykNET]] *Die Groot Ontbyt *Dali Tambo - Late Night Talk Show - ETV Top Billing - DSTV == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Vermaak in Suid-Afrika]] myinyo27eemrm2fi59i4vfq1umwd85j 0 425928 2902570 2787236 2026-05-09T05:53:03Z Kostantinopolisli Kostantinopulos 107575 2902570 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Databoks}} '''Jaime Aparicio''' (* 17 Augustus 1929-7 May 2026) is 'n voormalige [[Colombia|Colombiaanse]] [[atleet]]. Hy het aan die [[Olimpiese Somerspele 1948|Olimpiese Somerspele van 1948]] en [[Olimpiese Somerspele 1956|1956]] deelgeneem.<ref>[https://www.olympedia.org/athletes/66647 Jaime Aparicio]</ref><ref>[https://www.olympics.com/en/athletes/jaime-aparicio-rodewaldt Jaime APARICIO RODEWALDT]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Aparicio, Jaime}} [[Kategorie:Geboortes in 1929]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Olimpiese deelnemers]] [[Kategorie:Colombiaanse atlete]] 1xknlm4eq6hm4bqgp4zh6aiqj6o3i5b 2902591 2902570 2026-05-09T08:48:32Z Kostantinopolisli Kostantinopulos 107575 2902591 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Databoks}} '''Jaime Aparicio''' (* 17 Augustus 1929-7 Mei 2026) is 'n voormalige [[Colombia|Colombiaanse]] [[atleet]]. Hy het aan die [[Olimpiese Somerspele 1948|Olimpiese Somerspele van 1948]] en [[Olimpiese Somerspele 1956|1956]] deelgeneem.<ref>[https://www.olympedia.org/athletes/66647 Jaime Aparicio]</ref><ref>[https://www.olympics.com/en/athletes/jaime-aparicio-rodewaldt Jaime APARICIO RODEWALDT]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Aparicio, Jaime}} [[Kategorie:Geboortes in 1929]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Olimpiese deelnemers]] [[Kategorie:Colombiaanse atlete]] aa0zfeus2hvu06drx5wvy4gxfm5jrgd 0 450012 2902499 2855039 2026-05-08T20:30:41Z SpesBona 2720 + skakel 2902499 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vrouerugbyspan | land = Kanada | beeld = Rugby Canada logo.svg | unie = [[Rugby Kanada]] (RC) | bynaam = ''Canucks'', ''Les Rouges'' | embleem = die Esdoringblaar | stadion = | kapasiteit = | kaptein = [[Alex Tessier]] | afrigter = {{vlagikoon|Frankryk}} [[Kévin Rouet]] <small>(sedert 2022)</small> | patroon_la1 = _Canadaleftrwc | patroon_b1 = _CanadaRWC | patroon_ra1 = _Canadarightrwc | patroon_sh1 = _CanadashortsRWCb | patroon_so1 = _CanadasocksRWC | linkerarm1 = | liggaam1 = | regterarm1 = | broek1 = | kouse1 = | patroon_la2 = _Canadaleftrwcb | patroon_b2 = _CanadaRWCb | patroon_ra2 = _Canadarightrwcb | patroon_sh2 = _CanadashortsRWC | patroon_so2 = _CanadasocksRWCb | linkerarm2 = | liggaam2 = | regterarm2 = | broek2 = | kouse2 = | statistiek = | toetse = | toptoetspuntebehaler = | meestedrieë = | jongstespeler = | eerste = {{CANruv}} 3–22 {{USAruv-r}}<br />([[Victoria (Brits-Columbië)|Victoria]], [[Kanada]]; 14 November 1987) | grootwen = {{CANruv}} 98–0 {{HKGruv-r}}<br />([[Dublin]], [[Republiek Ierland|Ierland]]; 9 Augustus 2017) | grootverloor = {{CANruv}} 3–88 {{NZLruv-r}}<br />([[Edmonton]], Kanada; 8 September 1996) | Wêreldbekerverskynings = 9/9 | jaar = 1991 | beste = Naaswenner in [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] | url = | unieurl = www.rugby.ca }} Die '''Kanadese nasionale vrouerugbyspan''' ([[Engels]]: ''Canada women’s national rugby union team''; [[Frans]]: ''Équipe du Canada féminine de rugby à XV'') is die nasionale vroue[[rugby]]span wat [[Kanada]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Dié span dra die byname ''Canucks'' en ''Les Rouges''. Rugby word in Kanada geadministreer deur [[Rugby Kanada]] (Engels: ''Rugby Canada'', RC; Frans: ''Fédération canadienne de rugby à XV'') wat in 1974 gestig is. Kanada word as die naasbeste vrouerugbyspan in die [[Amerikas]] beskou (ná die [[Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan|Verenigde State]]). Kanada is tans (September 2025) tweede op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> Kanada het sy eerste toetswedstryd in 1987 teen die Verenigde State gespeel. Kanada se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert 1991 beslis word. Kanada het aan al tien die toernooie deelgeneem en sowel in [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] as in [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] as naaswenner geëindig. Kanada neem jaarliks aan die Stille Oseaan-vierreeks deel, saam met [[Wallaroos|Australië]], [[Black Ferns|Nieu-Seeland]] en die Verenigde State. Een voormalige Kanadese rugbyspeler is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Die Kanadese span speel tradisioneel in rooi truie met wit kleuraksente, rooi broeke met wit strepe en wit sokkies met rooi strepe – wat aan die kleure van die [[vlag van Kanada]] ontleen is. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Rugby Kanada}} Die beheerliggaam vir rugby in Kanada is Rugby Kanada (Engels: ''Rugby Canada'', RC; Frans: ''Fédération canadienne de rugby à XV''). Rugby Kanada is in 1974 gestig en het in 1987, net voor die [[Rugbywêreldbeker 1987|eerste mansrugbywêreldbekertoernooi]], ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/north-america/canada |title=Canada |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> Daarbenewens was Rugby Kanada in 2001 ’n stigtingslid van die Noord-Amerikaanse en Wes-Indiese Rugbyvereniging (''North America and West Indies Rugby Association'', NAWIRA; nou [[Rugby Amerikas Noord]]), nadat Kanada en die Verenigde State by die Wes-Indiese Rugbyvereniging (''West Indies Rugby Association'') aangesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugbyamericasnorth.com/about/about-ran/ |title=About RAN |publisher=[[Rugby Amerikas Noord]] |date=2001 |accessdate=28 September 2025}}</ref> == Geskiedenis == Die Kanadese vrouerugby se ontwikkeling het in die 1980’s begin met die eerste toetswedstryd in 1987 in [[Victoria (Brits-Columbië)|Victoria]] teen ’n ander nasionale span wat sy debuut gemaak het, die [[Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan|Verenigde State]].<ref name=":0">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyontario.com/content_page/10029095/ |title=History of Women's Rugby in Ontario |publisher=Rugby Ontario |author=Safa Khan |accessdate=13 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113183244/https://www.rugbyontario.com/content_page/10029095/ |archive-date=13 November 2021 |url-status=dead}}</ref> Dit was ook die heel eerste vrouetoetswedstryd buite [[Europa]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scrumqueens.com/features/american-century-usas-100th-test |title=An American Century: USA's 100th test |publisher=Scrum Queens |author=John Birch |date=16 Augustus 2014 |accessdate=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404190729/https://www.scrumqueens.com/features/american-century-usas-100th-test |archive-date=4 April 2023 |url-status=dead}}</ref> In 1991 het Kanada aan die heel eerste [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|Vrouerugbywêreldbeker]] in [[Wallis]] deelgeneem. Die span het ná ’n oorwinning oor [[Spaanse nasionale vrouerugbyspan|Spanje]] met 19–4 in die uitspeelwedstryd die vyfde plek beklee. Sedertdien het die Kanadese span aan elke vrouerugbywêreldbekertoernooi deelgeneem.<ref name=":0" /> Tydens die [[Vrouerugbywêreldbeker 2014]] in [[Frankryk]] het die Kanadese die eindstryd gehaal. Hulle was met die latere wêreldkampioen [[Engelse nasionale vrouerugbyspan|Engeland]] in dieselfde groep. Die groepwedstryd tussen albei spanne het in ’n 13–13-gelykop geëindig, terwyl die Kanadese die herontmoeting in die eindstryd met 9–21 verloor het.<ref name="Mortimer">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2021/video/542 |title=How did England win the 2014 Women's Rugby World Cup? |publisher=rugbyworldcup.com |date=31 Augustus 2014 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2014/aug/17/-sp-womens-rugby-world-cup-final-england-canada-live |title=Women's Rugby World Cup final: England v Canada – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Michael Butler |date=17 Augustus 2014 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2014/aug/17/england-win-womens-world-cup-canada-match-report |title=Emily Scarratt’s boot hands England World Cup final win over Canada |publisher=[[The Guardian]] |author=James Riach |date=17 Augustus 2014 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/28829205 |title=Women's Rugby World Cup: England beat Canada to win final |publisher=[[BBC]] |date=17 Augustus 2014 |accessdate=28 September 2025}}</ref> In 2022 het Kanada ná ’n nederlaag teen [[Franse nasionale vrouerugbyspan|Frankryk]] in die vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] met een jaar uitgestelde [[Vrouerugbywêreldbeker 2021]] in [[Nieu-Seeland]] se bronseindstryd die vierde plek beklee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2022/11/12/blue-wave-hits-canada-as-france-celebrates-bronze-victory/ |title=Blue wave hits Canada as France celebrates Bronze victory |publisher=Americas Rugby News |date=12 November 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/sports/rugby/canada-france-bronze-medal-recap-nov11-2022-1.6649081 |title=Canadian women fall to France in bronze-medal match at Rugby World Cup |publisher=[[CBC/Radio-Canada]] |date=12 November 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2021/news/775873/rugby-world-cup-2021-bronze-final-recap?lang=en |title=Five-try France blow away Canada to take bronze at Rugby World Cup 2021 |publisher=rugbyworldcup.com |date=12 November 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Tydens die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025]] in [[Engeland]] het die Kanadese in die halfeindstryd die verdedigende kampioen Nieu-Seeland uitgeskakel en in die eindstryd die gasvroue Engeland ontmoet, maar met 13–33 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cqlzgdxplyyo |title=England can 'dominate world for long time' – Mitchell |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=27 September 2025 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/sep/27/england-outclass-canada-to-capture-glorious-womens-rugby-world-cup-triumph |title=England outclass Canada to capture glorious Women’s Rugby World Cup triumph |publisher=[[The Guardian]] |author=Sarah Rendell |date=27 September 2025 |accessdate=28 September 2025}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == Kanada speel tradisioneel in ’n rooi trui met wit kleuraksente, wit broeke met rooi strepe en rooi sokkies met wit strepe. Hul alternatiewe trui is wit met rooi kleuraksente, rooi broeke met wit strepe en wit sokkies met rooi strepe. Die beheerliggaam [[Rugby Kanada]] se kenteken toon ’n elfpuntige [[Suikeresdoring|esdoringblaar]] (''Acer saccharum'') in die nasionale kleure wit en rooi, ontleen aan die [[vlag van Kanada]], met die belettering ''Rugby'' op. Die nasionale span se byname is ''Canucks'', ontleen aan die slangterm vir Kanadese, en ''Les Rouges'' („die rooies“), afgelei van die truikleur. == Tuisstadions == Net soos ander vername rugbylande soos Frankryk, Ierland, Italië, Nieu-Seeland, Skotland, Suid-Afrika, die Verenigde State en Wallis beskik Kanada oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Kanadese gebruik vir hul toetse eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Kanada. === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Vrouerugbywêreldbeker 2006}} Kanada het die Vrouerugbywêreldbeker 2006 aangebied. Al die wedstryde is in die Kanadese provinsie [[Alberta]] gehou. == Toetswedstryde == Kanada het 90 van sy 176 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 51,14%. Kanada se statistieke in toetswedstryde teen alle lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2025): {| class="sortable wikitable" ! Opponent ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{AUSruv}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ENGruv}} || 38 || 3 || 34 || 1 || 7,89 |- | {{FIJruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{FRAruv}} || 18 || 9 || 9 || 0 || 50,00 |- | {{HKGruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{IRLruv}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 75,00 |- | {{ITAruv}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{JPNruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{KAZruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NEDruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NZLruv}} || 19 || 2 || 17 || 0 || 10,53 |- | {{SAMruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SCOruv}} || 8 || 7 || 1 || 0 || 87,50 |- | {{SOWruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ESPruv}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{RSAruv}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SWEruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAruv}} || 46 || 27 || 19 || 0 || 56,52 |- | {{WALruv}} || 15 || 11 || 2 || 2 || 73,33 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''176''' || '''90''' || '''83''' || '''3''' || '''51,14''' |} == Wedywering met ander nasionale spanne == Kanada se grootste mededinger in rugby is die [[Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan|Verenigde State]]. Kanada het meer toetswedstryde teen dié suidelike buurland as teen enige ander land gespeel. Die twee spanne het in 1987 vir die eerste keer teen mekaar te staan gekom en van die 46 toetswedstryde tot dusver het Kanada 27 gewen en die Verenigde State 19. Beide Kanada en die Verenigde State is onder die suksesvolste spanne wat die vrouerugbywêreldbekertoernooi betref, aangesien die Kanadese in 2014 en 2025 die eindstryd gehaal het, terwyl die Amerikaners die eerste Vrouerugbywêreldbeker 1991 kon wen en tydens die twee daaropvolgende toernooie ook die eindstryd kon haal. Tot dusver het albei spanne tydens drie vrouerugbywêreldbekertoernooie vier keer ontmoet: in 1998, 2010 en twee keer tydens die 2021-toernooi wat in 2022 gehou is. Sedert 2021 ontmoet albei spanne jaarliks tydens die jaarlikse Stille Oseaan-vierreeks, waaraan ook Australië en Nieu-Seeland deelneem. Van 1987 tot 1999 was die Verenigde State in nege agtereenvolgende toetswedstryde onoorwonne, sedert 2019 kon Kanada dié wenreeks ewenaar en ook nege agtereenvolgende toetswedstryde wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2023/04/01/comprehensive-victory-for-canada-over-usa-in-spain/ |title=Comprehensive victory for Canada over USA in Spain |publisher=Americas Rugby News |date=1 April 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Kanada handhaaf ook ’n sekere wedywering met Engeland. Kanada en Engeland het tot dusver in 38 toetswedstryde ontmoet, waarvan Engeland 34 gewen het en Kanada drie, met een gelykopuitslag. Daarbenewens het albei spanne in twee eindstryde ontmoet en ook een bronseindstryd beslis (wat Kanada almal verloor het). == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Kanada het aan elke vrouerugbywêreldbekertoernooie deelgeneem en het tydens die 2014- en 2025-toernooie as naaswenner geëindig. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|1991]] || Vyfde plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]] || Sesde plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]] || Vierde plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]] || Vierde plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]] || Vierde plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]] || Sesde plek |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] || Naaswenner |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] || Vyfde plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] || Vierde plek |- style="background:#DCE5E5;" | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] || Naaswenner |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2029|2029]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2033|2033]] || {{n.v.t.}} |} === Stille Oseaan-vierreeks === Kanada se enigste jaarlikse toernooi is die Stille Oseaan-vierreeks, waar hulle teen drie ander lande van die Stille Oseaangebied speel: Australië, Nieu-Seeland en die Verenigde State. Die Stille Oseaan-vierreeks is in 2021 vir die eerste keer tussen Kanada en die Verenigde State beslis, Australië en Nieu-Seeland het in 2022 by dié toernooi aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://w-rugby.com/club-house/pacific-four-series-rugby |title=Pacific Four Series Announced |publisher=W Rugby |accessdate=28 September 2025}}</ref> Die Kanadese het sedertdien twee toernooie gewen. * Titeloorwinnings (2): 2021, 2024 == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Kanadese span gevorm tydens die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025]]:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby.ca/en/news/2025/07/32-players-named-to-canada-s-squad-for-rugby-world-cup-in-england |title=32-players named to Canada's squad for Rugby World Cup in England |publisher=[[Rugby Kanada]] |date=23 Julie 2025 |accessdate=28 September 2025}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs, arrières)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Olivia Apps]] || [[Skrumskakel]] || [[Lindsay RFC|Lindsay]] || align=right | 18 |- | [[Justine Pelletier]] || Skrumskakel || [[Stade Bordelais|Bordeaux]] || align=right | 37 |- | [[Claire Gallagher]] || [[Losskakel]] || [[Trailfinders]] || align=right | 18 |- | [[Taylor Perry]] || Losskakel || [[Exeter Chiefs]] / [[Oakville Crusaders]] || align=right | 15 |- | [[Alex Tessier]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losskakel || [[Exeter Chiefs]] / [[Saint-Anne-de-Bellevue RFC|Saint-Anne-de-Bellevue]] || align=right | 59 |- | [[Alysha Corrigan]] || [[Senter]] || [[Saracens]] || align=right | 21 |- | [[Shoshanah Seumanutafa]] || Senter || [[Chiefs Manawa]] || align=right | 18 |- | [[Fancy Bermudez]] || [[Vleuel]] || [[Saracens]] / [[Westshore RFC|Westshore]] || align=right | 18 |- | [[Paige Farries]] || Vleuel || [[Saracens]] || align=right | 40 |- | [[Asia Hogan-Rochester]] || Vleuel || [[Toronto Nomads]] / [[Westshore RFC|Westshore]] || align=right | {{0}}3 |- | [[Florence Symonds]] || Vleuel || [[Universiteit van Brits-Columbië]] || align=right | 12 |- | [[Sarah-Maude Lachance]] || [[Heelagter]] || [[Stade Bordelais|Bordeaux]] || align=right | 10 |- | [[Julia Schell]] || Heelagter || [[Trailfinders]] / [[Castaway Wanderers RFC|Castaway Wanderers]] || align=right | 26 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards, avants)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Gillian Boag]] || [[Haker]] || [[Capilano RFC|Capilano]] || align=right | 32 |- | [[Taylor McKnigh]] || Haker || [[Universiteit van Guelph]] / Aurora Barbarians || align=right | {{0}}1 |- | [[Emily Tuttosi]] || Haker || [[Exeter Chiefs]] / Calgary Hornets || align=right | 34 |- | [[Olivia DeMerchant]] || [[Stut]] || [[Halifax Tars RFC|Halifax Tars]] || align=right | 60 |- | [[McKinley Hunt]] || Stut || [[Saracens]] / Aurora Barbarians || align=right | 32 |- | [[Brittany Kassil]] || Stut || Guelph Goats || align=right | 46 |- | [[DaLeaka Menin]] || Stut || [[Exeter Chiefs]] / Calgary Hornets || align=right | 63 |- | [[Maya Montiel]] || Stut || [[Saracens]] || align=right | {{0}}5 |- | [[Mikiela Nelson]] || Stut || [[Exeter Chiefs]] / [[Capilano RFC|Capilano]] || align=right | 10 |- | [[Tyson Beukeboom]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Cowichan Piggies]] / [[Aurora Barbarians]] || align=right | 77 |- | [[Caroline Crossley]] || Slot || [[Castaway Wanderers RFC|Castaway Wanderers]] || align=right | {{0}}7 |- | [[Courtney O’Donnell]] || Slot || [[Red Deer Titans Rugby|Red Deer Titans]] || align=right | 46 |- | [[Julia Omokhuale]] || Slot || [[Saracens]] / [[Calgary Irish]] || align=right | {{0}}7 |- | [[Rachel Smith]] || Slot || [[Universiteit van Brits-Columbië]] || align=right | {{0}}3 |- | [[Pamphinette Buisa]] || [[Losvoorspeler]] || [[Ottawa Irish]] || align=right | 17 |- | [[Sophie de Goede]] || Losvoorspeler || [[Saracens]] / [[Castaway Wanderers RFC|Castaway Wanderers]] || align=right | 35 |- | [[Fabiola Forteza]] || Losvoorspeler || [[Stade Bordelais|Bordeaux]] || align=right | 35 |- | [[Karen Paquin]] || Losvoorspeler || [[Club de rugby de Quebec]] || align=right | 45 |- | [[Laetitia Royer]] || Losvoorspeler || [[Saracens]] / [[Saint-Anne-de-Bellevue RFC|Saint-Anne-de-Bellevue]] || align=right | 18 |- | [[Gabby Senft]] || Losvoorspeler || [[Saracens]] / [[Castaway Wanderers RFC|Castaway Wanderers]] || align=right | 32 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Heather Moyse on Whistler (cropped).JPG|duimnael|upright|Heather Moyse in 2010]] Een voormalige Kanadese speler is vir haar uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> {| class="wikitable zebra" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Heather Moyse]] || [[Heelagter]] || 2016 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Kanadese nasionale rugbyspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Canada women's national rugby union team|Kanadese nasionale vrouerugbyspan}} * {{en}} {{fr}} [https://rugby.ca/ Amptelike webwerf van Rugby Kanada] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/north-america/canada Kanada by Wêreldrugby] {{Nasionale vrouerugbyspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale vrouerugbyspanne]] [[Kategorie:Rugby in Kanada]] 8ctalcjjjejvcdouhiehoso2x3bii2t 0 450238 2902417 2854011 2026-05-08T18:00:52Z SpesBona 2720 + skakel 2902417 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Nieu-Seelandse nasionale vrouerugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale mansrugbyspan, sien [[All Blacks]].'' {{Inligtingskas Vrouerugbyspan | land = Nieu-Seeland | beeld = Black Ferns.svg | unie = [[Nieu-Seeland Rugby]] (NZR) | bynaam = Black Ferns | embleem = Varingblaar | stadion = | kapasiteit = | kaptein = [[Ruahei Demant]]<br />[[Kennedy Simon]] | afrigter = {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Allan Bunting]] <small>(sedert 2023)</small> | patroon_la1 = | patroon_b1 = | patroon_ra1 = | patroon_sh1 = | patroon_so1 = | linkerarm1 = 000000 | liggaam1 = 000000 | regterarm1 = 000000 | broek1 = 000000 | kouse1 = 000000 | patroon_la2 = | patroon_b2 = | patroon_ra2 = | patroon_sh2 = | patroon_so2 = | linkerarm2 = FFFFFF | liggaam2 = FFFFFF | regterarm2 = FFFFFF | broek2 = FFFFFF | kouse2 = FFFFFF | statistiek = Statistiek | toetse = [[Kendra Cocksedge]] (68) | toptoetspuntebehaler = [[Kendra Cocksedge]] (404) | meestedrieë = | jongstespeler = | eerste = {{NZLruv}} 56–0 {{NEDruv-r}}<br />([[Christchurch]], [[Nieu-Seeland]]; 26 Augustus 1990) | grootwen = {{GERruv}} 6–134 {{NZLruv-r}}<br />([[Amsterdam]], [[Nederland]]; 2 Mei 1998) | grootverloor = {{ENGruv}} 56–15 {{NZLruv-r}}<br />([[Northampton]], [[Engeland]]; 7 November 2021) | Wêreldbekerverskynings = 9/10 | jaar = 1991 | beste = Kampioen in [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] | url = www.allblacks.com | unieurl = www.nzrugby.co.nz }} Die '''Black Ferns''' ([[Maori (taal)|Maori]]: ''Rarauhe Pango'') is die nasionale vroue[[rugby]]span wat [[Nieu-Seeland]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby is Nieu-Seeland se nasionale sport en die Black Ferns is ’n gedugte mag in internasionale rugby met ’n wenrekord teen al die ander lande. Nieu-Seeland is een van die min lande waar rugby die hoofsport is.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.teivovo.com/history/|title=Rugby History in Fiji|publisher=Teivovo|accessdate=14 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071114224240/http://www.teivovo.com/history/|archive-date=14 November 2007|url-status=dead}}</ref> Sy belangrikste internasionale verskyning het die Black Ferns tydens die vierjaarlikse [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooi. Hulle kon die titel tot dusver ses keer wen (in [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]]) en is daarmee by verre die suksesvolste span tydens dié toernooi. Die Black Ferns neem jaarliks aan die Stille Oseaan-vierreeks deel, saam met [[Wallaroos|Australië]], [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan|Kanada]] en die [[Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan|Verenigde State]]. Rugby het ’n belangrike rol gespeel in die integrasie van die [[Maori's]] in die [[Verenigde Koninkryk|Brits]]-beïnvloede Nieu-Seelandse samelewing, aangesien die sport geskik was vir die fisieke vermoëns van die [[Inheemse volke|inheemse mense]] van Nieu-Seeland en hulle is spoedig as gelykwaardige spelers aanvaar. Om die teenstander te intimideer en hulleself te motiveer voer die Black Ferns tradisioneel ’n [[haka]] (’n Maori-oorlogsdans) voor elke wedstryd uit. Die Black Ferns het hul eerste toetswedstryd in 1990 teen [[Nederlandse nasionale vrouerugbyspan|Nederland]] gespeel. Rugby word in Nieu-Seeland geadministreer deur [[Nieu-Seeland Rugby]] wat ’n volle lis is van [[Wêreldrugby]]. Die Nieu-Seelandse vrouerugbyspan is tans (September 2025) derde op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> Vier voormalige Black Ferns is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Nieu-Seeland Rugby}} Die beheerliggaam vir rugby in Nieu-Seeland is Nieu-Seeland Rugby (NZR), tot in 2013 Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie (NZRFU, van Engels ''New Zealand Rugby Football Union'') genoem. Die NZRFU is op 16 April 1892 gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzrugby.co.nz/about-nzr/our-history/ |title=Our History |publisher=[[Nieu-Seeland Rugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> In 1949 is dit geaffilieer by die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) die wêreldbeheerliggaam van rugby.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/new-zealand |title=New Zealand |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> Daarbenewens was die Nieu-Seelandse beheerliggaam in 2000 ’n stigtingslid van die Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (''Federation of Oceania Rugby Unions'', FORU; nou [[Oseanië Rugby]]).<ref>{{en}} {{cite book |author=Robert F. Dewey |title=Rugby Union Football, Pacific Islands |editor=John Nauright, Charles Parrish |work=Sports around the world: History, culture and practice |edition=1 |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara |year=2012 |ISBN=978-1-59884-300-2 |pages=445–447}}</ref> Die belangrikste rugbyligas in Nieu-Seeland is die professionele [[Superrugby Aupiki]] en die amateurliga [[Farah Palmerbeker]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/go-pro-black-ferns-rugby-debate-where-to-after-fabulous-world-cup-triumph/RJYJPXTSTMA6ECTWD7OSEYNKNI/?c_id=4&objectid=11912437 |title=Go pro? Black Ferns rugby debate – where to after fabulous World Cup triumph |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=28 Augustus 2017 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.superrugby.co.nz/aupiki |title=Sky Super Rugby Aupiki |publisher=[[Superrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> == Geskiedenis == === Oorsprong === In die 1980’s het vrouerugby in Nieu-Seeland gegroei, maar dit is deur die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie]] (NZRFU) nóg erken nóg ondersteun.<ref name=":6">{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/sport/other-sport/opinion-thanks-jj-stewart-and-thanks-otago-spirit |title=Opinion: Thanks JJ Stewart, and thanks Otago Spirit |publisher=Otago Daily Times |author=Farah Palmer |date=10 Oktober 2013 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref name=":02">{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/112488887/womens-rugby-from-handmedown-jerseys-to-professional-contracts |title=Women's rugby: From hand-me-down jerseys to professional contracts |publisher=Stuff |author=Helen Harvey |date=10 Mei 2019 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Eers in 1989 het vrouerugby amptelike erkenning ontvang met die reël van wedstryde deur provinsiale en klubspanne.<ref name=":6" /><ref name=":02" /> Op 22 Julie dieselfde jaar het Nieu-Seeland sy eerste wedstryd teen ’n besoekende Amerikaanse span gespeel, die ''California Grizzlies''.<ref name=":02" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/31-years-since-first-official-new-zealand-womens-team-took-to-the-field/ |title=31 years since first official New Zealand women's team took to the field |publisher=[[All Blacks]] |date=22 Julie 2020 |accessdate=22 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022162007/https://www.allblacks.com/news/31-years-since-first-official-new-zealand-womens-team-took-to-the-field/ |archive-date=22 Oktober 2022 |url-status=dead}}</ref> === Spannaam === Die spannaam is ontleen aan die swart [[boomvaring]] wat ’n ''taonga'' (“skat”) van Nieu-Seeland is. Daarbenewens het dié naam ook ’n verbintenis met die kleur swart en die [[silwervaring]] wat albei bekende simbole van die Nieu-Seelandse sport is. Dit is een van talle byname vir Nieu-Seelandse nasionale spanne wat verband hou met die [[All Blacks]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newzealand.com/int/feature/new-zealand-people/ |title=New Zealand People |publisher=New Zealand |accessdate=28 September 2025}}</ref> === Wêreldbekertitels === Die Black Ferns het sedert die eerste 1991-toernooi aan amper al die [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem en slegs die [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994-toernooi]] in [[Skotland]] misgeloop. Sedert hul eerste titel tydens die eerste deur die Internasionale Rugbyraad (IRR; nou [[Wêreldrugby]]) amptelik erkende [[Vrouerugbywêreldbeker 1998]] kon die Black Ferns nog vyf titels inpalm in [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] tuis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/a-look-back-at-rugby-world-cup-finals-history |title=A look back at Rugby World Cup finals history |publisher=[[All Blacks]] |author=Adam Julian |date=8 November 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/black-ferns-crowned-rugby-world-cup-champions |title=Black Ferns crowned Rugby World Cup champions |publisher=[[All Blacks]] |author=Adam Julian |date=12 November 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref> === Befondsing === Alhoewel rugby Nieu-Seeland se gewildste sportsoort is, het die Black Ferns soortgelyke probleme in die gesig gestaar soos elke vrouesport: onderbefondsing, ’n gebreek aan ondersteuning en ’n gebrek aan publisiteit. Terwyl die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie en Wêreldrugby deels vir hul gebrek aan toewyding vir vrouerugby gekritiseer is, het die ondersteuning deur die beheerliggame toegeneem, veral danksy die Black Ferns se suksesse. Sedert 1995 ondersteun die NZRU die Black Ferns wat aan die sport ’n groot groei besorg het, terwyl die Black Ferns ook bat vind by hul deelname aan die NZRU se hoëprestasie-inisiatiewe. Daarmee geniet die span toegang tot professionele afrigters, maar ook tot hulpbronne vir professionele ontwikkeling soos ontledings. In onlangse tye het ook die span se profiel in gewilde sportsoorte sterk toegeneem, veral danksy hulle suksesreeks en dit word toenemend as ’n nasionale span op dieselfde vlak as al die ander beskou. === Provinsiale kampioenskap === [[Lêer:NZ Black Ferns Women's National Team 2012.jpg|duimnael|Die Black Ferns se trui in 2012]] Nadat die NZRU in Januarie 2010 aangekondig het om die Provinsiale vrouekampioenskap om finansiële redes te skrap, was dié toernooi se toekoms ernstig bedreig. Aangesien die kampioenskap ’n belangrike hoeksteen is vir oefening, asook beide ontwikkeling en mededinging in Nieu-Seelandse vrouerugby, was die aankondiging vir beide spelers en ondersteuners ’n skok, waaronder die voormalige [[Kaptein (sport)|kaptein]] [[Farah Palmer]], ook omdat dit die jaar van die Vrouerugbywêreldbeker was.<ref name="NZ_Herald_10621806">{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby/black-ferns/rugby-nzru-plan-will-kill-womens-rugby/5LDJX2NEGEQDS2JAP7EYZB6DFQ/?c_id=80&objectid=10621806 |title=Rugby: NZRU plan 'will kill women's rugby' |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Dylan Cleaver |date=22 Januarie 2010 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Terwyl die Nieu-Seelandse beheerliggaam aangevoer het, dat vrouerugby een van verskeie slagoffers van die finansiële krisis was, is dié besluit skerp veroordeel. Nadat die Black Ferns die Vrouerugbywêreldbeker 2010 kon wen, het die NZRU onmiddellik om verskoning gevra en die Provinsiale vrouekampioenskap heringestel, wat in 2016 ter erkenning van die vroeë, invloedryke kaptein van die Black Ferns in [[Farah Palmer-beker]] hernoem is. === Internasionale toernooie === [[Lêer:Kendra Cocksedge and Stacey Waaka re-enacting celebrating the WRWC win.jpg|duimnael|Die Black Ferns nadat hulle die [[Vrouerugbywêreldbeker 2017]] kon wen]] [[Lêer:Part of the Black Ferns RWC squad standing on parliament steps with trophy and medals.jpg|duimnael|Ontvangs van die Black Ferns by die Parlementsgebou nadat hulle in [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] as die wêreldkampioen gekroon is]] Die Black Ferns het die Kanadabeker in 1996, 2000 en 2005 asook die Churchillbeker in 2004 gewen. Tussen 2002 en hul laaste wedstryd in 2009 het die Black Ferns 24 agtereenvolgende toetswedstrydoorwinnings aangeteken. Ná hul sukses het al die spelers van die nasionale [[sewesrugby]]- en vrouerugbyspanne in 2018 halfprofessionele kontrakte ontvang. Daarbenewens het hulle in die eerste toetsreeks teen die Australiese [[Wallaroos]] gespeel wat op dieselfde aande soos die mans se [[Bledisloebeker]] gehou is. Die 2018-seisoen het hulle afgesluit met ’n 1–1-gelykop in die toetsreeks teen [[Franse nasionale vrouerugbyspan|Frankryk]], wat daarmee die vierde land geword het wat die Black Ferns kon klop. Die nederlaag in die laaste wedstryd van die jaar het ’n wenreeks van 17 maande beëindig en dit was ook die laatste wedstryd vir kaptein Fa’amausili wat haar internasionale loopbaan beeindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newshub.co.nz/home/sport/2018/11/rugby-black-ferns-fall-to-france-in-second-test.html |title=Black Ferns fall to France in second test |publisher=Newshub |date=18 November 2018 |accessdate=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119132454/https://www.newshub.co.nz/home/sport/2018/11/rugby-black-ferns-fall-to-france-in-second-test.html |archive-date=19 November 2018}}</ref> In 2019 kon die Black Ferns die jaarlikse Vrouerugbysuperreeks vir die tweede keer beklink. Op 31 Oktober 2021 het die Black Ferns in hul 100ste toetswedstryd teen [[Engelse nasionale vrouerugbyspan|Engeland]] in [[Exeter]] gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/black-ferns-set-to-play-historic-100th-test-match |title=Black Ferns set to play historic 100th Test match |publisher=[[All Blacks]] |date=30 September 2021 |accessdate=29 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029210447/https://www.allblacks.com/news/black-ferns-set-to-play-historic-100th-test-match/ |archive-date=29 Oktober 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/women-in-sport/126843646/milestone-match-ends-with-heaviest-defeat-in-history-as-black-ferns-lose-100th-test-against-england |title=Milestone match ends with heaviest defeat in history as Black Ferns lose 100th test against England |publisher=Stuff |author=Joseph Pearson |date=31 Oktober 2021 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Hulle het die Stille Oseaan-vierreeks 2022 aangebied en kon dié toernooi vir die eerste keer onoorwonne beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/sport/rugby/black-ferns-win-pacific-four |title=Black Ferns win Pacific Four |publisher=Otago Daily Times |date=18 Junie 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/715306?lang=en |title=New Zealand win the Pacific Four Series 2022 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=18 Junie 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Nieu-Seeland het die met een jaar uitgestelde [[Vrouerugbywêreldbeker 2021]] aangebied, waarvoor ook Australië gebie het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12160425 |title=New Zealand to host 2021 Women's World Cup |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=15 November 2018 |accessdate=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119092043/https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12160425 |archive-date=19 November 2018 |url-status=dead}}</ref> Nieu-Seeland was as gasvroue regstreeks gekwalifiseer en die Black Ferns kon hul titel suksesvol verdedig met ’n oorwinning oor Engeland in die eindstryd, gelyk aan hul sesde titel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/130457749/black-ferns-stun-england-to-win-rugby-world-cup-for-a-sixth-time-in-eden-park-thriller |title=Black Ferns stun England to win Rugby World Cup for a sixth time in Eden Park thriller |publisher=Stuff |author=Joseph Pearson |date=12 November 2022 |accessdate=28 September 2025}}</ref> === 2023 === Die Black Ferns het die jaar 2023 met ’n nuwe afrigter en ’n afranseling van die Wallaroos met 50–0 in die jaar se eerste toetswedstryd afgeskop; daarmee het hulle die [[O’Reilly-beker]] vir nog ’n jaar gewen en die eerste plek van die Stille Oseaan-vierreeks 2023 behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/817348?lang=en |title=Mererangi Paul and Sylvia Brunt impress as Black Ferns beat Wallaroos |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=29 Junie 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Ná maklike oorwinnings oor [[Kanadese nasionale vrouerugbyspan|Kanada]] en die [[Verenigde State se nasionale vrouerugbyspan|Verenigde State]] kon die Nieu-Seelanders hul tweede titel inpalm.<ref name=":7">{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/looking-back-on-the-black-ferns-2023-season |title=Looking back on the Black Ferns 2023 season |publisher=[[All Blacks]] |author=Adam Julian |date=7 November 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/black-ferns-secure-second-consecutive-world-rugby-pacific-four-series-title/ |title=Black Ferns secure second consecutive Pacific Four Series title |publisher=RugbyPass |date=17 Julie 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Nieu-Seeland het die eerste WXV 1 2023 op 20 Oktober aangebied, waaraan ook Australië Engeland, Frankryk, Kanada en [[Walliese nasionale vrouerugbyspan|Wallis]] deelgeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/new-zealand-to-host-inaugural-wxv-tournament-202355 |title=New Zealand to host inaugural WXV tournament |publisher=[[Rugby Australia]] |date=5 Mei 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/65480821 |title=WXV: New Zealand to host England and Wales in inaugural series |publisher=[[BBC]] |author=Sara Orchard |date=5 Mei 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Tydens dié toernooi kon die Franse die Nieu-Seelandsers se wenreeks van 16 toetswedstryde met ’n 18–17-oorwinning beëindig.<ref name=":7" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/black-ferns/133150792/black-ferns-suffer-first-defeat-in-two-years-as-france-claim-historic-win-in-wxv1-opener |title=Black Ferns suffer first defeat in two years as France claim historic win in WXV1 opener |publisher=Stuff |author=Joseph Pearson |date=21 Oktober 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Daarna het die Black Ferns in die eerste toetswedstryd in [[Dunedin]] sedert 1997 Wallis met 70–7 verneder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/black-ferns-pile-on-the-points-in-dunedin |title=Black Ferns pile on the points in Dunedin |publisher=[[All Blacks]] |author=Adam Julian |date=28 Oktober 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/black-ferns/133196824/ruby-tui-scores-four-tries-as-black-ferns-thrash-wales-in-second-wxv1-fixture |title=Ruby Tui scores four tries as Black Ferns thrash Wales in second WXV1 fixture |publisher=Stuff |author=Paul Cully |date=28 Oktober 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Die beslissende wedstryd om die titel was ’n herhaling van die Vrouerugbywêreldbeker 2021-eindstryd teen Engeland, wat die ''Red Roses'' kon beklink en sodoende die eerste WXV 1-titel gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/black-ferns-fall-to-england-in-wxv-1-decider |title=Black Ferns fall to England in WXV 1 decider |publisher=[[All Blacks]] |author=Adam Julian |date=4 November 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/892385?lang=en |title=How WXV 1 was won: England's journey to glory |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=6 November 2023 |accessdate=28 September 2025}}</ref> == Stadions == Net soos ander vername rugbylande soos Frankryk, Ierland, Italië, Kanada, Skotland, Suid-Afrika, die Verenigde State en Wallis beskik Nieu-Seeland oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Black Ferns gebruik vir hul toetse eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Nieu-Seeland. Veral [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]], [[Westpacstadion]] in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] und die [[Waikatostadion]] in [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] word gereeld vir toetswedstryde gebruik. === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Vrouerugbywêreldbeker 2021}} Nieu-Seeland het die Vrouerugbywêreldbeker 2021 aangebied. Al die wedstryde is op die Nieu-Seelandse [[Noordeiland]] gehou. In [[Auckland]] is [[Edenparkstadion|Edenpark]] en [[The Trusts Arena]] asook in [[Whangarei]] [[Okarapark]] gebruik. == Toetswedstryde == Nieu-Seeland het 112 van sy 136 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 82,35%. Australië se statistieke in toetswedstryde teen alle lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2025): {| class="sortable wikitable" ! Opponent ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{AUSruv}} || 27 || 27 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{GERruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ENGruv}} || 33 || 19 || 13 || 1 || 57,38 |- | {{FRAruv}} || 13 || 8 || 5 || 0 || 61,54 |- | {{HKGruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{IRLruv}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 50,00 |- | {{JPNruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CANruv}} || 19 || 17 || 2 || 0 || 89,47 |- | {{KAZruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SAMruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SCOruv}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ESPruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{RSAruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAruv}} || 15 || 14 || 1 || 0 || 93,33 |- | {{WALruv}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{geenvlag|[[Wêreld XV]]}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''136''' || '''112''' || '''23''' || '''1''' || '''82,35''' |} == Wedywering met ander nasionale spanne == Soos in ander sportsoorte (veral [[krieket]], [[rugby league]], [[netbal]] en op die [[Statebondspele]]) handhaaf Nieu-Seeland tradisioneel goeie wedywering met sy buurland Australië,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/more-sports/mad-tuesday-11-things-you-never-wanted-to-know-about-the-trans-tasman-sporting-rivalry/news-story/ae6dd16e7f4cec90ec146c176f497ebf |title=Mad Tuesday: 11 things you never wanted to know about the Trans Tasman sporting rivalry |publisher=Fox Sports |author=Trevor Marshallsea |date=3 Mei 2016 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2015/oct/29/the-encounters-that-have-underpinned-trans-tasman-sporting-rivalry |title=The encounters that have underpinned trans-Tasman sporting rivalry |publisher=[[The Guardian]] |author=Russell Jackson |date=28 Oktober 2015 |accessdate=28 September 2025}}</ref> waarna dikwels as “wedywering onder sibbes” (''sibling rivalry'') verwys word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/australia-vs-new-zealand-an-intense-sibling-rivalry-where-nothing-else-matters-than-win-502235 |title=Australia vs New Zealand, an intense sibling rivalry where nothing else matters than 'win' |publisher=Cricket Country |author=Suvajit Mustafi |date=28 Maart 2015 |accessdate=28 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/67529059/top-ten-nzaustralia-clashes |title=Top ten NZ/Australia clashes |publisher=Stuff |author=Rosanna Price, Henry Cooke |date=27 Maart 2015 |accessdate=28 September 2025}}</ref> Die eerste toetswedstryd tussen albei spanne is tydens die Nieu-Seelandse besoek aan Australië in 1994 gespeel. Sedertdien ding albei spanne mee om die Laurie O’Reilly-beker, een van die oudste trofeë in internasionale vrouerugby. Van die 27 toetswedstryde tot dusver het Nieu-Seeland al die wedstryde gewen. Net soos die ander rugbylande van die Suidelike Halfrond handhaaf Nieu-Seeland ’n wedywering met die nasionale spanne van die Noordelike Halfrond. Eweneens het Nieu-Seeland tydens vyf van sy ses eindstrydverskynings teen Engeland te staan gekom, wat hulle almal kon wen. == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:WRWC trophy.jpg|duimnael|upright|Nieu-Seeland kon in 1998, 2002, 2006, 2010, 2017 en 2021 die vrouerugbywêreldbekertoernooi wen]] Nieu-Seeland het tot dusver aan nege [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem en kon die toernooi ses keer wen (in 1998, 2002, 2006, 2010, 2017 en 2021), by verre meer as enige ander span. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |-style="background:#FFDAB9;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|1991]] || Derde plek |- | [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]] || Nie deelgeneem nie |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]] || '''Kampioen''' |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]] || '''Kampioen''' |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]] || '''Kampioen''' |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]] || '''Kampioen''' |- | [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] || Vierde plek |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] || '''Kampioen''' |-style="background:#F7F6A8;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] || '''Kampioen''' |-style="background:#FFDAB9;" | [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] || Derde plek |- | [[Vrouerugbywêreldbeker 2029|2029]] || ''gekwalifiseer'' |- | [[Vrouerugbywêreldbeker 2033|2033]] || {{n.v.t.}} |} === Stille Oseaan-vierreeks === Nieu-Seeland se enigste jaarlikse toernooi is die Stille Oseaan-vierreeks, waar hulle teen drie ander lande van die Stille Oseaangebied speel: Australië, Kanada en die Verenigde State. Die Stille Oseaan-vierreeks is in 2021 vir die eerste keer tussen Kanada en die Verenigde State beslis, Australië en Nieu-Seeland het in 2022 by dié toernooi aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://w-rugby.com/club-house/pacific-four-series-rugby |title=Pacific Four Series Announced |publisher=W Rugby |accessdate=28 September 2025}}</ref> Die Black Ferns het sedertdien twee toernooie gewen. * Titeloorwinnings (2): 2022, 2023 == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Black Ferns-span gevorm tydens die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025]]:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/black-ferns-name-33-strong-squad-for-rugby-world-cup-in-england |title=Black Ferns name 33-strong squad for Rugby World Cup in England |publisher=[[Nieu-Seeland Rugby]] |date=25 Julie 2025 |accessdate=28 September 2025}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Iritana Hohaia]] || [[Skrumskakel]] || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes Poua]] / Taranaki || style="text-align:center" | 17 |- | [[Maia Joseph]] || Skrumskakel || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Otago || style="text-align:center" | 11 |- | [[Risi Pouri-Lane]] || Skrumskakel || Nieu-Seeland Sewes / Tasman || style="text-align:center" | {{0}}2 |- | [[Kelly Brazier]] || [[Losskakel]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Canterbury || style="text-align:center" | 43 |- | [[Ruahei Demant]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losskakel || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 45 |- | [[Sylvia Brunt]] || [[Senter]] || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 25 |- | [[Amy du Plessis]] || Senter || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Canterbury || style="text-align:center" | 21 |- | [[Theresa Setefano]] || Senter || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 19 |- | [[Stacey Waaka]] || Senter || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Waikato || style="text-align:center" | 27 |- | [[Ayesha Leti-Iʻiga]] || [[Vleuel]] || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes Poua]] / Wellington || style="text-align:center" | 26 |- | [[Katelyn Vahaʻakolo]] || Vleuel || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 17 |- | [[Portia Woodman-Wickliffe]] || Vleuel || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 28 |- | [[Renee Holmes]] || [[Heelagter]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Waikato || style="text-align:center" | 24 |- | [[Braxton Sorensen-McGee]] || Heelagter || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | {{0}}3 |} | | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Vici-Rose Green]] || [[Haker]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}2 |- | [[Atlanta Lolohea]] || Haker || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}7 |- | [[Georgia Ponsonby]] || Haker || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Canterbury || style="text-align:center" | 31 |- | [[Kate Henwood]] || [[Stut]] || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Bay of Plenty || style="text-align:center" | 10 |- | [[Tanya Kalounivale]] || Stut || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Waikato || style="text-align:center" | 22 |- | [[Veisinia Mahutariki-Fakalelu]] || Stut || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}1 |- | [[Amy Rule]] || Stut || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Canterbury || style="text-align:center" | 30 |- | [[Awhina Tangen-Wainohu]] || Stut || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Waikato || style="text-align:center" | {{0}}7 |- | [[Chryss Viliko]] || Stut || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 13 |- | [[Laura Bayfield]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}1 |- | [[Alana Bremner]] || Slot || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Canterbury || style="text-align:center" | 29 |- | [[Chelsea Bremner]] || Slot || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Canterbury || style="text-align:center" | 22 |- | [[Maia Roos]] || Slot || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 33 |- | [[Liana Mikaele-Tuʻu]] || [[Losvoorspeler]] || [[Blues (Superrugbyspan)|Blues]] / Auckland || style="text-align:center" | 29 |- | [[Jorja Miller]] || Losvoorspeler || Nieu-Seeland Sewes / Canterbury || style="text-align:center" | {{0}}2 |- | [[Kaipo Olsen-Baker]] || Losvoorspeler || [[Highlanders (Superrugbyspan)|Matatu]] / Manawatu || style="text-align:center" | 12 |- | [[Layla Sae]] || Losvoorspeler || [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes Poua]] / Manawatu || style="text-align:center" | 14 |- | [[Kennedy Tukuafu]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs Manawa]] / Waikato || style="text-align:center" | 30 |} |} === Bekende spelers === Vier voormalige Nieu-Seelandse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 September 2025}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Fiaoʻo Faʻamausili]] || [[Haker]] || 2022 |- | [[Huriana Manuel]] || [[Senter]] || 2021 |- | [[Farah Palmer]] || [[Haker]] || 2014 |- | [[Anna Richards]] || [[Losskakel]] || 2014 |} == Afrigters == Die volgende persone het al as hoofafrigters van die Black Ferns gedien: {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Laurie O’Reilly || 1991 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Vicky Dombroski || 1994–1995 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Darryl Suasua || 1996–2002 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Jed Rowlands || 2003–2006 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Dale Atkins || 2007–2008 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Brian Evans || 2009–2010 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Grant Hansen || 2011 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Brian Evans || 2012–2014 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Greg Smith || 2015 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Glenn Moore || 2015–2021 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Wayne Smith || 2022 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Allan Bunting || sedert 2023 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[All Blacks]], Nieu-Seeland se nasionale mansrugbyspan * [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New Zealand women's national rugby union team|Black Ferns}} * {{en}} [https://www.allblacks.com/teams/black-ferns/ Amptelike webwerf van die Black Ferns] * {{en}} [https://www.nzrugby.co.nz/ Amptelike webwerf van Nieu-Seeland Rugby] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/new-zealand Nieu-Seeland by Wêreldrugby] {{Nasionale vrouerugbyspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale vrouerugbyspanne]] [[Kategorie:Nieu-Seelandse rugbyspanne]] 7x37ou6pfgqjlcjhz1mv113n0ghx3j2 0 450645 2902540 2892322 2026-05-08T22:23:41Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902540 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Boudewijn Zenden | image = [[Lêer:Zenden (cropped).jpg|220px]] | image_size = | caption = Zenden speel vir [[Liverpool FC|Liverpool]] in 2005 | full_name = Boudewijn Zenden<ref>{{cite web |url=http://www.premierleague.com/staticFiles/62/69/0,,12306~158050,00.pdf |title=Premier League clubs submit squad lists |publisher=Premier League |date=1 February 2011 |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304053618/http://www.premierleague.com/staticFiles/62/69/0,,12306~158050,00.pdf |archive-date=4 March 2011}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1976|8|15|df=y}} | birth_place = [[Maastricht]], Nederland | height = 1,73 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/2056/Boudewijn-Zenden/overview |title=Boudewijn Zenden: Overview |publisher=Premier League |access-date=2 February 2020}}</ref> | position = Middelveldspeler | currentclub = | youthyears1 = 1985–1987 |youthclubs1 = [[MVV Maastricht|MVV]] | youthyears2 = 1987–1993 |youthclubs2 = [[PSV Eindhoven|PSV]] | years1 = 1993–1998 |clubs1 = [[PSV Eindhoven|PSV]] |caps1 = 112 |goals1 = 32 | years2 = 1998–2001 |clubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] |caps2 = 64 |goals2 = 2 | years3 = 2001–2004 |clubs3 = [[Chelsea FC|Chelsea]] |caps3 = 43 |goals3 = 4 | years4 = 2003–2004 |clubs4 = → [[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]] (loan) |caps4 = 31 |goals4 = 4 | years5 = 2004–2005 |clubs5 = [[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]] |caps5 = 36 |goals5 = 5 | years6 = 2005–2007 |clubs6 = [[Liverpool FC|Liverpool]] |caps6 = 23 |goals6 = 2 | years7 = 2007–2009 |clubs7 = [[Olympique de Marseille|Marseille]] |caps7 = 54 |goals7 = 6 | years8 = 2009–2011 |clubs8 = [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] |caps8 = 47 |goals8 = 4 | totalcaps = 410 |totalgoals = 59 | nationalyears1 = 1997–2004 |nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] |nationalcaps1 = 54 |nationalgoals1 = 7 | manageryears1 = 2012–2013 |managerclubs1 = [[Chelsea FC|Chelsea]] (assistent) | manageryears2 = 2013–2015 |managerclubs2 = [[Jong PSV]] (assistent) }} '''Boudewijn Zenden''' (gebore [[15 Augustus]] [[1976]]), ook bekend onder sy bynaam '''Bolo''', is ’n voormalige [[Nederland|Nederlandse]] sokkerspeler wat as ’n linkervleuel of aanvallende middelveldspeler gespeel het.<ref>{{cite web|url=https://www.planetfootball.com/in-depth/bolo-zenden-recalls-his-varied-career-barca-boro-liverpool-sunderland/|title=Bolo Zenden recalls his varied career: Barca, Boro, Liverpool, Sunderland|website=Planet Football|date=10 April 2019|access-date=24 March 2020}}</ref> Zenden is in 1997 aangewys as die Nederlandse Sokker Talent van die Jaar en het vir vier spanne in die Engelse [[Premier League]] gespeel, met ’n totaal van 180 wedstryde en 19 doele. Hy het ook in die hoogste ligas van Nederland, Spanje en Frankryk gespeel, vir onderskeidelik [[PSV Eindhoven|PSV]], [[FC Barcelona|Barcelona]] en [[Olympique de Marseille|Marseille]]. Op internasionale vlak het Zenden 54 wedstryde vir [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] gespeel en sewe doele aangeteken. Hy het "Oranje" verteenwoordig by twee [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskappe]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998 FIFA Wêreldbeker]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Zenden, Boudewijn}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1976]] [[Kategorie:Lewende mense]] agmkmu84xfevawu4bh0j3eowc711jge 0 450708 2902512 2892486 2026-05-08T21:09:01Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902512 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Frank de Boer | image = [[Lêer:FrankBoer.JPG|220px]] | image_size = | caption = De Boer as afrigter van [[AFC Ajax|Ajax]] in 2011 | full_name = Franciscus de Boer<ref name=TFF>{{cite web |url=https://www.tff.org/Default.aspx?pageId=526&kisiId=29985 |title=Franciscus de Boer |publisher=Turkish Football Federation |access-date=22 January 2020}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1970|5|15|df=y}}<ref name=BDFutbol>{{cite web |url=https://www.bdfutbol.com/en/l/l901.html |title=Frank de Boer: Franciscus de Boer: Manager |publisher=BDFutbol |access-date=5 May 2018}}</ref> | birth_place = [[Hoorn]], Nederland | height = 1,79 m<ref>{{Cite web|url=https://www.worldfootball.net/player_summary/frank-de-boer/|title=Frank de Boer|website=worldfootball.net|date=18 June 2021 |access-date=14 October 2023}}</ref> | position = Senteragter, linkeragter | currentclub = | youthyears1 = 1984–1988 | youthclubs1 = [[:nl:Ajax Jeugdopleiding|Ajax]] | years1 = 1988–1999 | clubs1 = [[AFC Ajax|Ajax]] | caps1 = 328 | goals1 = 30 | years2 = 1999–2003 | clubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps2 = 144 | goals2 = 5 | years3 = 2003–2004 | clubs3 = [[Galatasaray SK (sokker)|Galatasaray]] | caps3 = 15 | goals3 = 1 | years4 = 2004 | clubs4 = [[Glasgow Rangers|Rangers]] | caps4 = 15 | goals4 = 2 | years5 = 2004–2005 | clubs5 = [[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]] | caps5 = 16 | goals5 = 5 | years6 = 2005–2006 | clubs6 = [[Al-Shamal Sports Club|Al-Shamal]] | caps6 = 1 | goals6 = 0 | totalcaps = 519 | totalgoals = 43 | nationalyears1 = 1990–2004 | nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | nationalcaps1 = 112 | nationalgoals1 = 13 | manageryears1 = 2006–2010 | managerclubs1 = [[AFC Ajax|Ajax]] (jeug) | manageryears2 = 2010–2016 | managerclubs2 = [[AFC Ajax|Ajax]] | manageryears3 = 2016 | managerclubs3 = [[Inter Milaan]] | manageryears4 = 2017 | managerclubs4 = [[Crystal Palace FC|Crystal Palace]] | manageryears5 = 2018–2020 | managerclubs5 = [[Atlanta United FC|Atlanta United]] | manageryears6 = 2020–2021 | managerclubs6 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | manageryears7 = 2023 | managerclubs7 = [[Al Jazira Club|Al Jazira]] }} '''Franciscus de Boer''' (gebore [[15 Mei]] [[1970]]) is ’n [[Nederland|Nederlandse]] voormalige professionele [[sokkerspeler]] en tans afrigter. As ’n voormalige verdediger het De Boer die grootste deel van sy loopbaan by [[AFC Ajax|Ajax]] deurgebring, waar hy vyf [[Eredivisie]]-titels, twee [[KNVB-beker|KNVB-bekers]], drie Superbekers, een [[UEFA Superbeker]], een [[UEFA Europa League|UEFA-beker]], een [[UEFA Champions League]] en een [[Interkontinentale Beker]] gewen het. Hy het later vyf jaar by [[FC Barcelona|Barcelona]] deurgebring, waar hy die [[La Liga]]-titel in 1998/99 gewen het, gevolg deur kort periodes by [[Galatasaray SK (sokker)|Galatasaray]], [[Glasgow Rangers]], Al-Rayyan en Al-Shamal voordat hy afgetree het. De Boer is die derde mees opgetrede buitespeler in die geskiedenis van die [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederlandse nasionale span]], met 112 verskynings.<ref name="rdb">{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/0/football/27205254|title=Frank de Boer: Tottenham make contact with Ajax over manager|date=29 April 2014|access-date=30 April 2014|work=BBC}}</ref> Hy was kaptein van "Oranje" tydens die halfeindstryd van beide die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998 FIFA Wêreldbeker]] en die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 2000. Hy het sy internasionale loopbaan beëindig in 2004 nadat ’n besering hom gedwing het om in ’n kwartfinale-wedstryd teen [[Sweedse nasionale sokkerspan|Swede]] by die Europese Kampioenskap vervang te word. Die besering het hom uitgesluit van die halfeindstryd teen [[Portugese nasionale sokkerspan|Portugal]], wat Nederland met 2–1 verloor het.<ref>{{cite news|title=Dutch play on without captain; Frank de Boer's international career likely over because of injury to ankle|newspaper=The Kitchener|date=29 June 2004|page=C.9}}</ref><ref>{{cite news|title=SOCCER REPORT; Dutch Defender De Boer Injured|access-date=14 July 2010|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/656617661.html?dids=656617661:656617661&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+29%2C+2004&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=SOCCER+REPORT%3B+Dutch+Defender+De+Boer+Injured&pqatl=google|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102233411/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/656617661.html?dids=656617661:656617661&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+29,+2004&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=SOCCER+REPORT%3B+Dutch+Defender+De+Boer+Injured&pqatl=google|url-status=dead|archive-date=2 November 2012|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=29 June 2004}}</ref> Na sy aftrede as speler het De Boer sy afrigterloopbaan begin met die Ajax-jeugspan en as assistent van [[Bert van Marwijk]] by die Nederlandse nasionale span. In Desember 2010 het hy oorgeneem as hoofafrigter van Ajax en het die Eredivisie-titel in sy eerste seisoen gewen. In 2013 het hy die [[Rinus Michels]]-toekenning ontvang as afrigter van die jaar in Nederland nadat hy Ajax na hul derde opeenvolgende Eredivisie-titel gelei het.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://nos.nl/artikel/505335-rinus-michels-award-voor-de-boer.html|title=Rinus Michels Award voor De Boer – NOS Sport|date=10 May 2013|website=Nos.nl|language=nl}}</ref> Die volgende jaar het hy die eerste afrigter geword wat vier opeenvolgende Eredivisie-titels gewen het. Daarna het hy kort afrigtingstydperke gehad in [[Serie A]] met [[Inter Milaan]] in 2016, [[Crystal Palace FC|Crystal Palace]] in die [[Premier League]] in 2017, en Atlanta United in [[Major League Soccer|MLS]] van 2018 tot 2020. De Boer is in September 2020 aangestel as hoofafrigter van die Nederlandse nasionale span, maar het minder as ’n jaar later, in Junie 2021, bedank ná die span se teleurstellende Euro 2020-veldtog. Hy is die tweelingbroer van [[Ronald de Boer]], met wie hy ’n spanmaat was by Ajax, Barcelona, Rangers, Al-Rayyan, Al-Shamal en die Nederlandse nasionale span.<ref>{{Cite web|url=https://nos.nl/video/2333996-frank-and-ronald-de-boer-nu-samen-100-jaar|title=Frank & Ronald de Boer, nu samen 100 jaar|date=2020-05-15|website=NOS|language=nl|access-date=2025-06-29}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:de Boer, Frank}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Lewende mense]] hg8oaae85a2np3pvwbueo5lqq1nqseg 2902513 2902512 2026-05-08T21:09:32Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902513 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Frank de Boer | image = [[Lêer:FrankBoer.JPG|220px]] | image_size = | caption = De Boer as afrigter van [[AFC Ajax|Ajax]] in 2011 | full_name = Franciscus de Boer<ref name=TFF>{{cite web |url=https://www.tff.org/Default.aspx?pageId=526&kisiId=29985 |title=Franciscus de Boer |publisher=Turkish Football Federation |access-date=22 January 2020}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1970|5|15|df=y}}<ref name=BDFutbol>{{cite web |url=https://www.bdfutbol.com/en/l/l901.html |title=Frank de Boer: Franciscus de Boer: Manager |publisher=BDFutbol |access-date=5 May 2018}}</ref> | birth_place = [[Hoorn]], Nederland | height = 1,79 m<ref>{{Cite web|url=https://www.worldfootball.net/player_summary/frank-de-boer/|title=Frank de Boer|website=worldfootball.net|date=18 June 2021 |access-date=14 October 2023}}</ref> | position = Senteragter, linkeragter | currentclub = | youthyears1 = 1984–1988 | youthclubs1 = [[:nl:Ajax Jeugdopleiding|Ajax]] | years1 = 1988–1999 | clubs1 = [[AFC Ajax|Ajax]] | caps1 = 328 | goals1 = 30 | years2 = 1999–2003 | clubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps2 = 144 | goals2 = 5 | years3 = 2003–2004 | clubs3 = [[Galatasaray SK (sokker)|Galatasaray]] | caps3 = 15 | goals3 = 1 | years4 = 2004 | clubs4 = [[Glasgow Rangers|Rangers]] | caps4 = 15 | goals4 = 2 | years5 = 2004–2005 | clubs5 = [[Al-Rayyan SC|Al-Rayyan]] | caps5 = 16 | goals5 = 5 | years6 = 2005–2006 | clubs6 = [[Al-Shamal Sports Club|Al-Shamal]] | caps6 = 1 | goals6 = 0 | totalcaps = 519 | totalgoals = 43 | nationalyears1 = 1990–2004 | nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | nationalcaps1 = 112 | nationalgoals1 = 13 | manageryears1 = 2006–2010 | managerclubs1 = [[AFC Ajax|Ajax]] (jeug) | manageryears2 = 2010–2016 | managerclubs2 = [[AFC Ajax|Ajax]] | manageryears3 = 2016 | managerclubs3 = [[Inter Milaan]] | manageryears4 = 2017 | managerclubs4 = [[Crystal Palace FC|Crystal Palace]] | manageryears5 = 2018–2020 | managerclubs5 = [[Atlanta United FC|Atlanta United]] | manageryears6 = 2020–2021 | managerclubs6 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | manageryears7 = 2023 | managerclubs7 = [[Al Jazira Club|Al Jazira]] }} '''Franciscus de Boer''' (gebore [[15 Mei]] [[1970]]) is ’n [[Nederland|Nederlandse]] voormalige professionele [[sokkerspeler]] en tans afrigter. As ’n voormalige verdediger het De Boer die grootste deel van sy loopbaan by [[AFC Ajax|Ajax]] deurgebring, waar hy vyf [[Eredivisie]]-titels, twee [[KNVB-beker|KNVB-bekers]], drie Superbekers, een [[UEFA Superbeker]], een [[UEFA Europa League|UEFA-beker]], een [[UEFA Champions League]] en een [[Interkontinentale Beker]] gewen het. Hy het later vyf jaar by [[FC Barcelona|Barcelona]] deurgebring, waar hy die [[La Liga]]-titel in 1998/99 gewen het, gevolg deur kort periodes by [[Galatasaray SK (sokker)|Galatasaray]], [[Glasgow Rangers]], Al-Rayyan en Al-Shamal voordat hy afgetree het. De Boer is die derde mees opgetrede buitespeler in die geskiedenis van die [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederlandse nasionale span]], met 112 verskynings.<ref name="rdb">{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/0/football/27205254|title=Frank de Boer: Tottenham make contact with Ajax over manager|date=29 April 2014|access-date=30 April 2014|work=BBC}}</ref> Hy was kaptein van "Oranje" tydens die halfeindstryd van beide die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998 FIFA Wêreldbeker]] en die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 2000. Hy het sy internasionale loopbaan beëindig in 2004 nadat ’n besering hom gedwing het om in ’n kwartfinale-wedstryd teen [[Sweedse nasionale sokkerspan|Swede]] by die Europese Kampioenskap vervang te word. Die besering het hom uitgesluit van die halfeindstryd teen [[Portugese nasionale sokkerspan|Portugal]], wat Nederland met 2–1 verloor het.<ref>{{cite news|title=Dutch play on without captain; Frank de Boer's international career likely over because of injury to ankle|newspaper=The Kitchener|date=29 June 2004|page=C.9}}</ref><ref>{{cite news|title=SOCCER REPORT; Dutch Defender De Boer Injured|access-date=14 July 2010|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/656617661.html?dids=656617661:656617661&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+29%2C+2004&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=SOCCER+REPORT%3B+Dutch+Defender+De+Boer+Injured&pqatl=google|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102233411/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/656617661.html?dids=656617661:656617661&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+29,+2004&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=SOCCER+REPORT%3B+Dutch+Defender+De+Boer+Injured&pqatl=google|url-status=dead|archive-date=2 November 2012|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=29 June 2004}}</ref> Ná sy aftrede as speler het De Boer sy afrigterloopbaan begin met die Ajax-jeugspan en as assistent van [[Bert van Marwijk]] by die Nederlandse nasionale span. In Desember 2010 het hy oorgeneem as hoofafrigter van Ajax en het die Eredivisie-titel in sy eerste seisoen gewen. In 2013 het hy die [[Rinus Michels]]-toekenning ontvang as afrigter van die jaar in Nederland nadat hy Ajax na hul derde opeenvolgende Eredivisie-titel gelei het.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://nos.nl/artikel/505335-rinus-michels-award-voor-de-boer.html|title=Rinus Michels Award voor De Boer – NOS Sport|date=10 May 2013|website=Nos.nl|language=nl}}</ref> Die volgende jaar het hy die eerste afrigter geword wat vier opeenvolgende Eredivisie-titels gewen het. Daarna het hy kort afrigtingstydperke gehad in [[Serie A]] met [[Inter Milaan]] in 2016, [[Crystal Palace FC|Crystal Palace]] in die [[Premier League]] in 2017, en Atlanta United in [[Major League Soccer|MLS]] van 2018 tot 2020. De Boer is in September 2020 aangestel as hoofafrigter van die Nederlandse nasionale span, maar het minder as ’n jaar later, in Junie 2021, bedank ná die span se teleurstellende Euro 2020-veldtog. Hy is die tweelingbroer van [[Ronald de Boer]], met wie hy ’n spanmaat was by Ajax, Barcelona, Rangers, Al-Rayyan, Al-Shamal en die Nederlandse nasionale span.<ref>{{Cite web|url=https://nos.nl/video/2333996-frank-and-ronald-de-boer-nu-samen-100-jaar|title=Frank & Ronald de Boer, nu samen 100 jaar|date=2020-05-15|website=NOS|language=nl|access-date=2025-06-29}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:de Boer, Frank}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Lewende mense]] tj9m58icdc3ydca6tfhqkvc410utop1 0 452019 2902557 2825484 2026-05-09T02:40:39Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902557 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Viktor Gyökeres | image = [[Lêer:Viktor Gyökeres 2018.jpg|240px]] | upright = | caption = Gyökeres in 2018 | fullname = Viktor Einar Gyökeres<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/1238361 |title=Premier League clubs publish retained lists |publisher=Premier League |date=7 June 2019 |access-date=7 June 2019}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1998|6|4|df=y}} | birth_place = [[Stockholm]], [[Swede]] | height = 1,89m<ref>{{cite web |url=https://www.sporting.pt/en/football/main-team/squad/viktor-einar-gyokeres|title=Viktor Einar Gyökeres |date=21 July 2023 |publisher=Sporting Clube De Portugal|access-date=16 October 2024}}</ref> | position = Doelskieter | currentclub = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | clubnumber = 14 | youthyears1 = 2004–2013 | youthclubs1 = IFK Aspudden-Tellus | youthyears2 = 2013–2015 | youthclubs2 = [[IF Brommapojkarna]] | years1 = 2015–2017 | clubs1 = [[IF Brommapojkarna]] | caps1 = 56 | goals1 = 20 | years2 = 2018–2021 | clubs2 = [[Brighton & Hove Albion FC|Brighton & Hove Albion]] | caps2 = 0 | goals2 = 0 | years3 = 2019–2020 | clubs3 = → [[FC St. Pauli|St. Pauli]] (leen) | caps3 = 26 | goals3 = 7 | years4 = 2020–2021 | clubs4 = → [[Swansea City AFC|Swansea City]] (leen) | caps4 = 11 | goals4 = 0 | years5 = 2021 | clubs5 = → [[Coventry City FC|Coventry City]] (leen) | caps5 = 19 | goals5 = 3 | years6 = 2021–2023 | clubs6 = [[Coventry City FC|Coventry City]] | caps6 = 91 | goals6 = 38 | years7 = 2023–2025 | clubs7 = [[Sporting CP]] | caps7 = 66 | goals7 = 68 | years8 = 2025– | clubs8 = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | caps8 = 33 | goals8 = 14 | nationalyears1 = 2015–2018 | nationalteam1 = Swede o/19 | nationalcaps1 = 18 | nationalgoals1 = 10 | nationalyears2 = 2019–2020 | nationalteam2 = Swede o/21 | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 4 | nationalyears3 = 2019– | nationalteam3 = [[Sweedse nasionale sokkerspan|Swede]] | nationalcaps3 = 32 | nationalgoals3 = 19 | club-update = 5 Mei 2026 | ntupdate = 31 Maart 2026 }} '''Viktor Einar Gyökeres''' ([[Sweeds]]: [ˈvɪ̌kːtɔr ˈjø̂ːkɛrɛs]; gebore [[4 Junie]] [[1998]]) is ’n [[Swede|Sweedse]] professionele [[sokkerspeler]] wat as ’n aanvaller vir [[Premier League|Premierliga]]-klub [[Arsenal F.C.|Arsenal]] en die [[Sweedse nasionale sokkerspan|Sweedse nasionale span]] speel. Gyökeres het sy professionele debuut gemaak vir die Sweedse klub Brommapojkarna in 2015 en meer as vyftig wedstryde gespeel voordat hy in 2018 by Brighton & Hove Albion aangesluit het. Hy het agtereenvolgende seisoene op uitleen deurgebring by [[FC St. Pauli|St. Pauli]], Swansea City en Coventry City, en het in 2021 permanent by laasgenoemde aangesluit. [[Sporting CP]] het hom in 2023 aangekoop in ’n klubrekord-oordrag ter waarde van ’n aanvanklike €20 miljoen. Met hulle het hy twee agtereenvolgende [[Primeira Liga]]-titels in 2024 en 2025 gewen en die Bola de Prata gewen as die liga se topskieter in albei seisoene. Hy het ook die LPFP Speler van die Jaar-toekenning in 2024 ontvang. Gyökeres het Swede op verskeie jeugvlakke verteenwoordig en was die gesamentlike topskieter by die 2017 UEFA Europese Onder-19 Kampioenskap. Hy het sy senior debuut vir Swede in 2019 gemaak. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gyökeres, Viktor}} [[Kategorie:Geboortes in 1998]] [[Kategorie:Sweedse sokkerspelers]] [[Kategorie:Lewende mense]] r70mxfzru1xhjuqkjmt4s6ksfmrdlqk 0 452278 2902554 2856980 2026-05-09T02:34:16Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902554 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Bradley Barcola | image = [[Lêer:Barcola asse psg 2425.png|240px]] | upright = 0.9 | caption = Barcola in 2025 | full_name = Bradley Jean-Manuel Essolisam Addo Barcola | birth_date = {{birth date and age|2002|9|2|df=y}} | birth_place = Villeurbanne,<br />[[Auvergne-Rhône-Alpes]], [[Frankryk]] | height = 1,82 m<ref name="PSG Profile">{{cite web |url=https://www.psg.fr/en/players/bradley-barcola |title=Bradley Barcola |publisher=Paris Saint-Germain FC |access-date=27 June 2025}}</ref> | position = Aanvaller | currentclub = [[Paris Saint-Germain]] | clubnumber = 29 | youthyears1 = 2008–2010 | youthclubs1 = AS Buers Villeurbanne | youthyears2 = 2010–2021 | youthclubs2 = [[Olympique Lyonnais|Lyon]] | years1 = 2020–2023 | clubs1 = [[Olympique Lyonnais|Lyon II]] | caps1 = 22 | goals1 = 5 | years2 = 2021–2023 | clubs2 = [[Olympique Lyonnais|Lyon]] | caps2 = 40 | goals2 = 5 | years3 = 2023– | clubs3 = [[Paris Saint-Germain]] | caps3 = 85 | goals3 = 28 | nationalyears1 = 2022 | nationalteam1 = Frankryk o/20 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2023–2024 | nationalteam2 = Frankryk o/21 | nationalcaps2 = 12 | nationalgoals2 = 4 | nationalyears3 = 2024 | nationalteam3 = Frankryk se Olimpiese span | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2024– | nationalteam4 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps4 = 18 | nationalgoals4 = 3 | club-update = 2 Mei 2026 | nationalteam-update = 16 November 2025 }} '''Bradley Jean-Manuel Essolisam Addo Barcola''' (gebore [[2 September]] [[2002]]) is ’n [[Frankryk|Franse]] professionele [[sokkerspeler]] wat as ’n aanvaller speel vir [[Paris Saint-Germain]] in [[Ligue 1]], asook vir die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse nasionale span]]. Nadat hy deur Lyon se jeugakademie gekom het, het Barcola sy professionele loopbaan by sy jeugklub begin. Hy het daar twee seisoene gespeel, en in sy tweede seisoen het hy ’n plek in die beginspan verower en die meeste doele vir die span aangeteken. In 2023 het hy vir €45 miljoen by Paris Saint-Germain aangesluit en in sy eerste seisoen drie binnelandse trofeë gewen: die liga, die beker en die Supercup. Barcola het vir Frankryk se Onder-21-span en Olimpiese span gespeel. Hy het in Junie 2024 sy debuut vir die senior nasionale span gemaak en was deel van Frankryk se groep vir die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]]. Sy vader is van [[Togo]], en sy ouer broer, Malcolm Barcola, wat ’n doelwagter is, het gekies om Togo internasionaal te verteenwoordig. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Barcola, Bradley}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2002]] [[Kategorie:Lewende mense]] 3r290rcd9k0bdlphedj2rur5ju0xz7n 2902555 2902554 2026-05-09T02:35:03Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902555 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Bradley Barcola | image = [[Lêer:Barcola asse psg 2425.png|240px]] | upright = 0.9 | caption = Barcola in 2025 | full_name = Bradley Jean-Manuel Essolisam Addo Barcola | birth_date = {{birth date and age|2002|9|2|df=y}} | birth_place = Villeurbanne,<br />[[Auvergne-Rhône-Alpes]], [[Frankryk]] | height = 1,82 m<ref name="PSG Profile">{{cite web |url=https://www.psg.fr/en/players/bradley-barcola |title=Bradley Barcola |publisher=Paris Saint-Germain FC |access-date=27 June 2025}}</ref> | position = Aanvaller | currentclub = [[Paris Saint-Germain]] | clubnumber = 29 | youthyears1 = 2008–2010 | youthclubs1 = AS Buers Villeurbanne | youthyears2 = 2010–2021 | youthclubs2 = [[Olympique Lyonnais|Lyon]] | years1 = 2020–2023 | clubs1 = [[Olympique Lyonnais|Lyon II]] | caps1 = 22 | goals1 = 5 | years2 = 2021–2023 | clubs2 = [[Olympique Lyonnais|Lyon]] | caps2 = 40 | goals2 = 5 | years3 = 2023– | clubs3 = [[Paris Saint-Germain]] | caps3 = 85 | goals3 = 28 | nationalyears1 = 2022 | nationalteam1 = Frankryk o/20 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2023–2024 | nationalteam2 = Frankryk o/21 | nationalcaps2 = 12 | nationalgoals2 = 4 | nationalyears3 = 2024 | nationalteam3 = Frankryk se Olimpiese span | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2024– | nationalteam4 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps4 = 18 | nationalgoals4 = 3 | club-update = 2 Mei 2026 | nationalteam-update = 16 November 2025 }} '''Bradley Jean-Manuel Essolisam Addo Barcola''' (gebore [[2 September]] [[2002]]) is ’n [[Frankryk|Franse]] professionele [[sokkerspeler]] wat as ’n aanvaller speel vir [[Paris Saint-Germain]] in [[Ligue 1]], asook vir die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse nasionale span]]. Nadat hy deur [[Olympique Lyonnais|Lyon]] se jeugakademie gekom het, het Barcola sy professionele loopbaan by sy jeugklub begin. Hy het daar twee seisoene gespeel, en in sy tweede seisoen het hy ’n plek in die beginspan verower en die meeste doele vir die span aangeteken. In 2023 het hy vir €45 miljoen by Paris Saint-Germain aangesluit en in sy eerste seisoen drie binnelandse trofeë gewen: die liga, die beker en die Supercup. Barcola het vir Frankryk se Onder-21-span en Olimpiese span gespeel. Hy het in Junie 2024 sy debuut vir die senior nasionale span gemaak en was deel van Frankryk se groep vir die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]]. Sy vader is van [[Togo]], en sy ouer broer, Malcolm Barcola, wat ’n doelwagter is, het gekies om Togo internasionaal te verteenwoordig. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Barcola, Bradley}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2002]] [[Kategorie:Lewende mense]] epqt428qnxbchgfbnyr2vld301c1arx 0 453509 2902556 2889827 2026-05-09T02:37:25Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902556 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Alexander Isak | image = [[Lêer:UEFA EURO qualifiers Sweden vs Spain 20191015 Alexander Isak 56 (cropped).jpg|240px]] | caption = Alexander Isak in 2019 | full_name = Alexander Isak<ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=65950 |title=Acta del Partido celebrado el 12 de septiembre de 2021, en Cádiz |trans-title=Minutes of the Match held on 12 September 2021, in Cádiz |publisher=Royal Spanish Football Federation |access-date=14 September 2021 |language=es |archive-date=14 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914192744/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=65950 |url-status=live }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1999|9|21|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.11v11.com/players/alexander-isak-255689/ |title=Alexander Isak |website=11v11.com |publisher=AFS Enterprises |access-date=29 August 2025 }}</ref> | birth_place = [[Solna]], [[Swede]] | height = 1,92 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/en/players/219168/alexander-isak/overview |title=Alexander Isak: Overview |publisher=Premier League |access-date=29 August 2025 }}</ref> | position = Voorspeler, doelskieter | currentclub = [[Liverpool FC|Liverpool]] | clubnumber = 9 | youthyears1 = 2005–2016 | youthclubs1 = [[AIK Fotboll|AIK]] | years1 = 2016–2017 | clubs1 = [[AIK Fotboll|AIK]] | caps1 = 24 | goals1 = 10 | years2 = 2017–2019 | clubs2 = [[Borussia Dortmund II]] | caps2 = 12 | goals2 = 5 | years3 = 2017–2019 | clubs3 = [[Borussia Dortmund]] | caps3 = 5 | goals3 = 0 | years4 = 2019 | clubs4 = → [[Willem II Tilburg|Willem II]] (leen) | caps4 = 16 | goals4 = 13 | years5 = 2019–2022 | clubs5 = [[Real Sociedad]] | caps5 = 105 | goals5 = 33 | years6 = 2022–2025 | clubs6 = [[Newcastle United FC|Newcastle United]] | caps6 = 86 | goals6 = 54 | years7 = 2025– | clubs7 = [[Liverpool FC|Liverpool]] | caps7 = 13 | goals7 = 3 | nationalyears1 = 2015–2016 | nationalteam1 = Swede o/17 | nationalcaps1 = 19 | nationalgoals1 = 6 | nationalyears2 = 2016–2017 | nationalteam2 = Swede o/19 | nationalcaps2 = 6 | nationalgoals2 = 2 | nationalyears3 = 2016–2018 | nationalteam3 = Swede o/21 | nationalcaps3 = 7 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2017– | nationalteam4 = [[Sweedse nasionale sokkerspan|Swede]] | nationalcaps4 = 56 | nationalgoals4 = 16 | club-update = 25 April 2026 | nationalteam-update = 15 November 2025 }} '''Alexander Isak''' (gebore [[21 September]] [[1999]]) is ’n [[Swede|Sweedse]] professionele sokkerspeler van [[Eritrea|Eritrese]] afkoms wat as ’n voorspel­er vir die [[Premier League|Premierliga]]-klub [[Liverpool FC|Liverpool]] en die Sweedse nasionale span speel. Hy is bekend vir sy dribbelwerk, afronding en slim bewegings binne die strafgebied, en word wyd beskou as een van die beste doelskieters in die wêreld.<ref name=":8">{{Cite web |date=2025-07-30 |title=Top 20 strikers in world football named and ranked including Erling Haaland, Harry Kane and Viktor Gyokeres |url=https://www.sportbible.com/football/football-news/top-20-strikers-ranked-haaland-kane-isak-gyokeres-352821-20250729 |access-date=2025-09-02 |website=SPORTbible |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |date=2025-06-04 |title=2025 FC 100: Haaland among best center forwards in men's soccer |url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/45180244/2025-fc-100-haaland-best-center-forwards-mens-soccer |access-date=2025-09-02 |website=ESPN.com |language=en}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Smith |first=Charlie |date=2025-05-01 |title=The Best 15 Strikers in World Football Ranked (2025) |url=https://www.footballfancast.com/best-footballers-strikers-forwards-in-the-world-ranked/ |access-date=2025-09-02 |website=FootballFanCast |language=en}}</ref> Isak is gebore en grootgeword in [[Solna]], in die noordelike deel van [[Stockholm|Groot-Stockholm]], en het sy professionele loopbaan in 2016 by sy jeugklub [[AIK Fotboll|AIK]] begin. Daarna het hy [[Borussia Dortmund]] en [[Willem II Tilburg|Willem II]] verteenwoordig voordat hy in 2019 by Real Sociedad in [[Spanje]] aangesluit het. In 2022 het hy by [[Newcastle United FC|Newcastle United]] aangesluit vir ’n klubrekordbedrag. In 2025 het hy vir Liverpool geteken vir £125 miljoen, wat beide die klub- en Britse oordragsyferrekords gebreek het.<ref>{{Cite web |last=Mokbel |first=Sami |date=2025-09-01 |title=Alexander Isak transfer: Liverpool sign striker in £125m British record deal from Newcastle |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cly4my21lz7o |access-date=2025-09-01 |website=BBC Sport |language=en}}</ref> As ’n volwaardige Sweedse nasionale speler sedert 2017 het Isak al meer as 50 wedstryde vir sy nasionale span gespeel en die span by die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 2021 verteenwoordig. Hy is die jongste doelskieter ooit vir sowel AIK as die Sweedse nasionale span. == Klubloopbaan == === AIK === Isak het sy eerstespan-debuut vir AIK op 28 Februarie 2016 gemaak toe hy in die 75ste minuut as plaasvervanger ingekom het in ’n Sweedse Beker-uitwedstryd teen vierdevlakspan Tenhults IF. Op 16-jarige ouderdom het Isak ’n doel aangeteken in die 6–0 oorwinning.<ref name="Contract">{{cite web|url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/sverige/allsvenskan/aik/article22747381.ab|title=Talangen förlänger tre år med AIK|date=3 May 2016|access-date=11 June 2016|language=sv|archive-date=11 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611113554/http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/sverige/allsvenskan/aik/article22747381.ab|url-status=live}}</ref> Op 7 April het AIK se hoofafrigter, Andreas Alm, Isak in die beginspan ingesluit vir die uitwedstryd teen Östersunds FK in die Sweedse hoogste afdeling Allsvenskan, saam met mede-voorspeler Carlos Strandberg. Hy het die tweede doel in die 2–0 oorwinning aangeteken en so die jongste doelmaker in AIK se Allsvenskan-geskiedenis geword, op die ouderdom van 16 jaar en 199 dae.<ref>{{cite web|url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/sverige/allsvenskan/aik/article22588990.ab|title=Skrev AIK-historia – yngst någonsin|date=7 April 2016|access-date=11 June 2016|language=sv|archive-date=11 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611211027/http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/sverige/allsvenskan/aik/article22588990.ab|url-status=live}}</ref> Op 25 April het Isak sy eerste doel op AIK se tuisveld, die Friends Arena, aangeteken toe hy die telling geopen het in ’n 2–1 sege teen IF Elfsborg.<ref>{{cite web |url=http://www.fotbollskanalen.se/allsvenskan/tv-supertalangens-mal-framfor-pl-scouterna/ |title=TV: Supertalangens mål framför PL-scouterna |date=25 April 2016 |access-date=11 June 2016 |language=sv |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422191858/https://www.fotbollskanalen.se/allsvenskan/tv-supertalangens-mal-framfor-pl-scouterna/ |url-status=live}}</ref> Op 3 Mei het hy sy eerste professionele kontrak geteken tot die einde van die 2018-seisoen, nadat hy in sy openingswedstryde beïndruk en homself gevestig het as ’n gereelde eerstespan-speler. Tussen wedstryddae 8 en 9 is hoofafrigter Alm ontslaan, maar die nuwe afrigter, Rikard Norling, het Isak in die span behou.<ref>{{cite web |date=16 May 2016 |title=AIK-succén direkt i Norlings återkomst |url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/sverige/allsvenskan/aik/article22829721.ab |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827001347/http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/sverige/allsvenskan/aik/article22829721.ab |archive-date=27 August 2016 |access-date=11 June 2016 |language=sv}}</ref> Op 21 September, Isak se 17de verjaardag, het hy twee belangrike doele aangeteken in AIK se 3–0-derbyoorwinning oor aartsvyande [[Djurgårdens IF Sokker|Djurgårdens IF]]. Hy is later deur spanmaat Chinedu Obasi beskryf as “Swede se nuwe [[Zlatan Ibrahimović]]”.<ref>{{cite web|url=http://www.expressen.se/sport/fotboll/allsvenskan/alexander-isak-hyllas-kan-bli-nya-zlatan/|title=Alexander Isak hyllas: "Kan bli nya Zlatan..."|date=22 September 2016|access-date=22 September 2016|language=sv|archive-date=24 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220824163332/https://www.expressen.se/sport/fotboll/allsvenskan/alexander-isak-hyllas-kan-bli-nya-zlatan/|url-status=live}}</ref> === Borussia Dortmund === Op 23 Januarie 2017 het Isak by [[Bundesliga]]-klub [[Borussia Dortmund]] geteken op ’n langtermynkontrak wat tot die somer van 2022 sou duur.<ref>{{cite web|url=http://www.bvb.de/eng/News/Overview/Borussia-Dortmund-sign-striker-Alexander-Isak|title=Borussia Dortmund sign striker Alexander Isak|date=23 January 2017|access-date=14 January 2017|language=en|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226181448/https://www.bvb.de/eng/News/Overview/Borussia-Dortmund-sign-striker-Alexander-Isak|url-status=live}}</ref> Die oordragsfooi is nie bekend gemaak nie, maar berigte het aangedui dat dit sowat €9 miljoen was – destyds die hoogste bedrag ooit vir ’n Allsvenskan-speler betaal.<ref>{{cite web|url=http://www.fotbollskanalen.se/allsvenskan/officiellt-alexander-isak-klar-for-borussia-dortmund/|title=Officiellt: Alexander Isak klar för Borussia Dortmund|date=23 January 2017|access-date=14 February 2017|language=sv|archive-date=24 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220824163121/https://www.fotbollskanalen.se/allsvenskan/officiellt-alexander-isak-klar-for-borussia-dortmund/|url-status=live}}</ref> Voor hy by Dortmund aangesluit het, het Isak glo ’n skuif na [[Real Madrid]] van die hand gewys.<ref>{{cite web|url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/a/088vA/bomben-isak-nobbar-real--har-ar-hans-val|title=Bomben: Isak nobbar Real – här är hans val|date=21 January 2017|access-date=14 February 2017|language=sv|archive-date=24 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024172634/https://www.aftonbladet.se/sportbladet/a/088vA/bomben-isak-nobbar-real--har-ar-hans-val|url-status=live}}</ref> Isak het sy eerste verskyning vir die klub gemaak in ’n 3–0-bekeroorwinning teen Sportfreunde Lotte op 14 Maart 2017.<ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/players/alexander-isak/422165/|title=Player profile – Alexander Isak|publisher=Soccerway|access-date=20 February 2018|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224234736/https://int.soccerway.com/players/alexander-isak/422165/|url-status=live}}</ref> Hy het sy eerste medalje saam met die klub gewen toe Dortmund die 2016–17 DFB-Pokal gewen het, al het hy net een keer in die toernooi gespeel en nie in die groep vir die eindstryd was nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.aftonbladet.se/a/0akeA|title=Här får Isak göra debut i Dortmund|website=Aftonbladet|date=14 March 2017|language=sv|access-date=26 April 2019|archive-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426083717/https://www.aftonbladet.se/a/0akeA|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aftonbladet.se/a/OxK9l|title=Blir mästare efter hans 40:e fullträff|website=Aftonbladet|date=27 May 2017|language=sv|access-date=26 April 2019|archive-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426083714/https://www.aftonbladet.se/a/OxK9l|url-status=live}}</ref> Hy het sy eerste amptelike doel vir Dortmund op 24 Oktober 2017 aangeteken in ’n 5–0-oorwinning teen [[1. FC Maagdenburg]] in die tweede ronde van die [[DFB-Pokal]].<ref>{{Cite web|title=SUCCÉN! Alexander Isak målskytt i tyska cupen|url=https://www.expressen.se/sport/fotboll/bundesliga/isak-malskytt-i-tyska-cupen/|access-date=21 July 2020|website=Expressen|date=24 October 2017 |language=sv|archive-date=21 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721115751/https://www.expressen.se/sport/fotboll/bundesliga/isak-malskytt-i-tyska-cupen/|url-status=live}}</ref> === Uitleen aan Willem II === Nadat hy geen verskynings in die 2018–19 Bundesliga-seisoen vir Borussia Dortmund gemaak het nie, is Isak uitgeleen aan die Nederlandse [[Eredivisie]]-klub Willem II. Op 28 Februarie 2019 het hy die gelykmaker én die wendoel uit die strafskopmerk aangeteken teen [[AZ Alkmaar]] in die [[KNVB-beker]]-halfeindstryd, wat Willem II gehelp het om hul eerste [[KNVB-Beker|bekereindstryd]] sedert 2005 te haal. Op 30 Maart het hy die eerste speler ooit geword om drie strafdoele in ’n Eredivisie-wedstryd aan te teken, in ’n 3–2 sege teen [[Fortuna Sittard]].<ref>{{cite web |url=https://www.telegraaf.nl/sport/3370794/willem-ii-aanvaller-isak-schrijft-eredivisiehistorie |title=Willem II-aanvaller Isak schrijft Eredivisiehistorie |date=30 March 2019 |work=De Telegraaf |access-date=31 March 2019 |archive-date=31 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331134302/https://www.telegraaf.nl/sport/3370794/willem-ii-aanvaller-isak-schrijft-eredivisiehistorie |url-status=live }}</ref> Op 14 April het Isak die eerste buitelandse speler in die Eredivisie geword wat 12 doele in sy eerste 12 ligawedstryde aangeteken het.<ref>{{Cite web|url=https://www.expressen.se/sport/fotboll/isaks-nya-succe-makalosa-siffror/|title=Alexander Isaks succé – målskytt igen för Willem II|website=Expressen|date=14 April 2019 |language=sv|access-date=16 April 2019|archive-date=23 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823232322/https://www.expressen.se/sport/fotboll/isaks-nya-succe-makalosa-siffror/|url-status=live}}</ref> === Real Sociedad === Op 12 Junie 2019 het Isak ’n vyfjaar-kontrak met Real Sociedad onderteken, en op 1 Julie by die [[La Liga]]-klub aangesluit. Hy het sy eerste doel vir die klub in sy eerste wedstryd aangeteken, en in die voorsseisoen sterk voortgegaan met vier doele in vyf wedstryde.<ref>{{cite web|url=https://www.realsociedad.eus/es/noticias/detalle/la-real-sociedad-ficha-a-alexander-isak|title=La Real Sociedad ficha a Alexander Isak|date=12 June 2019|access-date=12 June 2019|language=es|archive-date=31 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231111300/https://www.realsociedad.eus/es/noticias/detalle/la-real-sociedad-ficha-a-alexander-isak|url-status=live}}</ref> Op 22 September 2019 het hy sy eerste amptelike doel vir Real Sociedad aangeteken in ’n 3–1 La Liga-oorwinning teen RCD Espanyol.<ref>{{Cite web|url=https://www.marca.com/en/football/spanish-football/cronica/2019/09/22/5d878817e2704ee5778b4608.html|title=Real Sociedad prove they mean business with win at Espanyol|date=22 September 2019|website=MARCA in English|language=en|access-date=23 September 2019|archive-date=23 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923123257/https://www.marca.com/en/football/spanish-football/cronica/2019/09/22/5d878817e2704ee5778b4608.html|url-status=live}}</ref> Op 6 Februarie het Isak twee doele aangeteken en ’n doel voorberei in die Copa del Rey-kwartfinale teen Real Madrid.<ref>{{Cite web|url=https://www.marca.com/en/football/real-madrid/2020/02/07/5e3ca5c046163f49aa8b4627.html|title=Isak, the boy who rejected Real Madrid, hurt them again with a brace|date=6 February 2020|website=MARCA in English|language=en|access-date=27 February 2020|archive-date=27 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227091743/https://www.marca.com/en/football/real-madrid/2020/02/07/5e3ca5c046163f49aa8b4627.html|url-status=live}}</ref> Drie dae later, op 9 Februarie, het hy die wendoel in die [[Baskeland|Baskiese]] derby teen Athletic Bilbao aangeteken.<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbollskanalen.se/spanien/tv-isaks-drominhopp-i-baskiska-derbyt---avgjorde-med-mal-och-assist/|title=TV: Isaks dröminhopp i baskiska derbyt – avgjorde med mål och assist|website=fotbollskanalen|language=sv|access-date=27 February 2020|archive-date=27 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227091746/https://www.fotbollskanalen.se/spanien/tv-isaks-drominhopp-i-baskiska-derbyt---avgjorde-med-mal-och-assist/|url-status=live}}</ref> Op 3 April 2021 het Isak sy eerste trofee met die klub gewen toe hy in die 2020 Copa del Rey-eindstryd begin het en 89 minute gespeel het in ’n 1–0 sege teen Athletic Bilbao, wat Real Sociedad die 2019–20 Copa del Rey besorg het.<ref>{{Cite web|title=Athletic Club vs Real Sociedad – Copa del Rey|url=https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2019-2020-copa-del-rey-athletic-club-real-sociedad-8|access-date=8 April 2021|website=Página web oficial de LaLiga {{!}} LaLiga|language=en|archive-date=26 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626050346/https://www.laliga.com/en-GB/match/temporada-2019-2020-copa-del-rey-athletic-club-real-sociedad-8|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=3 April 2021|title=Alexander Isaks Real Sociedad vann cupfinalen|url=https://www.svt.se/sport/fotboll/alexander-isaks-real-sociedad-vann-cupfinalen|access-date=8 April 2021|website=SVT Sport|language=sv|archive-date=3 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210403233532/https://www.svt.se/sport/fotboll/alexander-isaks-real-sociedad-vann-cupfinalen|url-status=live}}</ref> Op 21 Februarie 2021 het hy sy eerste driekuns vir die klub aangeteken in ’n 4–0-liga-oorwinning teen Deportivo Alavés. Hy het daarmee die eerste Sweed geword om ’n La Liga-driekuns te behaal sedert Henry “Garvis” Carlsson dit in 1949 vir [[Atlético Madrid]] reggekry het.<ref>{{Cite web|title=Svensken hyllas världen över efter succén: "Det är Isaks världs – vi lever i den"|url=https://www.expressen.se/sport/fotboll/la-liga/det-ar-isaks-varld-och-vi-bor-i-den/|access-date=22 February 2021|website=Expressen|date=21 February 2021 |language=sv|archive-date=22 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322160256/https://www.expressen.se/sport/fotboll/la-liga/det-ar-isaks-varld-och-vi-bor-i-den/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 February 2021|title=Alexander Isak tremålsskytt – gjort mål i sex raka ligamatcher|url=https://www.svt.se/sport/fotboll/alexander-isak-malskytt-for-sjatte-ligamatchen-i-rad|access-date=22 February 2021|website=SVT Sport|language=sv|archive-date=2 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302222153/https://www.svt.se/sport/fotboll/alexander-isak-malskytt-for-sjatte-ligamatchen-i-rad|url-status=live}}</ref> In die volgende seisoen het hy 10 doele in alle kompetisies aangeteken, terwyl Real Sociedad uiteindelik sesde in La Liga geëindig het.<ref>{{Cite web |title=La Liga (Sky Sports) |url=https://www.skysports.com/la-liga-table/2021 |access-date=13 January 2023 |website=SkySports |language=en |archive-date=13 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113203057/https://www.skysports.com/la-liga-table/2021 |url-status=live }}</ref> === Newcastle United === ==== 2022–23: Rekordoorgang ==== Op 26 Augustus 2022 het Isak by Premierliga-klub Newcastle United aangesluit op ’n sesjaar-kontrak tot Junie 2028, vir ’n nie-bekendgemaakte fooi wat berig is op sowat £63 miljoen – ’n klubrekord.<ref>{{cite web | url=https://salarysport.com/football/player/alexander-isak/ | title=What is Alexander Isak's Salary per Week? &#124; Salary Sport | access-date=30 March 2023 | archive-date=23 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323193934/https://salarysport.com/football/player/alexander-isak/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bbc.co.uk/sport/articles/cjwl9xwl3nzo | title=Eddie Howe desperate to keep 'world-class' Alexander Isak at Newcastle | date=21 December 2024 }}</ref><ref name="Price 2022">{{cite web | last=Price | first=Steve | title=Newcastle United's Club-Record Fee For Alexander Isak Shows Their Ambition And Strategy | website=Forbes | date=26 August 2022 | url=https://www.forbes.com/sites/steveprice/2022/08/26/newcastle-uniteds-club-record-fee-for-alexander-isak-shows-their-ambition-and-strategy/ | access-date=15 September 2022 | archive-date=15 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220915103824/https://www.forbes.com/sites/steveprice/2022/08/26/newcastle-uniteds-club-record-fee-for-alexander-isak-shows-their-ambition-and-strategy/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nufc.co.uk/news/latest-news/newcastle-united-sign-alexander-isak/|title=Newcastle United sign Alexander Isak|publisher=Newcastle United F.C.|date=26 August 2022|access-date=26 August 2022|archive-date=26 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220826133300/https://www.nufc.co.uk/news/latest-news/newcastle-united-sign-alexander-isak/|url-status=live}}</ref> Op 31 Augustus het hy op sy debuut ’n doel aangeteken en is as speler van die wedstryd aangewys in ’n 2–1-nederlaag teen Liverpool op [[Anfield]].<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/62655347 |title=Liverpool 2–1 Newcastle United: Fabio Carvalho's last-gasp strike gave Liverpool a dramatic win as Newcastle United looked set to secure a point at Anfield |website=BBC Sport |date=31 August 2022 |access-date=31 August 2022 |archive-date=31 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831210953/https://www.bbc.com/sport/football/62655347 |url-status=live }}</ref> Na ’n 1–1-gelykop teen Bournemouth, waarin hy ’n strafdoel aangeteken het, was Isak vir 16 wedstryde buite aksie weens ’n dyspierbesering. Hy het teruggekeer in die [[FA Cup|FA-beker]]-derderonde teen Sheffield Wednesday, waar hy die eerste helfte gespeel het.<ref>{{Cite web |title=The FA Cup (Sky Sports) |url=https://www.skysports.com/football/sheffield-wednesday-vs-newcastle-united/teams/479266 |access-date=13 January 2023 |website=Sky Sports |language=en |archive-date=13 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113203059/https://www.skysports.com/football/sheffield-wednesday-vs-newcastle-united/teams/479266 |url-status=live }}</ref> Op 15 Januarie 2023 het hy sy eerste doel na die besering aangeteken, in die 89ste minuut van ’n 1–0-oorwinning oor Fulham.<ref>{{cite web |last=Barton |first=Aaron |url=https://www.eurosport.com/football/premier-league/2022-2023/premier-league-live_sto9316854/story.shtml |title=Newcastle United 1–0 Fulham: Alexander Isak nets late winner after Aleksandar Mitrovic misses penalty |website=Eurosport |date=15 January 2023 |access-date=15 January 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407063757/https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml |url-status=live }}</ref> Hy het sy eerste dubbelslag vir Newcastle op 17 Maart aangeteken in ’n 2–1-oorwinning weg teen [[Nottingham Forest]], met die wendoel vanaf die strafskopmerk in die laaste oomblikke van die wedstryd.<ref>{{Cite web|last=Sanders|first=Emma|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/64911104|title=Nottingham Forest 1–2 Newcastle: Newcastle's Alexander Isak scored a dramatic stoppage-time winner at Nottingham Forest from the penalty spot to keep their hopes of a top-four finish firmly alive.|website=BBC Sport|date=17 March 2023|access-date=18 March 2023|archive-date=18 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318230204/https://www.bbc.co.uk/sport/football/64911104|url-status=live}}</ref> Op 23 April het hy nog ’n dubbelslag binne twee minute aangeteken in ’n 6–1-sege teen [[Tottenham Hotspur]].<ref>{{cite web |url=https://www.goal.com/en/news/five-goals-21-minutes-shambolic-spurs-new-low-joelinton-alexander-isak-newcastle-st-totteringhams-day-hangover/blt545e9d24ccd4e57b |title=FIVE goals in 21 minutes! Shambolic Spurs hit a new low as Joelinton, Alexander Isak & rampant Newcastle add to St Totteringham's Day hangover |work=Goal (website) |date=23 April 2023 |access-date=6 May 2023 |archive-date=6 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506230255/https://www.goal.com/en/news/five-goals-21-minutes-shambolic-spurs-new-low-joelinton-alexander-isak-newcastle-st-totteringhams-day-hangover/blt545e9d24ccd4e57b |url-status=live }}</ref> Vyf dae later het hy drie [[Everton FC|Everton]]-verdedigers verbygesteek en die bal ingesit, wat met ’n afwyking Jacob Murphy se doel geword het in ’n 4–1-oorwinning. Dit het sy afrigter, Eddie Howe, genoop om vergelykings met [[Thierry Henry]] te maak.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/65424419 |title=Alexander Isak assist: Thierry Henry comparisons made by Howe |work=BBC Sport |date=28 April 2023 |access-date=6 May 2023 |archive-date=6 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506230254/https://www.bbc.com/sport/football/65424419 |url-status=live }}</ref> ==== 2023–25: Volgehoue sukses en vertrek ==== Op 12 Augustus 2023 het Isak ’n dubbelslag aangeteken in ’n 5–1-sege teen [[Aston Villa]] in die eerste wedstryd van die seisoen.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/football/2023/aug/12/newcastle-aston-villa-premier-league-match-report |title=Sandro Tonali and Alexander Isak star in Newcastle's rout of Aston Villa |work=The Guardian |date=12 August 2023 |access-date=13 August 2023 |archive-date=13 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813194836/https://www.theguardian.com/football/2023/aug/12/newcastle-aston-villa-premier-league-match-report |url-status=live }}</ref> Op 27 September het hy die enigste doel in ’n 1–0-oorwinning teen [[Manchester City]] in die [[EFL Cup|EFL-beker]] aangeteken – Newcastle se eerste sege teen City in 11 ontmoetings.<ref>{{cite web |url=https://www.skysports.com/football/news/13866/12969824/newcastle-1-0-man-city-alexander-isak-strikes-during-excellent-second-half-display-from-magpies-in-carabao-cup-third-round |title=Newcastle 1–0 Man City: Alexander Isak strikes during excellent second-half display from Magpies in Carabao Cup third round |publisher=Sky Sports |date=28 September 2023 |access-date=7 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008190545/https://www.skysports.com/football/news/13866/12969824/newcastle-1-0-man-city-alexander-isak-strikes-during-excellent-second-half-display-from-magpies-in-carabao-cup-third-round |url-status=live }}</ref> Op 25 November het hy ná ’n liesbesering weer aangeteken in ’n 4–1-sege oor [[Chelsea FC|Chelsea]].<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/classy-newcastle-thrash-chelsea-4-1-james-sees-red-2023-11-25/ |title=Classy Newcastle thrash Chelsea 4–1 as James sees red |publisher=Reuters |date=25 November 2023 }}</ref> Drie dae later het hy sy eerste [[UEFA Champions League|Champions League]]-doel aangeteken in ’n 1–1-gelykop teen [[Paris Saint-Germain]].<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/28/mbappe-and-var-penalty-hurt-newcastle-at-the-last-to-rescue-psg-draw |title=Mbappé and VAR hurt Newcastle as stoppage-time penalty saves PSG |work=The Guardian |date=28 November 2023 }}</ref> Op 14 April 2024 het hy sy 16de en 17de doele van die seisoen aangeteken in ’n 4–0-oorwinning teen Tottenham, en so Zlatan Ibrahimović se rekord vir meeste doele deur ’n Sweed in ’n Premierliga-seisoen geëwenaar.<ref>{{Cite web |last=Aghassi |first=Martin |date=13 April 2024 |title=Fotboll: Alexander Isak gör 17:e målet för säsongen i Premier League – tangerar Ibrahimovic rekord |url=https://www.svt.se/sport/fotboll/alexander-isak-gor-16e-malet-for-sasongen |access-date=13 April 2024 |website=SVT Sport |language=sv}}</ref> Hy het die rekord op 28 April gebreek met ’n dubbelslag in ’n 5–1-oorwinning teen Sheffield United by St James’ Park.<ref>{{Cite web |title=Alexander Isak skrev historia – passerar Zlatan Ibrahimovic |url=https://www.fotbollskanalen.se/england/alexander-isak-skrev-historia-passerar-zlatan-ibrahimovic/ |access-date=2024-04-28 |website=fotbollskanalen |language=sv}}</ref> Hy het die seisoen afgesluit as Newcastle se topskutter met 21 ligadoele – net agter [[Erling Haaland]] en Cole Palmer.<ref>{{cite web |last=Sharma |first=Abhinav |url=https://www.goal.com/en/lists/premier-league-top-scorers-2023-24/blt7b3bea084cbd1375#cse25c3fe5199fe51c |title=Premier League top scorers 2023–24: Erling Haaland beats Cole Palmer in the race for the Golden Boot |work=Goal (website) |date=20 May 2024 }}</ref> Op 21 Desember 2024 het Isak sy eerste driekuns vir Newcastle aangeteken in ’n 4–0-oorwinning teen Ipswich Town, wat hom die eerste Sweed gemaak het om dit in die Premierliga te doen sedert Freddie Ljungberg in 2003.<ref>{{Cite web |date=21 December 2024 |title=Isak hits first Newcastle hat-trick in victory over Ipswich |url=https://www.premierleague.com/news/4200185 |access-date=21 December 2024 |publisher=[[Premier League]]}}</ref> Sy openingsdoel, binne 25,95 sekondes, was ook die vinnigste uitdoeldoel vir Newcastle in die Premierliga. Op 10 Januarie 2025 is hy aangewys as die Premierliga se Speler van die Maand vir Desember, ná agt doele en twee assists, en doele in ses agtereenvolgende wedstryde.<ref>{{Cite web |date=21 December 2024 |title=Isak sets Newcastle record with goal after 25 seconds |url=https://www.premierleague.com/news/4200983 |access-date=21 December 2024 |publisher=[[Premier League]]}}</ref> Hy was die eerste Sweed sedert Ibrahimović in 2016 wat die toekenning gewen het. Hy het ook die Doel van die Maand gewen vir sy skoot teen Liverpool in ’n 3–3-gelykop. Op 23 Februarie het hy sy 50ste Premierliga-doel aangeteken met ’n dubbelslag in ’n 4–3-sege teen Nottingham Forest.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cq8y2732gz7t |title=Newcastle United 4–3 Nottingham Forest |work=BBC Sport |date=23 February 2025}}</ref> Op 16 Maart het hy die wendoel aangeteken in die 2–1 EFL-bekereindstryd teen Liverpool, wat Newcastle hul eerste binnelandse trofee sedert 1955 besorg het.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/6203910/2025/03/16/newcastle-liverpool-carabao-cup-final-analysis/ |title=Liverpool 1 Newcastle 2: Isak and Burn end 70 years of hurt as Slot's side fall flat |work=The New York Times |date=16 March 2025 }}</ref> Op 20 Junie is hy benoem as een van ses kandidate vir die ''Professional Footballers' Association'' se Speler van die Jaar.<ref>{{Cite web |date=2025-06-20 |title=PFA Players' Player of the Year: Bruno Fernandes and Mohamed Salah among nominees |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cx23n4z20j9o |access-date=2025-06-20 |website=BBC Sport |language=en}}</ref> Op 24 Julie is berig dat Isak aan Newcastle meegedeel het dat hy ’n skuif weg van die klub wou ondersoek.<ref>{{Cite web |last=Mokbel |first=Sami |date=2025-07-24 |title=Alexander Isak: Newcastle striker wants to explore move away |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c3d1dv1gpdjo |access-date=2025-08-02 |website=BBC Sport |language=en}}</ref> Twee dae later is hy alleen gesien oefen by sy ou klub Real Sociedad terwyl Newcastle op voorseisoentoer in Asië was.<ref>{{Cite web |date=2025-07-31 |title=Alexander Isak: Newcastle United forward trains at former club Real Sociedad |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cdxy9277ykqo |access-date=2025-08-02 |website=BBC Sport |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Taylor |first=Louise |date=15 August 2025 |title=‘Not in my hands’: diplomatic Howe has lost control of Isak’s Newcastle future |url=https://www.theguardian.com/football/2025/aug/15/not-in-my-hands-diplomatic-howe-has-lost-control-of-isaks-newcastle-future |access-date=21 August 2025 |website=The Guardian}}</ref> Op 14 Augustus het hy in staking gegaan en homself onbeskikbaar gestel vir die seisoenopener teen Aston Villa. Op 19 Augustus het Isak ’n openbare verklaring op [[Instagram]] gemaak waarin hy sy vertrekwens bevestig en die klub daarvan beskuldig het dat hulle ’n belofte gebreek het. Hy het geskryf: “Wanneer beloftes verbreek word en vertroue verlore gaan, kan die verhouding nie voortgaan nie”. Newcastle het binne ure gereageer en ontken dat enige sodanige belofte gemaak is, en hul begeerte uitgespreek dat Isak moes bly.<ref>{{Cite web|url=https://talksport.com/football/3488339/newcastle-statement-alexander-isak-liverpool/|title=‘Trust is lost’ – Newcastle blindsided by Alexander Isak’s bombshell statement as Liverpool wait to make another bid|date=2025-08-19|website=talksport.com|access-date=2025-09-07}}</ref> === Liverpool === Op 1 September 2025 het Liverpool die aankoms van Isak aangekondig op ’n langtermynkontrak vir ’n Britse rekordfooi, berig op £125 miljoen, wat dit die derde duurste oordrag in die geskiedenis maak.<ref>{{cite news |title=Liverpool complete signing of Alexander Isak |url=https://www.liverpoolfc.com/news/liverpool-complete-signing-alexander-isak |publisher=Liverpool F.C. |date=1 September 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ornstein |first=David |date=2025-09-01 |title=Liverpool complete Alexander Isak signing from Newcastle |url=https://www.nytimes.com/athletic/6574042/2025/08/31/alexander-isak-liverpool-newcastle-transfer/ |access-date=2025-09-01 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> == Internasionale loopbaan == Isak het vir die Sweedse jeugspanne in die onder-16 tot onder-21-kategorieë gespeel.<ref>{{cite web |title=Alexander Isak |url=https://www.svenskfotboll.se/spelarfakta/alexander-isak/97842459-dfb4-4c5d-b15a-8bf87de9169d/ |website=svenskfotboll.se |publisher=Swedish Football Association |access-date=18 November 2021 |language=sv |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118222622/https://www.svenskfotboll.se/spelarfakta/alexander-isak/97842459-dfb4-4c5d-b15a-8bf87de9169d/ |url-status=live }}</ref> Hy is opgeroep na die Sweedse nasionale span vir die vriendskaplike wedstryde teen [[Ivoriaanse nasionale sokkerspan|Ivoorkus]] op 8 Januarie 2017 en Slowakye op 12 Januarie. Hy het sy debuut gemaak teen Ivoorkus toe hy in die 62ste minuut vir Per Frick ingevall het in ’n 1–2-nederlaag. Hy het die tweede wedstryd teen Slowakye begin en in die 19de minuut die eerste doel aangeteken in ’n 6–0-oorwinning, en sodoende die jongste doelskieter in die geskiedenis van die Sweedse nasionale span geword.<ref name="youngest national">{{cite web|url=https://svenskfotboll.se/landslag/arkiv/landslag/2017/01/swe-svk/|title=Isak historisk i 6-0-seger mot Slovakien|date=12 January 2017|access-date=14 February 2017|language=sv|archive-date=15 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215115510/http://svenskfotboll.se/landslag/arkiv/landslag/2017/01/swe-svk/|url-status=dead}}</ref> Op 23 Maart 2019 het Isak sy eerste amptelike verskyning vir Swede gemaak toe hy in die 88ste minuut vir Robin Quaison ingevall het in ’n kwalifiseringswedstryd vir die Europese Kampioenskap teen Roemenië, wat Swede 2–1 gewen het.<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbollskanalen.se/sverige/isak-hyllas-stort-efter-debuten-kan-forsta-att-manga-tycker-jag-ar-spannande/|title=Isak hyllas stort efter debuten: "Kan förstå att många tycker jag är spännande"|website=fotbollskanalen|access-date=16 April 2019|archive-date=16 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416091509/https://www.fotbollskanalen.se/sverige/isak-hyllas-stort-efter-debuten-kan-forsta-att-manga-tycker-jag-ar-spannande/|url-status=live}}</ref> Isak het sy eerste amptelike doel vir Swede op 7 Junie 2019 aangeteken toe Swede Malta geklop het in ’n Europese Kampioenskap-kwalifiseringswedstryd by Friends Arena in Stockholm. Hy het die laaste doel in ’n 3–0-oorwinning aangeteken.<ref>{{Cite web|url=https://www.fotbollskanalen.se/sverige/tv-isak-med-forsta-tavlingsmalet-i-landslaget-nar-sverige-korde-over-malta/|title=TV: Isak med första tävlingsmålet i landslaget när Sverige körde över Malta|website=fotbollskanalen|language=sv|access-date=8 June 2019|archive-date=8 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608092055/https://www.fotbollskanalen.se/sverige/tv-isak-med-forsta-tavlingsmalet-i-landslaget-nar-sverige-korde-over-malta/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/matches/round=2001086/match=2026077/index.htm|title=Isak seals points for Sweden|access-date=8 June 2019|archive-date=3 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303015316/https://www.uefa.com/european-qualifiers/season=2020/matches/round=2001086/match=2026077/index.htm|url-status=dead}}</ref> Isak is vir die eerste keer vir ’n groot toernooi opgeroep toe hy in Swede se 26-man-groep vir die Europese Kampioenskap in 2021 ingesluit is.<ref>{{cite web |title=Sweden Euro 2020 squad: Full team profile |url=https://www.fourfourtwo.com/features/sweden-euro-2020-squad-the-complete-line-up-for-marchs-internationals |website=FourFourTwo |date=14 June 2021 |access-date=14 June 2021 |ref=euro2020squad |archive-date=14 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614193007/https://www.fourfourtwo.com/features/sweden-euro-2020-squad-the-complete-line-up-for-marchs-internationals |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Isak, Alexander}} [[Kategorie:Geboortes in 1999]] [[Kategorie:Sweedse sokkerspelers]] [[Kategorie:Lewende mense]] bcuw93tio74qckjntkbujpk21bgjvty 0 454674 2902541 2846016 2026-05-08T22:26:33Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902541 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Faas Wilkes | image = [[Lêer:04-03-1960 Faas Wilkes.jpg|240px]] | image_size = | caption = Wilkes in 1960 | fullname = Servaas Wilkes | birth_date = {{birth date|df=y|1923|10|13}} | birth_place = [[Rotterdam]], [[Nederland]] | death_date = {{death date and age|df=y|2006|08|15|1923|10|13}} | death_place = [[Rotterdam]], [[Nederland]] | height = 1,84 m | currentclub = | position = Aanvaller | youthyears1 = 1933–1934 | youthclubs1 = RSV HION | youthyears2 = 1934–1941 | youthclubs2 = [[XerxesDZB|Xerxes Rotterdam]] | years1 = 1941–1949 | years2 = 1949–1952 | years3 = 1952–1953 | years4 = 1953–1956 | years5 = 1956–1958 | years6 = 1958–1959 | years7 = 1959–1962 | years8 =1962–1964 | clubs1 = [[XerxesDZB|Xerxes Rotterdam]] | clubs2 = [[FC Internazionale Milano|Internazionale]] | clubs3 = [[Torino F.C.|Torino]] | clubs4 = [[Valencia CF|Valencia]] | clubs5 = [[VVV-Venlo|VVV]] | clubs6 = [[Levante UD|Levante]] | clubs7 = [[Fortuna Sittard|Fortuna '54]] | clubs8 =[[XerxesDZB|Xerxes Rotterdam]] | caps1 = 71| goals1 = 49| caps2 = 95 | goals2 = 47 | caps3 = 12 | goals3 = 1 | caps4 = 62 | goals4 = 38 | caps5 = 64 | goals5 = 23 | caps6 = 34 | goals6 = 20 | caps7 = 88 | goals7 = 33| caps8 = 28 | goals8 = 10| totalcaps = 454 | totalgoals = 221 | manageryears1 = | managerclubs1 = | nationalyears1 = 1946–1961 | nationalteam1 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]]<ref name="rsssf_int">{{Cite web | url = https://www.rsssf.org/miscellaneous/wilkes-intlg.html | title = Faas Wilkes – Goals in International Matches | access-date = 26 Oktober 2025}}</ref> | nationalcaps1= 38 | nationalgoals1 = 35 | pcupdate = | ntupdate = }} '''Servaas (Faas) Wilkes''' ([[13 Oktober]] [[1923]] – [[15 Augustus]] [[2006]]) was ’n [[Nederland|Nederlandse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]].<ref>{{Cite web|url=https://www.olympedia.org/athletes/26714|title=Faas Wilkes|website=Olympedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20240504042803/https://www.olympedia.org/athletes/26714|archive-date=4 Mei 2024|language=en}}</ref> Hy word beskou as een van die beste en sierlikste Nederlandse sokkerspelers van alle tye. As ’n tweebeen-dribbelkoning was hy veral bekend vir sy lang lopies en as ’n fynbegaafde spelmaker. Vir [[Johan Cruyff]] was Faas Wilkes die groot voorbeeld. Daarom het Cruyff hom in 1999 genooi vir die wedstryd van die “Oranje van die eeu.” Die stad Rotterdam het hom in 1983 met die Wolfert van Borselen-penning vereer. Toe Faas Wilkes in 2006 op 82-jarige ouderdom in sy geboortestad Rotterdam oorlede is, het [[KNVB]]-direkteur Henk Kesler hom as ’n monument beskryf en gesê hy het Nederland op die internasionale sokkerkaart geplaas. Sy voormalige spanmaat Cor van der Hart het hom as ’n vrolike en wonderlike mens onthou en gesê hy het ’n goeie vriend verloor. By die opening van die hernieude kompleks van XerxesDZB is die sportpark na hierdie legendariese sokkerspeler vernoem. Sedert 27 November 2010 dra die kompleks die naam Sportpark Faas Wilkes. == Klubloopbaan == Faas Wilkes moes aanvanklik [[Meubelstuk|meubelmaker]] word om die familie se verhuisonderneming oor te neem, maar sy liefde vir sokker het uiteindelik die oorhand gekry. Op 15 Desember 1940, op 17-jarige ouderdom, het hy vir Xerxes Rotterdam gedebuteer teen DOS. Destyds het professionele sokker nog nie in Nederland bestaan nie, maar Wilkes wou van sy talent leef. In 1946 het hy saam met sy broer Leen, wat doelwagter was, na MVV verhuis in ruil vir twee vragmotors. Dit is as onaanvaarbaar beskou, en hy het vir ’n jaar lank ’n speelverbod gekry. Nietemin het hy in die seisoen 1946/47 weer vir Xerxes gespeel. In 1949 het sy droom bewaarheid geword toe [[FC Internazionale Milano|Internazionale]] hom ’n kontrak van 60 000 gulden per jaar aangebied het – die eerste groot internasionale oordrag van ’n Nederlandse speler. Die KNVB was ongelukkig daaroor en het hom weens sy professionele status vir jare lank uit die nasionale span geskors. In Italië het hy gou ’n gewilde figuur geword en die bynaam “Il Tulipano” (Die Tulp) gekry. Ná ’n minder suksesvolle tyd by Torino, as gevolg van ’n kniebesering, het hy na Valencia in Spanje verhuis, waar hy weer in topvorm was en as held deur die ondersteuners vereer is. Saam met sterre soos [[Alfredo Di Stéfano]] en [[László Kubala|Ladislao Kubala]] het hy een van die grootste sokkerspelers in Spanje geword. In 1956 het Wilkes om gesondheidsredes na Nederland teruggekeer en vir [[VVV-Venlo]] begin speel, teen ’n salaris van 50 000 gulden per jaar. Toe VVV hom nie meer kon bekostig nie, het hy homself vir 40 000 gulden uitgekoop en by Levante aangesluit. Ná ’n jaar daar het hy drie seisoene vir Fortuna ’54 gespeel en uiteindelik in 1964, op 40-jarige ouderdom, sy loopbaan afgesluit by Xerxes, sy eerste klub. Ná sy sokkerloopbaan het hy saam met sy vrou – die dogter van die [[Suriname|Surinaamse]] minister Adolf Brakke – ’n modewinkel in Rotterdam besit en bestuur. == Internasionale Loopbaan == Faas Wilkes het op 10 Maart 1946 sy debuut vir die [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederlandse nasionale span]] gemaak in ’n wedstryd teen Luxemburg, wat Nederland met 6–2 gewen het. Hy het vier doele in daardie wedstryd aangeteken – ’n prestasie wat die bestaande rekord van Eddy de Neve geëwenaar het. Tussen 1946 en 1961 het Wilkes 38 keer vir Nederland uitgedraf en 35 doele aangeteken. Sy telling sou nog hoër gewees het as hy nie tussen 1949 en 1956, toe hy as professionele speler beskou is, van internasionale deelname uitgesluit is nie. Toe professionele sokker uiteindelik in Nederland aanvaar is, kon hy weer vir Oranje speel. Hy was vir byna veertig jaar, van 1959 tot 1998, die topsokkerdoelmaker van die Nederlandse span, totdat [[Dennis Bergkamp]] sy rekord verbeter het. Wilkes het op 14 Mei 1961, op 37-jarige ouderdom, sy laaste interland gespeel – ’n 1–1 gelykopuitslag teen [[Duitse nasionale sokkerspan|Wes-Duitsland]] in Leipzig. Saam met [[Abe Lenstra]] en Kees Rijvers het hy die beroemde “Goue Binne-trio” gevorm, wat net een van hul tien gesamentlike wedstryde verloor het. Bekend vir sy tegniese vaardigheid en dribbelwerk, het Wilkes graag die bal by hom gehou. Toe Lenstra hom eenkeer daarop wys dat sokker met elf teen elf gespeel word, het Wilkes geantwoord: “Abe, as ek vier van hulle verby is, is dit nog maar sewe teen elf.” == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wilkes, Faas}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1923]] [[Kategorie:Sterftes in 2006]] qlz6162ew0go85lbpcortpruwtpacnb 0 454706 2902518 2855995 2026-05-08T21:19:50Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902518 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Cody Gakpo | image = [[Lêer:Cody Gakpo 06042025 (2) (cropped).jpg|240px]] | caption = Gakpo met [[Liverpool FC|Liverpool]] in 2025 | full_name = Cody Mathès Gakpo<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022™ – Squad List: Netherlands (NED) |publisher=FIFA |page=20 |date=18 December 2022 |access-date=1 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218195301/https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |archive-date=18 December 2022 |url-status=live }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1999|5|7|df=y}} | birth_place = [[Eindhoven]], [[Nederland]] | height = 1,93 m | position = Linkervleuel, aanvaller<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/player_summary/cody-gakpo/ |title=Cody Gakpo: Profile |website=worldfootball.net |publisher=HEIM:SPIEL |date=<!-- citation bot adds wrong date --> |access-date=14 April 2024}}</ref> | currentclub = [[Liverpool FC|Liverpool]] | clubnumber = 18 | youthyears1 = 2003–2007 | youthclubs1 = [[FC Eindhoven]] | youthyears2 = 2007–2016 | youthclubs2 = [[PSV Eindhoven|PSV]] | years1 = 2016–2019 | clubs1 = [[Jong PSV]] | caps1 = 26 | goals1 = 17 | years2 = 2018–2023 | clubs2 = [[PSV Eindhoven|PSV]] | caps2 = 106 | goals2 = 36 | years3 = 2023– | clubs3 = [[Liverpool FC|Liverpool]] | caps3 = 100 | goals3 = 28 | nationalyears1 = 2016–2017 | nationalteam1 = Nederland o/18 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2018 | nationalteam2 = Nederland o/19 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2018 | nationalteam3 = Nederland o/20 | nationalcaps3 = 5 | nationalgoals3 = 4 | nationalyears4 = 2019–2021 | nationalteam4 = Nederland o/21 | nationalcaps4 = 13 | nationalgoals4 = 7 | nationalyears5 = 2021– | nationalteam5 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | nationalcaps5 = 44 | nationalgoals5 = 18 | club-update = 25 Oktober 2025 | nationalteam-update = 12 Oktober 2025 }} '''Cody Mathès Gakpo''' (gebore [[7 Mei]] [[1999]]) is ’n [[Nederland|Nederlandse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as linkervleuel of sentraal-aanvaller speel vir die [[Premier League|Premierliga]]-klub [[Liverpool FC|Liverpool]] en die [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederlandse nasionale span]]. As ’n Akademieproduk van [[PSV Eindhoven|PSV]] het Gakpo sy debuut vir die eerste span in Februarie 2018 gemaak. In die 2021/22-seisoen het hy die toekenning vir Nederlandse Sokkerspeler van die Jaar gewen nadat hy 21 doele in 47 wedstryde in alle kompetisies aangeteken het. Hy het in Januarie 2023 by Liverpool aangesluit. Gakpo het vir Nederland op jeugdvlak gespeel, van onder-18 tot onder-21. Hy het sy debuut op seniorvlak gemaak in Junie 2021 tydens die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]]. == Klubloopbaan == === PSV === Cody Gakpo het sy professionele loopbaan by Jong PSV begin, waar hy in die 2016/17-seisoen sy debuut in die [[Eerste Liga (Nederland)|Eerste Divisie]] gemaak het teen[[Helmond Sport]]. Ná ’n sterk 2017/18-seisoen in die Onder-19 Eredivisie, waarin hy sewe doele en vyf assists aangeteken het, is hy na die reserwes bevorder en het in 12 liga-wedstryde sewe doele vir Jong PSV aangeteken.<ref name="wf">{{cite web |title=Cody Gakpo » Club matches |url=https://www.worldfootball.net/player_summary/cody-gakpo/2/ |website=worldfootball.net |access-date=17 August 2021}}</ref> Hy het sy debuut vir die eerste span van PSV op 25 Februarie 2018 gemaak in ’n 3–1-wen teen [[Feyenoord]].<ref>{{cite web |title=Geboren Eindhovenaar Cody Gakpo maakt officiële debuut in eerste elftal |url=https://psv.supporters.nl/nieuws/artikel/43977/Geboren-Eindhovenaar-Cody-Gakpo-maakt-offici%C3%ABle-debuut-in-eerste-elftal |website=PSV.supporters.nl |date=25 February 2018|access-date=9 August 2022}}</ref> In die 2018/19-seisoen het hy sy eerste professionele hattrick aangeteken teen [[Go Ahead Eagles]].<ref>{{cite news |last1=Elfrink |first1=Rik |title=Jong PSV maakt met grootse Gakpo schroot van de aspiraties van Go Ahead Eagles |url=https://www.ed.nl/psv/jong-psv-maakt-met-grootse-gakpo-schroot-van-de-aspiraties-van-go-ahead-eagles~a430b9b3/ |newspaper=Eindhovens Dagblad |date=3 December 2018 |language=nl}}</ref> Teen die einde van die jaar was hy ’n gereelde lid van die eerste span. Hy het sy deurbraak in die 2019/20-seisoen gemaak met sewe doele en sewe assists in 25 liga-wedstryde.<ref name="wf" /> In die 2020/21-seisoen het hy 11 doele in 29 wedstryde aangeteken. Op 17 April 2022 het hy die wen-doel vir PSV in die KNVB-bekerfinaal teen [[AFC Ajax|Ajax]] aangeteken.<ref>{{Cite web |url=https://us.soccerway.com/matches/2022/04/17/netherlands/knvb-beker/psv-nv/afc-ajax/3761296/ |title=PSV VS. AJAX 2–1 |website=Soccerway |publisher=Perform Group |access-date=29 May 2022}}</ref> === Liverpool === Op 28 Desember 2022 het Gakpo ooreengekom om by Premierliga-klub Liverpool aan te sluit sodra die oordragvenster op 1 Januarie 2023 oopgemaak is.<ref>{{Cite web |url=https://www.liverpoolfc.com/news/liverpool-reach-agreement-cody-gakpo-transfer |title=Liverpool reach agreement for Cody Gakpo transfer |publisher=Liverpool F.C. |date=28 December 2022 |access-date=28 December 2022}}</ref> Hy het ’n kontrak van vyf en ’n half jaar onderteken vir ’n oordragfooi tussen £35,4 en £44,3 miljoen (€40–50 miljoen), wat ’n rekordfooi vir PSV sou wees.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/64104472 |title=Cody Gakpo: Liverpool reach agreement with PSV Eindhoven to sign forward |website=BBC Sport |date=28 December 2022 |access-date=28 December 2022}}</ref> Hy het op 7 Januarie 2023 sy debuut gemaak as starter in ’n 2–2 gelykop-wedstryd teen [[Wolverhampton Wanderers FC|Wolverhampton Wanderers]] in die [[FA Cup]]-derde ronde. Gakpo het sy eerste doel vir Liverpool op 13 Februarie 2023 in ’n 2–0 [[Merseyside]]-derby-wen teen [[Everton FC|Everton]] aangeteken.<ref>{{cite web |title=Liverpool 2–0 Everton |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/64533611 |website=[[BBC Sport]] |access-date=14 February 2023 |date=13 February 2023}}</ref> Hy het sy eerste trofee met Liverpool in die 2023/24-seisoen gewen en was die tweede hoogste doelskieter van die kompetisie in die klub se 10de [[EFL Cup]]-wen.<ref>{{cite web |last=McNulty |first=Phil |url=https://www.bbc.com/sport/football/68329936 |title=Carabao Cup final: Chelsea 0–1 Liverpool (aet) – Virgil van Dijk extra-time winner gives Reds Wembley glory |work=BBC Sport |date=25 February 2024 }}</ref> Gakpo het die gelykmaker in ’n 2–2-gelykop teen [[Manchester United]] op 5 Januarie 2025 geskop. Gedurende die 2024/25-seisoen het hy ’n deurslaggewende rol in Liverpool se Premierliga-kampioenskap gespeel, insluitend ’n doel in ’n 5–1-wen teen [[Tottenham Hotspur]] wat die titel verseker het in sy eerste seisoen onder die nuwe afrigter en medelandgenoot [[Arne Slot]]. Op 30 Augustus 2025 het hy ’n nuwe langtermynkontrak met die klub onderteken.<ref>{{Cite web |url=https://www.liverpoolfc.com/news/cody-gakpo-signs-new-liverpool-fc-contract |title=Cody Gakpo signs new Liverpool FC contract |publisher=Liverpool F.C. |date=30 August 2025 |access-date=30 August 2025}}</ref> == Internasionale loopbaan == Gakpo was internasionaal vir die Nederland, Ghana of Togo kwalifiseerbaar, maar hy het op jeugdvlak vir Nederland gespeel, van onder-18 tot onder-21.<ref>{{cite news |url=https://www.dailymailgh.com/netherlands-coach-eyes-ghanaian-youngster-gakpo/ |title=Netherlands coach eyes Ghanaian youngster Gakpo |website=Dailymailgh |date=14 August 2019 |access-date=9 August 2022 |archive-date=17 Desember 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217222242/https://www.dailymailgh.com/netherlands-coach-eyes-ghanaian-youngster-gakpo/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/SportsArchive/Ghanaian-striker-Cody-Gakpo-delighted-to-sign-new-long-term-deal-with-PSV-Eindhoven-1142882 |title=Ghanaian striker Cody Gakpo delighted to sign new long-term deal with PSV Eindhoven |website=GhanaWeb |date=29 December 2020|access-date=9 August 2022}}</ref> Hy is opgeroep na die seniorspan vir die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 2021 en het sy debuut in die derde wedstryd van die groepsfase teen Noord-Masedonië gemaak as plaasvervanger in die 79ste minuut.<ref name="Voetbal International">{{cite news|title=Gakpo schrijft historie met Oranje-debuut|url=https://www.vi.nl/nieuws/gakpo-schrijft-historie-met-oranje-debuut |website=Voetbal International|date=21 June 2021|language=nl}}</ref> Dit het hom die eerste Nederlandse speler gemaak wat sedert 1980 by ’n Europese Kampioenskap sy internasionale debuut gemaak het. Gakpo het sy eerste begin vir Nederland gemaak in ’n Wêreldbeker-kwalifiseerder teen Noorweë op 1 September 2021 en drie dae later sy eerste senior-doel aangeteken in ’n 4–0-wen teen Montenegro.<ref>{{cite news|url=https://www.beinsports.com/en-au/football/wc-qualification-south-america/articles/netherlands-scrapes-draw-with-norway-in-van-g|title=Netherlands scrapes draw with Norway in van Gaal return|website=BeIN Sports|date=2 September 2021|access-date=11 November 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/58450913|title=Netherlands 4–0 Montenegro: Memphis Depay stars in important World Cup qualifying win|website=BBC Sport|publisher=BBC|date=4 September 2021}}</ref> Hy is ook opgeroep vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|Wêreldbekertoernooi in Katar]], waar hy in drie opeenvolgende groepwedstryde teen [[Senegalese nasionale sokkerspan|Senegal]], [[Ecuadoriaanse nasionale sokkerspan|Ecuador]] en [[Katarse nasionale sokkerspan|Katar]] geskop het. Hy is in die Nederlandse span vir die Europese Kampioenskap in 2024 ingesluit en is speler van die wedstryd in die openingswedstryd teen [[Poolse nasionale sokkerspan|Pole]] (2–1), waarin hy Nederland se eerste doel van die toernooi aangeteken het.<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/euro2024/news/028e-1b258ee1aafb-6e23d8c07bf7-1000--poland-1-2-netherlands-super-sub-weghorst-secures-oranje-win/ |title=Poland 1–2 Netherlands: Super-sub Weghorst secures Oranje win |publisher=UEFA|date=14 June 2024 |access-date=16 June 2024}}</ref> Hy het dieselfde eer ontvang in die rondte van 16 teen Roemenië, waar hy die eerste doel geskop en ’n assist gelewer het in ’n 3–0-wen. Met drie doele in die toernooi het hy die Goue Stiefel (''Golden Boot'') ontvang, saam met vyf ander spelers.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/football/story/_/id/40558317/euro-2024-golden-boot-harry-kane-dani-olmo-6-winners |title=Euro 2024 Golden Boot: Harry Kane, Dani Olmo among 6 winners |publisher=ESPN|date=14 July 2024|access-date=15 July 2024}}</ref> == Persoonlike lewe == Gakpo is in [[Eindhoven]] gebore en in die distrik Stratum grootgemaak.<ref name="vi1">{{cite news |last1=Boeringa |first1=Reon |title=Cody Gakpo: van Stratum naar de spotlights |url=https://www.vi.nl/pro/overig/cody-gakpo-van-stratum-naar-de-spotlights/share/b03f3d1df7 |website=Voetbal International |date=9 October 2019 |language=nl}}</ref> Sy pa is in [[Togo]] gebore en het [[Ghana|Ghanese]] afkoms, terwyl sy ma Nederlands is.<ref name="ed1">{{cite news |last1=Elfrink |first1=Rik |title=Cody Gakpo leeft de droom van bijna elke Eindhovense jongen |url=https://www.ed.nl/psv/cody-gakpo-leeft-de-droom-van-bijna-elke-eindhovense-jongen~af693eb3/ |newspaper=Eindhovens Dagblad |date=1 June 2019 |language=nl}}</ref><ref>{{cite news |title=Ghana coach reveals talks with Dutch players |url=https://www.football-oranje.com/ghana-coach-reveals-talks-with-dutch-players/ |website=Football Oranje |date=17 October 2019}}</ref><ref>{{cite news |title=EXCLUSIVE: Ghanaian sensation Cody Gakpo extends contract with Dutch giants PSV Eindhoven |url=https://www.kickgh.com/more/ghanaians-abroad/7973-exclusive-ghanaian-sensation-cody-gakpo-extends-contract-with-dutch-giants-psv-eindhoven |website=Kickgh.com |date=12 September 2019 |access-date=27 Oktober 2025 |archive-date= 9 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109071248/https://www.kickgh.com/more/ghanaians-abroad/7973-exclusive-ghanaian-sensation-cody-gakpo-extends-contract-with-dutch-giants-psv-eindhoven |url-status=dead }}</ref> Gakpo is ’n Pinkster-Christen.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/4734988/2023/07/31/cody-gakpo-liverpool-bible-role/ |title=Cody Gakpo: Bible lessons, his best role at Liverpool and making up for last season |first=James |last=Pearce |website=The Athletic |date=31 July 2023 |access-date=27 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web |last=archysport |date=7 December 2022 |title=Cody Gakpo: 'I try to transfer the lessons from my church to others as best I can' |url=https://www.www.archysport.com/2022/12/cody-gakpo-i-try-to-transfer-the-lessons-from-my-church-to-others-as-best-i-can/ |access-date=2024-04-27 |website=Archysport |language=en }}{{Dooie skakel|date=Desember 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Cody Gakpo: Bible lessons, his best role at Liverpool and making up for last season |first=James |last=Pearce |date=31 July 2023 |url=https://www.nytimes.com/athletic/4734988/2023/07/31/cody-gakpo-liverpool-bible-role/ |access-date=2024-07-26 |website=The New York Times |language=en}}</ref> Hy het gesê: “Ek probeer elke dag die Bybel lees, ek bid elke dag, ek gaan graag kerk toe en ek lees baie boeke oor die geloof.” Tydens die Wêreldbeker in 2022 het hy, saam met [[Memphis Depay]], ’n Bybelstudie gelei vir vyftien ander Nederlandse spanmaats. Hy het sy eerste kind, ’n seun, in April 2025 saam met sy maat Noa van der Bij verwelkom.<ref>{{cite web|url=https://www.anfieldwatch.co.uk/liverpool-fc/news/liverpool-cody-gakpo-noa-van-der-bij-announce-baby-name-instagram/|title=Cody Gakpo and partner Noa reveal new baby's adorable name in Instagram post|date=8 May 2025|work=Anfieldwatch.co.uk|accessdate=25 September 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gakpo, Cody}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1999]] [[Kategorie:Lewende mense]] 8actqvveoimpq3xk6fhkrxpt47r2br6 0 454727 2902519 2846573 2026-05-08T21:22:39Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902519 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Ryan Gravenberch | image = [[Lêer:2022-07-30 Fußball, Männer, DFL-Supercup, RB Leipzig - FC Bayern München 1DX 3342 by Stepro (cropped).jpg|240px]] | caption = Gravenberch by [[FC Bayern München|Bayern München]] in 2022 | full_name = Ryan Jiro Gravenberch<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/3681595 |title=2023/24 Premier League squad lists |publisher=Premier League |date=13 September 2023 |access-date=14 September 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003172303/https://www.premierleague.com/news/3681595 |url-status=live }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2002|5|16|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.11v11.com/players/ryan-gravenberch-266142/ |title=Ryan Gravenberch |website=11v11.com |publisher=AFS Enterprises |access-date=25 July 2025 |archive-date=25 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725135831/https://www.11v11.com/players/ryan-gravenberch-266142/ |url-status=live }}</ref> | birth_place = [[Amsterdam]], [[Nederland]] | height = 1,90 m<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/49909/Ryan-Gravenberch/overview |title=Ryan Gravenberch: Overview |publisher=Premier League |access-date=8 June 2025 }}</ref> | position = Verdedigende middelveldspeler | currentclub = [[Liverpool FC|Liverpool]] | clubnumber = 38 | youthyears1 = 2009–2010 | youthclubs1 = [[A.V.V. Zeeburgia|Zeeburgia]] | youthyears2 = 2010–2018 | youthclubs2 = [[AFC Ajax|Ajax]] | years1 = 2018–2020 | clubs1 = [[Jong Ajax]] | caps1 = 44 | goals1 = 8 | years2 = 2018–2022 | clubs2 = [[AFC Ajax|Ajax]] | caps2 = 72 | goals2 = 7 | years3 = 2022–2023 | clubs3 = [[FC Bayern München|Bayern München]] | caps3 = 25 | goals3 = 0 | years4 = 2023– | clubs4 = [[Liverpool FC|Liverpool]] | caps4 = 70 | goals4 = 3 | nationalyears1 = 2017–2018 | nationalteam1 = Nederland o/16 | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2018 | nationalteam2 = Nederland o/17 | nationalcaps2 = 4 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2018–2020 | nationalteam3 = Nederland o/19 | nationalcaps3 = 8 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2020–2023 | nationalteam4 = Nederland o/21 | nationalcaps4 = 11 | nationalgoals4 = 1 | nationalyears5 = 2021– | nationalteam5 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | nationalcaps5 = 23 | nationalgoals5 = 1 }} '''Ryan Jiro Gravenberch''' (gebore [[16 Mei]] [[2002]]) is ’n [[Nederland|Nederlandse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as verdedigende middelveldspeler vir die [[Premier League|Premierliga]]-klub [[Liverpool FC|Liverpool]] en die [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederlandse nasionale span]] speel. Hy is bekend vir sy kwaliteit met die bal, sy vermoë om uit druk te speel, asook sy onderskep-, tackle- en dribbelvermoëns, en word algemeen beskou as een van die beste verdedigende middelveldspelers ter wêreld.<ref>{{Cite web |last=Mewis |first=Mark White Contributions from Joe |last2=Holt |first2=Matthew |last3=Chicken |first3=Steven |last4=published |first4=Ewan Gennery |date=2025-06-16 |title=Ranked! The 10 best defensive midfielders in the world |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-best-defensive-midfielders-in-the-world |access-date=2025-09-02 |website=FourFourTwo |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-04 |title=2025 FC 100: Pedri among best central midfielders in men's soccer |url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/45178073/2025-fc-100-pedri-best-central-midfielders-mens-soccer |access-date=2025-09-02 |website=ESPN.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tomar |first=Mohit |date=2025-05-02 |title=Top 10 Best Defensive Midfielders In The World (Currently Ranked) |url=https://www.sportsdunia.com/football-analysis/best-defensive-midfielders |access-date=2025-09-02 |website=www.sportsdunia.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 25 Best Defensive Midfielders in World Football - Ranked |url=https://www.fotmob.com/en-GB/embed/news/6749547/the-25-best-defensive-midfielders-in-world-football-ranked |access-date=2025-09-02 |website=FotMob |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Diamond |first=Harry |date=2025-03-26 |title=The 10 best defensive midfielders in the world right now |url=https://thefootballfaithful.com/the-10-best-defensive-midfielders-in-the-world-right-now/ |access-date=2025-09-02 |language=en-US}}</ref> Gravenberch het sy loopbaan by Zeeburgia begin voordat hy by [[AFC Ajax|Ajax]] aangesluit het, waar hy drie [[Eredivisie]]-titels gewen het. In 2022 het hy by [[FC Bayern München|Bayern München]] geteken en hulle gehelp om die [[Bundesliga]] te wen. Hy het in 2023 na Liverpool oorgegaan, waar hy ’n sleutelspeler in die klub se Premierliga-sege van 2024/25 geword het. Gravenberch het op verskeie jeugvlakke vir Nederland gespeel en was deel van die onder-17-span wat die UEFA Europese Onder-17-kampioenskap in 2018 gewen het. Hy het sy seniorspan-debuut in 2021 gemaak en die land verteenwoordig by die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 2024. == Klubloopbaan == === Ajax === Gravenberch het sy loopbaan by Ajax begin en vinnig deur die jeugspanne opgewerk. Tydens sy tyd by die klub het hy hom gevestig as een van die mees belowende jong spelers van Nederland, wat gelei het tot drie Eredivisie-titels en die [[KNVB-beker]] in 2021, waarin hy die openingsdoel in die 2–1 oorwinning teen [[Vitesse Arnhem|Vitesse]] in die eindstryd aangeteken het.<ref>{{Cite news |date=18 April 2021 |title=Neres' stoppage-time goal seals Dutch Cup win |publisher=AFC Ajax |url=https://english.ajax.nl/articles/neres-stoppage-time-goal-seals-dutch-cup-win/ |access-date=5 April 2022}}</ref> Sy vermoë om die spel te lees en die bal onder druk te beheer het hom ’n sleutelspeler in die Ajax-seniorspan gemaak. === Bayern München === In 2022 het Gravenberch na Bayern München oorgegaan, waar hy in die Bundesliga ’n groot impak gemaak het. Hy het vinnig aangetoon dat hy ’n dinamiese en fisies dominante middelveldspeler is, en het bygedra tot Bayern se sukses deur die Bundesliga 2022/23 te wen.<ref>{{cite news |title=Dortmund draw gifts Bayern title on thrilling final day |url=https://www.bbc.com/sport/football/65714772 |access-date=27 May 2023 |work=BBC Sport |date=27 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527160105/https://www.bbc.com/sport/football/65714772 |archive-date=27 May 2023}}</ref> === Liverpool === Gravenberch het op 1 September 2023 by Liverpool aangesluit op ’n vyfjaar-kontrak vir ’n gerapporteerde fooi van €40 miljoen.<ref>{{Cite news |title=Liverpool agree £34m deal for Bayern's Gravenberch |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/football/66677935 |access-date=31 August 2023}}</ref><ref>{{Cite news |last=Joyce |first=Paul |date=1 September 2023 |title=Ryan Gravenberch set for Liverpool medical after club agree £34m deal |newspaper=[[The Times]] |language=en |url=https://www.thetimes.com/sport/football/article/ryan-gravenberch-set-for-liverpool-medical-after-club-agree-34m-deal-3rm0960f7 |access-date=1 September 2023 |issn=0140-0460}}</ref> Onder die bestuur van sy medelandgenoot [[Arne Slot]] het hy die Premierliga-titel in 2024/25 gewen en is uitgeroep tot Premierliga se Jongspeler van die Seisoen 2024/25.<ref name="RG38">{{cite news|title=Gravenberch wins 2024/25 Hublot Young Player of the Season|publisher=Premier League |url=https://www.premierleague.com/news/4314802|date=24 May 2025|access-date=24 May 2025}}</ref> == Internasionale loopbaan == Gravenberch het vir die jeugspanne van Nederland gespeel. Op 15-jarige ouderdom het hy die Nederland o/17-span by die 2018 UEFA Europese Onder-17-kampioenskap verteenwoordig en die span gehelp om die titel te wen.<ref>{{cite web|title=Italy 2–2 (1–4 pens) Netherlands|url=https://www.uefa.com/under17/match/2024319--italy-vs-netherlands/|publisher=UEFA|date=20 May 2018}}</ref> Hy is in November 2020 vir die eerste keer by die senior nasionale span van Nederland geroep en het sy debuut op 24 Maart 2021 gemaak in ’n kwalifiseringswedstryd vir die 2022 FIFA Wêreldbeker teen Turkye. Op 2 Junie 2021 is hy in die Nederlandse span vir die Europese Kampioenskap (UEFA Euro 2020) ingesluit, en vier dae later het hy sy eerste internasionale doel aangeteken in ’n 3–0 vriendskaplike oorwinning teen [[Georgiese nasionale sokkerspan|Georgië]]. By die eindtoernooi het hy as plaasvervanger in die tweede groepswedstryd teen Oostenryk gespeel en die volle 90 minute in die derde wedstryd teen Noord-Masedonië.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/match/2024443--netherlands-vs-austria/|title=Netherlands vs Austria|date=17 June 2021|access-date=12 June 2024|publisher=UEFA}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/match/2024445--north-macedonia-vs-netherlands/|title=North Macedonia vs Netherlands|date=21 June 2021|access-date=12 June 2024|publisher=UEFA}}</ref> Op 4 September 2023, dae ná sy oorgang na Liverpool, het Gravenberch ’n oproep na die Nederland o/21-span vir die Europese Kampioenskapskwalifikasie afgeslaan om op sy nuwe klub te fokus.<ref>{{Cite web |title=Gravenberch niet bij Jong Oranje; Fedde de Jong is zijn vervanger |url=https://www.onsoranje.nl/nieuws/jong-oranje-mannen/80973/gravenberch-niet-bij-jong-oranje-fedde-de-jong-zijn-vervanger |access-date=14 September 2023 |website=onsoranje.nl}}</ref> Op 29 Mei 2024 is hy in die Nederlandse span vir die Euro 2024 ingesluit.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/athletic/5526712/2024/05/29/netherlands-euro-2024-squad-confirmed/|title= Netherlands Euro 2024 squad: Ian Maatsen dropped, Georginio Wijnaldum and Daley Blind retained |date=29 May 2024|access-date=7 June 2024|website=The New York Times}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gravenberch, Ryan}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2002]] [[Kategorie:Lewende mense]] 0ji13oomcd452rfgtz0adeca7g0d6mh 0 454779 2902515 2846795 2026-05-08T21:16:18Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902515 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Jeremie Frimpong | image = [[Lêer:Jeremie_Frimpong_04012026_(3)_(cropped).jpg|240px]] | upright = | caption = Frimpong in 2026 | full_name = Jeremie Agyekum Frimpong<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022™ – Squad List: Netherlands (NED)|publisher=FIFA |page=20 |date=15 November 2022 |access-date=22 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218195301/https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |archive-date=18 December 2022 |url-status=live}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2000|12|10|df=y}} | birth_place = [[Amsterdam]], [[Nederland]] | height = 1,71 m | position = Regteragter, regtervleuelagter,</br>regtervleuelspeler | currentclub = [[Liverpool FC|Liverpool]] | clubnumber = 30 | youthyears1 = 2010–2019 | youthclubs1 = [[:en:Manchester City FC. EDS and Academy|Manchester City]] | years1 = 2019–2021 | clubs1 = [[Celtic FC|Celtic]] | caps1 = 36 | goals1 = 3 | years2 = 2021–2025 | clubs2 = [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] | caps2 = 133 | goals2 = 23 | years3 = 2025– | clubs3 = [[Liverpool FC|Liverpool]] | caps3 = 4<!-- LEAGUE APPEARANCES ONLY --> | goals3 = 0<!-- LEAGUE GOALS ONLY --> | nationalyears1 = 2018–2019 | nationalteam1 = [Nederland o/19 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 4 | nationalyears2 = 2019 | nationalteam2 = Nederland o/20 | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 6 | nationalyears3 = 2021–2022 | nationalteam3 = Nederland o/21 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 7 | nationalyears4 = 2023– | nationalteam4 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | nationalcaps4 = 14 | nationalgoals4 = 1 | club-update = 19 Oktober 2025 | ntupdate = 9 Oktober 2025 }} '''Jeremie Agyekum Frimpong''' (gebore [[10 Desember]] [[2000]]) is ’n [[Nederland|Nederlandse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as regteragter speel vir die Engelse [[Premier League|Premierliga]]-klub [[Liverpool FC|Liverpool]] en die [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederlandse nasionale span]]. Hy is veral bekend vir sy spoed, dribbelvermoë en werktempo, en kan op enige plek aan die regterkant van die veld speel.<ref>{{cite web |url=https://www.90min.com/posts/the-25-best-right-backs-in-world-football-ranked |title=The 25 best right backs in world football – ranked |date=19 April 2024 |access-date=12 May 2024 |website=90min}}</ref><ref>{{Cite web |last=White |first=Mark |date=15 May 2025 |title=Ranked! The 10 best right-backs in the world |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-10-best-right-backs-world-trent-alexander-arnold-liverpool-man-city-cancelo |access-date=15 May 2025 |website=FourFourTwo}}</ref> Frimpong is in Nederland gebore en is van [[Ghana|Ghanese]] afkoms. Sy gesin het na [[Engeland]] verhuis toe hy sewe jaar oud was. Hy het sy sokkerloopbaan by plaaslike klubs AFC Clayton en Clayton Villa begin. Tydens ’n jeugtoernooi het hy die aandag van talentsoekers van [[Manchester City]] en Liverpool getrek, waar hy as die beste speler aangewys is. Uiteindelik het hy by Manchester City aangesluit omdat die klub nader aan sy tuisdorp was.<ref>{{cite news |title=Bundesliga star reveals how he almost joined Liverpool |url=https://onefootball.com/en/news/bundesliga-star-reveals-how-he-almost-joined-liverpool-40632266 |access-date=23 May 2025 |work=OneFootball |date=29 January 2025 |language=en}}</ref> Frimpong het op negejarige ouderdom by Manchester City se jeugakademie aangesluit en deur die jeuggeledere gevorder, met gereelde verskynings in ''Premier League 2'' en die ''UEFA Youth League''. Op 2 September 2019 het hy by die [[Skotland|Skotse]] klub [[Celtic FC|Celtic]] geteken, waar hy gou gewild geraak het onder ondersteuners weens sy spoed en aanvallende spel. Hy het sy eerste professionele doel op 27 Oktober 2019 teen [[Aberdeen FC|Aberdeen]] aangeteken en later daardie jaar sy eerste trofee gewen toe Celtic [[Glasgow Rangers|Rangers]] met 1–0 in die Skotse Ligabekerfinaal klop. In 2020 is hy deur die klub se ondersteuners aangewys as Jong Speler van die Jaar. Op 27 Januarie 2021 het Frimpong na die [[Bundesliga]]-klub [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] oorgeplaas, waar hy ’n sleutelrol gespeel het in die klub se eerste Bundesliga-titel in 2024.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/55814273 |title=Jeremie Frimpong: Bayer Leverkusen sign Celtic full-back |work=BBC Sport |date=27 January 2021 |access-date=27 January 2021}}</ref> Hy het verder gehelp om ’n historiese onoorwonne seisoen vir Leverkusen te verseker — die eerste in die geskiedenis van die Bundesliga. In Mei 2025 het Frimpong ’n oordragooreenkoms van €35 miljoen met Liverpool onderteken.<ref>{{cite news |date=30 May 2025 |title=Liverpool agree signing of Jeremie Frimpong from Bayer Leverkusen |url=https://www.liverpoolfc.com/news/liverpool-agree-signing-jeremie-frimpong-bayer-leverkusen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250606234518/https://www.liverpoolfc.com/news/liverpool-agree-signing-jeremie-frimpong-bayer-leverkusen |archive-date=6 June 2025 |access-date=30 May 2025 |publisher=[[Liverpool F.C.]] |language=en}}</ref> Hy het sy debuut op 10 Augustus 2025 in die [[FA Community Shield]] teen Crystal Palace gemaak en in dié wedstryd ’n doel aangeteken.<ref>{{cite news |date=10 August 2025 |title=Crystal Palace 2–2 Liverpool (3–2 on pens) |url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cy7y0p1p7ezt#Report |access-date=10 August 2025 |publisher=BBC Sport |language=en}}</ref> Internasionaal het Frimpong Nederland op verskeie jeugvlakke verteenwoordig en in Oktober 2023 sy senior debuut vir die nasionale span gemaak in ’n EK-kwalifiseringswedstryd teen Frankryk.<ref>{{Cite news |title=Frimpong maakt langverwachte Oranje-debuut: "Hij valt me niet tegen" |url=https://www.voetbalprimeur.nl/nieuws/1156800/frimpong-maakt-langverwachte-oranje-debuut-hij-valt-me-niet-tegen.html |website=Voetbal Primeur |date=13 October 2023 |access-date=14 October 2023 |language=nl}}</ref> Hy het sy eerste internasionale doel op 6 Junie 2024 in ’n vriendskaplike wedstryd teen Kanada aangeteken.<ref>{{cite web |last=Mills |first=Richard |url=https://www.goal.com/en-cm/lists/jeremie-frimpong-netherlands-bayer-leverkusen-ronald-koeman-canada-memphis-depay-virgil-van-dijk/blta894bcde1ddc8bb7 |title=Jeremie Frimpong is Netherlands' greatest hope! Bayer Leverkusen star orchestrates big win as Ronald Koeman's team thrash Canada – with Memphis Depay and Virgil van Dijk also on target |work=Goal (website) |date=6 June 2024}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Frimpong, Jeremie}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2000]] [[Kategorie:Lewende mense]] s60zp5ei65ryvydznb7oykmvx30uoad 2902516 2902515 2026-05-08T21:17:17Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902516 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Jeremie Frimpong | image = [[Lêer:Jeremie_Frimpong_04012026_(3)_(cropped).jpg|240px]] | upright = | caption = Frimpong in 2026 | full_name = Jeremie Agyekum Frimpong<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022™ – Squad List: Netherlands (NED)|publisher=FIFA |page=20 |date=15 November 2022 |access-date=22 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218195301/https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |archive-date=18 December 2022 |url-status=live}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2000|12|10|df=y}} | birth_place = [[Amsterdam]], [[Nederland]] | height = 1,71 m | position = Regteragter, regtervleuelagter,</br>regtervleuelspeler | currentclub = [[Liverpool FC|Liverpool]] | clubnumber = 30 | youthyears1 = 2010–2019 | youthclubs1 = [[:en:Manchester City FC. EDS and Academy|Manchester City]] | years1 = 2019–2021 | clubs1 = [[Celtic FC|Celtic]] | caps1 = 36 | goals1 = 3 | years2 = 2021–2025 | clubs2 = [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] | caps2 = 133 | goals2 = 23 | years3 = 2025– | clubs3 = [[Liverpool FC|Liverpool]] | caps3 = 4<!-- LEAGUE APPEARANCES ONLY --> | goals3 = 0<!-- LEAGUE GOALS ONLY --> | nationalyears1 = 2018–2019 | nationalteam1 = Nederland o/19 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 4 | nationalyears2 = 2019 | nationalteam2 = Nederland o/20 | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 6 | nationalyears3 = 2021–2022 | nationalteam3 = Nederland o/21 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 7 | nationalyears4 = 2023– | nationalteam4 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | nationalcaps4 = 14 | nationalgoals4 = 1 | club-update = 19 Oktober 2025 | ntupdate = 9 Oktober 2025 }} '''Jeremie Agyekum Frimpong''' (gebore [[10 Desember]] [[2000]]) is ’n [[Nederland|Nederlandse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as regteragter speel vir die Engelse [[Premier League|Premierliga]]-klub [[Liverpool FC|Liverpool]] en die [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederlandse nasionale span]]. Hy is veral bekend vir sy spoed, dribbelvermoë en werktempo, en kan op enige plek aan die regterkant van die veld speel.<ref>{{cite web |url=https://www.90min.com/posts/the-25-best-right-backs-in-world-football-ranked |title=The 25 best right backs in world football – ranked |date=19 April 2024 |access-date=12 May 2024 |website=90min}}</ref><ref>{{Cite web |last=White |first=Mark |date=15 May 2025 |title=Ranked! The 10 best right-backs in the world |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-10-best-right-backs-world-trent-alexander-arnold-liverpool-man-city-cancelo |access-date=15 May 2025 |website=FourFourTwo}}</ref> Frimpong is in Nederland gebore en is van [[Ghana|Ghanese]] afkoms. Sy gesin het na [[Engeland]] verhuis toe hy sewe jaar oud was. Hy het sy sokkerloopbaan by plaaslike klubs AFC Clayton en Clayton Villa begin. Tydens ’n jeugtoernooi het hy die aandag van talentsoekers van [[Manchester City]] en Liverpool getrek, waar hy as die beste speler aangewys is. Uiteindelik het hy by Manchester City aangesluit omdat die klub nader aan sy tuisdorp was.<ref>{{cite news |title=Bundesliga star reveals how he almost joined Liverpool |url=https://onefootball.com/en/news/bundesliga-star-reveals-how-he-almost-joined-liverpool-40632266 |access-date=23 May 2025 |work=OneFootball |date=29 January 2025 |language=en}}</ref> Frimpong het op negejarige ouderdom by Manchester City se jeugakademie aangesluit en deur die jeuggeledere gevorder, met gereelde verskynings in ''Premier League 2'' en die ''UEFA Youth League''. Op 2 September 2019 het hy by die [[Skotland|Skotse]] klub [[Celtic FC|Celtic]] geteken, waar hy gou gewild geraak het onder ondersteuners weens sy spoed en aanvallende spel. Hy het sy eerste professionele doel op 27 Oktober 2019 teen [[Aberdeen FC|Aberdeen]] aangeteken en later daardie jaar sy eerste trofee gewen toe Celtic [[Glasgow Rangers|Rangers]] met 1–0 in die Skotse Ligabekerfinaal klop. In 2020 is hy deur die klub se ondersteuners aangewys as Jong Speler van die Jaar. Op 27 Januarie 2021 het Frimpong na die [[Bundesliga]]-klub [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] oorgeplaas, waar hy ’n sleutelrol gespeel het in die klub se eerste Bundesliga-titel in 2024.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/55814273 |title=Jeremie Frimpong: Bayer Leverkusen sign Celtic full-back |work=BBC Sport |date=27 January 2021 |access-date=27 January 2021}}</ref> Hy het verder gehelp om ’n historiese onoorwonne seisoen vir Leverkusen te verseker — die eerste in die geskiedenis van die Bundesliga. In Mei 2025 het Frimpong ’n oordragooreenkoms van €35 miljoen met Liverpool onderteken.<ref>{{cite news |date=30 May 2025 |title=Liverpool agree signing of Jeremie Frimpong from Bayer Leverkusen |url=https://www.liverpoolfc.com/news/liverpool-agree-signing-jeremie-frimpong-bayer-leverkusen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250606234518/https://www.liverpoolfc.com/news/liverpool-agree-signing-jeremie-frimpong-bayer-leverkusen |archive-date=6 June 2025 |access-date=30 May 2025 |publisher=[[Liverpool F.C.]] |language=en}}</ref> Hy het sy debuut op 10 Augustus 2025 in die [[FA Community Shield]] teen Crystal Palace gemaak en in dié wedstryd ’n doel aangeteken.<ref>{{cite news |date=10 August 2025 |title=Crystal Palace 2–2 Liverpool (3–2 on pens) |url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cy7y0p1p7ezt#Report |access-date=10 August 2025 |publisher=BBC Sport |language=en}}</ref> Internasionaal het Frimpong Nederland op verskeie jeugvlakke verteenwoordig en in Oktober 2023 sy senior debuut vir die nasionale span gemaak in ’n EK-kwalifiseringswedstryd teen [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]].<ref>{{Cite news |title=Frimpong maakt langverwachte Oranje-debuut: "Hij valt me niet tegen" |url=https://www.voetbalprimeur.nl/nieuws/1156800/frimpong-maakt-langverwachte-oranje-debuut-hij-valt-me-niet-tegen.html |website=Voetbal Primeur |date=13 October 2023 |access-date=14 October 2023 |language=nl}}</ref> Hy het sy eerste internasionale doel op 6 Junie 2024 in ’n vriendskaplike wedstryd teen Kanada aangeteken.<ref>{{cite web |last=Mills |first=Richard |url=https://www.goal.com/en-cm/lists/jeremie-frimpong-netherlands-bayer-leverkusen-ronald-koeman-canada-memphis-depay-virgil-van-dijk/blta894bcde1ddc8bb7 |title=Jeremie Frimpong is Netherlands' greatest hope! Bayer Leverkusen star orchestrates big win as Ronald Koeman's team thrash Canada – with Memphis Depay and Virgil van Dijk also on target |work=Goal (website) |date=6 June 2024}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Frimpong, Jeremie}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2000]] [[Kategorie:Lewende mense]] 6ctzwsk1wg4pusgix8bph2gdmbguy5u 2902517 2902516 2026-05-08T21:18:37Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902517 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Jeremie Frimpong | image = [[Lêer:Jeremie_Frimpong_04012026_(3)_(cropped).jpg|240px]] | upright = | caption = Frimpong in 2026 | full_name = Jeremie Agyekum Frimpong<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022™ – Squad List: Netherlands (NED)|publisher=FIFA |page=20 |date=15 November 2022 |access-date=22 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218195301/https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |archive-date=18 December 2022 |url-status=live}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2000|12|10|df=y}} | birth_place = [[Amsterdam]], [[Nederland]] | height = 1,71 m | position = Regteragter, regtervleuelagter,</br>regtervleuelspeler | currentclub = [[Liverpool FC|Liverpool]] | clubnumber = 30 | youthyears1 = 2010–2019 | youthclubs1 = [[:en:Manchester City FC. EDS and Academy|Manchester City]] | years1 = 2019–2021 | clubs1 = [[Celtic FC|Celtic]] | caps1 = 36 | goals1 = 3 | years2 = 2021–2025 | clubs2 = [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] | caps2 = 133 | goals2 = 23 | years3 = 2025– | clubs3 = [[Liverpool FC|Liverpool]] | caps3 = 4<!-- LEAGUE APPEARANCES ONLY --> | goals3 = 0<!-- LEAGUE GOALS ONLY --> | nationalyears1 = 2018–2019 | nationalteam1 = Nederland o/19 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 4 | nationalyears2 = 2019 | nationalteam2 = Nederland o/20 | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 6 | nationalyears3 = 2021–2022 | nationalteam3 = Nederland o/21 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 7 | nationalyears4 = 2023– | nationalteam4 = [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] | nationalcaps4 = 14 | nationalgoals4 = 1 | club-update = 19 Oktober 2025 | ntupdate = 9 Oktober 2025 }} '''Jeremie Agyekum Frimpong''' (gebore [[10 Desember]] [[2000]]) is ’n [[Nederland|Nederlandse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as regteragter speel vir die Engelse [[Premier League|Premierliga]]-klub [[Liverpool FC|Liverpool]] en die [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederlandse nasionale span]]. Hy is veral bekend vir sy spoed, dribbelvermoë en werktempo, en kan op enige plek aan die regterkant van die veld speel.<ref>{{cite web |url=https://www.90min.com/posts/the-25-best-right-backs-in-world-football-ranked |title=The 25 best right backs in world football – ranked |date=19 April 2024 |access-date=12 May 2024 |website=90min}}</ref><ref>{{Cite web |last=White |first=Mark |date=15 May 2025 |title=Ranked! The 10 best right-backs in the world |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-10-best-right-backs-world-trent-alexander-arnold-liverpool-man-city-cancelo |access-date=15 May 2025 |website=FourFourTwo}}</ref> Frimpong is in Nederland gebore en is van [[Ghana|Ghanese]] afkoms. Sy gesin het na [[Engeland]] verhuis toe hy sewe jaar oud was. Hy het sy sokkerloopbaan by plaaslike klubs AFC Clayton en Clayton Villa begin. Tydens ’n jeugtoernooi het hy die aandag van talentsoekers van [[Manchester City]] en Liverpool getrek, waar hy as die beste speler aangewys is. Uiteindelik het hy by Manchester City aangesluit omdat die klub nader aan sy tuisdorp was.<ref>{{cite news |title=Bundesliga star reveals how he almost joined Liverpool |url=https://onefootball.com/en/news/bundesliga-star-reveals-how-he-almost-joined-liverpool-40632266 |access-date=23 May 2025 |work=OneFootball |date=29 January 2025 |language=en}}</ref> Frimpong het op negejarige ouderdom by Manchester City se jeugakademie aangesluit en deur die jeuggeledere gevorder, met gereelde verskynings in ''Premier League 2'' en die ''UEFA Youth League''. Op 2 September 2019 het hy by die [[Skotland|Skotse]] klub [[Celtic FC|Celtic]] geteken, waar hy gou gewild geraak het onder ondersteuners weens sy spoed en aanvallende spel. Hy het sy eerste professionele doel op 27 Oktober 2019 teen [[Aberdeen FC|Aberdeen]] aangeteken en later daardie jaar sy eerste trofee gewen toe Celtic [[Glasgow Rangers|Rangers]] met 1–0 in die Skotse Ligabekerfinaal klop. In 2020 is hy deur die klub se ondersteuners aangewys as Jong Speler van die Jaar. Op 27 Januarie 2021 het Frimpong na die [[Bundesliga]]-klub [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] oorgeplaas, waar hy ’n sleutelrol gespeel het in die klub se eerste Bundesliga-titel in 2024.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/55814273 |title=Jeremie Frimpong: Bayer Leverkusen sign Celtic full-back |work=BBC Sport |date=27 January 2021 |access-date=27 January 2021}}</ref> Hy het verder gehelp om ’n historiese onoorwonne seisoen vir Leverkusen te verseker — die eerste in die geskiedenis van die Bundesliga. In Mei 2025 het Frimpong ’n oordragooreenkoms van €35 miljoen met Liverpool onderteken.<ref>{{cite news |date=30 May 2025 |title=Liverpool agree signing of Jeremie Frimpong from Bayer Leverkusen |url=https://www.liverpoolfc.com/news/liverpool-agree-signing-jeremie-frimpong-bayer-leverkusen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250606234518/https://www.liverpoolfc.com/news/liverpool-agree-signing-jeremie-frimpong-bayer-leverkusen |archive-date=6 June 2025 |access-date=30 May 2025 |publisher=[[Liverpool F.C.]] |language=en}}</ref> Hy het sy debuut op 10 Augustus 2025 in die [[FA Community Shield]] teen [[Crystal Palace FC|Crystal Palace]] gemaak en in dié wedstryd ’n doel aangeteken.<ref>{{cite news |date=10 August 2025 |title=Crystal Palace 2–2 Liverpool (3–2 on pens) |url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cy7y0p1p7ezt#Report |access-date=10 August 2025 |publisher=BBC Sport |language=en}}</ref> Internasionaal het Frimpong Nederland op verskeie jeugvlakke verteenwoordig en in Oktober 2023 sy senior debuut vir die nasionale span gemaak in ’n EK-kwalifiseringswedstryd teen [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]].<ref>{{Cite news |title=Frimpong maakt langverwachte Oranje-debuut: "Hij valt me niet tegen" |url=https://www.voetbalprimeur.nl/nieuws/1156800/frimpong-maakt-langverwachte-oranje-debuut-hij-valt-me-niet-tegen.html |website=Voetbal Primeur |date=13 October 2023 |access-date=14 October 2023 |language=nl}}</ref> Hy het sy eerste internasionale doel op 6 Junie 2024 in ’n vriendskaplike wedstryd teen [[Kanadese nasionale sokkerspan|Kanada]] aangeteken.<ref>{{cite web |last=Mills |first=Richard |url=https://www.goal.com/en-cm/lists/jeremie-frimpong-netherlands-bayer-leverkusen-ronald-koeman-canada-memphis-depay-virgil-van-dijk/blta894bcde1ddc8bb7 |title=Jeremie Frimpong is Netherlands' greatest hope! Bayer Leverkusen star orchestrates big win as Ronald Koeman's team thrash Canada – with Memphis Depay and Virgil van Dijk also on target |work=Goal (website) |date=6 June 2024}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Frimpong, Jeremie}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2000]] [[Kategorie:Lewende mense]] alzape3767oqteiuy9hyby1tcxi4n3s 0 455573 2902532 2851765 2026-05-08T22:07:59Z Vryheid vir Suid-Afrika 184704 2902532 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Kees Smit | image = [[Lêer:Kees Smit.jpg|240px]] | caption = | full_name = | birth_date = {{birth date and age|2006|1|21|df=y}} | birth_place = Heiloo, [[Noord-Holland]], [[Nederland]] | height = 1,82 m | position = Middelveldspeler | currentclub = [[AZ Alkmaar|AZ]] | clubnumber = 26 | youthyears1 = 2015–2023 | youthclubs1 = [[AZ Alkmaar]] | years1 = 2023– | clubs1 = [[Jong AZ]] | caps1 = 46 | goals1 = 10 | years2 = 2024– | clubs2 = [[AZ Alkmaar|AZ]] | caps2 = 32 | goals2 = 2 | nationalyears1 = 2021–2022 | nationalteam1 = Nederland o/16 | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2022–2023 | nationalteam2 = Nederland o/17 | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2023 | nationalteam3 = Nederland o/18 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2024–2025 | nationalteam4 = Nederland o/19 | nationalcaps4 = 16 | nationalgoals4 = 4 | nationalyears5 = 2025– | nationalteam5 = Nederland o/21 | nationalcaps5 = 2 | nationalgoals5 = 0 | club-update = 9 November 2025 | nationalteam-update = 10 Oktober 2025 }} '''Kees Smit''' (gebore [[21 Januarie]] [[2006]]) is ’n [[Nederland|Nederlandse]] [[Sokker|sokkerspeler]] wat as middelveldspeler vir die [[Eredivisie]]-klub [[AZ Alkmaar]] speel. Hy word as een van die mees belowende Nederlandse sokkertalente beskou wat in die 2000’s gebore is.<ref>{{Cite web|url=https://www.liverpool.com/liverpool-fc-news/features/ronald-koeman-kees-smit-pedri-32883502|title=Ronald Koeman likened Kees Smit to Barcelona star amid Liverpool transfer links|date=2025-11-16|website=liverpool.com|access-date=2025-11-16}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Smit, Kees}} [[Kategorie:Nederlandse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2006]] [[Kategorie:Lewende mense]] liar2pbql6roa0qfyezbendxjfa41qq 0 456245 2902594 2901097 2026-05-09T10:02:21Z Suidpunt 13232 2902594 wikitext text/x-wiki Die '''NG Gemeente Moorreesburg''' is op 3 Desember 1879 van die [[NG gemeente Swartland]] afgestig en vernoem na sy eerste leraar. == Aanloop en afstigting == Teen '''1863''' is die plaas ''Hooikraal'' die verste uithoek waar ds. J.C. le Febres Moorrees elke drie maande die sakramente bedien het. Omstreeks hierdie tyd het Dirk Kotzé en P. Warnich dele van die ou plaas Hooikraal vir kerklike doeleindes afgestaan. Die hulpkerk van die NG Gemeente Zwartland is op hierdie gewyde grond gebou en op '''4 Desember 1864''' ingewy. Hierdie eerste kerkgebou het £675 gekos en was in wese baie eenvoudig: dit het beskik oor 'n rietdak, 'n kleivloer en ronde dennebalke sonder plafon.<ref name="Smit1945">Smit, A.P. 1945. "Moorreesburg" In: Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland. Tweede Eeufees. (1745-1945). Kaapstad: Nasionale Pers, bls. 292, 294-295</ref> '''1872/1873''' - Die inspekteur van die Ring van Tulbagh, William Murray, skryf op 21 Mei 1873 aan die Skriba van die Algemene Opvoedingskommissie van sy bevindings uit die vorige jaar. In die maand April 1872 besoek Murray die gemeentes Zwartland (wat sowel Malmesbury as Hooikraal insluit), Hopefield, asook Riebeek-Wes en Riebeeks-Kasteel. By Malmesbury en by Hooikraal het hy in belang van die opvoeding gepreek. By Hooikraal is na afloop van die godsdiensoefening 'n byeenkoms gehou, waarin daar besluit is om dadelik met planne vorendag te kom - 'n onderwyserswoning by hierdie hulpkerk moet aangebou word. Ondertussen is die gebou byna voltooi. Vir die onderhoudskoste van die onderwyser het dr. Dale £50 per jaar geskenk. Dan is daar ook mejuffrou J. Louw van Tweekuilen wat deur die reël van basaars die som van £30 per jaar bymekaar gemaak het; vir drie jaar lank (as mens die briefdatum in ag neem) is die onderwys sodoende direk en indirek deur die gemeenskap self gedra. Oor haar skryf Murray: "Gemelde zuster der gemeente Zwartland heeft, mede uit de opbrengst van een vorigen Bazaar, een £25 of £30 voor den opbouw der woning gegeven - waarlijk een wenk en voorbeeld voor velen om niet alleen voor hunne eigene kinderen te zorgen, maar ook voor die van hunne verarmde natuurgenooten."<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/De_Gereformeerde_kerkbode_in_Zuid_Afrika/_P0oAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hooikraal+zwartland&pg=PA190&printsec=frontcover ''De Gereformeerde Kerkbode in Zuid-Afrika''. 1873. Deel XXV (12). 14 Junij, p. 190]</ref> '''1874''' - Hooikraal slaag daarin om sy bogenoemde kerkskuld (£675) uit te wis. Nou kon die gemeente D.J. Joubert as godsdiensonderwyser en evangelis vas aanstel. Die ruim konsistoriekamer het as skoollokaal gedien.<ref name="Smit1945" /> Vroeg in '''Augustus 1879''' is 'n brief onderteken deur die plaaslike ouderlinge, Andries Dippenaar en D. Kotzé ingedien by die kerkraad van Zwartland, ''verzoekende... de leden te Hooikraal en daaraan grenzende van de gemeente Zwartland als een afzonderlyke gemeente te stichten''. Die kerkraad van Zwartland (Malmesbury) het hierdie verlof toegestaan.<ref name="Smit1945" /> '''Woensdag, 15 Oktober 1879''' - Die versoekbrief om afstigting, onderteken deur 164 persone,<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Tulbagh: Woensdag, 15 October, bl. 6, kolom 3: 6. Het verzoek van de inwoners van Hooikraal (Zwartland) om tot een afzonderlijke gemeente gevormd te worden, werd na de pauze in behandeling genomen. Er werd eene memorie over ingediend, geteekend door 164 personen, en na eenige aanmerkingen werd dat verzoek gesteld in handen van de Ringscommissie.</ref> word ingedien en behandel by die Ringsvergadering van Tulbagh, op Tulbagh. Die hele saak word na die Ringskommissie verwys. Die Ringskommissie sou volmag hê om "indien zy meent dat het wenschelyk is, de gemeente te stichten."<ref name="Smit1945" /> Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piketberg. Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piketberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> By die vergadering was die predikante van Piketberg, Worcester en Tulbagh, lede van die Ringskommissie asook dié van Riebeek-Wes en Hopefield teenwoordig. Voor die verrigtinge begin, het ds. Robertson 'n ernstige rede van die kansel gehou oor die woorde: "Wat baat het een mensch, zoo hij de geheele wereld gewon en zijner ziel schade leed." Die predikant van Worcester het daarna die byeenkoms geopen, die doel daarvan genoem, en gevra indien daar enige besware sou wees waarom die gemeente nie opgerig mag word nie, dit geopper moet word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Die Skriba meen die dokument van die kerkraad van Malmesbury het reeds toestemming gegee, maar dit bevat die voorwaarde dat hulle nie lidmate van Malmesbury mag afskei wat nie onder Hooikraal wil wees nie.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Die predikant van Piketberg voel die opdrag is tog reeds deur die Ring aan die Kommissie gelas om die gemeente te stig, en volgens Artikel 45 sou enige weiering wat deur 'n kerkraad aangevoer word na die Kommissie terugverwys word om beoordeel te word. Derhalwe kan daar tog geen beswaar wees om met die afstigting voort te gaan nie.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Die predikant van Riebeek-Wes voer aan dat die stuk nie amptelik kan wees nie, omdat dit nie tydens 'n behoorlike kerkraadsvergadering geteken is nie. Die verkeerde prosedure is gevolg. Daarop sê die predikant van Piketberg dat die predikant van Riebeek-Wes hierdie besware by die Ringsvergadering moes geopper het; hy volstaan dus daarby dat die Ring reeds besluit het dat die dokument aanvaarbaar is. Ds. Murray wil hê mense moet daarop let dat die kerkraad van Malmesbury nie weier om toestemming te gee vir die afskeiding van die parogie nie, maar wel die afskeiding van lidmate; derhalwe kan hy ook nie dink dat daar enige beswaar kan wees om met die saak voort te gaan nie.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Toe grensskeiding ter sprake kom, het dit tot 'n lewendige gesprekvoering gelei.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> 'n Versoekskrif is voorgelees van enkele lede wat nie van Piketberg wou afskei nie, omdat hulle gelukkig was en nie deur die predikant verwaarloos is nie. Die afgevaardigde van Hopefield was wel "verschrikkelijk gierig", aldus ''De Zuid-Afrikaan''. Die probleem was, as die versoek toegestaan word, en Vredenburg later ook sou afstig, dan sou Hopefield skaars 'n paar honderd lidmate oorhê.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> NG Gemeente Zwartland (of liewer ds. Moorrees) en Hooikraal het glad nie veel eise aan mekaar gestel nie.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Toe die predikant van Riebeek-Wes egter aan die beurt kom, tree hy in die bres vir sy eie kudde. Dis asof die Hooikralers sy enigste boklam wat hy gehad het, van hom wou afrokkel. Uiteindelik kom daar 'n skikking - aan die kant van Piketberg was daar geen verskil nie - die Bergrivier was die natuurlike skeiding.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Die grensskeidings sien soos volg daaruit:<ref name="Smit1945" /> {{cquote| Van Broodkraal, met de oude Malmesburysche lyn, insluitende de helft van Klipgat, verder Geelkuil, Witdam, Olifantskuil, Klipheuwel, Witkei, Drieheuwel, Hartebeestfontein, verder het tegenwoordige Harde Pad tot naar Bergriviers Brug, insluitende Karnemelksvlei en Vogelstruisdrift. }} Nadat die kerkraadslede gekies is, word die predikant van Piketberg op versoek van die plaaslike kerkraad tot konsulent aangestel. Na 'n kort toespraak van ds. Murray, sluit ds. Rabie af met gebed.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Daarna is 'n ete aangebied wat deur mej. Joubert vriendelik voorberei is, en nadat die vriende daaraan weggelê het "scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente".<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde. De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan. De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben. Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan. Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf. Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook, verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet. Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding. Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed. Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Hierdie naam tussen hakies in die koerantberig van 6 Desember 1879 is opvallend, want al het die gemeente aanvanklik onder die naam Hooikraal bekend gestaan, is daar op die eerste kerkraadsvergadering (27 Desember 1879) besluit "dat deze gemeente bekend zal staan onder den naam van Moorreesburg". Dit is so genoem ter ere van die toenmalige predikant van Zwartland, wat hierdie wyk meer as 45 jaar lank bearbei het.<ref name="Smit1945" /> '''11 Januarie 1880''' - Omstreeks 10 uur die oggend bestyg ds. Moorrees die kansel om sy laaste preek op Moorreesburg te lewer - met Handelinge 15:29 as vertrekpunt: vaarwel! Die Hooikraalkerkie, wat maar tussen 400 en 500 mense kon vat, was stampvol. Ds. Moorrees was diep aangedaan, en trane het soms oor sy wange gerol; so ook onder die gemeentelede teenwoordig. Ds. Moorrees is na die preek gevra om net na die uitspreek van die seën 'n oomblikkie te wag. Daarna het hy voor die kansel gaan staan. 'n Dankbetuiging, onderteken deur 304 lidmate van die gemeente Moorreesburg, is toe aan hom voorgelees, en 'n bedrag van £50 is aan hom oorhandig. Die band met die gemeentelede van hierdie kontrei bestaan reeds vir 48 jaar, en die dominee het, as 't ware, die meeste lidmate voor hom sien grootword. Die gemeente is versoek om op te staan en onder andere "Dat 's Heeren zegen op u daal" te sing. Die dominee was so oorstelp van droefheid, dat hy skaars sy dank kon verwoord. Daarmee is die plegtigheid beëindig<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.<br/> Omtrent ten 10 ure beklom onze eerwaardige in den dienst der gemeente vergrijsde leeraar den kansel en sprak zijn afscheidsrede uit naar aanleiding van Hand. 15:29. "Vaartwel." Moeijelijk viel het ZEerw. de gemeente aan te spreken. De tranen biggelden somwijlen langs zijne wangen, ja ook onder de leden zag men geen droog oog. Nadat de WelEw. heer zijne rede geëindigd had, werd hem verzocht om, na het uitspreken van den "zegen", een weinig te wachten. Nadat zulks gedaan was, daalde ZWEw. van den kansel en stond er voor. Onze geachte onderwijzer las hem toen een adres voor, dat geteekend was door 304 gemeenteleden onzer kerk, terwijl ZWEw. tevens een beurs overhandigd werd, inhoudende £50. De gemeente werd toen verzocht op te staan en te zingen: "Dat 's Heeren zegen op u daal" enz. ZWEw. was gansch overstelpt van droefheid, zoodat hij slechts met een paar woorden zijn dank kon uitspreken, voor het groote blijk van liefde aan hem bewezen. Daarmede eindigde de plegtigheid. Nog roepen wij ZWEw. toe: "God zegene U." En God zegene zijne gemeente ter dezer plaatse, met haren geachten consulent, Ds. Rabie.<br> <br> Adres:<br> Moorreesburg 11 Januarij 1880<br> Den WelEerw. J.C. LEFEBRE MOORREES.<br> WelEerw. Heer en Broeder in Christus.<br> Deze dag is voor ons een gewigtige, wij moeten van u afscheid nemen, en het valt ons zwaar zulks te doen. Wil ons bij deze gelegenheid vergunnen, nu dat gij op het punt staat ons te verlaten, ons dankbaar gevoel uit te spreken en u een blijk te geven van onze achting en toegenegenheid.<br> Wij gevoelen het hoe innig de band is die tusschen u en deze gemeente reeds 48 jaren bestaat. Wij mogen ons dan ook met regt als uwe kinderen beschouwen. Weinigen zijn er onder, die gij niet hebt zien opgroeijen. Velen onzer werden door u gedoopt, meest allen door u tot leden der gemeente aangenomen, en niet weinigen door u in het huwelijk bevestigd. Uwe beste krachten hebt gij aan ons welzijn gewijd, ja uw leven hebt gij onder ons doorgebragt. Van uwe lippen hebben wij steeds het woord der waarheid mogen vernemen, uit uwe hand de bondzegels ontvangen. Gij waart ons tot een vriend in tijden van bezoeking, tot een raadsman in oogenblikken van kommer, tot een vertrooster in dagen van droefheid, ons lot was uw lot. Door een band der liefde waren wij aan elkander gebonden. Uwen hartelijken omgang zullen wij missen. Wij gevoelen het, die dagen zijn voorbij. Ons getal is toegenomen, en het is noodzakelijk geworden, vooral met het oog op de armen, dat wij tot eene afzonderlijke gemeente gevormd worden. Doch wij zullen u niet spoedig kunnen vergeten. Was het niet uw eigen wensch, wij zouden niet een ander tot consulent dezer gemeente genomen hebben. Wij danken u, hooggeachte vader, voor al wat gij ons en onzen kinderen hebt gedaan. Hebben wij u wellicht soms bedroefd, wij vertrouwen dat gij er niet meer aan denken zult. De Heere vergelde u in eene dubbele mate voor al wat gij tot ons bestwil hebt aangewend. Hij verhoore uwe gebeden, voor ons tot den troon der genade opgezonden. Hij zegene u op uwen ouden dag met Zijne genade en vervulle al uwe begeerten. Hij zij u tot een staf en tot een steun, en vergezelle u tot aan het einde uws levens. En mogt gij ook dan wanneer het groote oogenblik van scheiden daar zal zijn, de kroone der heerlijkheid, het loon der regtvaardigen uit de hand van den Koning der Kerk ontvangen, en met den dienstknecht Gods uitroepen: "Nu laat gij Heer uwen diensknecht gaan in vrede, naar uw woord, want mijne oogen hebben uwe zaligheid gezien."<br> Dit is de wensch en bede<br> van uwe onderdanigen Drs. en<br> Broeders in Christus.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} e8mlyfkhf8xyj23v3xngxeploe8gn53 0 459486 2902366 2896390 2026-05-08T12:47:08Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902366 wikitext text/x-wiki {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | image1 = Andersen AFB with 150 B-52s 1972.jpg | image2 = Topol-M ICBM, 2010.jpg }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | image1 = All tubes USS Ohio.jpg | image2 = MX MIRV reentry vehicles.jpg | footer = Strategiese bomwerpers, IKBMe, DGBMe en VOTHVe dra almal by tot wedersyds versekerde vernietiging via 'n groot aantal [[kernwapen]]leweringbare strategiese afleweringstelsels. }} '''Wedersydse versekerde vernietiging''' ('''WVV''' – [[Engels]] ''Mutually assured destruction'' - MAD) is 'n [[militêre strategie]] en [[nasionale veiligheid]]sbeleid leerstelling wat beweer dat 'n volskaalse gebruik van [[kernwapen]]s deur 'n aanvaller op 'n kernwapenverdediger met tweede-aanvalsvermoëns die volledige vernietiging van beide die aanvaller en die verdediger tot gevolg sal hê.<ref>[http://www.nuclearfiles.org/menu/key-issues/nuclear-weapons/history/cold-war/strategy/strategy-mutual-assured-destruction.htm Mutual Assured Destruction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180103001128/http://www.nuclearfiles.org/menu/key-issues/nuclear-weapons/history/cold-war/strategy/strategy-mutual-assured-destruction.htm |date=2018-01-03 }}; Col. Alan J. Parrington, USAF, [http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj97/win97/parrin.html Mutually Assured Destruction Revisited, Strategic Doctrine in Question] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150620055606/http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/apj/apj97/win97/parrin.html |date=2015-06-20 }}, Airpower Journal, Winter 1997.</ref> Dit is gebaseer op die teorie van rasionele afskrikking, wat beweer dat die dreigement om kragtige wapens teen die vyand te gebruik, die vyand se gebruik van dieselfde wapens verhoed. Die [[strategie]] is 'n vorm van die Nash-ewewig waarin, sodra bewapen is, geeneen van die kante enige aansporing het, om 'n konflik te begin of te ontwapen nie. Die resultaat kan 'n kernwapenvrede wees, waarin die teenwoordigheid van kernwapens die risiko van krisis-eskalasie verminder, aangesien partye sal poog om situasies te vermy wat tot die gebruik van kernwapens kan lei. Voorstanders van die kernvredeteorie glo dus dat beheerde kernverspreiding voordelig kan wees vir globale stabiliteit. Kritici voer aan dat kernverspreiding die kans op 'n kernoorlog verhoog deur óf doelbewuste óf onbedoelde gebruik van kernwapens, sowel as die waarskynlikheid dat kernmateriaal in die hande van gewelddadige nie-staatlike akteurs val. Die term "wedersyds versekerde vernietiging", algemeen afgekort as "'''MAD'''" (Engelse akroniem), is in 1962 deur Donald Brennan, 'n strateeg wat in [[Herman Kahn]] se Hudson-instituut gewerk het, geskep.<ref>{{Cite book|title=Whole earth security : a geopolitics of peace|last=Daniel.|first=Deudney|date=1983|publisher=Worldwatch Institute|isbn=978-0-916468-54-5|location=Washington|pages=80|oclc=9833320}}</ref> Brennan het die akroniem sinies bedink en die Engelse woord "''mad''" uitgespel om te argumenteer dat die besit van wapens wat die samelewing kan vernietig, irrasioneel was.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Jervis|first=Robert|date=2002|title=Mutual Assured Destruction|url=https://www.jstor.org/stable/3183553|journal=Foreign Policy|issue=133|pages=40–42|doi=10.2307/3183553|jstor=3183553|issn=0015-7228|url-access=subscription}}</ref> ==Teorie== Onder WVV het elke kant genoeg kernwapens om die ander kant te vernietig. Enige kant, indien om enige rede deur die ander aangeval word, sal met gelyke of groter krag terugveg. Die verwagte resultaat is 'n onmiddellike, onomkeerbare eskalasie van vyandelikhede wat lei tot beide vegters se wedersydse, totale en versekerde vernietiging. Die leerstelling vereis dat geeneen van die kante skuilings op 'n massiewe skaal bou nie.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-17026538|title=How did we forget about mutually assured destruction?|last=Castella|first=Tom de|date=2012-02-15|work=BBC News|access-date=2017-09-19|language=en}}</ref> As een kant 'n soortgelyke stelsel van skuilings bou, sou dit die WVV-doktrine skend en die situasie destabiliseer, omdat dit minder sou hê om te vrees vir 'n tweede aanval.<ref>Freeman Dyson, ''Disturbing the Universe'', Chapter 13, ''The Ethics of Defense'', Basic Books, 1981.</ref><ref>''Weapons and Hope'', Freeman Dyson, Harper Collins, 1985</ref> Dieselfde beginsel word teen [[missiel]]verdediging ingeroep. Die leerstelling neem verder aan dat geeneen van die kante dit sal waag om 'n eerste aanval te loods nie, omdat die ander kant op waarskuwing (ook genoem misluk-dodelik) of met oorlewende magte ('n tweede aanval) sou loods, wat tot onaanvaarbare verliese vir beide partye sou lei. Die uitbetaling van die WVV-doktrine was en word steeds verwag om 'n gespanne maar stabiele wêreldvrede te wees. Baie het egter aangevoer dat wedersyds versekerde vernietiging nie konvensionele [[oorlog]] kan afskrik wat later kan eskaleer nie. Opkomende domeine van [[kuberspioenasie]], volmagstaatkonflik en hoëspoedmissiele dreig om WVV as 'n afskrikstrategie te omseil.<ref>{{Cite journal|last1=Jones|first1=Seth G.|last2=Hicks|first2=Kathleen H.|last3=Cancian|first3=Mark F.|last4=Friend|first4=Alice Hunt|last5=Harrison|first5=Todd|last6=Hersman|first6=Rebecca K.C.|last7=Hunter|first7=Andrew P.|last8=Karako|first8=Thomas|last9=Schaus|first9=John|last10=Williams|first10=Ian|last11=Daniels|first11=Seamus P.|date=2018|title=The Return of Political Warfare|journal=Defense Outlook 2018|url=https://www.jstor.org/stable/resrep22448.10|pages=30–32}}</ref> [[Lêer:Balans van tereur.jpg|duimnael|Balans van terreur.]] Die primêre toepassing van hierdie leerstelling het tydens die [[Koue Oorlog]] (1940's tot 1991) begin, waarin WVV gesien is as 'n hulpmiddel om enige direkte volskaalse konflikte tussen die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en die [[Sowjetunie]] te voorkom terwyl hulle in kleiner volmagoorloë regoor die wêreld betrokke was. WVV was ook verantwoordelik vir die [[wapenwedloop]], aangesien beide state gesukkel het om kernpariteit te behou, of ten minste tweede-aanvalsvermoë te behou. Alhoewel die Koue Oorlog in die vroeë 1990's geëindig het, word die WVV-doktrine steeds toegepas. Dit is ‘n [[balans van terreur]] genoem wat verwys na ’n toestand waarin twee of meer teenstanders mekaar weerhou van militêre konflik weens die wedersydse vermoë om verwoestende skade aan te rig. Hoewel die term dikwels met die Koue Oorlog tydperk geassosieer word, kan dit ook breër toegepas word op ander situasies waar militêre ewewig en afskrikking ’n konflik stabiliseer.<ref>Amos Harel, [https://www.haaretz.com/print-edition/news/analysis-the-extreme-right-has-sought-to-establish-a-balance-of-terror-1.256501 'ANALYSIS / The extreme right has sought to establish a 'balance of terror','] in Haaretz 11 Maart 2008</ref><ref name="auto">Rich Miller, Simon Kennedy, [https://www.bloomberg.com/apps/news%3Fpid%3Dnewsarchive%26sid%3DaVpPMKLa50rc 'G-20 Plans to End 'Financial Balance of Terror' After Summit,'] Bloomberg 27 Februarie 2009.</ref> Voorstanders van WVV as deel van die VSA en USSR se strategiese doktrine het geglo dat 'n kernoorlog die beste voorkom kon word as geeneen van die kante kon verwag om 'n volskaalse kernuitruiling as 'n funksionerende staat te oorleef nie. Aangesien die geloofwaardigheid van die bedreiging krities is vir sodanige versekering, moes elke kant aansienlike kapitaal in hul kernarsenale belê, selfs al was dit nie bedoel vir gebruik nie. Daarbenewens kon geeneen van die kante verwag of toegelaat word om hulself voldoende teen die ander se kernmissiele te verdedig nie.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/mutual-assured-destruction |website=[[Encyclopedia Britannica]] |title=mutual assured destruction |access-date=23 Maart 2024 |date=9 Februarie 2024}}</ref> Dit het gelei tot beide die verharding en diversifikasie van kernafleweringstelsels (soos kernmissielsilo's, ballistiese missiel[[Duikboot|duikbote]] en kern[[bomwerper]]s wat by veilige punte gehou word) en tot die Anti-Ballistiese Missielverdrag. Hierdie WVV-scenario word dikwels na verwys as rasionele kernafskrikking. Toe die moontlikheid van kernoorlogvoering tussen die Verenigde State en die Sowjetunie 'n werklikheid begin word het, het teoretici begin dink dat wedersyds versekerde vernietiging voldoende sou wees om die ander kant te ontmoedig om 'n kernwapen te lanseer. Kenneth Waltz, 'n Amerikaanse politieke wetenskaplike, het geglo dat kernmagte wel nuttig was, maar selfs nuttiger omdat hulle ander kernbedreigings ontmoedig het om hulle te gebruik, gebaseer op wedersyds versekerde vernietiging. Die teorie van wedersyds versekerde vernietiging as 'n veilige manier om af te skrik, het selfs verder voortgeduur met die gedagte dat kernwapens wat bedoel was om gebruik te word vir die wen van 'n oorlog, onprakties was en selfs as te gevaarlik en riskant beskou is<ref>Danilovic, Vesna, http://hdl.handle.net/2027/mdp.39015056796371, When the stakes are high :deterrence and conflict among major powers. Ann Arbor : University of Michigan Press, 2002. isbn=978-0-472-11287-6, bl. 10.</ref> Selfs met die einde van die Koue Oorlog in 1991, word afskrikking van wedersyds versekerde vernietiging steeds beskou as die veiligste manier om kernoorlogvoering te vermy.<ref>{{Citation|last=DELPECH|first=THÉRÈSE|title=Introduction|date=2012|url=https://www.jstor.org/stable/10.7249/mg1103rc.5|work=Nuclear Deterrence in the 21st Century|pages=1–8|series=Lessons from the Cold War for a New Era of Strategic Piracy|publisher=RAND Corporation|jstor=10.7249/mg1103rc.5|isbn=978-0-8330-5930-7|access-date=2021-04-02}}</ref> In die 21ste eeu is die teoretiese raamwerk van wedersyds versekerde vernietiging toenemend uitgedaag deur modelle van strukturele voorkoming en positiewe-som-spelteorie. Kritici merk op dat terwyl WVV staatmaak op die dreigement van vergeldingseskalasie wat gemodelleer word as 'n nul-som-interaksie of 'n hoenderspel, sulke raamwerke statisties onstabiel is oor lang tydhorisonne as gevolg van die kumulatiewe waarskynlikheid van stelselfoute, kuber-indringings of asimmetriese skelm akteurs.<ref>{{cite journal |last1=Debs |first1=Alexandre |title=On Nuclear Superiority and National Security |journal=Journal of Conflict Resolution |volume=70 |issue=11 |year=2025 |pages=3–30 |doi=10.1177/00220027251338457 }}</ref> Gevolglik beklemtoon moderne strategiese afskrikkingsteorie toenemend koördinasiespeletjies, soos die Taktejag, waar teenstanders poog om wiskundig verifieerbare veilige meganismes te vestig om toevallige eskalasie te voorkom. Hierdie paradigmaverskuiwing sny met die politieke teorie van agonisme, wat [[geopolitiek]]e konflik bestuur as 'n voortdurende stryd tussen wettige teenstanders eerder as 'n dodelike stryd tussen vyande, en maak staat op stroomop tegnologiese de-eskalasieprotokolle.<ref>{{cite journal |last1=Ritchie |first1=Nick |title=A contestation of nuclear ontologies: Resisting nuclearism and reimagining the politics of nuclear disarmament |journal=International Relations |volume=37 |issue=3 |year=2022 |pages=1–22 |doi=10.1177/00471178221122959 |doi-access=free }}</ref> Opmerklik onder hierdie strukturele veilige meganismes is die toepassing van fisiese nulkennisbewyse vir kernplofkopverifikasie. Hierdie bewyse los die deursigtigheid-sekuriteitsparadoks op deur inspekteurs toe te laat om ontwapening te verifieer sonder om toegang tot geklassifiseerde wapenontwerpe te verkry. Daarbenewens neutraliseer die implementering van 'n drempelkriptostelsel (’n kriptostelsel waarin die geheime sleutel in 'n aantal stukke verdeel word wat aan verskillende partye gegee word) in kernbevel en -beheer prosedureel die vermoë van 'n eensydige oorloop om 'n katastrofiese kernkettingreaksie te veroorsaak.<ref>{{cite journal |last1=Glaser |first1=Alexander |last2=Barak |first2=Boaz |last3=Goldston |first3=Robert J. |title=A zero-knowledge protocol for nuclear warhead verification |journal=Nature |volume=510 |issue=7506 |year=2014 |pages=497–502 |doi=10.1038/nature13457 }}</ref> ===Doeltreffendheid van die teorie volgens empiriese studies=== 'n Studie wat in 2009 in die ''Journal of Conflict Resolution'' gepubliseer is, het die kernvredeshipotese kwantitatief geëvalueer en ondersteuning gevind vir die bestaan van die stabiliteit-onstabiliteitsparadoks. Die studie het bepaal dat kernwapens strategiese stabiliteit bevorder en grootskaalse oorloë voorkom, maar terselfdertyd meer lae-intensiteit konflikte toelaat. As 'n kernmonopolie tussen twee state bestaan, en een staat het kernwapens en sy teenstander nie, is daar 'n groter kans op oorlog. In teenstelling hiermee, as daar wedersydse kernwapenbesit is met beide state wat kernwapens besit, daal die kans op oorlog drasties.<ref>{{cite journal |last=Rauchhaus |first=Robert W. |title=Evaluating the Nuclear Peace Hypothesis: A Quantitative Approach |journal=Journal of Conflict Resolution |volume=53 |issue=2 |pages=258–277 |year=2009 |doi=10.1177/0022002708330387 |s2cid=145065008 |url=http://jcr.sagepub.com/content/53/2/258.short |url-access=subscription }}</ref> ==Geskiedenis== ===Voor 1945=== [[Lêer:Portrait of Wilkie Collins.jpg|duimnael|[[Wilkie Collins]]]] Die konsep van WVV is al vir byna 'n eeu voor die uitvinding van kernwapens in die literatuur bespreek. Een van die vroegste verwysings kom van die Engelse skrywer [[Wilkie Collins]], wat ten tyde van die [[Frans-Duitse Oorlog|Frans-Pruisiese Oorlog in 1870]] geskryf het: "Ek begin net in een beskawende invloed glo—die ontdekking eendag van 'n vernietigende middel so verskriklik dat oorlog vernietiging sal beteken en mense se vrese hulle sal dwing om die vrede te bewaar."<ref>{{cite web | url=http://wilkiecollinssociety.org/newsletter-spring-2009/ | title=Wilkie Collins and Mutually Assured Destruction | publisher=The Wilkie Collins Society | date=Spring 2009 | access-date=17 September 2014}}</ref> Die konsep is ook in 1863 deur [[Jules Verne]] in sy roman ''Parys in die twintigste eeu'' beskryf, hoewel dit eers in 1994 gepubliseer is. Die boek speel af in 1960 en beskryf "die masjiene van oorlog", wat so doeltreffend geword het dat oorlog ondenkbaar is en alle lande in 'n voortdurende dooiepunt verkeer.<ref>{{Cite book|title=Paris in the twentieth century|author=Verne, Jules|date=1996|publisher=Random House|others=Howard, Richard, 1929-|isbn=978-0-679-44434-3|edition= first US |location=New York|oclc=32854161}}</ref> Die konsep is deur meer as een wapenuitvinder aangeraak. Richard Jordan Gatling het byvoorbeeld sy naamgenoot Gatling-masiengeweer in 1862 gepatenteer met die gedeeltelike bedoeling om die nutteloosheid van oorlog te illustreer.<ref>Paul Wahl and Don Toppel, ''The Gatling Gun'', Arco Publishing, 1971.</ref> Net so, na sy uitvinding van [[dinamiet]] in 1867, het [[Alfred Nobel]] gesê dat "die dag wanneer twee leërkorps mekaar in een sekonde kan vernietig, alle beskaafde nasies, word daar gehoop, van oorlog sal terugdeins en hul troepe sal ontslaan." In 1937 het [[Nikola Tesla]] "''The Art of Projecting Concentrated Non-dispersive Energy through the Natural Media''" gepubliseer,<ref>Tesla, Nikola, [http://www.teslaradio.com/pages/teleforce.htm ''The New Art of Projecting Concentrated Non-dispersive Energy through the Natural Media, System of Particle Acceleration for Use in National Defense''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217001955/http://www.teslaradio.com/pages/teleforce.htm |date=17 Desember 2019 }}, circa 16 Mei 1935.</ref> 'n verhandeling oor gelaaide deeltjiestraalwapens.<ref name="Seifer454">{{cite book |last=Seifer |first=Marc J. |title=Wizard: the life and times of Nikola Tesla: biography of a genius |year=2001 |publisher=Citadel |isbn=978-0-8065-1960-9 |url=https://books.google.com/books?id=h2DTNDFcC14C |page=454}}</ref> Tesla het sy toestel beskryf as 'n "superwapen wat 'n einde aan alle oorlog sou maak." Die Frisch-Peierls-memorandum van Maart 1940, die vroegste tegniese uiteensetting van 'n praktiese [[kernwapen]], het afskrikking as die hoofmiddel om 'n vyand met kernwapens te bestry, verwag.<ref>{{Cite journal|last1=Brown|first1=Andrew|last2=Arnold|first2=Lorna|date=2010-09-20|title=The Quirks of Nuclear Deterrence|journal=International Relations|language=en|volume=24|issue=3|pages=293–312|doi=10.1177/0047117810377278|s2cid=143594540}}</ref> ===Vroeë Koue Oorlog=== [[Lêer:Hiroshima Aftermath - cropped Version.jpg|duimnael|Nadraai van die [[Atoombomaanvalle van Hiroshima en Nagasaki|atoombomontploffing oor Hiroshima]]]] In Augustus 1945 het die Verenigde State die eerste kernmoondheid geword na die [[Atoombomaanvalle van Hiroshima en Nagasaki|kernwapenaanvalle op Hiroshima en Nagasaki]]. Vier jaar later, op 29 Augustus 1949, het die Sowjetunie sy eie kernbom laat ontplof. Op daardie tydstip het beide kante nie die middele gehad om kernbom doeltreffend teen mekaar te gebruik nie. Met die ontwikkeling van vliegtuie soos die Amerikaanse [[Convair B-36 Peacemaker|Convair B-36]] en die Sowjet [[Toepolef Tu-95]], het beide kante egter 'n groter vermoë verkry om kernwapens in die binneland van die opponerende land af te lewer. Die amptelike beleid van die Verenigde State het een van "Onmiddellike Vergelding" geword, soos geskep deur die Minister van Buitelandse Sake [[John Foster Dulles]], wat 'n massiewe kernwapenaanval teen die Sowjetunie vereis het as hulle [[Europa]] sou binneval, ongeag of dit 'n konvensionele of 'n kernaanval was.<ref>{{cite news |last1=Abel |first1=Elie |title=DULLES SAYS PACTS GIVE TO PRESIDENT RETALIATION RIGHT; Declares Congress Need Not Be Consulted First if Foe Strikes U. S. or Allies |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1954/03/17/92820904.pdf?pdf_redirect=true&ip=0 |access-date=22 September 2022 |agency=The New York TImes Archives |work=The New York TImes |date=17 Maart 1954}}</ref> Teen die tyd van die [[Kubaanse missielkrisis]] van 1962 het beide die Verenigde State en die Sowjetunie die vermoë ontwikkel om 'n kernpuntmissiel vanaf 'n ondergedompelde [[duikboot]] te lanseer, wat die "derde been" van die kerntriade-wapenstrategie voltooi het wat nodig was om die WVV-doktrine ten volle te implementeer. Deur 'n drie-armige kernvermoë te hê, is die moontlikheid uitgeskakel dat 'n vyand al 'n nasie se kernmagte in 'n eerste-aanval kon vernietig; dit het weer die geloofwaardige bedreiging van 'n verwoestende vergeldingsaanval teen die aggressor verseker, wat 'n nasie se kernafskrikking verhoog het.<ref name="NW">{{cite magazine |author=John Barry |url=http://www.newsweek.com/id/226494 |title=Do We Still Need a Nuclear 'Triad'? |magazine=[[Newsweek]] |date=2009-12-12 |access-date=2010-10-08}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.acq.osd.mil/ncbdp/nm/USNuclearDeterrence.html |title=Nuclear Stockpile |publisher=US Department of Defense |author=Office for the Deputy Assistant to the Secretary of Defense for Nuclear Matters |access-date=2010-10-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100510015329/http://www.acq.osd.mil/ncbdp/nm/USNuclearDeterrence.html |archive-date=2010-05-10 }}</ref><ref name="Time">{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,959948,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307080808/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,959948,00.html |url-status=dead |archive-date=7 Maart 2008 |title=Toning Up the Nuclear Triad |magazine=Time |date=1985-09-23 |access-date=2010-10-08}}</ref> Campbell Craig en Sergey Radchenko voer aan dat [[Nikita Chroesjtsjof]] (Sowjet-leier 1953 tot 1964) besluit het dat beleide wat kernoorlog vergemaklik het, te gevaarlik vir die Sowjetunie was. Sy benadering het nie sy [[buitelandse beleid]] of militêre doktrine grootliks verander nie, maar is duidelik in sy vasberadenheid om opsies te kies wat die risiko van oorlog verminder het.<ref>Campbell Craig and Sergey Radchenko, "MAD, not Marx: Khrushchev and the nuclear revolution." ''Journal of Strategic Studies'' (2018) 41#1/2:208-233.</ref> ===Strategiese Lugbevel=== [[Lêer:Boeing B-47B rocket-assisted take off on April 15, 1954 061024-F-1234S-011.jpg|duimnael|Boeing B-47B Stratojet met vuurpyl-ondersteunde opstyg tegniek op 15 April 1954.]] Vanaf 1955 het die Verenigde State se Strategiese Lugbevel (SAC) een derde van sy [[bomwerper]]s op gereedheidsgrondslag gehou, met bemannings gereed om binne vyftien minute op te styg en na aangewese teikens binne die Sowjetunie te vlieg en hulle met kernbomme te vernietig in die geval van 'n Sowjet-eerste-aanval op die Verenigde State. In 1961 het president [[John F. Kennedy]] die befondsing vir hierdie program verhoog<ref>{{cite web | url=https://library.cqpress.com/cqalmanac/document.php?id=cqal61-1373672# | title=CQ Almanac Online Edition }}</ref> en die verbintenis tot 50 persent gereedheid van SAC-vliegtuie verhoog. Gedurende periodes van verhoogde spanning in die vroeë 1960's het SAC 'n deel van sy [[Boeing B-52 Stratofortress|B-52]]-vloot te alle tye in die lug gehou om 'n uiters vinnige vergeldingsaanval teen die Sowjetunie moontlik te maak in die geval van 'n verrassingsaanval op die Verenigde State. Hierdie program het tot 1969 voortgeduur. Tussen 1954 en 1992 het bomwerpervlerke ongeveer een derde tot die helfte van hul toegewyse vliegtuie op vinnige reaksie-grondwaarskuwing gehad en kon hulle binne 'n paar minute opstyg.<ref>{{cite web | url=https://www.presidency.ucsb.edu/documents/annual-budget-message-the-congress-fiscal-year-1961 | title=Annual Budget Message to the Congress: Fiscal Year 1961. &#124; the American Presidency Project }}</ref> SAC het ook die Nasionale Noodlugmagbevelpos (NEACP), ook bekend as "Looking Glass", in stand gehou, wat uit verskeie EC-135's bestaan het, waarvan een te alle tye van 1961 tot 1990 in die lug was.<ref>{{cite web | url=https://www.stratcom.mil/About/History/ | title=History }}</ref> Tydens die Kubaanse Missielkrisis is die bomwerpers na verskeie verskillende vliegvelde versprei, en vyf-en-sestig B-52's was te alle tye in die lug.<ref>{{cite web | url=https://nsarchive.gwu.edu/document/20815-08-us-strategic-air-command-history-and-research-division-historical-study-no-90-vol | title=U.S. Strategic Air Command, History and Research Division, Historical Study No. 90, Vol. I, Strategic Air Command Operations during the Cuban Crisis of 1962, circa 1963, Top Secret, Excised Copy &#124; National Security Archive }}</ref> Gedurende die hoogtepunt van die spanning tussen die VSA en die USSR in die 1960's, is twee gewilde films gemaak wat handel oor wat vreeslik verkeerd kon gaan met die beleid om vliegtuie met kernbom gereed te hou: ''Dr. Strangelove'' (1964)<ref>{{Cite news |url=https://www.tvovermind.com/movies/50-years-later-2001-a-space-odyssey-is-still-an-unparalleled-marvel-on-the-big-screen |title=50 Years Later, '2001: A Space Odyssey' Is Still an Unparalleled Marvel on the Big Screen |date=2018-08-31 |work=TVOvermind |access-date=2018-09-15 |language=en-US }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en ''Fail Safe'' (1964).<ref>{{Cite news |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/gerald-hirschfeld-dead-young-frankenstein-fail-safe-cinematographer-was-95-977763 |title=Gerald Hirschfeld, Cinematographer on 'Young Frankenstein' and 'Fail-Safe,' Dies at 95 |work=The Hollywood Reporter |access-date=2018-09-15 |language=en}}</ref> ===Vergeldingsvermoë (tweede aanval)=== [[Lêer:Robert McNamara official portrait.jpg|links|duimnael|Robert McNamara]] [[Lêer:Boeing B-52D-70-BO (SN 56-0582) is refueled by Boeing KC-135A-BN (SN 55-3127) 061127-F-1234S-009.jpg|duimnael|Boeing B-52D-70-BO (SN 56-0582) word hervul deur Boeing KC-135A-BN (SN 55-3127).'''   ''']] Die [[strategie]] van WVV is in die vroeë 1960's ten volle verklaar, hoofsaaklik deur die Amerikaanse minister van verdediging, Robert McNamara. In McNamara se formulering was daar die werklike gevaar dat 'n nasie met kernwapens kon probeer om 'n ander nasie se vergeldingsmagte met 'n verrassende, verwoestende eerste aanval uit te skakel en teoreties 'n kernoorlog relatief ongedeerd te "wen". Die ware tweede-aanval-vermoë kon slegs bereik word wanneer 'n nasie 'n gewaarborgde vermoë gehad het om ten volle te vergeld na 'n eerste-aanval.<ref name=":0" /> Die Verenigde State het 'n vroeë vorm van tweede-aanvalsvermoë bereik deur voortdurende patrollies van strategiese kernbomwerpers te stuur, met 'n groot aantal vliegtuie altyd in die lug, op pad na of van veilige punte naby die grense van die Sowjetunie. Dit het beteken dat die Verenigde State steeds kon terugveg, selfs na 'n verwoestende eerste-aanval. Die taktiek was duur en problematies as gevolg van die hoë koste om genoeg vliegtuie te alle tye in die lug te hou en die moontlikheid dat hulle deur Sowjet-lugafweermissiele afgeskiet sou word voordat hulle hul teikens bereik het. Daarbenewens, soos die idee van 'n missielkloof tussen die VSA en die Sowjetunie ontwikkel het, is daar toenemende voorkeur gegee aan interkontinentale ballistiese missiele (IKBMe) bo bomwerpers. Dit was eers met die koms van kernaangedrewe ballistiese missielduikbote, beginnende met die George Washington-klas in 1959, dat 'n werklike oorleefbare kernmag moontlik geword het en 'n vergeldende tweede aanvalsvermoë gewaarborg is. [[Lêer:USS George Washington (SSBN-598) underway at sea, circa in the 1970s.jpg|duimnael|Die [[USS George Washington (SSBN-598)|USS George Washington]] (SSBN-598), die hoofskip van die Amerikaanse Vloot se eerste klas Vlootballistiese kernkragmissielduikbote.]] Die ontplooiing van vlote ballistiese missielduikbote het 'n gewaarborgde tweede aanvalsvermoë gevestig as gevolg van hul onopspoorbaarheid en deur die aantal wat deur elke Koue Oorlog-teenstander operasioneel gemaak het - dit was hoogs onwaarskynlik dat almal van hulle geteiken en voorkomend vernietig kon word (in teenstelling met, byvoorbeeld, 'n missielsilo met 'n vaste ligging wat tydens 'n eerste aanval geteiken kon word). Gegewe hul langafstand, hoë oorleefbaarheid en vermoë om baie medium- en langafstand-kernmissiele te dra, was duikbote geloofwaardige en effektiewe middele vir volskaalse vergelding, selfs na 'n massiewe eerste aanval.<ref>{{cite web | url=https://www.acq.osd.mil/ncbdp/nm/NMHB2020rev/chapters/chapter3.html | title=NMHB 2020 &#91;Revised&#93; }}</ref> Hierdie afskrikkingsstrategie en die program het tot in die 21ste eeu voortgeduur, met kernduikbote wat Trident II-ballistiese missiele dra as een been van die VSA se strategiese kernafskrikmiddel en as die enigste afskrikmiddel van die [[Verenigde Koninkryk]]. Die ander elemente van die Amerikaanse afskrikmiddel is interkontinentale ballistiese missiele (IKBMe) wat op gereedheidsgrondslag in die kontinentale Verenigde State is, en kernkrag-bekwapende bomwerpers. Ballistiese missielduikbote word ook deur die vlote van die [[Volksrepubliek China]], [[Frankryk]], [[Indië]] en [[Rusland]] bedryf. Die Amerikaanse Departement van Verdediging verwag 'n voortgesette behoefte aan 'n see-gebaseerde strategiese kernmag. Die eerste van die huidige Ohio-klas SSBN's sal na verwagting teen 2029 afgetree word, wat beteken dat 'n vervangingsplatform teen daardie tyd reeds seewaardig moet wees. 'n Vervanging kan meer as $4 miljard per eenheid kos in vergelyking met die USS Ohio se $2 miljard.<ref name="Frost"> {{cite news |url = http://www.dailypress.com/news/dp-local_subs_0424apr24,0,5810806.story |title = Newport News contract awarded |newspaper = Daily Press |last = Frost |first = Peter |access-date = 2011-09-27 |url-access=subscription |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20090426041620/http://www.dailypress.com/news/dp-local_subs_0424apr24,0,5810806.story |archive-date = 2009-04-26 }}</ref> Die USN se opvolgklas van SSBN's sal die Columbia-klas wees, wat in 2021 met konstruksie begin het en in 2031 in diens getree het.<ref>{{cite web |title=Navy Columbia(SSBN-826) Class Ballistic Missile Submarine Program: Background and Issues for Congress, Updated 24 Junie 2019 |url=https://fas.org/sgp/crs/weapons/R41129.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504225457/http://www.fas.org/sgp/crs/weapons/R41129.pdf |archive-date=2011-05-04 |url-status=live |website=fas.org |publisher=Congressional Research Service |access-date=17 Julie 2019}}</ref> ===ABM's bedreig WVV=== In die 1960's het beide die Sowjetunie (A-35 anti-ballistiese missielstelsel) en die Verenigde State (LIM-49 Nike Zeus) anti-ballistiese missielstelsels ontwikkel. As sulke stelsels effektief teen 'n vergeldingsaanval kon verdedig, sou WVV ondermyn gewees het. Verskeie wetenskaplike studies het egter tegnologiese en logistieke probleme in hierdie stelsels getoon, insluitend die onvermoë om tussen regte en lokwapens te onderskei.<ref>{{Cite journal|last=HSIN|first=HONOR|date=2003|title=Episode II: US Ballistic Missile Defense|url=https://www.jstor.org/stable/43648994|journal=Harvard International Review|volume=25|issue=3|pages=15–16|jstor=43648994|issn=0739-1854}}</ref> === VOTHVe === ==== VOTHVe as teenvoeter teen ABM==== [[Lêer:Peacekeeper RV vehicles.jpg|duimnael|'n Tydblootstelling van sewe VOTHVe van 'n Peacekeeper-missiel wat deur wolke beweeg.]] Die veelvuldige onafhanklik teikenbare herbetredingsvoertuig (VOTHV) (Engelse akroniem MIRV) was nog 'n wapenstelsel wat spesifiek ontwerp is om te help met die WVV-kernafskrikkingsleerstelling. Met 'n VOTHV-vrag kon een IKBM baie afsonderlike plofkoppe dra. VOTHVe is aanvanklik deur die Verenigde State geskep om die Sowjet A-35 anti-ballistiese missielstelsels rondom [[Moskou]] teë te werk. Aangesien elke verdedigingsmissiel slegs een offensiewe missiel sou vernietig, het die feit dat elke offensiewe missiel byvoorbeeld drie plofkoppe gehad het (soos met vroeë VOTHV -stelsels) beteken dat drie keer soveel verdedigingsmissiele vir elke offensiewe missiel nodig was. Dit het verdediging teen missielaanvalle duurder en moeiliker gemaak. Een van die grootste Amerikaanse VOTHV-missiele, die LGM-118A Peacekeeper, kon tot 10 plofkoppe hou, elk met 'n opbrengs van ongeveer 300 kiloton TNT (1.3 PJ) - altesaam 'n plofbare vrag gelykstaande aan 230 Hiroshima-tipe bomme. Die veelvuldige plofkoppe het verdediging onhoudbaar gemaak met die beskikbare tegnologie, wat die bedreiging van vergeldingsaanvalle as die enigste lewensvatbare verdedigingsopsie gelaat het. VOTHV-draende landgebaseerde IKBM'e is geneig om 'n premie op eerste aanval te plaas. Die START II-ooreenkoms het voorgestel om hierdie tipe wapen te verbied, maar dit het nooit in werking getree nie. In die geval van 'n Sowjet-konvensionele aanval op [[Wes-Europa]], het [[NAVO]] beplan om taktiese kernwapens te gebruik. Die Sowjetunie het hierdie bedreiging teëgewerk deur 'n verklaring uit te reik dat enige gebruik van kernwapens (takties of andersins) teen Sowjetmagte gronde sou wees vir 'n volskaalse Sowjet-vergeldingsaanval (massiewe vergelding). Dus is daar algemeen aanvaar dat enige geveg in Europa met apokaliptiese gevolgtrekkings sou eindig. ====Landgebaseerde VOTHVe IKBMe bedreig WVV==== VOTHV-landgebaseerde IKBMe word oor die algemeen as geskik beskou vir 'n eerste aanval (inherente teenkrag) of 'n tweede teenkrag-aanval, as gevolg van: #. Hul hoë akkuraatheid (lae sirkelvormige fout waarskynlik), in vergelyking met duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat vroeër minder akkuraat en meer geneig tot defekte was; #. Hul vinnige reaksietyd, in vergelyking met bomwerpers wat as te stadig beskou word; #. Hul vermoë om verskeie VOTHV -plofkoppe gelyktydig te dra, nuttig om 'n hele missielveld of verskeie stede met een missiel te vernietig. Anders as 'n onthoofdingsaanval of 'n teenwaarde-aanval, kan 'n teenmag-aanval lei tot 'n potensieel meer beperkte vergelding. Alhoewel die Minuteman III van die middel-1960's toegerus was met drie VOTHV kernplofkoppe, het swaar VOTHV -voertuie gedreig om die balans te versteur; dit het die SS-18 Satan ingesluit wat in 1976 ontplooi is en as 'n bedreiging vir Minuteman III-silo's beskou is, wat sommige neokonserwatiewes laat besluit het dat 'n Sowjet-eerste aanval voorberei word. Dit het gelei tot die ontwikkeling van die voorgenoemde Pershing II, die Trident I en Trident II, sowel as die MX-missiel, en die [[Rockwell B-1 Lancer|B-1 Lancer]]. VOTHV-landgebaseerde IKBM's word as destabiliserend beskou omdat hulle geneig is om 'n premie op eerste aanval te plaas. Wanneer 'n missiel VOTHV plofkoppe dra, kon dit tot agt wees in bestaande Amerikaanse missiele, hoewel Trident II in staat was om tot 12 te dra <ref>{{Cite web |url=http://missilethreat.com/missiles/ugm-133-trident-d-5/ |title=UGM-133 Trident D-5 - Missile ThreatTrident 2 &#124; Missile Threat |access-date=2015-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151027084659/http://missilethreat.com/missiles/ugm-133-trident-d-5/ |archive-date=2015-10-27 |url-status=dead }}</ref> en dit na aparte teikens te lewer. Indien aanvaar word dat elke kant 100 missiele het, met vyf plofkoppe elk, en verder dat elke kant 'n 95 persent kans het om die teenstander se missiele in hul silo's te neutraliseer deur twee plofkoppe op elke silo af te vuur, dan kan die aanvallende kant die vyandelike IKBM-mag van 100 missiele tot ongeveer vyf verminder deur 40 missiele met 200 plofkoppe af te vuur, en die res van 60 missiele in reserwe te hou. As sodanig was hierdie tipe wapen bedoel om verbied te word onder die START II-ooreenkoms; die START II-ooreenkoms is egter nooit in werking getree nie, en nóg Rusland nóg die Verenigde State het die ooreenkoms bekragtig. ===Laat Koue Oorlog=== [[Lêer:SDI Logo.svg|duimnael|Strategiese Verdedigingsinisiatief se logo.]] Die oorspronklike Amerikaanse WVV-doktrine is op 25 Julie 1980 gewysig met die Amerikaanse president [[Jimmy Carter]] se aanvaarding van 'n teenwerkende strategie met Presidensiële Direktief 59. Volgens die argitek daarvan, die minister van verdediging Harold Brown, het "teenwerkende strategie" beklemtoon dat die beplande reaksie op 'n Sowjet-aanval nie meer hoofsaaklik was om Sowjet-bevolkingsentrums en stede te bombardeer nie, maar eers om die Sowjet-leierskap dood te maak, en dan militêre teikens aan te val, in die hoop van 'n Sowjet-oorgawe voor totale vernietiging van die Sowjetunie (en die Verenigde State). Hierdie gewysigde weergawe van WVV is gesien as 'n wenbare kernoorlog, terwyl die moontlikheid van versekerde vernietiging vir ten minste een party steeds gehandhaaf is. Hierdie beleid is verder ontwikkel deur die Reagan-administrasie met die aankondiging van die Strategiese Verdedigingsinisiatief (SVI, met bynaam "Star Wars"), waarvan die doel was om ruimtegebaseerde tegnologie te ontwikkel om Sowjet-missiele te vernietig voordat hulle die Verenigde State bereik het. SVI is gekritiseer deur beide die Sowjtunie en baie van Amerika se bondgenote (insluitend die Eerste Minister van die Verenigde Koninkryk, [[Margaret Thatcher]]) omdat, indien dit ooit operasioneel en effektief was, dit die "versekerde vernietiging" wat vir WVV vereis word, sou ondermyn het. As die Verenigde State 'n waarborg teen Sowjet-kernaanvalle gehad het, het hul kritici aangevoer, sou dit eerste-aanvalsvermoë hê, wat 'n polities en militêr destabiliserende posisie sou gewees het. Kritici het verder aangevoer dat dit 'n nuwe wapenwedloop kon veroorsaak, hierdie keer om teenmaatreëls vir SVI te ontwikkel. Ten spyte van die belofte van kernveiligheid, is SVI deur baie van sy kritici (insluitend die Sowjet-kernfisikus en latere vredesaktivis [[Andrei Sacharof]]) beskryf as selfs gevaarliker as WVV as gevolg van hierdie politieke implikasies. Ondersteuners het ook aangevoer dat SVI 'n nuwe wapenwedloop kon veroorsaak, wat die USSR sou dwing om 'n toenemende deel van die BBP aan verdediging te bestee - iets wat beweer is 'n indirekte oorsaak van die uiteindelike ineenstorting van die Sowjetunie te gewees het. Gorbatsjof self het in 1983 aangekondig dat “die voortsetting van die SVI-program die wêreld in 'n nuwe stadium van die wapenwedloop sal vee en die strategiese situasie sal destabiliseer.”<ref>{{Cite book|last1=Webb|first1=Rachel|last2=Connolly|first2=Erin|last3=Gott|first3=Jessica|last4=Hadfield|first4=Zach|last5=Hamel|first5=Michael|last6=Heimer|first6=Brandon W.|last7=Kattan|first7=Ari|last8=Kirkegaard|first8=Marie C.|last9=Kuhns|first9=Ryan|last10=Maloney|first10=Jillian|last11=Mascaro|first11=Anthony D.|date=2019|title=Defensive Satellites:: Who Will Shoot First?|chapter=Defensive Satellites |journal=On the Horizon|chapter-url=https://www.jstor.org/stable/resrep22545.20|pages=190–199}}</ref> Voorstanders van ballistiese missielverdediging (BMV) voer aan dat WVV buitengewoon gevaarlik is omdat dit in wese 'n enkele plan van aksie bied in die geval van 'n kernaanval: volle vergeldingsreaksie. Die feit dat kernverspreiding gelei het tot 'n toename in die aantal nasies in die "kernklub", insluitend nasies van twyfelagtige stabiliteit (bv. [[Noord-Korea]]), en dat 'n kernnasie gekaap kan word deur 'n despoot of ander persoon of persone wat kernwapens kan gebruik sonder 'n gesonde agting vir die gevolge, bied 'n sterk saak vir voorstanders van BMV wat 'n beleid soek wat beide teen aanvalle beskerm, maar ook nie 'n eskalasie vereis in wat 'n wêreldwye kernoorlog kan word nie. Rusland het steeds 'n sterk openbare afkeer van Westerse BMV-inisiatiewe, vermoedelik omdat eie operasionele BMV-stelsels hul tegniese en finansiële hulpbronne kan oorskry en dus hul groter militêre status en gevoel van veiligheid in 'n post- WVV -omgewing kan degradeer. Russiese weiering om aanvanklike uitnodigings te aanvaar om aan NAVO BMV deel te neem, kan dui op die gebrek aan 'n alternatief vir WVV in die huidige Russiese oorlogvoeringstrategie as gevolg van die verval van konvensionele magte na die verbrokkeling van die Sowjetunie. ====Proud Prophet==== Proud Prophet was 'n reeks oorlogspeletjies wat deur verskeie Amerikaanse militêre amptenare gespeel is. Die simulasie het onthul dat WVV die gebruik van kernwapens feitlik onmoontlik gemaak het sonder totale kernvernietiging, ongeag hoe kernwapens in oorlogsplanne geïmplementeer is. Hierdie resultate het in wese die moontlikheid van 'n beperkte kernaanval uitgesluit, aangesien elke keer as dit probeer is, dit gelei het tot 'n volledige verbruik van kernwapens deur beide die Verenigde State en die USSR. Proud Prophet het 'n verskuiwing in Amerikaanse strategie aangedui; na aanleiding van Proud Prophet het die Amerikaanse retoriek van strategieë wat die gebruik van kernwapens behels het, verdwyn en Amerikaanse oorlogsplanne is verander om die gebruik van konvensionele magte te beklemtoon.<ref>{{Cite book|last=Bracken|first=Paul|title=The Second Nuclear Age: Strategy, Danger, and the New Power Politics|pages=81–90}}</ref> ====TTAPS-studie==== In 1983 het 'n groep navorsers, insluitend [[Carl Sagan]], die TTAPS-studie (genoem na die onderskeie voorletters van die outeurs) vrygestel, wat voorspel het dat die grootskaalse gebruik van kernwapens 'n "kernwinter" sou veroorsaak. Die studie het voorspel dat die puin wat in kernbomme verbrand word, in die atmosfeer sou vertroebel word en sonlig wêreldwyd sou verminder, wat wêreldtemperature met "-15° tot -25°C" sou verlaag.<ref>{{Cite journal|last1=Turco|first1=R. P.|last2=Toon|first2=O. B.|last3=Ackerman|first3=T. P.|last4=Pollack|first4=J. B.|last5=Sagan|first5=Carl|date=1983-12-23|title=Nuclear Winter: Global Consequences of Multiple Nuclear Explosions|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.222.4630.1283|journal=Science|language=en|volume=222|issue=4630|pages=1283–1292|doi=10.1126/science.222.4630.1283|issn=0036-8075|pmid=17773320|bibcode=1983Sci...222.1283T|s2cid=45515251|url-access=subscription}}</ref> Hierdie bevindinge het gelei tot die teorie dat WVV steeds sou plaasvind met baie minder wapens as wat deur die Verenigde State of die USSR tydens die hoogtepunt van die Koue Oorlog besit is. As sodanig is die kernwinter gebruik as 'n argument vir beduidende vermindering van kernwapens, aangesien WVV in elk geval sou plaasvind.<ref>{{Cite journal|last=Plous|first=Scott|date=1984|title=Will Deterrence Survive a Nuclear Winter?|url=https://www.jstor.org/stable/1693566|journal=Science|volume=225|issue=4659|pages=268|doi=10.1126/science.225.4659.268-a|jstor=1693566|pmid=17749541|issn=0036-8075|url-access=subscription}}</ref> ===Na-Koue Oorlog=== [[Lêer:EKV prototype launch.jpg|duimnael|'n Dravrag met 'n prototipe eksoatmosferiese doodmaakvoertuig word op 3 Desember 2001 vanaf Meck-eiland by die Kwajalein-missielbaan gelanseer vir 'n onderskepping van 'n ballistiese missielteiken oor die sentrale [[Stille Oseaan]].   ]] Na die [[Ontbinding van die Sowjetunie|val van die Sowjetunie]]] het die [[Russiese Federasie]] na vore gekom as 'n soewereine entiteit wat die grootste deel van die gebied van die voormalige USSR omvat het. Die verhoudings tussen die Verenigde State en Rusland was, ten minste vir 'n tyd, minder gespanne as wat dit met die Sowjetunie was. Terwyl WVV minder van toepassing geword het op die VSA en Rusland, is dit aangevoer as 'n faktor agter [[Israel]] se verkryging van kernwapens. Net so het diplomate gewaarsku dat [[Japan]] moontlik onder druk geplaas kan word om te kerbenwapen deur die teenwoordigheid van Noord-Koreaanse kernwapens. Die vermoë om 'n kernaanval teen 'n vyandelike stad te loods, is 'n relevante afskrikstrategie vir hierdie moondhede.<ref>{{Cite journal|last=SOKOLSKI|first=HENRY D.|date=2004|title=PREFACE|journal=Getting Mad|url=https://www.jstor.org/stable/resrep12035.3|pages=v–viii}}</ref> Die administrasie van die Amerikaanse president [[George W. Bush]] het in Junie 2002 aan die Anti-Ballistiese Missielverdrag onttrek en beweer dat die beperkte nasionale missielverdedigingstelsel wat hulle voorgestel het om te bou, slegs ontwerp is om kernafpersing deur 'n staat met beperkte kernvermoë te voorkom en nie beplan was om die kernposisie tussen Rusland en die Verenigde State te verander nie. Terwyl die verhoudings verbeter het en 'n opsetlike kernuitruiling minder waarskynlik is, kon die agteruitgang in Russiese kernvermoë in die post-Koue Oorlog-era 'n uitwerking gehad het op die voortgesette lewensvatbaarheid van die WVV-doktrine. 'n Artikel in 2006 deur Keir Lieber en Daryl Press het verklaar dat die Verenigde State 'n kernaanval op Rusland kon uitvoer en "'n goeie kans sou hê om elke Russiese bomwerperbasis, duikboot en IKBM te vernietig." Dit is toegeskryf aan vermindering in Russiese kernvoorrade en die toenemende ondoeltreffendheid en ouderdom van dit wat oorbly. Lieber en Press het aangevoer dat die WVV-era tot 'n einde kom en dat die Verenigde State op die punt staan om wêreldwye kernvoorrang te verkry.<ref>Keir A. Lieber and Daryl G. Press "The Rise of U.S. Nuclear Primacy," ''Foreign Affairs'', Maart/April 2006, bl 42–55.</ref> In 'n opvolgartikel in dieselfde publikasie het ander egter die ontleding gekritiseer, insluitend Peter Flory, die Amerikaanse assistent-sekretaris van verdediging vir internasionale veiligheidsbeleid, wat begin het deur te skryf: "Die essay deur Keir Lieber en Daryl Press bevat soveel foute, oor 'n onderwerp van so 'n erns, dat 'n reaksie van die Departement van Verdediging nodig is om die rekord reg te stel."<ref name="PCWF">Peter C. W. Flory ''Nuclear Exchange: Does Washington Really Have (or Want) Nuclear Primacy?'' [http://www.foreignaffairs.org/20060901faresponse85514/peter-c-w-flory-keith-payne-pavel-podvig-alexei-arbatov-keir-a-lieber-daryl-g-press/nuclear-exchange.html Foreign Affairs, September/Oktober 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060925140832/http://www.foreignaffairs.org/20060901faresponse85514/peter-c-w-flory-keith-payne-pavel-podvig-alexei-arbatov-keir-a-lieber-daryl-g-press/nuclear-exchange.html |date=2006-09-25 }}</ref> Wat vermindering in Russiese voorraad betref, het 'n ander reaksie gesê dat "'n soortgelyke eensydige ondersoek van [vermindering in] Amerikaanse magte 'n soortgelyke ernstige prentjie sou geskets het". 'n Situasie waarin daar eintlik van die Verenigde State verwag kan word om 'n "suksesvolle" aanval uit te voer, word as 'n nadeel vir beide lande beskou. Die strategiese balans tussen die Verenigde State en Rusland word minder stabiel, en die tegniese moontlikheid van 'n eerste aanval deur die Verenigde State neem toe. In 'n tyd van krisis kan hierdie onstabiliteit lei tot 'n toevallige kernoorlog. Byvoorbeeld, as Rusland 'n Amerikaanse kernaanval vrees, kan Moskou oorhaastige stappe doen (soos om sy magte op gereedheidsgrondslag te plaas) wat 'n Amerikaanse voorkomende aanval sou uitlok.<ref name="PCWF" /> 'n Oorsig van die huidige Amerikaanse kernstrategie teenoor beide Rusland en ander nasies is in 1995 gepubliseer as die dokument "Essentials of Post-Cold War Deterrence". In November 2020 het die VSA suksesvol 'n nabootsing-IKBM buite die atmosfeer met nog 'n missiel vernietig. ''Bloomberg Opinion'' skryf dat hierdie verdedigingsvermoë "die era van kernstabiliteit beëindig".<ref>{{Cite news|last=Kluth|first=Andreas|date=2020-11-29|title=A Successful U.S. Missile Intercept Ends the Era of Nuclear Stability|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2020-11-30/a-successful-u-s-missile-intercept-ends-the-era-of-nuclear-stability|access-date=2020-11-30}}</ref> ====Indië en Pakistan==== WVV is nie van toepassing op alle kernwapen-mededingers nie. [[Indië]] en [[Pakistan]] is 'n voorbeeld hiervan; as gevolg van die meerderwaardigheid van konvensionele Indiese gewapende magte bo hul Pakistanse eweknieë, kan Pakistan gedwing word om hul kernwapens uit desperaatheid teen invallende Indiese magte te gebruik, ongeag 'n Indiese vergeldingsaanval. As sodanig kan enige grootskaalse aanval op Pakistan deur Indië die gebruik van kernwapens deur Pakistan bespoedig, wat WVV ontoepaslik maak. WVV is egter van toepassing deurdat dit Pakistan kan afskrik om 'n "selfmoord"-kernaanval te doen eerder as 'n verdedigende kernaanval.<ref name=":1"/> ====Noord-Korea==== Sedert die ontstaan van [[Noord-Korea]] as 'n kernwapenstaat, was militêre optrede nie 'n opsie om die onstabiliteit rondom Noord-Korea te hanteer nie, as gevolg van hul opsie van kernvergelding in reaksie op enige konvensionele aanval op hulle, wat nie-kernkrag buurstate soos [[Suid-Korea]] en [[Japan]] onbekwaam maak om die destabiliserende effek van Noord-Korea deur middel van militêre mag op te los.<ref>{{Cite journal|last=Baranwal|first=Sanjay|title="Nuclear Nihilism of North Korea: Perils and Path Ahead"|date=2011|url=https://www.jstor.org/stable/42761440|journal=The Indian Journal of Political Science|volume=72|issue=2|pages=547–554|jstor=42761440|issn=0019-5510}}</ref> WVV is moontlik nie van toepassing op die situasie in Noord-Korea nie, omdat die teorie staatmaak op rasionele oorweging van die gebruik en gevolge van kernwapens, wat moontlik nie die geval is vir potensiële Noord-Koreaanse ontplooiing nie.<ref>{{Cite journal|date=2017|title=Time to re-assess mutually assured destruction|url=https://www.jstor.org/stable/26951722|journal=BMJ: British Medical Journal|volume=359|jstor=26951722|issn=0959-8138}}</ref> ====China==== Sedert 2020 het die [[Volksrepubliek China]] 'n ambisieuse uitbreiding en modernisering van sy kernarsenaal onderneem. Teen Maart 2025 word beraam dat dit ongeveer 600 kernplofkoppe besit.<ref name="thebulletin.org">The Bulletin of the Atomic Scientists. "Chinese Nuclear Weapons, 2025." *The Bulletin of the Atomic Scientists*, Maart 2025. [https://thebulletin.org/premium/2025-03/chinese-nuclear-weapons-2025/](https://thebulletin.org/premium/2025-03/chinese-nuclear-weapons-2025/)</ref> Dit het nuwe variante van interkontinentale ballistiese missiele ontwikkel en is in staat om kernplofkoppe via landgebaseerde ballistiese missiele, seegebaseerde ballistiese missiele en bomwerpers te lewer.<ref name="thebulletin.org"/> 'n Pentagon-verslag van 2023 het beraam dat China teen 2030 1 000 operasionele kernkoppe kan besit.<ref name="thebulletin.org"/> China het ook die wêreld se tweede grootste ekonomie en 'n hoogs bekwame militêre mag.<ref>Council on Foreign Relations. "China and Global Governance." *Council on Foreign Relations*, 2024. [https://www.cfr.org/china-global-governance/](https://www.cfr.org/china-global-governance/)</ref> China se intense ontwikkeling van sy kernprogram kompliseer wedersydse versekerde vernietiging met ander lande, insluitend die Verenigde State. Namate sy kernprogram uitbrei, sal die vooruitsig van 'n geloofwaardige WVV-verhouding met die VSA waarskynlik toeneem. China poog om tweede-aanvalsvermoëns te ontwikkel om ander nasies teen te werk, na jare van die nakoming van 'n verklaarde geen-eerste-gebruik-beleid. Verskeie ontleders het China se kernontwikkelings aangehaal as 'n manier om mag te gebruik om China se eise te versterk as gevolg van 'n verhoogde bedreiging. Ander het egter beweer dat China bloot probeer om sy afskrikking te versterk om sy eie veiligheid in 'n vinnig ontwikkelende wêreld te versterk.<ref>Freeman Spogli Institute for International Studies. "What Chinese Nuclear Modernization Means for U.S. Deterrence Strategy." *Stanford University*, 2024. [https://fsi.stanford.edu/news/what-chinese-nuclear-modernization-means-us-deterrence-strategy](https://fsi.stanford.edu/news/what-chinese-nuclear-modernization-means-us-deterrence-strategy)</ref> China se kernarsenaal is tans kleiner as die arsenale van Rusland en die Verenigde State. Histories het die Verenigde State 'n sterk kernvoordeel bo China gehad. Ten spyte van verskillende ontledings deur verdedigingskundiges en akademici van China se kernopbou, bly die presiese bedoelings daarvan grootliks spekulasie. Daar bestaan nie 'n amptelike konsensus oor of die Verenigde State en China volle wedersydse versekerde vernietiging het nie. China se ambisieuse kernbeleid dui egter daarop dat die land moontlik 'n WVV-verhouding met die Verenigde State wil vestig.<ref>Hudson Institute. "China–U.S. Rivalry Rests on MAD Theory." *Hudson Institute*, 2024. [https://www.hudson.org/node/44313](https://www.hudson.org/node/44313)</ref> China se kernopbou speel ook 'n rol in streekskerndinamika. In 'n konflik wat [[Taiwan]] betrek, kan die teenwoordigheid van kernmagte byvoorbeeld lei tot 'n vinnige eskalasie in die situasie. Wanneer die risiko van 'n konflik eksistensieel word, neem die dringendheid aan alle kante vinnig en intens toe. Dit kompliseer ook sekuriteitswaarborge en ander vorme van alliansies met lande regoor die wêreld, wat moontlik bondgenote en strategiese vennote regoor die wêreld betrek. ==Amptelike beleid== Of WVV die amptelik aanvaarde leerstelling van die Verenigde State se weermag tydens die Koue Oorlog was, is grootliks 'n kwessie van interpretasie. Die [[Amerikaanse Lugmag]] het byvoorbeeld terugwerkend aangevoer dat hulle WVV nooit as 'n enigste strategie voorgestaan het nie, en dat hierdie vorm van afskrikking as een van talle opsies in die Amerikaanse kernbeleid gesien is.<ref>National Archives and Records Administration, RG 200, Defense Programs and Operations, LeMay's Memo to President and JCS Views, Box 83. Secret.</ref> Voormalige offisiere het beklemtoon dat hulle nooit so beperk gevoel het deur die logika van WVV nie (en bereid was om kernwapens in kleiner situasies te gebruik as wat "versekerde vernietiging" toegelaat het), en nie doelbewus burgerlike stede geteiken het nie (alhoewel hulle erken dat die resultaat van 'n "suiwer militêre" aanval die stede beslis ook sou verwoes). Volgens 'n gedeklassifiseerde studie van die Strategiese Lugbevel van 1959 het Amerikaanse kernwapenplanne spesifiek die bevolkings van [[Beijing]], [[Moskou]], [[Leningrad]], [[Oos-Berlyn]] en [[Warskou]] geteiken vir sistematiese vernietiging.<ref>{{Cite web|title = Strategic Air Command Declassifies Nuclear Target List from 1950s|url = http://nsarchive.gwu.edu/nukevault/ebb538-Cold-War-Nuclear-Target-List-Declassified-First-Ever/|website = nsarchive.gwu.edu|access-date = 2016-01-06}}</ref> WVV is in verskeie Amerikaanse beleide geïmpliseer en in die politieke retoriek van leiers in beide die Verenigde State en die USSR gedurende baie periodes van die Koue Oorlog gebruik: "Om voort te gaan met afskrikking in 'n era van strategiese kern-ekwivalensie, is dit nodig om kern- (sowel as konvensionele) magte te hê sodat enige teenstander, wanneer aggressie teen ons belange oorweeg word, sal erken dat geen geloofwaardige uitkoms 'n oorwinning of enige geloofwaardige definisie van oorwinning sal verteenwoordig nie. Vir hierdie doel en om die moontlikheid te behou om effektief te onderhandel om die oorlog te beëindig op aanvaarbare terme wat so gunstig as moontlik is, indien afskrikking aanvanklik misluk, moet ons in staat wees om suksesvol te veg sodat die teenstander nie sy oorlogsdoelwitte sal bereik nie en koste sal ly wat onaanvaarbaar is, of in elk geval groter as sy winste, as gevolg van die aanval." — President [[Jimmy Carter]] in 1980, ''Presidential Directive 59, Nuclear Weapons Employment Policy'' Die leerstelling van WVV was amptelik in stryd met dié van die USSR, wat, in teenstelling met WVV, daarop aangedring het dat oorlewing moontlik was.<ref name="Richard Pipes 1977">{{cite web |url=http://people.reed.edu/~ahm/Courses/Reed-POL-422-2012-S1_NP/Syllabus/EReadings/05.2/05.2.Pipes1977Why-the-Soviet-Union.pdf |title=Why the Soviet Union Thinks It Could Fight and Win a Nuclear War |author=Richard Pipes |publisher=Reed College |year=1977 |access-date=4 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214024826/http://people.reed.edu/~ahm/Courses/Reed-POL-422-2012-S1_NP/Syllabus/EReadings/05.2/05.2.Pipes1977Why-the-Soviet-Union.pdf |archive-date=14 Desember 2013 }}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.scribd.com/doc/63015546/Why-Russia-Thinks-It-Could-Fight-and-Win-a-Nuclear-War |title=Why the Soviet Union thinks it can fight and win a Nuclear War |author=Richard Pipes |magazine=Commentary |year=1977 |access-date=21 April 2013}}</ref><ref name="gwu.edu">{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv//nukevault/ebb285 |title=Previously Classified Interviews with Former Soviet Officials Reveal U.S. Strategic Intelligence Failure Over Decades |editor1-last=Burr |editor1-first=William |editor2-last=Savranskaya |editor2-first=Svetlana |date=11 September 2009 |location=[[Washington, DC]] |access-date=21 April 2013}}</ref> Die Sowjets het geglo dat hulle nie net 'n strategiese kernoorlog kon wen nie, wat hulle beplan het om met hul uitgebreide burgerlike verdedigingsbeplanning te absorbeer,<ref name="Richard Pipes 1977"/><ref>{{cite web |url= http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/aureview/1977/mar-apr/dorough.html |title= Soviet Civil Defense U.S.S.R. preparations for industrial-base war survival. | author= Captain John W. Dorough Jr. |publisher= Air University Review, Maart–April 1977. |access-date= 2013-09-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217102003/http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/aureview/1977/mar-apr/dorough.html |archive-date= 2013-12-17 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite journal|url= http://www.foreignaffairs.com/articles/30948/john-c-campbell/war-survival-in-soviet-strategy-ussr-civil-defense |title=War Survival in Soviet Strategy: USSR Civil Defense |journal=Foreign Affairs |publisher=Foreign Affairs magazine |author=Leon Gouré Reviewed by John C. Campbell |year=1977|volume=55 |issue=Januarie 1977 }}</ref> maar ook die konvensionele oorlog wat hulle voorspel het sou volg nadat hul strategiese kernarsenaal uitgeput was.<ref>{{cite journal|title=Military Planning for European Theatre Conflict During the Cold War: An Oral History Roundtable, Stockholm, 24–25 April 2006 |journal=Zürcher Beiträge zur Sicherheitspolitik |date=November 2007 |issue=79 |url=http://www.css.ethz.ch/publications/pdfs/ZB-79.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523195804/http://www.css.ethz.ch/publications/pdfs/ZB-79.pdf |archive-date=2013-05-23 |url-status=live|access-date=April 21, 2013 |editor1-first=Jan |editor1-last=Hoffenaar |editor2-first=Christopher |editor2-last=Findlay |editor3-first=Andreas (series) |editor3-last=Wenger |editor4-first=Victor (series) |display-editors = 3 |editor4-last=Mauer}}</ref> Amptelike Sowjet-beleid kon egter interne kritici teen die einde van die Koue Oorlog gehad het, insluitend sommige in die USSR se eie leierskap:<ref name="gwu.edu"/> "Kernwapen gebruik sou katastrofies wees".— 1981, die Sowjet-Generale Staf <ref name="gwu.edu"/> Ander bewyse hiervan kom van die Sowjet-minister van verdediging, Dmitriy Ustinov, wat geskryf het dat "'n Duidelike waardering deur die Sowjet-leierskap van wat 'n oorlog onder hedendaagse toestande vir die mensdom sou beteken, die aktiewe posisie van die USSR bepaal."<ref>{{Cite journal|last=Simes|first=Dimitri K.|date=1980|title=Deterrence and Coercion in Soviet Policy|url=http://dx.doi.org/10.2307/2538421|journal=International Security|volume=5|issue=3|pages=80–103|doi=10.2307/2538421|jstor=2538421|s2cid=154442754|issn=0162-2889|url-access=subscription}}</ref> Die Sowjet-doktrine, hoewel dit deur Westerse ontleders hoofsaaklik as aanstootlik beskou is, het die moontlikheid van 'n "beperkte" kernoorlog teen 1975 ten volle verwerp.<ref>{{Cite book|last=Sokolski|first=Henry|title=GETTING MAD : nuclear mutual assured destruction, its origins and practice.|date=2014|publisher=LULU COM|isbn=978-1-312-32984-3|oclc=986955494}}</ref> ==Kritiek== [[Lêer:Redwing Apache.jpg|duimnael|Kernwapentoets Apache (opbrengs 1.85 Mt of 7.7 PJ)]] Afskrikkingsteorie is deur talle geleerdes om verskeie redes gekritiseer. 'n Prominente vorm van kritiek voer aan dat die rasionele afskrikkingsteorie weerspreek word deur gereelde afskrikkingsmislukkings, wat toegeskryf kan word aan wanpersepsies.<ref>{{Cite book |last=Jervis |first=Robert |url=https://books.google.com/books?id=3QlsDQAAQBAJ |title=Perception and Misperception in International Politics: New Edition |date=1976 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-8511-4 |language=en}}</ref> Kritici het ook aangevoer dat leiers nie optree op maniere wat ooreenstem met die voorspellings van die kernafskrikkingsteorie nie.<ref name=":2">{{Cite book |last=Green |first=Brendan Rittenhouse |url=https://books.google.com/books?id=wFTMDwAAQBAJ |title=The Revolution that Failed: Nuclear Competition, Arms Control, and the Cold War |date=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48986-7 |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Citation |last=Jervis |first=Robert |title=The Nuclear Age |date=2021 |url=https://www.cambridge.org/core/books/before-and-after-the-fall/nuclear-age/3F9C601E9D5B0283487BEFCE73913C60 |work=Before and After the Fall: World Politics and the End of the Cold War |pages=115–131 |editor-last=Bartel |editor-first=Fritz |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108910194.008 |isbn=978-1-108-90677-7 |editor2-last=Monteiro |editor2-first=Nuno P. |s2cid=244858515|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Sagan |first=Scott D. |date=1994 |title=The Perils of Proliferation: Organization Theory, Deterrence Theory, and the Spread of Nuclear Weapons |url=https://www.jstor.org/stable/2539178 |journal=International Security |volume=18 |issue=4 |pages=66–107 |doi=10.2307/2539178 |issn=0162-2889 |jstor=2539178 |s2cid=153925234|url-access=subscription }}</ref> Daar is byvoorbeeld aangevoer dat dit strydig is met die logika van die rasionele afskrikkingsteorie dat state voortgaan om kernarsenale te bou sodra hulle die tweede-aanvalsdrempel bereik het.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Vir 'n meer teenstrydige voorbeeld het [[Mao Zedong]] die sosialistiese kamp aangespoor om nie 'n kernoorlog met die Verenigde State te vrees nie, aangesien, selfs al "sterf die helfte van die mensdom, die ander helfte sal oorbly terwyl imperialisme met die grond gelyk gemaak sal word en die hele wêreld sosialisties sal word."<ref>{{cite news |title= Instant Wisdom: Beyond the Little Red Book |url= http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,946612,00.html |date= 20 September 1976 |magazine= [[Time (tydskrif)|Time]] |access-date= 14 April 2013 |archive-date= 29 September 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130929083531/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,946612,00.html |url-status= live }}</ref> Daarbenewens het baie geleerdes [[filosofie]]se besware teen die beginsels van afskrikkingsteorie op suiwer [[Etiek|etiese gronde]] aangevoer. Ingesluit in hierdie groep is Robert L. Holmes wat 'n ''reductio ad absurdum-''argument gebruik om op te merk dat die mensdom se afhanklikheid van 'n stelsel om oorlog te voorkom wat uitsluitlik gebaseer is op die dreigement van oorlogvoering inherent irrasioneel is en as immoreel beskou moet word volgens fundamentele deontologiese beginsels. Daarbenewens bevraagteken hy of dit afdoende gedemonstreer kan word dat so 'n stelsel wel gedien het om oorlogvoering in die verlede te voorkom en eintlik kan dien om die waarskynlikheid van oorlogvoering in die toekoms te verhoog as gevolg van die afhanklikheid daarvan van die voortdurende ontwikkeling van nuwe generasies tegnologies gevorderde kernwapens.<ref>{{Cite journal |last=Meyers |first=Diana T. |date=1992 |title=Reviewed work: On War and Morality, Robert L. Holmes |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/2185583.pdf |journal=The Philosophical Review |volume=101 |issue=2 |pages=481–484 |doi=10.2307/2185583 |jstor=2185583}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Rock |first=Stephen R. |date=1989 |title=Reviewed work: On War and Morality, Robert L. Holmes; Paths to Peace: Exploring the Feasibility of Sustainable Peace, Richard Smoke, Willis Harman |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/1961738.pdf |journal=The American Political Science Review |volume=83 |issue=4 |pages=1447–1448 |doi=10.2307/1961738 |jstor=1961738}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Steven |date=1992 |title=Reviewed work: On War and Morality., Robert L. Holmes |url=https://www.jstor.org/stable/pdf/2216042.pdf |journal=Noûs |volume=26 |issue=4 |pages=559–562 |doi=10.2307/2216042 |jstor=2216042}}</ref> ===Uitdagende aannames=== ====Tweede-aanvalsvermoë==== * 'n Eerste aanval mag nie in staat wees om 'n vergeldende tweede aanval te voorkom nie, anders is wedersydse vernietiging nie gewaarborg nie. In hierdie geval sou 'n staat niks hê om te verloor met 'n eerste aanval nie, of sou probeer om die ontwikkeling van 'n teenstander se tweede-aanvalsvermoë met 'n eerste aanval te voorkom. Om dit te vermy, kan lande hul kernkragte ontwerp om onthoofdingsaanval byna onmoontlik te maak deur lanseerders oor wye gebiede te versprei en 'n kombinasie van see-, lug-, ondergrondse en mobiele land-gebaseerde lanseerders te gebruik. *Nog 'n metode om tweede aanvalsvermoë te verseker, is deur die gebruik van 'n dooiemanskakelaar of "faal-dodelik": in die afwesigheid van voortdurende aksie van 'n funksionele bevelstruktuur – soos sou plaasvind na 'n suksesvolle onthoofdingsaanval – gaan 'n outomatiese stelsel standaard oor na die loodsing van 'n kernaanval op 'n teiken. 'n Spesifieke voorbeeld is die Sowjet (nou Russiese) Dooiehandstelsel, wat beskryf is as 'n semi-outomatiese "weergawe van Dr. Strangelove se Doomsday Machine" wat, sodra dit geaktiveer is, 'n tweede aanval sonder menslike ingryping kan loods. Die doel van die Dooiehandstelsel is om 'n tweede aanval te verseker selfs al sou Rusland 'n onthoofdingsaanval ly, en sodoende WVV te handhaaf.<ref>{{Cite journal|last=Ross|first=Douglas Alan|date=1998|title=Canada's Functional Isolationism: And the Future of Weapons of Mass Destruction|url=https://www.jstor.org/stable/40203359|journal=International Journal|volume=54|issue=1|pages=120–142|doi=10.2307/40203359|jstor=40203359|issn=0020-7020|url-access=subscription}}</ref> ====Perfekte opsporing==== *Geen vals positiewe (foute) in die toerusting en/of prosedures wat 'n lansering deur die ander kant moet identifiseer nie. Die implikasie hiervan is dat 'n ongeluk tot 'n volledige kernuitruiling kan lei. Tydens die Koue Oorlog was daar verskeie gevalle van vals positiewe, soos in die geval van Stanislav Petrov. *Perfekte toeskrywing. As daar 'n lansering vanaf die Chinees-Russiese grens is, kan dit moeilik wees om te onderskei watter nasie verantwoordelik is – beide Rusland en China het die vermoë – en dus teen watter nasie vergelding moet plaasvind. 'n Lansering vanaf 'n kernbewapende duikboot kan ook moeilik wees om toe te skryf. ====Perfekte rasionaliteit==== *Geen skelm bevelvoerders sal die vermoë hê om die lanseringsbesluitnemingsproses te korrupteer nie. So 'n voorval het amper tydens die [[Kubaanse missielkrisis]] plaasgevind toe 'n argument uitgebreek het aan boord van 'n kernbewapende duikboot wat van radiokommunikasie afgesny was. Die tweede in bevel, Vasili Arkhipov, het geweier om te lanseer ten spyte van 'n bevel van Kaptein Savitsky om dit te doen.<ref name="Globe">{{Cite news|url= http://www.latinamericanstudies.org/cold-war/sovietsbomb.htm | date=13 Oktober 2002 |first=Marion |last=Lloyd | journal=Boston Globe |title=Soviets Close to Using A-Bomb in 1962 Crisis, Forum is Told |access-date=7 Augustus 2012 |pages=A20}}</ref> *Alle leiers met lanseringsvermoë bly omgee vir die oorlewing van hul burgers. [[Winston Churchill]] word aangehaal asof hy gesê het dat enige strategie nie "die geval van kranksinniges of diktators in die bui [[Adolf Hitler|Hitler]] sal dek toe hy homself in sy laaste skuilplek bevind het nie."<ref>Cited in Wolfgang Panofsky, "The Mutual-Hostage Relations between America and Russia," ''Foreign Affairs'', 52/1, (Oktober 1973): bl. 118.</ref> ====Onvermoë om te verdedig==== *Geen netwerke van kernuitval beskutte skuilings met voldoende kapasiteit om groot segmente van die bevolking en/of nywerheid te beskerm nie. *Geen ontwikkeling van antimissieltegnologie of ontplooiing van remediërende beskermende toerusting nie. ====Inherente onstabiliteit==== Nog 'n rede is dat afskrikking 'n inherente onstabiliteit het. Soos Kenneth Boulding gesê het: "As afskrikking werklik stabiel was... sou dit ophou om af te skrik." As besluitnemers volkome rasioneel was, sou hulle nooit die grootskaalse gebruik van kernwapens beveel nie, en die geloofwaardigheid van die kernbedreiging sou laag wees. Daardie oënskynlike kritiek op volkome rasionaliteit word egter teëgespreek en is dus in ooreenstemming met die huidige afskrikkingsbeleid. In ''Essentials of Post-Cold War Deterrence'' beskryf die outeurs 'n eksplisiete pleidooi vir dubbelsinnigheid rakende "wat toegelaat word" vir ander nasies en die endossement van "irrasionaliteit" of, meer presies, die persepsie daarvan as 'n belangrike instrument in afskrikking en buitelandse beleid. Die dokument beweer dat die Verenigde State se kapasiteit, om afskrikking uit te oefen, benadeel sou word deur Amerikaanse leiers as volledig rasioneel en koelkop uit te beeld: Die feit dat sommige elemente moontlik 'buite beheer' mag lyk, kan voordelig wees om vrese en twyfel in die gedagtes van 'n teenstander se besluitnemers te skep en te versterk. Hierdie noodsaaklike gevoel van vrees is die werkende krag van afskrikking. Dat die VSA irrasioneel en wraaksugtig kan word as sy lewensbelangrike belange aangeval word, behoort deel te wees van die nasionale persona wat ons aan alle teenstanders projekteer. ====Terrorisme==== *Die bedreiging van buitelandse en binnelandse kern[[terrorisme]] is 'n kritiek op WVV as 'n verdedigingsstrategie. Afskrikstrategieë is ondoeltreffend teen diegene wat aanval sonder om hul lewe in ag te neem.<ref name=":1" /> Verder is die leerstelling van WVV gekritiseer met betrekking tot [[terrorisme]] en [[asimmetriese oorlogvoering]]. Kritici voer aan dat 'n vergeldingsaanval nie in hierdie geval moontlik sou wees nie as gevolg van die desentralisasie van terroriste-organisasies, wat moontlik in verskeie lande opereer en onder die burgerlike bevolking versprei is. 'n Misleide vergeldingsaanval deur die geteikende nasie kan selfs terroriste-doelwitte bevorder deurdat 'n omstrede vergeldingsaanval steun vir die terroriste-saak wat die kernruil aangehits het, kan dryf.<ref>{{Cite journal|last1=Fischhoff|first1=Baruch|last2=Atran|first2=Scott|last3=Sageman|first3=Marc|date=2008|title=Mutually Assured Support: A Security Doctrine for Terrorist Nuclear Weapon Threats|url=https://www.jstor.org/stable/40375782|journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science|volume=618|pages=160–167|doi=10.1177/0002716208317247|jstor=40375782|s2cid=146145387|issn=0002-7162|url-access=subscription}}</ref> Robert Gallucci, die president van die John D. en Catherine T. MacArthur-stigting, voer egter aan dat hoewel tradisionele afskrikking nie 'n effektiewe benadering is teenoor terroristegroepe wat daarop uit is om 'n kernramp te veroorsaak nie, "die Verenigde State eerder 'n beleid van uitgebreide afskrikking moet oorweeg, wat nie net fokus op die voornemende kernterroriste nie, maar ook op daardie state wat doelbewus kernwapens en -materiaal aan hulle kan oordra of onbedoeld lei. Deur vergelding teen daardie state te dreig, kan die Verenigde State dalk dit afskrik wat dit nie fisies kan voorkom nie."<ref>{{cite journal|last=Gallucci|first=Robert|title=Averting Nuclear Catastrophe: Contemplating Extreme Responses to U.S. Vulnerability|journal=Annals of the American Academy of Political and Social Science|date=September 2006|volume= 607|pages=51–58|doi=10.1177/0002716206290457|s2cid=68857650}}</ref> Graham Allison maak 'n soortgelyke argument en voer aan dat die sleutel tot uitgebreide afskrikking is om maniere te vind om kernmateriaal na die land wat die splytbare materiaal vervaardig het, op te spoor: "Nadat 'n kernbom ontplof, sal kernforensiese polisiebeamptes puinmonsters versamel en dit na 'n laboratorium stuur vir radiologiese analise. Deur unieke eienskappe van die splytbare materiaal te identifiseer, insluitend die onsuiwerhede en kontaminante daarvan, kan 'n mens die pad terug na die oorsprong daarvan opspoor."<ref name=":0a">{{cite news|last=Allison|first=Graham|title=How to Keep the Bomb From Terrorists|url=http://www.thedailybeast.com/newsweek/2009/03/13/how-to-keep-the-bomb-from-terrorists.html|accessdate=28 Januarie 2013|newspaper=Newsweek|date=13 Maart 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513111324/http://www.thedailybeast.com/newsweek/2009/03/13/how-to-keep-the-bomb-from-terrorists.html|archive-date=13 Mei 2013|url-status=dead}}</ref> Die proses is analoog aan die identifisering van 'n misdadiger deur vingerafdrukke: "Die doel sou tweeledig wees: eerstens, om leiers van kernstate te ontmoedig om wapens aan terroriste te verkoop deur hulle aanspreeklik te hou vir enige gebruik van hul eie wapens; tweedens, om leiers elke aansporing te gee om hul kernwapens en -materiaal streng te beveilig."<ref name=":0a" /> ====Ruimtewapens==== *Strategiese ontleders het die leerstelling van WVV gekritiseer vir die onvermoë daarvan om te reageer op die verspreiding van ruimtewapens. Eerstens het militêre ruimtestelsels ongelyke afhanklikheid tussen lande. Dit beteken dat minder afhanklike lande dit voordelig kan vind om 'n meer afhanklike land se ruimtewapens aan te val, wat afskrikking bemoeilik. Dit is veral waar vir lande soos Noord-Korea wat uitgebreide ballistiese missiele het wat ruimtegebaseerde stelsels kan tref.<ref>{{Cite journal|last1=Finch|first1=James P.|last2=Steene|first2=Shawn|date=2011|title=Finding Space in Deterrence: Toward a General Framework for "Space Deterrence"|url=https://www.jstor.org/stable/26270535|journal=Strategic Studies Quarterly|volume=5|issue=4|pages=10–17|doi=|jstor=26270535|issn=1936-1815}}</ref> Selfs tussen lande met soortgelyke afhanklikheid, het anti-satellietwapens (ASAT's) die vermoë om die bevel en beheer van kernwapens te verwyder. Dit moedig krisis-onstabiliteit en voorkomende kern-ontmanteling-aanvalle aan. Derdens is daar 'n risiko van asimmetriese uitdagers. Lande wat agterbly in die ontwikkeling van ruimtewapens, kan chemiese of biologiese wapens gebruik. Dit kan die risiko van eskalasie verhoog en enige afskrikmiddel-effekte van kernwapens omseil.<ref>{{Cite journal|last=Dorn|first=Bryan|date=2005|title=THE WEAPONISATION OF SPACE: justification and consequences|url=https://www.jstor.org/stable/45235390|journal=New Zealand International Review|volume=30|issue=3|pages=2–5|jstor=45235390|issn=0110-0262}}</ref> ====Verwikkelinge==== *Koue-oorlog bipolariteit is nie meer van toepassing op die globale [[magsbalans]] nie. Die komplekse moderne alliansiestelsel maak bondgenote en vyande aan mekaar gebonde. Dus kan optrede deur een land om 'n ander af te skrik die veiligheid van 'n derde land bedreig. "Veiligheidstrilemmas" kan spanning verhoog tydens alledaagse samewerkingsdade, wat WVV kompliseer.<ref>{{Cite journal|last=Talbot|first=Brent J.|date=2020|title=Getting Deterrence Right: The Case for Stratified Deterrence|journal=Journal of Strategic Security|volume=13|issue=1|pages=26–40|doi=10.5038/1944-0472.13.1.1748|jstor=26907411|s2cid=216198899|issn=1944-0464|doi-access=free}}</ref> ====Opkomende hipersoniese wapens==== *Hipersoniese ballistiese of kruismissiele bedreig die vergeldingsruggraat van wedersydse versekerde vernietiging. Die hoë presisie en spoed van hierdie wapens kan die ontwikkeling van "onthoofding"-aanvalle moontlik maak wat die vermoë van 'n ander nasie om 'n kenvermoë te hê, verwyder. Boonop kan die geheimsinnige aard van die ontwikkeling van hierdie wapens afskrikking meer [[Asimmetriese oorlogvoering|asimmetries]] maak.<ref>{{Cite journal|last=Ekmektsioglou|first=Eleni|date=2015|title=Hypersonic Weapons and Escalation Control in East Asia|url=https://www.jstor.org/stable/26271074|journal=Strategic Studies Quarterly|volume=9|issue=2|pages=43–68|jstor=26271074|issn=1936-1815}}</ref> ====Versuim om te vergeld==== *As dit bekend was dat 'n land se leier nie tot kernvergelding sou wend nie, sou teenstanders dalk aangemoedig word. [[Edward Teller]], 'n lid van die [[Manhattan-projek]], het hierdie bekommernisse reeds in 1985 herhaal toe hy gesê het dat "Die WVV-beleid as afskrikmiddel heeltemal ondoeltreffend is as dit bekend word dat ons in geval van 'n aanval nie teen die aggressor sou vergeld nie."<ref>{{Cite journal|last=Teller|first=Edward|date=1985|title=Defense as a Deterrent of War|url=https://www.jstor.org/stable/42762238|journal=Harvard International Review|volume=7|issue=4|pages=11–13|jstor=42762238|issn=0739-1854}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Krygskunde]] [[Kategorie:Kernfisika]] [[Kategorie:Strategie]] lirzkbds7itd9qv58dzsbwc8notz4tr 0 460006 2902488 2901099 2026-05-08T20:25:16Z Rooiratel 90342 2902488 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Heinrich_I._F._Biber_Mystery_sonata_XI._Scordatura_indication.jpg|duimnael| Inligting oor die scordatura van Rosekranssonate XI deur Heinrich Ignaz Franz Biber]] '''Scordatura''' ([skorda'tu:ra]; letterlik Italiaans vir 'twis' of 'misstemming') is die instemming van 'n [[snaarinstrument]] wat van die normale, standaardstemming verskil.<ref>Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. 2000. "Scordatura". ''Suid-Afrikaanse musiekwoordeboek''</ref> Dit poog tipies om spesiale effekte of ongewone akkoorde of [[Toonkleur|klankkleur]] te skep, of om dit makliker te maak om sekere gedeeltes te speel. Dit is algemeen om die vingerposisie [[Musieknotasie|te noteer]] asof dit in gewone stemming gespeel word, terwyl die werklike toonhoogte wat daaruit voortvloei, verander word (scordatura-notasie). Wanneer al die snare met dieselfde interval op of af gestem word, soos in die geval van die altviool in Mozart se ''Sinfonia Concertante vir Viool, Altviool en Orkes'', word die deel as 'n geheel getransponeer. == Strykinstrumente ==   Die ontdekking van scordatura-stemming word grootliks toegeskryf aan [[Thomas Baltzar]], 'n geniale Duitse violis en komponis wat daarvoor bekend is dat hy die scordatura-tegniek omstreeks die 1660's gebruik het. Dit is ten minste 'n dekade voordat Biber sy ''Rosekranssonates'' gekomponeer het, waarin hy die scordatura-tegniek gebruik het. Die Duitse violis Hans Hake het egter reeds in 1628 (dus voor 1667) drie werke in ''Vorstimmung'' ("opgestelde stemming") vir twee viole (#25, #29, en #33) in sy versameling "Ander Theil Newer Pavanen, …" (Stade: Elias Holwein, 1654) ingesluit, wat egter daarop dui dat die toeskrywing aan Baltzar moontlik onakkuraat mag wees. Scordatura is in die vroeë 18de eeu baie deur komponiste gebruik wat vir die amoraltviool, [[viool]] en [[tjello]] gekomponeer het, insluitend [[Johann Sebastian Bach|J.S. Bach]], Biber, [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]], Ariosti, Vilsmayr en ander. 'n Spesiale tipe notasie is gebruik om dit makliker leesbaar te maak. Dié notasie is ook gebruik om musiek vir die amoraltviool te noteer, 'n instrument waarvoor komponiste soos Biber en Vivaldi gekomponeer en self bespeel het. Die amoraltviool het 'n groot aantal verskillende stemmings gebruik en om musiek daarvoor in scordatura-notasie te skryf, was 'n natuurlike keuse vir komponiste van die tyd. == Noemenswaardige gebruik van scordatura in Westerse kunsmusiek == === Viool === [[Lêer:Biber_mysterien.jpg|duimnael|220x220px|Viool met gekruiste snare vir Biber se ''Opstandingsonate'']] * Heinrich Ignaz Franz Biber se ''Rozenkranz Sonaten'' vir [[viool]] and [[basso continuo]] (c. 1674). Buiten vir die eerste ("I. Mariaboodskap") en laaste sonatas ("16. Passacaglia") van hierdie werk (waarin die instrument volgens die gewone G-D-A-E-wyse gestem is), is die viool vir elke ander sonata volgens 'n verskillende reeks toonhoogtes gestem. Sonata 11 ("Opstanding") is 'n spesiale geval: Buiten 'n unieke scordatura, word die binneste twee snare van die viool tussen die brug en stertstuk oorkruis (sien foto hiernaas), wat 'n stemming van die boonste snaar ondertoe van G-g-D-d tot gevolg het. "Harmonia Artificiosa no. VII" in C-mineur is in 'n vorm van scordatura geskryf wat nege lyne beslaan. * Johann Joseph Vilsmayr se "Artificiosus Consentus Pro Camera" is 'n stel van ses partitas wat in 1715 gepubliseer is. Die middelste vier partitas maak almal van scordatura gebruik. * Johann Pachelbel se ''Musikalische Ergötzung'' ''bestehend in 6 verstimmten Partien'' (1691) is ses suites vir twee viole en basso continuo. Stemmings sluit in C-F-C-F, C-G-C-F, B{{Musiek|flat}}-E{{Musiek|flat}}-B{{Musiek|flat}}-E{{Musiek|flat}}, B-E-B-E, C-G-C-F, en B{{Musiek|flat}}-F-B{{Musiek|flat}}-E{{Musiek|flat}}. * In [[Antonio Vivaldi]] se vioolkonsert in A-majeur, op.9, no.6, word die viool se G-snaar in A gestem, wat 'n beeldskone resonante toonleer en arpeggiomotiefeinde vir die hergestemde viool tot gevolg het. * Georg Philipp Telemann se Konsert in A-majeur vir twee viole, TWV 43:7. * In [[Joseph Haydn]] se Simfonie no. 60 in C-majeur (''Il Distratto'') begin die eerste en tweede viole die finale van hierdie ongewone sesbewegingsimfonie met die laagste snaar gestem in F, wat dan, soos wat die simfonie vorder, na G opgestem vir 'n komiese effek. Die titel van die simfonie is "Die verstrooide man", nogal asof die viole "vergeet" het om hul viole te stem. Die musiek kom tot stilstand om die viole geleentheid te gee om hul viole te herstem voordat die simfonie weer voortgaan. Haydn gebruik ook 'n viool, waarvan die laagste snaar in F gestem is, in die trio van sy Simfonie no. 67 in F. * [[Niccolò Paganini]] se Vioolkonsert no. 1 het aanvanklik vereis dat die snare van die soloviool 'n halftoon hoër gestem moet word om die oorspronklike toonaard van E-mol-majeur te gebruik. * In [[Camille Saint-Saëns]] se ''Danse Macabre'', word die vioolsolo se E-snaar in B-mol gestem. Dit verander die openingsintervalle van die dubbelgrepe A en E na die tritonus (A en E-mol), wat gebruik word vir die openingsmotief van die werk. * [[Gustav Mahler]] gebruik scordatura vir die soloviool in die tweede beweging van sy Simfonie no. 4 in G-majeur. In dié geval het die komponis waarskynlik die spesifieke toonklank van 'n scordatura-viool vekies, wat 'n minder sagte toon is as dié van 'n viool wat volgens standaard gestem is. * Franz von Vecsey se ''Nuit du Nord'', 'n 1921-komposisie vir viool en klavier, vereis dat die G-snaar laer in F# gestem word. * In Max Scherek se Sérénade et boléro vir vioolsolo, op. 27, tmoet die viool gestem word in F, F, D en, B-mol. * [[Igor Strawinski|Igor Stravinsky]] se ''Die'' ''vuurvoël'' vereis op rare – bes moontlik unieke – wyse dat die hele eerstevioolseksie om die E-snaar te herstem om die D-majeur- harmoniese glissandi van die inleiding te speel. * In [[Béla Bartók]] se werk ''Kontraste,'' vir klarinet, viool en klavier, vereis in die openingsmates van die derde beweging 'n verskillende instemming (G#, D, A en E-mol) op 'n aparte viool vir 'n Hongaarse volksdanseffek. * [[Richard Strauss]] se toondig ''’n Heldelewe'', asook sy [[opera]] ''Elektra'' sluit passasies waarin die viole hul G-snaar moet laer stem om 'n G-mol of F# te kan speel. * György Ligeti se Vioolkonsert. * John Corigliano se ''Stomp'' vir vioolsolo (2010) vereis dat die twee buitesnare laer gestem word: E, D, A en D#. * [[Eugène Ysaÿe]] se ''Poème élégiaque'' vereis dat die laagste snaar laer in F gestem word. === Amoraltviool === * In die oorspronklike weergawe van [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] se opera ''Tito Manlio'' (Mantua, 1719), bevat Servilia se aria "Tu dormi in tante pene" ook 'n obbligaatparty vir amoraltviool wat scordatura is. Hierdie deel sou Vivaldi ongetwyfeld self gespeel het: Hy was die enigste bekende speler van dié instrument aan die hof van die Hertog van Hesse-Darmstadt in Mantua, wat toe sy werkgewer was en vir wie hierdie opera geskryf is. Die obbligaatdeel is op kleiner papier wat in die eerste vioolparty ingevoeg is. Vivaldi sou die orkes vanuit die konsertmeesterstoel gelei en eerste viool gespeel het, wat hy dan vermoedelik vir die amoraltviool verruil het vir hierdie aria. Die aria "Quanto Magis Generosa" in Vivaldi se Oratorium ''Juditha triumphans'' (1716) bevat ook 'n obbligaatdeel vir die amoraltviool wat ook scordatura gestem is. Hierdie stuk is geskryf vir die Ospedale della Pieta en die obbligaatdeel sou óf Vivaldi self gespeel het, óf Anna Maria del Violino, een van die senior musici daar destyds wat 'n bekende speler van die amoraltviool was. Vreemd genoeg is al [http://quallpublications.co.uk/vivaldi/ Vivaldi se ander werke vir amoraltviool] (agt konserte en twee obbligaatnommers in verskillende toonsettings van die ''Nisi Dominus'') in normale notasie op normale toonhoogte geskryf. === Altviool === * [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] het die [[Altviool|altvioolsoloparty]] vir sy ''[[Sinfonia concertante vir viool, altviool en orkes in E-mol-majeur, KV 364 (Mozart)|Sinfonia Concertante]]'' 'n halftoon laer geskryf, terwyl die altviool se snare 'n halftoon ''hoër'' gestem moet word na D-mol, A-mol, E-mol en B-mol. Dié party is dus in D-majeur geskryf (terwyl die toonsoort van die werk E-mol-majeur is). Dit was algemene praktyk van daardie tyd om die toonhoogte van die oop snare te verander sodat die altviool ''harder'' kon klink (en dus beter hoorbaar was) in die simfonieorkes; trouens, 'n hoër spanning in 'n snaar verskerp nie net die toonhoogte nie, maar laat dit ook helderder klink, met die hardste klank wat verkry word op die punt net voor die snaar breek. Ander altvioolconcerti wat hierdie tipe scordatura toepas, is deur Carl Stamitz, Johann Baptist Wanhal, Johann Andreas Amon, Jiří Družecký, Johannes Matthias Sperger en Johann Georg Hermann Voigt gekomponeer.<ref>Riley, Maurice W. 1991. ''The History of the Viola, Volume II''. Ann Arbor, Michigan: Braun-Brumfield, bl. 138–143.</ref> Die fragment van Mozart se ''Sinfonia Concertante'' vir viool, altviool en tjello is eweneens in A-majeur gekomponeer, maar die altvioolparty is in G-majeur geset en die snare daarvan 'n hele toon hoër gestem. * In Carl Nielsen se ''Hymnus amoris'', op.12, word die altviole se C-snaar van maat 494 tot die einde (maat 606) na die laer A afgestem. * In Richard Strauss se ''Don Quixote'' word die solo-altviool die C-snaar na B afgestem. * In Géza Frid se Sonatina vir altviool en klavier, op. 25 (1946) word die altviool se onderste twee snare vir die vierde beweging 'n halftoon hoër gestem, wat lei tot C#, G#, D en A. === Tjello === * [[Johann Sebastian Bach]] se Vyfde Tjellosuite is geskryf met die A-snaar (die hoogste snaar) 'n heeltoon afgestem na 'n G. Hierdie aanpassing laat akkoorde toe wat moeilik of onmoontlik sou wees as die snaar in A gestem sou wees. Die suite word soms wel met standaardstemming gespeel, maar sommige toonhoogtes moet dan verander word, en af en toe moet note verwyder word om die stemming te akkommodeer. * [[Robert Schumann]] se Klavierkwartet in Es-mol, op. 47 vereis dat die tjellis die C-snaar vir die laaste 42 mate van die derde beweging na B-mol afstem. * In [[Igor Strawinski|Igor Stravinsky]] se ''[[Le Sacre du printemps|Le Sacre du Printemps]]'' (Engels: ''The rite of spring'') moet die tjello's in die laaste akkoord die A-snaar na G♯ opstem sodat dit "oop" (sonder dat 'n vinger die snaar neerdruk en dus meer resonant klink) as deel van 'n viervoudige register gespeel kan word. * Vir Ottorino Respighi se toongedig ''Die denne van Rome'' se derde beweging moet die tjello's die lae C-snaar tot 'n B afstem. Die basviole moet ook óf 'n vyfde lae B-snaar hê, óf 'n C-uitbreiding tot die B afstem in die derde en vierde bewegings. * [[Zoltán Kodály]] se Tjellosonata vir solotjello in B-mineur maak gebruik van 'n tjello waarvan die twee laagste snare van G en C na F# en B afgetsem word om die toonsoort met herhalende B-mineurakkoorde te beklemtoon. * [[Luciano Berio]] se ''Sequenza XIV'' vereis dat die G-snaar tot 'n G# gestem word, om die Kandiaanse (Sri Lankse) trompassasies beter uit te beeld, asook om ekstreme dissonansies oor al vier snare te skep. * Die tjello in George Crumb se kamerwerk ''Vox Balaenae'' (vir elektriese fluit, elektriese tjello en elektriese klavier) se tradisionele CGDA-stemming word verander na B-F#-D#-A, wat daarop gemik is om die B-majeur-toonaard te beklemtoon wat in die laaste beweging na vore kom. * Die tjello in [[Paul Hindemith]] se tweede strykkwartet stem die C-snaar afwaarts na B-mol vir 'n deel van die derde beweging. * Die tjellosolis se laaste noot van Andrew Lloyd Webber se ''Variasies'' vereis dat die tjellis in een beweging speel én herstem, wat 'n dramatiese glissando-effek tot die A onder die tjello se normale laagste noot van C skep. === Basviool === Die basviool moet soms note speel wat laer is as die E waarin die laagste snaar normaalweg gestem is. Dit word gedoen met 'n spesiale meganiese verlengstuk waarmee sommige basviole toegerus is, of die komponis kan die basviool versoek om sy E-snaar laer te stem, soos byvoorbeeld in die derde beweging van [[Johannes Brahms|Brahms se]] [['n Duitse Requiem (Brahms)|Requiem]], waarin Brahms sommige van die kontrabasse die E-snaar na D laat afstem om die lae D- [[pedaalpunt]] te behou. Dit kom ook voor in die negende beweging van ''Ma mère l'oye'' (Cinquième tableau – Laideronnette, impératrice des Pagodes), waarin [[Maurice Ravel|Ravel]] die basviole hul E-snare 'n halftoon laat verlaag. George Crumb se ''A haunted landscape'' vereis dat twee basvioliste C-verlengstukke gebruik en steeds verby dit afstem na B-mol. Ander soorte scordatura kom die algemeenste voor in solo-basvioolliteratuur, insluitend een wat al vier snare 'n hele toon na F#'-B'-E-A opstem. == Kitaar == Alternatiewe stemmings buiten simmetries afgestemde weergawes van die standaardstemming (byvoorbeeld afgestemde D-stemming, waar die laagste snaar 'n voltoon afgestem word vir vyfde-akkoorde) is skaars in moderne Westerse kitaarkunsmusiek, maar voor die negentiende eeu het dit meer gereeld voorgekom. Die afgestemde D-stemming bly algemeen. Die sestiende-eeuse kitaar het tipies 'n viersnaarkoor gehad (anders as die sessnaarkoor van moderne klassieke kitare), terwyl die sewentiende-eeuse en agtiende-eeuse kitaar tipies vyfsnaarkore gehad het. Dié snaarkore was aan 'n verskeidenheid stemmings onderhewig, sodat dit haas onmoontlik is om vas te stel watter, indien enige, die standaardstemming moet wees waarvan die ander afgelei moet word. Daar word soms voorgestel dat klassieke kitaarspelers wat Renaissance-luite of vihuela-tabulatuur wil lees hul kitare in E-A-d-f#-b-e' stem, aangesien hierdie instrumente in hierdie tydperk gewoonlik die majeur derde tussen die derde en vierde snaar gehad het. Met die uitsondering van orkeste wat sewe-, agt- of onlangs selfs negesnarige kitare gebruik om die instrument se omvang afwaarts te vergroot, gebruik ritmekitaar vir moderne [[Heavy metal|metalmusiek]] byna sonder uitsondering afgestemde weergawes van standaard- of afgestemde D-stemming, met professionele persone en amateurs wat algemeen terminologie soos "stemming na C" gebruik (dieselfde patroon as standaardstemming, maar alle snare met vier halwe tone verlaag) of afgestemde C-stemming" (afgestemde D-stemming met twee bykomende haltone verlaag). Aan die ander kant is ander stempatrone skaars. In sekere soorte volksmusiek kan alternatiewe stemmings vir kitaar redelik gereeld gevind word – meestal oop stemmings, waar die oop snare in 'n volle majeur-, mineur-, vergrote of verminderde akkoord gestem is. == Klavier == In vergelyking met ander snaarinstrumente is scordatura-stemming vir klavier baie skaars, gegewe die relatiewe moeite om 'n klavier vanaf gelykwaardige stemming te stem en herstem. Sommige musiek uit die 20ste en 21ste eeu vereis egter dat sekere note op die klavier anders gestem word, of dat die hele klavier in geheel anders gestem word. * John Corigliano se ''Three hallucinations'' uit die film ''Altered States'' vereis dat 'n klavierstemmer 9 toonhoogtes moet stem om 'n halfoon laer te wees, en 10 toonhoogtes om "uit stemming" te wees. * Ivan Wyschnegradsky het verskeie stukke vir kwarttoonklavier geskryf, waarvan baie op twee aparte klaviere opgeneem is wat 'n kwarttoon uitmekaar gestem is. ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20080509125213/http://www.violadamore.com/scor.asp Violadamore.com: About Scordatura and the Viola d'amore] ( http://www.violadamore.com is steeds goed; hierdie is waarskynlik die bedoelde skakel: http://violadamore.com/index.php/scordatura.html) {{Normdata}} t7yzm6jgq4snll8l2y8elfef2mqork1 2902489 2902488 2026-05-08T20:25:26Z Rooiratel 90342 [[:Kategorie:Musiekteorie]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2902489 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Heinrich_I._F._Biber_Mystery_sonata_XI._Scordatura_indication.jpg|duimnael| Inligting oor die scordatura van Rosekranssonate XI deur Heinrich Ignaz Franz Biber]] '''Scordatura''' ([skorda'tu:ra]; letterlik Italiaans vir 'twis' of 'misstemming') is die instemming van 'n [[snaarinstrument]] wat van die normale, standaardstemming verskil.<ref>Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. 2000. "Scordatura". ''Suid-Afrikaanse musiekwoordeboek''</ref> Dit poog tipies om spesiale effekte of ongewone akkoorde of [[Toonkleur|klankkleur]] te skep, of om dit makliker te maak om sekere gedeeltes te speel. Dit is algemeen om die vingerposisie [[Musieknotasie|te noteer]] asof dit in gewone stemming gespeel word, terwyl die werklike toonhoogte wat daaruit voortvloei, verander word (scordatura-notasie). Wanneer al die snare met dieselfde interval op of af gestem word, soos in die geval van die altviool in Mozart se ''Sinfonia Concertante vir Viool, Altviool en Orkes'', word die deel as 'n geheel getransponeer. == Strykinstrumente ==   Die ontdekking van scordatura-stemming word grootliks toegeskryf aan [[Thomas Baltzar]], 'n geniale Duitse violis en komponis wat daarvoor bekend is dat hy die scordatura-tegniek omstreeks die 1660's gebruik het. Dit is ten minste 'n dekade voordat Biber sy ''Rosekranssonates'' gekomponeer het, waarin hy die scordatura-tegniek gebruik het. Die Duitse violis Hans Hake het egter reeds in 1628 (dus voor 1667) drie werke in ''Vorstimmung'' ("opgestelde stemming") vir twee viole (#25, #29, en #33) in sy versameling "Ander Theil Newer Pavanen, …" (Stade: Elias Holwein, 1654) ingesluit, wat egter daarop dui dat die toeskrywing aan Baltzar moontlik onakkuraat mag wees. Scordatura is in die vroeë 18de eeu baie deur komponiste gebruik wat vir die amoraltviool, [[viool]] en [[tjello]] gekomponeer het, insluitend [[Johann Sebastian Bach|J.S. Bach]], Biber, [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]], Ariosti, Vilsmayr en ander. 'n Spesiale tipe notasie is gebruik om dit makliker leesbaar te maak. Dié notasie is ook gebruik om musiek vir die amoraltviool te noteer, 'n instrument waarvoor komponiste soos Biber en Vivaldi gekomponeer en self bespeel het. Die amoraltviool het 'n groot aantal verskillende stemmings gebruik en om musiek daarvoor in scordatura-notasie te skryf, was 'n natuurlike keuse vir komponiste van die tyd. == Noemenswaardige gebruik van scordatura in Westerse kunsmusiek == === Viool === [[Lêer:Biber_mysterien.jpg|duimnael|220x220px|Viool met gekruiste snare vir Biber se ''Opstandingsonate'']] * Heinrich Ignaz Franz Biber se ''Rozenkranz Sonaten'' vir [[viool]] and [[basso continuo]] (c. 1674). Buiten vir die eerste ("I. Mariaboodskap") en laaste sonatas ("16. Passacaglia") van hierdie werk (waarin die instrument volgens die gewone G-D-A-E-wyse gestem is), is die viool vir elke ander sonata volgens 'n verskillende reeks toonhoogtes gestem. Sonata 11 ("Opstanding") is 'n spesiale geval: Buiten 'n unieke scordatura, word die binneste twee snare van die viool tussen die brug en stertstuk oorkruis (sien foto hiernaas), wat 'n stemming van die boonste snaar ondertoe van G-g-D-d tot gevolg het. "Harmonia Artificiosa no. VII" in C-mineur is in 'n vorm van scordatura geskryf wat nege lyne beslaan. * Johann Joseph Vilsmayr se "Artificiosus Consentus Pro Camera" is 'n stel van ses partitas wat in 1715 gepubliseer is. Die middelste vier partitas maak almal van scordatura gebruik. * Johann Pachelbel se ''Musikalische Ergötzung'' ''bestehend in 6 verstimmten Partien'' (1691) is ses suites vir twee viole en basso continuo. Stemmings sluit in C-F-C-F, C-G-C-F, B{{Musiek|flat}}-E{{Musiek|flat}}-B{{Musiek|flat}}-E{{Musiek|flat}}, B-E-B-E, C-G-C-F, en B{{Musiek|flat}}-F-B{{Musiek|flat}}-E{{Musiek|flat}}. * In [[Antonio Vivaldi]] se vioolkonsert in A-majeur, op.9, no.6, word die viool se G-snaar in A gestem, wat 'n beeldskone resonante toonleer en arpeggiomotiefeinde vir die hergestemde viool tot gevolg het. * Georg Philipp Telemann se Konsert in A-majeur vir twee viole, TWV 43:7. * In [[Joseph Haydn]] se Simfonie no. 60 in C-majeur (''Il Distratto'') begin die eerste en tweede viole die finale van hierdie ongewone sesbewegingsimfonie met die laagste snaar gestem in F, wat dan, soos wat die simfonie vorder, na G opgestem vir 'n komiese effek. Die titel van die simfonie is "Die verstrooide man", nogal asof die viole "vergeet" het om hul viole te stem. Die musiek kom tot stilstand om die viole geleentheid te gee om hul viole te herstem voordat die simfonie weer voortgaan. Haydn gebruik ook 'n viool, waarvan die laagste snaar in F gestem is, in die trio van sy Simfonie no. 67 in F. * [[Niccolò Paganini]] se Vioolkonsert no. 1 het aanvanklik vereis dat die snare van die soloviool 'n halftoon hoër gestem moet word om die oorspronklike toonaard van E-mol-majeur te gebruik. * In [[Camille Saint-Saëns]] se ''Danse Macabre'', word die vioolsolo se E-snaar in B-mol gestem. Dit verander die openingsintervalle van die dubbelgrepe A en E na die tritonus (A en E-mol), wat gebruik word vir die openingsmotief van die werk. * [[Gustav Mahler]] gebruik scordatura vir die soloviool in die tweede beweging van sy Simfonie no. 4 in G-majeur. In dié geval het die komponis waarskynlik die spesifieke toonklank van 'n scordatura-viool vekies, wat 'n minder sagte toon is as dié van 'n viool wat volgens standaard gestem is. * Franz von Vecsey se ''Nuit du Nord'', 'n 1921-komposisie vir viool en klavier, vereis dat die G-snaar laer in F# gestem word. * In Max Scherek se Sérénade et boléro vir vioolsolo, op. 27, tmoet die viool gestem word in F, F, D en, B-mol. * [[Igor Strawinski|Igor Stravinsky]] se ''Die'' ''vuurvoël'' vereis op rare – bes moontlik unieke – wyse dat die hele eerstevioolseksie om die E-snaar te herstem om die D-majeur- harmoniese glissandi van die inleiding te speel. * In [[Béla Bartók]] se werk ''Kontraste,'' vir klarinet, viool en klavier, vereis in die openingsmates van die derde beweging 'n verskillende instemming (G#, D, A en E-mol) op 'n aparte viool vir 'n Hongaarse volksdanseffek. * [[Richard Strauss]] se toondig ''’n Heldelewe'', asook sy [[opera]] ''Elektra'' sluit passasies waarin die viole hul G-snaar moet laer stem om 'n G-mol of F# te kan speel. * György Ligeti se Vioolkonsert. * John Corigliano se ''Stomp'' vir vioolsolo (2010) vereis dat die twee buitesnare laer gestem word: E, D, A en D#. * [[Eugène Ysaÿe]] se ''Poème élégiaque'' vereis dat die laagste snaar laer in F gestem word. === Amoraltviool === * In die oorspronklike weergawe van [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] se opera ''Tito Manlio'' (Mantua, 1719), bevat Servilia se aria "Tu dormi in tante pene" ook 'n obbligaatparty vir amoraltviool wat scordatura is. Hierdie deel sou Vivaldi ongetwyfeld self gespeel het: Hy was die enigste bekende speler van dié instrument aan die hof van die Hertog van Hesse-Darmstadt in Mantua, wat toe sy werkgewer was en vir wie hierdie opera geskryf is. Die obbligaatdeel is op kleiner papier wat in die eerste vioolparty ingevoeg is. Vivaldi sou die orkes vanuit die konsertmeesterstoel gelei en eerste viool gespeel het, wat hy dan vermoedelik vir die amoraltviool verruil het vir hierdie aria. Die aria "Quanto Magis Generosa" in Vivaldi se Oratorium ''Juditha triumphans'' (1716) bevat ook 'n obbligaatdeel vir die amoraltviool wat ook scordatura gestem is. Hierdie stuk is geskryf vir die Ospedale della Pieta en die obbligaatdeel sou óf Vivaldi self gespeel het, óf Anna Maria del Violino, een van die senior musici daar destyds wat 'n bekende speler van die amoraltviool was. Vreemd genoeg is al [http://quallpublications.co.uk/vivaldi/ Vivaldi se ander werke vir amoraltviool] (agt konserte en twee obbligaatnommers in verskillende toonsettings van die ''Nisi Dominus'') in normale notasie op normale toonhoogte geskryf. === Altviool === * [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] het die [[Altviool|altvioolsoloparty]] vir sy ''[[Sinfonia concertante vir viool, altviool en orkes in E-mol-majeur, KV 364 (Mozart)|Sinfonia Concertante]]'' 'n halftoon laer geskryf, terwyl die altviool se snare 'n halftoon ''hoër'' gestem moet word na D-mol, A-mol, E-mol en B-mol. Dié party is dus in D-majeur geskryf (terwyl die toonsoort van die werk E-mol-majeur is). Dit was algemene praktyk van daardie tyd om die toonhoogte van die oop snare te verander sodat die altviool ''harder'' kon klink (en dus beter hoorbaar was) in die simfonieorkes; trouens, 'n hoër spanning in 'n snaar verskerp nie net die toonhoogte nie, maar laat dit ook helderder klink, met die hardste klank wat verkry word op die punt net voor die snaar breek. Ander altvioolconcerti wat hierdie tipe scordatura toepas, is deur Carl Stamitz, Johann Baptist Wanhal, Johann Andreas Amon, Jiří Družecký, Johannes Matthias Sperger en Johann Georg Hermann Voigt gekomponeer.<ref>Riley, Maurice W. 1991. ''The History of the Viola, Volume II''. Ann Arbor, Michigan: Braun-Brumfield, bl. 138–143.</ref> Die fragment van Mozart se ''Sinfonia Concertante'' vir viool, altviool en tjello is eweneens in A-majeur gekomponeer, maar die altvioolparty is in G-majeur geset en die snare daarvan 'n hele toon hoër gestem. * In Carl Nielsen se ''Hymnus amoris'', op.12, word die altviole se C-snaar van maat 494 tot die einde (maat 606) na die laer A afgestem. * In Richard Strauss se ''Don Quixote'' word die solo-altviool die C-snaar na B afgestem. * In Géza Frid se Sonatina vir altviool en klavier, op. 25 (1946) word die altviool se onderste twee snare vir die vierde beweging 'n halftoon hoër gestem, wat lei tot C#, G#, D en A. === Tjello === * [[Johann Sebastian Bach]] se Vyfde Tjellosuite is geskryf met die A-snaar (die hoogste snaar) 'n heeltoon afgestem na 'n G. Hierdie aanpassing laat akkoorde toe wat moeilik of onmoontlik sou wees as die snaar in A gestem sou wees. Die suite word soms wel met standaardstemming gespeel, maar sommige toonhoogtes moet dan verander word, en af en toe moet note verwyder word om die stemming te akkommodeer. * [[Robert Schumann]] se Klavierkwartet in Es-mol, op. 47 vereis dat die tjellis die C-snaar vir die laaste 42 mate van die derde beweging na B-mol afstem. * In [[Igor Strawinski|Igor Stravinsky]] se ''[[Le Sacre du printemps|Le Sacre du Printemps]]'' (Engels: ''The rite of spring'') moet die tjello's in die laaste akkoord die A-snaar na G♯ opstem sodat dit "oop" (sonder dat 'n vinger die snaar neerdruk en dus meer resonant klink) as deel van 'n viervoudige register gespeel kan word. * Vir Ottorino Respighi se toongedig ''Die denne van Rome'' se derde beweging moet die tjello's die lae C-snaar tot 'n B afstem. Die basviole moet ook óf 'n vyfde lae B-snaar hê, óf 'n C-uitbreiding tot die B afstem in die derde en vierde bewegings. * [[Zoltán Kodály]] se Tjellosonata vir solotjello in B-mineur maak gebruik van 'n tjello waarvan die twee laagste snare van G en C na F# en B afgetsem word om die toonsoort met herhalende B-mineurakkoorde te beklemtoon. * [[Luciano Berio]] se ''Sequenza XIV'' vereis dat die G-snaar tot 'n G# gestem word, om die Kandiaanse (Sri Lankse) trompassasies beter uit te beeld, asook om ekstreme dissonansies oor al vier snare te skep. * Die tjello in George Crumb se kamerwerk ''Vox Balaenae'' (vir elektriese fluit, elektriese tjello en elektriese klavier) se tradisionele CGDA-stemming word verander na B-F#-D#-A, wat daarop gemik is om die B-majeur-toonaard te beklemtoon wat in die laaste beweging na vore kom. * Die tjello in [[Paul Hindemith]] se tweede strykkwartet stem die C-snaar afwaarts na B-mol vir 'n deel van die derde beweging. * Die tjellosolis se laaste noot van Andrew Lloyd Webber se ''Variasies'' vereis dat die tjellis in een beweging speel én herstem, wat 'n dramatiese glissando-effek tot die A onder die tjello se normale laagste noot van C skep. === Basviool === Die basviool moet soms note speel wat laer is as die E waarin die laagste snaar normaalweg gestem is. Dit word gedoen met 'n spesiale meganiese verlengstuk waarmee sommige basviole toegerus is, of die komponis kan die basviool versoek om sy E-snaar laer te stem, soos byvoorbeeld in die derde beweging van [[Johannes Brahms|Brahms se]] [['n Duitse Requiem (Brahms)|Requiem]], waarin Brahms sommige van die kontrabasse die E-snaar na D laat afstem om die lae D- [[pedaalpunt]] te behou. Dit kom ook voor in die negende beweging van ''Ma mère l'oye'' (Cinquième tableau – Laideronnette, impératrice des Pagodes), waarin [[Maurice Ravel|Ravel]] die basviole hul E-snare 'n halftoon laat verlaag. George Crumb se ''A haunted landscape'' vereis dat twee basvioliste C-verlengstukke gebruik en steeds verby dit afstem na B-mol. Ander soorte scordatura kom die algemeenste voor in solo-basvioolliteratuur, insluitend een wat al vier snare 'n hele toon na F#'-B'-E-A opstem. == Kitaar == Alternatiewe stemmings buiten simmetries afgestemde weergawes van die standaardstemming (byvoorbeeld afgestemde D-stemming, waar die laagste snaar 'n voltoon afgestem word vir vyfde-akkoorde) is skaars in moderne Westerse kitaarkunsmusiek, maar voor die negentiende eeu het dit meer gereeld voorgekom. Die afgestemde D-stemming bly algemeen. Die sestiende-eeuse kitaar het tipies 'n viersnaarkoor gehad (anders as die sessnaarkoor van moderne klassieke kitare), terwyl die sewentiende-eeuse en agtiende-eeuse kitaar tipies vyfsnaarkore gehad het. Dié snaarkore was aan 'n verskeidenheid stemmings onderhewig, sodat dit haas onmoontlik is om vas te stel watter, indien enige, die standaardstemming moet wees waarvan die ander afgelei moet word. Daar word soms voorgestel dat klassieke kitaarspelers wat Renaissance-luite of vihuela-tabulatuur wil lees hul kitare in E-A-d-f#-b-e' stem, aangesien hierdie instrumente in hierdie tydperk gewoonlik die majeur derde tussen die derde en vierde snaar gehad het. Met die uitsondering van orkeste wat sewe-, agt- of onlangs selfs negesnarige kitare gebruik om die instrument se omvang afwaarts te vergroot, gebruik ritmekitaar vir moderne [[Heavy metal|metalmusiek]] byna sonder uitsondering afgestemde weergawes van standaard- of afgestemde D-stemming, met professionele persone en amateurs wat algemeen terminologie soos "stemming na C" gebruik (dieselfde patroon as standaardstemming, maar alle snare met vier halwe tone verlaag) of afgestemde C-stemming" (afgestemde D-stemming met twee bykomende haltone verlaag). Aan die ander kant is ander stempatrone skaars. In sekere soorte volksmusiek kan alternatiewe stemmings vir kitaar redelik gereeld gevind word – meestal oop stemmings, waar die oop snare in 'n volle majeur-, mineur-, vergrote of verminderde akkoord gestem is. == Klavier == In vergelyking met ander snaarinstrumente is scordatura-stemming vir klavier baie skaars, gegewe die relatiewe moeite om 'n klavier vanaf gelykwaardige stemming te stem en herstem. Sommige musiek uit die 20ste en 21ste eeu vereis egter dat sekere note op die klavier anders gestem word, of dat die hele klavier in geheel anders gestem word. * John Corigliano se ''Three hallucinations'' uit die film ''Altered States'' vereis dat 'n klavierstemmer 9 toonhoogtes moet stem om 'n halfoon laer te wees, en 10 toonhoogtes om "uit stemming" te wees. * Ivan Wyschnegradsky het verskeie stukke vir kwarttoonklavier geskryf, waarvan baie op twee aparte klaviere opgeneem is wat 'n kwarttoon uitmekaar gestem is. ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20080509125213/http://www.violadamore.com/scor.asp Violadamore.com: About Scordatura and the Viola d'amore] ( http://www.violadamore.com is steeds goed; hierdie is waarskynlik die bedoelde skakel: http://violadamore.com/index.php/scordatura.html) {{Normdata}} [[Kategorie:Musiekteorie]] hniljdz71umq0kjrw59w4r6g22indj5 2902490 2902489 2026-05-08T20:26:17Z Rooiratel 90342 2902490 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Heinrich_I._F._Biber_Mystery_sonata_XI._Scordatura_indication.jpg|duimnael| Inligting oor die scordatura van Rosekranssonate XI deur Heinrich Ignaz Franz Biber]] '''Scordatura''' ([skorda'tu:ra]; letterlik Italiaans vir 'twis' of 'misstemming') is die instemming van 'n [[snaarinstrument]] wat van die normale, standaardstemming verskil.<ref>Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns. 2000. "Scordatura". ''Suid-Afrikaanse musiekwoordeboek''</ref> Dit poog tipies om spesiale effekte of ongewone akkoorde of [[Toonkleur|klankkleur]] te skep, of om dit makliker te maak om sekere gedeeltes te speel. Dit is algemeen om die vingerposisie [[Musieknotasie|te noteer]] asof dit in gewone stemming gespeel word, terwyl die werklike toonhoogte wat daaruit voortvloei, verander word (scordatura-notasie). Wanneer al die snare met dieselfde interval op of af gestem word, soos in die geval van die altviool in Mozart se ''Sinfonia Concertante vir Viool, Altviool en Orkes'', word die deel as 'n geheel getransponeer. == Strykinstrumente ==   Die ontdekking van scordatura-stemming word grootliks toegeskryf aan [[Thomas Baltzar]], 'n geniale Duitse violis en komponis wat daarvoor bekend is dat hy die scordatura-tegniek omstreeks die 1660's gebruik het. Dit is ten minste 'n dekade voordat Biber sy ''Rosekranssonates'' gekomponeer het, waarin hy die scordatura-tegniek gebruik het. Die Duitse violis Hans Hake het egter reeds in 1628 (dus voor 1667) drie werke in ''Vorstimmung'' ("opgestelde stemming") vir twee viole (#25, #29, en #33) in sy versameling "Ander Theil Newer Pavanen, …" (Stade: Elias Holwein, 1654) ingesluit, wat egter daarop dui dat die toeskrywing aan Baltzar moontlik onakkuraat mag wees. Scordatura is in die vroeë 18de eeu baie deur komponiste gebruik wat vir die amoraltviool, [[viool]] en [[tjello]] gekomponeer het, insluitend [[Johann Sebastian Bach|J.S. Bach]], Biber, [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]], Ariosti, Vilsmayr en ander. 'n Spesiale tipe notasie is gebruik om dit makliker leesbaar te maak. Dié notasie is ook gebruik om musiek vir die amoraltviool te noteer, 'n instrument waarvoor komponiste soos Biber en Vivaldi gekomponeer en self bespeel het. Die amoraltviool het 'n groot aantal verskillende stemmings gebruik en om musiek daarvoor in scordatura-notasie te skryf, was 'n natuurlike keuse vir komponiste van die tyd. == Noemenswaardige gebruik van scordatura in Westerse kunsmusiek == === Viool === [[Lêer:Biber_mysterien.jpg|duimnael|220x220px|Viool met gekruiste snare vir Biber se ''Opstandingsonate'']] * Heinrich Ignaz Franz Biber se ''Rozenkranz Sonaten'' vir [[viool]] and [[basso continuo]] (c. 1674). Buiten vir die eerste ("I. Mariaboodskap") en laaste sonatas ("16. Passacaglia") van hierdie werk (waarin die instrument volgens die gewone G-D-A-E-wyse gestem is), is die viool vir elke ander sonata volgens 'n verskillende reeks toonhoogtes gestem. Sonata 11 ("Opstanding") is 'n spesiale geval: Buiten 'n unieke scordatura, word die binneste twee snare van die viool tussen die brug en stertstuk oorkruis (sien foto hiernaas), wat 'n stemming van die boonste snaar ondertoe van G-g-D-d tot gevolg het. "Harmonia Artificiosa no. VII" in C-mineur is in 'n vorm van scordatura geskryf wat nege lyne beslaan. * Johann Joseph Vilsmayr se "Artificiosus Consentus Pro Camera" is 'n stel van ses partitas wat in 1715 gepubliseer is. Die middelste vier partitas maak almal van scordatura gebruik. * Johann Pachelbel se ''Musikalische Ergötzung'' ''bestehend in 6 verstimmten Partien'' (1691) is ses suites vir twee viole en basso continuo. Stemmings sluit in C-F-C-F, C-G-C-F, B{{Musiek|flat}}-E{{Musiek|flat}}-B{{Musiek|flat}}-E{{Musiek|flat}}, B-E-B-E, C-G-C-F, en B{{Musiek|flat}}-F-B{{Musiek|flat}}-E{{Musiek|flat}}. * In [[Antonio Vivaldi]] se vioolkonsert in A-majeur, op.9, no.6, word die viool se G-snaar in A gestem, wat 'n beeldskone resonante toonleer en arpeggiomotiefeinde vir die hergestemde viool tot gevolg het. * Georg Philipp Telemann se Konsert in A-majeur vir twee viole, TWV 43:7. * In [[Joseph Haydn]] se Simfonie no. 60 in C-majeur (''Il Distratto'') begin die eerste en tweede viole die finale van hierdie ongewone sesbewegingsimfonie met die laagste snaar gestem in F, wat dan, soos wat die simfonie vorder, na G opgestem vir 'n komiese effek. Die titel van die simfonie is "Die verstrooide man", nogal asof die viole "vergeet" het om hul viole te stem. Die musiek kom tot stilstand om die viole geleentheid te gee om hul viole te herstem voordat die simfonie weer voortgaan. Haydn gebruik ook 'n viool, waarvan die laagste snaar in F gestem is, in die trio van sy Simfonie no. 67 in F. * [[Niccolò Paganini]] se Vioolkonsert no. 1 het aanvanklik vereis dat die snare van die soloviool 'n halftoon hoër gestem moet word om die oorspronklike toonaard van E-mol-majeur te gebruik. * In [[Camille Saint-Saëns]] se ''Danse Macabre'', word die vioolsolo se E-snaar in B-mol gestem. Dit verander die openingsintervalle van die dubbelgrepe A en E na die tritonus (A en E-mol), wat gebruik word vir die openingsmotief van die werk. * [[Gustav Mahler]] gebruik scordatura vir die soloviool in die tweede beweging van sy Simfonie no. 4 in G-majeur. In dié geval het die komponis waarskynlik die spesifieke toonklank van 'n scordatura-viool vekies, wat 'n minder sagte toon is as dié van 'n viool wat volgens standaard gestem is. * Franz von Vecsey se ''Nuit du Nord'', 'n 1921-komposisie vir viool en klavier, vereis dat die G-snaar laer in F# gestem word. * In Max Scherek se Sérénade et boléro vir vioolsolo, op. 27, tmoet die viool gestem word in F, F, D en, B-mol. * [[Igor Strawinski|Igor Stravinsky]] se ''Die'' ''vuurvoël'' vereis op rare – bes moontlik unieke – wyse dat die hele eerstevioolseksie om die E-snaar te herstem om die D-majeur- harmoniese glissandi van die inleiding te speel. * In [[Béla Bartók]] se werk ''Kontraste,'' vir klarinet, viool en klavier, vereis in die openingsmates van die derde beweging 'n verskillende instemming (G#, D, A en E-mol) op 'n aparte viool vir 'n Hongaarse volksdanseffek. * [[Richard Strauss]] se toondig ''’n Heldelewe'', asook sy [[opera]] ''Elektra'' sluit passasies waarin die viole hul G-snaar moet laer stem om 'n G-mol of F# te kan speel. * György Ligeti se Vioolkonsert. * John Corigliano se ''Stomp'' vir vioolsolo (2010) vereis dat die twee buitesnare laer gestem word: E, D, A en D#. * [[Eugène Ysaÿe]] se ''Poème élégiaque'' vereis dat die laagste snaar laer in F gestem word. === Amoraltviool === * In die oorspronklike weergawe van [[Antonio Vivaldi|Vivaldi]] se opera ''Tito Manlio'' (Mantua, 1719), bevat Servilia se aria "Tu dormi in tante pene" ook 'n obbligaatparty vir amoraltviool wat scordatura is. Hierdie deel sou Vivaldi ongetwyfeld self gespeel het: Hy was die enigste bekende speler van dié instrument aan die hof van die Hertog van Hesse-Darmstadt in Mantua, wat toe sy werkgewer was en vir wie hierdie opera geskryf is. Die obbligaatdeel is op kleiner papier wat in die eerste vioolparty ingevoeg is. Vivaldi sou die orkes vanuit die konsertmeesterstoel gelei en eerste viool gespeel het, wat hy dan vermoedelik vir die amoraltviool verruil het vir hierdie aria. Die aria "Quanto Magis Generosa" in Vivaldi se Oratorium ''Juditha triumphans'' (1716) bevat ook 'n obbligaatdeel vir die amoraltviool wat ook scordatura gestem is. Hierdie stuk is geskryf vir die Ospedale della Pieta en die obbligaatdeel sou óf Vivaldi self gespeel het, óf Anna Maria del Violino, een van die senior musici daar destyds wat 'n bekende speler van die amoraltviool was. Vreemd genoeg is al [http://quallpublications.co.uk/vivaldi/ Vivaldi se ander werke vir amoraltviool] (agt konserte en twee obbligaatnommers in verskillende toonsettings van die ''Nisi Dominus'') in normale notasie op normale toonhoogte geskryf. === Altviool === * [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] het die [[Altviool|altvioolsoloparty]] vir sy ''[[Sinfonia concertante vir viool, altviool en orkes in E-mol-majeur, KV 364 (Mozart)|Sinfonia Concertante]]'' 'n halftoon laer geskryf, terwyl die altviool se snare 'n halftoon ''hoër'' gestem moet word na D-mol, A-mol, E-mol en B-mol. Dié party is dus in D-majeur geskryf (terwyl die toonsoort van die werk E-mol-majeur is). Dit was algemene praktyk van daardie tyd om die toonhoogte van die oop snare te verander sodat die altviool ''harder'' kon klink (en dus beter hoorbaar was) in die simfonieorkes; trouens, 'n hoër spanning in 'n snaar verskerp nie net die toonhoogte nie, maar laat dit ook helderder klink, met die hardste klank wat verkry word op die punt net voor die snaar breek. Ander altvioolconcerti wat hierdie tipe scordatura toepas, is deur Carl Stamitz, Johann Baptist Wanhal, Johann Andreas Amon, Jiří Družecký, Johannes Matthias Sperger en Johann Georg Hermann Voigt gekomponeer.<ref>Riley, Maurice W. 1991. ''The History of the Viola, Volume II''. Ann Arbor, Michigan: Braun-Brumfield, bl. 138–143.</ref> Die fragment van Mozart se ''Sinfonia Concertante'' vir viool, altviool en tjello is eweneens in A-majeur gekomponeer, maar die altvioolparty is in G-majeur geset en die snare daarvan 'n hele toon hoër gestem. * In Carl Nielsen se ''Hymnus amoris'', op.12, word die altviole se C-snaar van maat 494 tot die einde (maat 606) na die laer A afgestem. * In Richard Strauss se ''Don Quixote'' word die solo-altviool die C-snaar na B afgestem. * In Géza Frid se Sonatina vir altviool en klavier, op. 25 (1946) word die altviool se onderste twee snare vir die vierde beweging 'n halftoon hoër gestem, wat lei tot C#, G#, D en A. === Tjello === * [[Johann Sebastian Bach]] se Vyfde Tjellosuite is geskryf met die A-snaar (die hoogste snaar) 'n heeltoon afgestem na 'n G. Hierdie aanpassing laat akkoorde toe wat moeilik of onmoontlik sou wees as die snaar in A gestem sou wees. Die suite word soms wel met standaardstemming gespeel, maar sommige toonhoogtes moet dan verander word, en af en toe moet note verwyder word om die stemming te akkommodeer. * [[Robert Schumann]] se Klavierkwartet in Es-mol, op. 47 vereis dat die tjellis die C-snaar vir die laaste 42 mate van die derde beweging na B-mol afstem. * In [[Igor Strawinski|Igor Stravinsky]] se ''[[Le Sacre du printemps|Le Sacre du Printemps]]'' (Engels: ''The rite of spring'') moet die tjello's in die laaste akkoord die A-snaar na G♯ opstem sodat dit "oop" (sonder dat 'n vinger die snaar neerdruk en dus meer resonant klink) as deel van 'n viervoudige register gespeel kan word. * Vir Ottorino Respighi se toongedig ''Die denne van Rome'' se derde beweging moet die tjello's die lae C-snaar tot 'n B afstem. Die basviole moet ook óf 'n vyfde lae B-snaar hê, óf 'n C-uitbreiding tot die B afstem in die derde en vierde bewegings. * [[Zoltán Kodály]] se Tjellosonata vir solotjello in B-mineur maak gebruik van 'n tjello waarvan die twee laagste snare van G en C na F# en B afgetsem word om die toonsoort met herhalende B-mineurakkoorde te beklemtoon. * [[Luciano Berio]] se ''Sequenza XIV'' vereis dat die G-snaar tot 'n G# gestem word, om die Kandiaanse (Sri Lankse) trompassasies beter uit te beeld, asook om ekstreme dissonansies oor al vier snare te skep. * Die tjello in George Crumb se kamerwerk ''Vox Balaenae'' (vir elektriese fluit, elektriese tjello en elektriese klavier) se tradisionele CGDA-stemming word verander na B-F#-D#-A, wat daarop gemik is om die B-majeur-toonaard te beklemtoon wat in die laaste beweging na vore kom. * Die tjello in [[Paul Hindemith]] se tweede strykkwartet stem die C-snaar afwaarts na B-mol vir 'n deel van die derde beweging. * Die tjellosolis se laaste noot van Andrew Lloyd Webber se ''Variasies'' vereis dat die tjellis in een beweging speel én herstem, wat 'n dramatiese glissando-effek tot die A onder die tjello se normale laagste noot van C skep. === Basviool === Die basviool moet soms note speel wat laer is as die E waarin die laagste snaar normaalweg gestem is. Dit word gedoen met 'n spesiale meganiese verlengstuk waarmee sommige basviole toegerus is, of die komponis kan die basviool versoek om sy E-snaar laer te stem, soos byvoorbeeld in die derde beweging van [[Johannes Brahms|Brahms se]] [['n Duitse Requiem (Brahms)|Requiem]], waarin Brahms sommige van die kontrabasse die E-snaar na D laat afstem om die lae D- [[pedaalpunt]] te behou. Dit kom ook voor in die negende beweging van ''Ma mère l'oye'' (Cinquième tableau – Laideronnette, impératrice des Pagodes), waarin [[Maurice Ravel|Ravel]] die basviole hul E-snare 'n halftoon laat verlaag. George Crumb se ''A haunted landscape'' vereis dat twee basvioliste C-verlengstukke gebruik en steeds verby dit afstem na B-mol. Ander soorte scordatura kom die algemeenste voor in solo-basvioolliteratuur, insluitend een wat al vier snare 'n hele toon na F#'-B'-E-A opstem. == Kitaar == Alternatiewe stemmings buiten simmetries afgestemde weergawes van die standaardstemming (byvoorbeeld afgestemde D-stemming, waar die laagste snaar 'n voltoon afgestem word vir vyfde-akkoorde) is skaars in moderne Westerse kitaarkunsmusiek, maar voor die negentiende eeu het dit meer gereeld voorgekom. Die afgestemde D-stemming bly algemeen. Die sestiende-eeuse kitaar het tipies 'n viersnaarkoor gehad (anders as die sessnaarkoor van moderne klassieke kitare), terwyl die sewentiende-eeuse en agtiende-eeuse kitaar tipies vyfsnaarkore gehad het. Dié snaarkore was aan 'n verskeidenheid stemmings onderhewig, sodat dit haas onmoontlik is om vas te stel watter, indien enige, die standaardstemming moet wees waarvan die ander afgelei moet word. Daar word soms voorgestel dat klassieke kitaarspelers wat Renaissance-luite of vihuela-tabulatuur wil lees hul kitare in E-A-d-f#-b-e' stem, aangesien hierdie instrumente in hierdie tydperk gewoonlik die majeur derde tussen die derde en vierde snaar gehad het. Met die uitsondering van orkeste wat sewe-, agt- of onlangs selfs negesnarige kitare gebruik om die instrument se omvang afwaarts te vergroot, gebruik ritmekitaar vir moderne [[Heavy metal|metalmusiek]] byna sonder uitsondering afgestemde weergawes van standaard- of afgestemde D-stemming, met professionele persone en amateurs wat algemeen terminologie soos "stemming na C" gebruik (dieselfde patroon as standaardstemming, maar alle snare met vier halwe tone verlaag) of afgestemde C-stemming" (afgestemde D-stemming met twee bykomende haltone verlaag). Aan die ander kant is ander stempatrone skaars. In sekere soorte volksmusiek kan alternatiewe stemmings vir kitaar redelik gereeld gevind word – meestal oop stemmings, waar die oop snare in 'n volle majeur-, mineur-, vergrote of verminderde akkoord gestem is. == Klavier == In vergelyking met ander snaarinstrumente is scordatura-stemming vir klavier baie skaars, gegewe die relatiewe moeite om 'n klavier vanaf gelykwaardige stemming te stem en herstem. Sommige musiek uit die 20ste en 21ste eeu vereis egter dat sekere note op die klavier anders gestem word, of dat die hele klavier in geheel anders gestem word. * John Corigliano se ''Three hallucinations'' uit die film ''Altered States'' vereis dat 'n klavierstemmer 9 toonhoogtes moet stem om 'n halfoon laer te wees, en 10 toonhoogtes om "uit stemming" te wees. * Ivan Wyschnegradsky het verskeie stukke vir kwarttoonklavier geskryf, waarvan baie op twee aparte klaviere opgeneem is wat 'n kwarttoon uitmekaar gestem is. ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20080509125213/http://www.violadamore.com/scor.asp Violadamore.com: About Scordatura and the Viola d'amore] ( http://www.violadamore.com is steeds goed; hierdie is waarskynlik die bedoelde skakel: http://violadamore.com/index.php/scordatura.html) {{Normdata}} [[Kategorie:Musiekteorie]] [[Kategorie:Musiekterm]] 8nyqifrk8grafcp6sb52puwz4cav9va 0 460023 2902485 2898914 2026-05-08T20:21:17Z Rooiratel 90342 Beeld bygevoeg 2902485 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Le Minh Hung 20260502.jpg|duimnael|Lê Minh Hưng in 2026.]] '''Lê Minh Hưng''' (gebore [[11 Desember]] [[1970]]) is 'n Viëtnamese politikus en algemene openbare veiligheid. Hy is die huidige [[Eerste minister|Eerste Minister]] van [[Viëtnam]], die derde hoogste posisie ná Algemene Sekretaris van die Kommunistiese Party en die President van Viëtnam. Hưng is sedert 2026 lid van die Politburo van die Kommunistiese Party en is die ondervoorsitter van die Raad vir Nasionale Verdediging en Veiligheid. Hy is lid van die Nasionale Vergadering van Viëtnam en luitenant-generaal van die Volks- Openbare Veiligheidsmagte.<ref>{{Cite news|title=Vietnam’s Leader Consolidates Power, Pledging ‘New Era of Prosperity’|url=https://www.nytimes.com/2026/01/23/world/asia/vietnam-lam-power-congress.html|work=The New York Times|date=2026-01-23|access-date=2026-02-01|issn=0362-4331|language=en-US|first=Damien|last=Cave|first2=Tung NgoReporting from|last2=Hanoi|last3=Vietnam}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Huidige ASEAN-leiers}} {{Hedendaagse Kommunistiese leiers}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Viëtnamese politici]] irt79zklt844xb0uzxt6nnc7uw2c6hp 0 460037 2902491 2893018 2026-05-08T20:29:16Z Rooiratel 90342 2902491 wikitext text/x-wiki Die '''Klara Majola-sage''' is ‘n aandoenlike verhaal van moed, onverskrokkenheid en veral selfopoffering deur ‘n agtjarige meisie. Daarom is Klara ‘n merkwaardige karakter in die Afrikaanse [[folklore]] (volksoorlewering). ==Geskiedenis== Klara Majola (die noemnaam van Violet Jansen) was die middelste van die drie kinders van April Majola Jansen (bynaam Lemmie) en Maria Jansen (bynaam Agnes). Hulle het op die plaas Die Eike in die Agter-[[Witzenberg]] van Ernst van Dyk gewoon. Aanvanklik was Lemmie 'n skaapskeerder en ook werksaam in die vrugteboorde. Stadigaan het Lemmie so swaksiende geword dat sy werk tot die oppas van sy kinders en die versamel van brandhout beperk is. Agnes het die vrou van die plaaseienaar met die huishouding bygestaan. Hierdie deel van die [[Koue Bokkeveld]] is bekend om sy besondere koue winters met reën, sneeu en soms selfs ys. Einde Julie 1950 was daar weer so ‘n koue periode. Die brandhout in die huis het opgeraak en Lemmie het uitgegaan om nog takke te versamel. Hy bly lank weg en toe Agnes tuiskom, is hy nog nie terug nie. Klara gaan soek hom. Na ‘n rukkie kom Lemmie tuis en raak die huisgenote bekommerd oor waar Klara dan is. ‘n Soekgeselskap onder leiding van die plaasbestuurder Martin du Preez gaan soek Klara tydens die sneeustorm wat woed. By ‘n stroompie met gladde klippe tref hulle die lyk van die verkluimde Klara aan. Sy het klaarblyklik verdwaal, gegly en geval. ==Gedenktekens== *Op die grafsteen van Klara in die plaaskerkhof staan die datums 14 April 1942 – 27 Julie 1950. *Voor die Togryersmuseums in [[Ceres]] is ‘n bronsbeeld wat Klara uitbeeld. Dit is deur Pieter de Villiers geskep en op 26 Augustus 2023 onthul. *Hierdie verhaal van Klara Majola is die onderwerp van verhale, gedigte en liedere deur onder andere [[D.J. Opperman]], [[Dana Snyman]] en [[Stef Bos]]. ==Bibliografie== * https://ceresmuseum.co.za/main/history/klara-majola/ * https://maroelamedia.co.za/leefstyl/goeie-nuus/beeld-van-brawe-klara-majola-onthul/ * https://www.onsknk.co.za/Businesses/SeeDo/klara-majola-gedenkteken/3456 [[Kategorie:Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] 9ypc78n62p7a9byvvy5l2mw4f1ztht3 0 460066 2902505 2896687 2026-05-08T20:35:50Z Rooiratel 90342 2902505 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Douglas R3D, at Hammer Fld.jpg|duimnael|’n Douglas R3D te Hammerfield.]] [[Lêer:Douglas DC-5 NC21701 (7861583628).jpg|duimnael|William E Boeing se persoonlike vliegtuig met die naam ''Rover'' word in April 1941 by Oakland gesien.]] Die '''Douglas DC-5''' is 'n Amerikaanse skroefaangedrewe [[vliegtuig]] met twee radiale enjins wat deur die [[Douglas Aircraft Company]] ontwikkel en vervaardig is. Die DC-5 is ’n enkelvlerkvliegtuig van metaal, met twee enjins, vlerke wat hoog gemonteer is en ’n driewielonderstel. Al die DC-5’s is by die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy gebou. == Ontwikkeling == [[KLM]] van Nederland het die wens teenoor Douglas uitgespreek dat hy ’n lynvliegtuig met hoë vlerke wil bekom waarvan die werkverrigting vergelykbaar of beter as dié van die DC-3 sal wees en dat hy die vliegtuig op die lugredery se Europese netwerk wil gebruik (met ander woorde een met ’n korter reikafstand). KLM se wens het gewig by Donald Douglas gedra. Dit het daartoe aanleiding gegee dat die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy ’n vliegtuig ontwikkel het wat vir KLM geskik sou wees. Die romp van hierdie vliegtuig met sy elliptiese deursnit se kajuit was 6.33 meter lank en 2.46 meter wyd. Sitplekrangskikking wat wissel van 16 passasiers met ’n kombuis en toilet tot 26 passasiers sonder hierdie fasiliteite is voorgestel. Daar sou in altwee gevalle twee sitplekke weerskante van die middelgangetjie wees. Na gelang van die getal sitplekke sou daar voorsiening gemaak word vir twee kompartemente van tussen 47,24 en 74,37 kubieke meter vir bagasie en vrag. Klante kon vra dat die kajuit met 14 omskepbare sitplekke/beddens toegerus word. == Die eerste bestellings == KLM en Douglas het op 13 Desember 1938 ’n brief van voorneme geteken, en KLM het ’n maand later bekend gemaak dat hy vier DC-5’s gaan verkry. KLM het uiteindelik, ten spyte van openbare teenkanting, die finale kontrak op 22 Mei 1939 onderteken. (Die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG is vir die vier Nederlandse masjiene gereserveer.) Drie maande later, op 30 Augustus 1939, het British Airways Beperk (’n Britse openbare maatskappy) ’n kontrak vir nege eenhede onderteken. Daar is van British Airways verwag om ’n deposito te betaal (dit het ’n kwart van die totale kontrakwaarde verteenwoordig). Die vliegtuie sou tussen Desember 1939 en Maart 1940 as dekvrag verskeep word en die registrasies G-AFYG tot G-AFYO hê. Vier dae nadat die kontrak onderteken is, het Brittanje egter oorlog teen Duitsland verklaar en gevolglik is die DC-5-kontrak deur die Britse Ministerie van Lugvaart gekanselleer. Ander kontrakte is ook as gevolg van die oorlog gekanselleer: een vir ses vliegtuie wat vir Pennsylvania Central Airlines (in die Verenigde State) en een vir twee wat vir ''Sociedad Colombo-Alemana de Transportes Aéreos'' (SCADTA, in Kolombië) bestem was. Die gevolg was dat Douglas nou net ’n geringe getal bestellings van KLM en die vloot en die mariene korps van die VSA gehad het. == Die prototipe-DC-5 == Die eerste DC-5, met die registrasie NX21701 en die konstruksienommer 411, is in Februarie 1939 onthul. Die vliegtuig het sy eerste vlug op 20 Februarie 1939 onderneem. Na dit is daar met toetsvlugte begin. Die grootste probleem wat gedurende die toetsvlugte ondervind is, was swak kontrolereaksie wanneer die hoogteroere gebruik word. Die oplossing was om die horisontale stertvlakke met ’n ophoek van 15˚ te modifiseer sodat die hoogteroere buite die versteurde lugvloei is wat deur die hoog gemonteerde vlerke gegenereer word. Terwyl die vliegtuig in die werkswinkel was om met die gemodifiseerde horisontale stertvlakke toegerus te word, is dit terselfdertyd met kragtiger enjins toegerus. Dit was op versoek van William E Boeing, die afgetrede stigter van die Seattle-vliegtuigvervaardiger. Hy het ook gevra dat die vliegtuig met vier pare sitplekke, twee driesitplek-rusbanke en ’n lessenaar toegerus word. Die toilet en die bagasiekompartemente is onveranderd gelos. Die eerste kragbronne van die prototipe was Wright Cyclone SGR-1820-F62- radiale enjins van 900 perdekrag. Later is kragtiger Cyclone SGR-1820-G102A-enjins van 1100 perdekrag in die masjien gemonteer. Nadat toetsvlugte onderneem is, is die eerste DC-5 in 1940 in ’n korporatiewe transportvliegtuig omskep en aan William E Boeing, die afgetrede stigter van die Boeing-maatskappy verkoop. (Die vliegtuig se registrasie is na NC21701 verander en dit het die naam ''Rover'' gekry.) Toe die Amerikaanse Vloot die vliegtuig in Februarie 1942 oorgeneem het, het William die masjien nie veel gebruik nie en dit het die enigste R3D-3 met die BuNo 08005 geword. Die R3D-3 is in Januarie 1944 na Naval Air Station Banana River in Florida oorgeplaas. Daar is die masjien gebruik om blindelanding-toerusting te toets. Die prototipe-DC-5 is aan die einde van Junie 1946 opgebreek nadat dit aan militêre diens onttrek is. == Operasionele gebruik == === Die Nederlandse DC-5’s === [[Lêer:DC-5Japan.jpg|duimnael|Hierdie DC-5-skroefvliegtuig is deur die Japannese gekonfiskeer en deur die Japannese Leër gebruik. Die masjien was voorheen PK-ADA geregistreer.]] [[Lêer:DC-5 (USAAF C-110) over New Guinea 1942.jpg|duimnael|Die Douglas C-110 met die pseudoregistrasie VHCXA. Die vliegtuig het voorheen die registrasie PK-ADB gehad en was ook VH-CXA geregistreer.]] Die vier DC-5’s wat vir KLM bestem was, is na Curaҫao gestuur om op KLM se netwerk op die Wes-Indiese eilande gebruik te word (met die registrasies PJ-AIW en PJ-AIZ). Die ander twee is deur KNILM op die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik (hulle was PK-ADA en PK-ADB geregistreer). Nadat die eerste twee vliegtuie ’n jaar lank in die Karibiese Eilande gevlieg het, is hulle na Batavië gestuur om as PK-ADC en PK-ADD vir KNILM te vlieg. Hierdie twee vliegtuie is ’n jaar lank sonder insident op die netwerk in die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik. PK-ADA is op 9 Februarie 1942 gedurende die eerste Japannese lugaanval by die Batavia-Kemayoran-lughawe beskadig. Ná tydelike herstelwerk is die vliegtuig na die tegniese basis by Bandung gevlieg, waar dit was toe die Japannese die Geallieerde magte se vestings op Java oorrompel het. PK-ADA is toe deur die Japannese na Tachikawa geneem, waar dit deur die lugmag van die Imperiale Japannese Leër in vliegtoetse gebruik is. Later is dit as ’n militêre transportvliegtuig en radionavigasieopleidingsvliegtuig gebruik en was in Februarie 1944 steeds lugwaardig, maar dit is onbekend wat uiteindelik van hom geword het. Die ander drie DC-5’s is in die Hollandse Oos-Indiese eilande bedryf totdat hulle vroeg in Maart 1942 na Australië geneem is. Hulle is uiteindelik die benamings C-110A-DE en reeksnommers 44-83230 tot 44-83232 deur die USAAF toegeken. Een van hulle het aan die einde van die oorlog die registrasie VH-ARD ontvang en het in 1948 deel van die nuwe lugmag in Israel geword. Die Israelis het die vliegtuig hoofsaaklik as transportvliegtuig gebruik maar ook as bomwerper. Later is dit as instruksielugraam deur die Lugvaartkundige Tegniese Skool van Tel Aviv gebruik. AANTEKENINGE BY DIE NEDERLANDSE DC-5’s Dekker bevestig dat die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG vir die Nederlandse DC-5’s gereserveer is, maar hy het ’n ander uiteensetting wat die verband tussen die konstruksienommers en die registrasienommers van die vliegtuie betref. Die eerste vliegtuig was ’n Douglas DC-5-510 en die ander was almal Douglas DC-5-511’s. Dekker het voornoemde inligting in ’n opsomming oor die DC-5 bygewerk.<ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/registermap/TWEEDE.htm|title=Tweede Register 1929 – 1949|last=Dekker|first=Herman|date=12 April 2026|access-date=12 April 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/DIVERSEN/dc5.htm|title=DC-5|last=Dekker|first=Herman|date=Desember 2007|website=Nederlandse Luchtvaarthistorie|access-date=13 April 2026}}</ref> {| class="wikitable" | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Identiteitsrekord/Opmerkings |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |PH-AXA | valign="top" |424 | valign="top" |PH-AXA nie opgeneem nie; in stede PJ-AIW, PK-ADC, D-90#, “41-424”/VHCXB, 44-83231/VH-CXB geword; in 1946 onttrek |- | valign="top" |PH-AXB | valign="top" |426 | valign="top" |Nie afgelewer nie, die romp is in vernietigingstoetse gebruik |- | valign="top" |PB-AXB | valign="top" |428 | valign="top" |PH-AXB nie opgeneem nie; instede PK-ADB/D-905, “41-428”/VHCXA, 44-83230/VH-CXA geword; op 18 Augustus 1942 te Parafield afgeskryf |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |428 | valign="top" |Gereserveer, was in stede bestem om PH-AXB te word |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |430 | valign="top" |PH-AXE nie opgeneem nie; het in stede PK-ADA/D-904 geword; 8 Maart 1942 deur die Japannese gekonfiskeer, vermoedelik in 1945 onttrek |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |430 | valign="top" |Gereserveer, registrasie nie opgeneem nie |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |426 | valign="top" |In die plek van die oorspronklike konstruksienommer 426, wat vir vernietigingstoetse gebruik is, PH-AXG was nie opgeneem nie; het in stede PJ-AIZ, PK-ADD, D-90#, “41-426”/VHCXC, 44-83232/VH-CXC, VH-ARD, 1501 (Israelse Lugmag) geword. Onttrek te Haifa (4X) somer 1955; die romp daarna nog ’n paar jaar op die speelgrond van die kibboets Gevat Brenner, later ook daar onttrek. |} === Die militêre DC-5’s === Die Vlootdepartement van die VSA het sewe DC-5’s vir aflewering in 1940 bestel. Die eerste drie is as R3D-1’s met 16 sitplekke en groter vragkompartemente deur die Amerikaanse Vloot gebruik (BuNos 1901 tot 1903; nommer 1901 het egter voor aflewering neergestort). Die ander is as R3D-2’s met versterkte kajuitvloere en dubbelvraglaaideure in plaas van die enkelpassasiersdeur aan die Mariene Korps afgelewer (BuNos 1904 tot 1907). Die vier Mariene Korps R3D-2’s is aan transporteskaders VMJ-1 (het VMJ-151 geword) aan die Ooskus en aan VMJ-2 (het VMJ-252 geword) aan die ander kus toegewys. Die vliegtuie van die twee magte is in 1946 aan diens onttrek. <gallery mode="packed"> Lêer:DouglasR3D-1 (4461059899).jpg|RD3-1 met BuNo 1902 Lêer:80-G-60316.jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps Lêer:Douglas DC-5 R3D-2 Oakland USMC (4460577039).jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps by Oakland </gallery> == Spesifikasies vir die DC-5 == [[Lêer:Douglas DC-5 3-view L'Aerophile August 1939.jpg|duimnael|Skematiese voorstelling]] * '''Afmetings''': vlerkspan 23,77 meter, lengte 18,95 meter, hoogte 6,04 meter, vlerkoppervlakte 76,55 vierkante meter * '''Massa''': Leeg 6&nbsp;189 kg, gelaai 9&nbsp;070 kg, maksimum 9&nbsp;932 kg * '''Bemanning''': Twee vlieëniers en ’n kajuitbeampte * '''Akkommodasie''': 16 tot 26 sitplekke * '''Kragbron''': Twee Wright Cyclone SGR-1820-G102A- radiale enjins met nege silinders wat lugskroewe met drie blaaie teen konstante spoed aandryf * '''Brandstofvermoë''': Tenks in die sentrale deel van die vlerke met ’n totale inhoud van ongeveer 2&nbsp;082 liter * '''Werkverrigting''': Maksimum spoed: 230 myl per uur (370 km/h); diensplafon 23&nbsp;700 voet (ongeveer 7&nbsp;223 meter); maksimum reikafstand 1&nbsp;600 myl (ongeveer 2&nbsp;574 kilometer) == Getal DC-5’s en variante gebou == {| class="wikitable" | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Model | valign="top" |Klant | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Getal |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |411 | valign="top" |DC-5 | valign="top" |Douglas | valign="top" |NX21701 | valign="top" |1 |- | valign="top" |422/423 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |424 | valign="top" |DC-5-510 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIW | valign="top" |1 |- | valign="top" |425 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |SCADTA (Kolombië) | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |426 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIZ | valign="top" |1 |- | valign="top" |427 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |428 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADB | valign="top" |1 |- | valign="top" |429 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |430 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADA | valign="top" |1 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal DC-5’s gebou | valign="top" |5 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |606/608 | valign="top" |R3D-1 | valign="top" |Amerikaanse Vloot | valign="top" |1901/1903 | valign="top" |3 |- | valign="top" |609/612 | valign="top" |R3D-2 | valign="top" |Mariene Korps | valign="top" |1904/1907 | valign="top" |4 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal R3D’s gebou | valign="top" |7 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Totale produksie | valign="top" |12 |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Notas == *Hierdie artikel se inligting is grootliks op ''Skyleaders'' gegrond.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=Francillon |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=152 to 157 and 318 |language=en}}</ref> {{Normdata}} [[Kategorie:Douglas-vliegtuie]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] [[Kategorie:Vragvliegtuie]] dpyt3vkxi4fbddm64ovang8orjkdccm 2902507 2902505 2026-05-08T20:36:16Z Rooiratel 90342 2902507 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Douglas R3D, at Hammer Fld.jpg|duimnael|’n Douglas R3D te Hammerfield.]] [[Lêer:Douglas DC-5 NC21701 (7861583628).jpg|duimnael|William E Boeing se persoonlike vliegtuig met die naam ''Rover'' word in April 1941 by Oakland gesien.]] Die '''Douglas DC-5''' is 'n Amerikaanse skroefaangedrewe [[vliegtuig]] met twee radiale enjins wat deur die [[Douglas Aircraft Company]] ontwikkel en vervaardig is. Die DC-5 is ’n enkelvlerkvliegtuig van metaal, met twee enjins, vlerke wat hoog gemonteer is en ’n driewielonderstel. Al die DC-5’s is by die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy gebou. == Ontwikkeling == [[KLM]] van Nederland het die wens teenoor Douglas uitgespreek dat hy ’n lynvliegtuig met hoë vlerke wil bekom waarvan die werkverrigting vergelykbaar of beter as dié van die DC-3 sal wees en dat hy die vliegtuig op die lugredery se Europese netwerk wil gebruik (met ander woorde een met ’n korter reikafstand). KLM se wens het gewig by Donald Douglas gedra. Dit het daartoe aanleiding gegee dat die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy ’n vliegtuig ontwikkel het wat vir KLM geskik sou wees. Die romp van hierdie vliegtuig met sy elliptiese deursnit se kajuit was 6.33 meter lank en 2.46 meter wyd. Sitplekrangskikking wat wissel van 16 passasiers met ’n kombuis en toilet tot 26 passasiers sonder hierdie fasiliteite is voorgestel. Daar sou in altwee gevalle twee sitplekke weerskante van die middelgangetjie wees. Na gelang van die getal sitplekke sou daar voorsiening gemaak word vir twee kompartemente van tussen 47,24 en 74,37 kubieke meter vir bagasie en vrag. Klante kon vra dat die kajuit met 14 omskepbare sitplekke/beddens toegerus word. == Die eerste bestellings == KLM en Douglas het op 13 Desember 1938 ’n brief van voorneme geteken, en KLM het ’n maand later bekend gemaak dat hy vier DC-5’s gaan verkry. KLM het uiteindelik, ten spyte van openbare teenkanting, die finale kontrak op 22 Mei 1939 onderteken. (Die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG is vir die vier Nederlandse masjiene gereserveer.) Drie maande later, op 30 Augustus 1939, het British Airways Beperk (’n Britse openbare maatskappy) ’n kontrak vir nege eenhede onderteken. Daar is van British Airways verwag om ’n deposito te betaal (dit het ’n kwart van die totale kontrakwaarde verteenwoordig). Die vliegtuie sou tussen Desember 1939 en Maart 1940 as dekvrag verskeep word en die registrasies G-AFYG tot G-AFYO hê. Vier dae nadat die kontrak onderteken is, het Brittanje egter oorlog teen Duitsland verklaar en gevolglik is die DC-5-kontrak deur die Britse Ministerie van Lugvaart gekanselleer. Ander kontrakte is ook as gevolg van die oorlog gekanselleer: een vir ses vliegtuie wat vir Pennsylvania Central Airlines (in die Verenigde State) en een vir twee wat vir ''Sociedad Colombo-Alemana de Transportes Aéreos'' (SCADTA, in Kolombië) bestem was. Die gevolg was dat Douglas nou net ’n geringe getal bestellings van KLM en die vloot en die mariene korps van die VSA gehad het. == Die prototipe-DC-5 == Die eerste DC-5, met die registrasie NX21701 en die konstruksienommer 411, is in Februarie 1939 onthul. Die vliegtuig het sy eerste vlug op 20 Februarie 1939 onderneem. Na dit is daar met toetsvlugte begin. Die grootste probleem wat gedurende die toetsvlugte ondervind is, was swak kontrolereaksie wanneer die hoogteroere gebruik word. Die oplossing was om die horisontale stertvlakke met ’n ophoek van 15˚ te modifiseer sodat die hoogteroere buite die versteurde lugvloei is wat deur die hoog gemonteerde vlerke gegenereer word. Terwyl die vliegtuig in die werkswinkel was om met die gemodifiseerde horisontale stertvlakke toegerus te word, is dit terselfdertyd met kragtiger enjins toegerus. Dit was op versoek van William E Boeing, die afgetrede stigter van die Seattle-vliegtuigvervaardiger. Hy het ook gevra dat die vliegtuig met vier pare sitplekke, twee driesitplek-rusbanke en ’n lessenaar toegerus word. Die toilet en die bagasiekompartemente is onveranderd gelos. Die eerste kragbronne van die prototipe was Wright Cyclone SGR-1820-F62- radiale enjins van 900 perdekrag. Later is kragtiger Cyclone SGR-1820-G102A-enjins van 1100 perdekrag in die masjien gemonteer. Nadat toetsvlugte onderneem is, is die eerste DC-5 in 1940 in ’n korporatiewe transportvliegtuig omskep en aan William E Boeing, die afgetrede stigter van die Boeing-maatskappy verkoop. (Die vliegtuig se registrasie is na NC21701 verander en dit het die naam ''Rover'' gekry.) Toe die Amerikaanse Vloot die vliegtuig in Februarie 1942 oorgeneem het, het William die masjien nie veel gebruik nie en dit het die enigste R3D-3 met die BuNo 08005 geword. Die R3D-3 is in Januarie 1944 na Naval Air Station Banana River in Florida oorgeplaas. Daar is die masjien gebruik om blindelanding-toerusting te toets. Die prototipe-DC-5 is aan die einde van Junie 1946 opgebreek nadat dit aan militêre diens onttrek is. == Operasionele gebruik == === Die Nederlandse DC-5’s === [[Lêer:DC-5Japan.jpg|duimnael|Hierdie DC-5-skroefvliegtuig is deur die Japannese gekonfiskeer en deur die Japannese Leër gebruik. Die masjien was voorheen PK-ADA geregistreer.]] [[Lêer:DC-5 (USAAF C-110) over New Guinea 1942.jpg|duimnael|Die Douglas C-110 met die pseudoregistrasie VHCXA. Die vliegtuig het voorheen die registrasie PK-ADB gehad en was ook VH-CXA geregistreer.]] Die vier DC-5’s wat vir KLM bestem was, is na Curaҫao gestuur om op KLM se netwerk op die Wes-Indiese eilande gebruik te word (met die registrasies PJ-AIW en PJ-AIZ). Die ander twee is deur KNILM op die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik (hulle was PK-ADA en PK-ADB geregistreer). Nadat die eerste twee vliegtuie ’n jaar lank in die Karibiese Eilande gevlieg het, is hulle na Batavië gestuur om as PK-ADC en PK-ADD vir KNILM te vlieg. Hierdie twee vliegtuie is ’n jaar lank sonder insident op die netwerk in die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik. PK-ADA is op 9 Februarie 1942 gedurende die eerste Japannese lugaanval by die Batavia-Kemayoran-lughawe beskadig. Ná tydelike herstelwerk is die vliegtuig na die tegniese basis by Bandung gevlieg, waar dit was toe die Japannese die Geallieerde magte se vestings op Java oorrompel het. PK-ADA is toe deur die Japannese na Tachikawa geneem, waar dit deur die lugmag van die Imperiale Japannese Leër in vliegtoetse gebruik is. Later is dit as ’n militêre transportvliegtuig en radionavigasieopleidingsvliegtuig gebruik en was in Februarie 1944 steeds lugwaardig, maar dit is onbekend wat uiteindelik van hom geword het. Die ander drie DC-5’s is in die Hollandse Oos-Indiese eilande bedryf totdat hulle vroeg in Maart 1942 na Australië geneem is. Hulle is uiteindelik die benamings C-110A-DE en reeksnommers 44-83230 tot 44-83232 deur die USAAF toegeken. Een van hulle het aan die einde van die oorlog die registrasie VH-ARD ontvang en het in 1948 deel van die nuwe lugmag in Israel geword. Die Israelis het die vliegtuig hoofsaaklik as transportvliegtuig gebruik maar ook as bomwerper. Later is dit as instruksielugraam deur die Lugvaartkundige Tegniese Skool van Tel Aviv gebruik. AANTEKENINGE BY DIE NEDERLANDSE DC-5’s Dekker bevestig dat die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG vir die Nederlandse DC-5’s gereserveer is, maar hy het ’n ander uiteensetting wat die verband tussen die konstruksienommers en die registrasienommers van die vliegtuie betref. Die eerste vliegtuig was ’n Douglas DC-5-510 en die ander was almal Douglas DC-5-511’s. Dekker het voornoemde inligting in ’n opsomming oor die DC-5 bygewerk.<ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/registermap/TWEEDE.htm|title=Tweede Register 1929 – 1949|last=Dekker|first=Herman|date=12 April 2026|access-date=12 April 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/DIVERSEN/dc5.htm|title=DC-5|last=Dekker|first=Herman|date=Desember 2007|website=Nederlandse Luchtvaarthistorie|access-date=13 April 2026}}</ref> {| class="wikitable" | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Identiteitsrekord/Opmerkings |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |PH-AXA | valign="top" |424 | valign="top" |PH-AXA nie opgeneem nie; in stede PJ-AIW, PK-ADC, D-90#, “41-424”/VHCXB, 44-83231/VH-CXB geword; in 1946 onttrek |- | valign="top" |PH-AXB | valign="top" |426 | valign="top" |Nie afgelewer nie, die romp is in vernietigingstoetse gebruik |- | valign="top" |PB-AXB | valign="top" |428 | valign="top" |PH-AXB nie opgeneem nie; instede PK-ADB/D-905, “41-428”/VHCXA, 44-83230/VH-CXA geword; op 18 Augustus 1942 te Parafield afgeskryf |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |428 | valign="top" |Gereserveer, was in stede bestem om PH-AXB te word |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |430 | valign="top" |PH-AXE nie opgeneem nie; het in stede PK-ADA/D-904 geword; 8 Maart 1942 deur die Japannese gekonfiskeer, vermoedelik in 1945 onttrek |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |430 | valign="top" |Gereserveer, registrasie nie opgeneem nie |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |426 | valign="top" |In die plek van die oorspronklike konstruksienommer 426, wat vir vernietigingstoetse gebruik is, PH-AXG was nie opgeneem nie; het in stede PJ-AIZ, PK-ADD, D-90#, “41-426”/VHCXC, 44-83232/VH-CXC, VH-ARD, 1501 (Israelse Lugmag) geword. Onttrek te Haifa (4X) somer 1955; die romp daarna nog ’n paar jaar op die speelgrond van die kibboets Gevat Brenner, later ook daar onttrek. |} === Die militêre DC-5’s === Die Vlootdepartement van die VSA het sewe DC-5’s vir aflewering in 1940 bestel. Die eerste drie is as R3D-1’s met 16 sitplekke en groter vragkompartemente deur die Amerikaanse Vloot gebruik (BuNos 1901 tot 1903; nommer 1901 het egter voor aflewering neergestort). Die ander is as R3D-2’s met versterkte kajuitvloere en dubbelvraglaaideure in plaas van die enkelpassasiersdeur aan die Mariene Korps afgelewer (BuNos 1904 tot 1907). Die vier Mariene Korps R3D-2’s is aan transporteskaders VMJ-1 (het VMJ-151 geword) aan die Ooskus en aan VMJ-2 (het VMJ-252 geword) aan die ander kus toegewys. Die vliegtuie van die twee magte is in 1946 aan diens onttrek. <gallery mode="packed"> Lêer:DouglasR3D-1 (4461059899).jpg|RD3-1 met BuNo 1902 Lêer:80-G-60316.jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps Lêer:Douglas DC-5 R3D-2 Oakland USMC (4460577039).jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps by Oakland </gallery> == Spesifikasies vir die DC-5 == [[Lêer:Douglas DC-5 3-view L'Aerophile August 1939.jpg|duimnael|Skematiese voorstelling]] * '''Afmetings''': vlerkspan 23,77 meter, lengte 18,95 meter, hoogte 6,04 meter, vlerkoppervlakte 76,55 vierkante meter * '''Massa''': Leeg 6&nbsp;189 kg, gelaai 9&nbsp;070 kg, maksimum 9&nbsp;932 kg * '''Bemanning''': Twee vlieëniers en ’n kajuitbeampte * '''Akkommodasie''': 16 tot 26 sitplekke * '''Kragbron''': Twee Wright Cyclone SGR-1820-G102A- radiale enjins met nege silinders wat lugskroewe met drie blaaie teen konstante spoed aandryf * '''Brandstofvermoë''': Tenks in die sentrale deel van die vlerke met ’n totale inhoud van ongeveer 2&nbsp;082 liter * '''Werkverrigting''': Maksimum spoed: 230 myl per uur (370 km/h); diensplafon 23&nbsp;700 voet (ongeveer 7&nbsp;223 meter); maksimum reikafstand 1&nbsp;600 myl (ongeveer 2&nbsp;574 kilometer) == Getal DC-5’s en variante gebou == {| class="wikitable" | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Model | valign="top" |Klant | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Getal |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |411 | valign="top" |DC-5 | valign="top" |Douglas | valign="top" |NX21701 | valign="top" |1 |- | valign="top" |422/423 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |424 | valign="top" |DC-5-510 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIW | valign="top" |1 |- | valign="top" |425 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |SCADTA (Kolombië) | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |426 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIZ | valign="top" |1 |- | valign="top" |427 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |428 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADB | valign="top" |1 |- | valign="top" |429 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |430 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADA | valign="top" |1 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal DC-5’s gebou | valign="top" |5 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |606/608 | valign="top" |R3D-1 | valign="top" |Amerikaanse Vloot | valign="top" |1901/1903 | valign="top" |3 |- | valign="top" |609/612 | valign="top" |R3D-2 | valign="top" |Mariene Korps | valign="top" |1904/1907 | valign="top" |4 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal R3D’s gebou | valign="top" |7 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Totale produksie | valign="top" |12 |} == Notas == *Hierdie artikel se inligting is grootliks op ''Skyleaders'' gegrond.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=Francillon |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=152 to 157 and 318 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Douglas-vliegtuie]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] [[Kategorie:Vragvliegtuie]] 33ekcd05ce5ijdx5os08c8ogbb1t873 0 460525 2902459 2899049 2026-05-08T19:39:07Z Rooiratel 90342 2902459 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Jan Wilkens |titel = |kleur = |beeld = |beeld_wydte = |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = 220px |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Beroep |1 = Professionele [[stoei]]er |opskrif2 = Geslag |2 = Manlik |opskrif3 = Burgerskap |3 = [[Suid-Afrika]] |opskrif4 = Gebore |4 = {{Geboortedatum|1942|7|2|df=y}} |opskrif5 = Oorlede |5 = {{SDEO|1942|7|2|2026|4|19|df=y}} |opskrif6 = Moedertaal |6 = [[Afrikaans]] |opskrif7 = |7 = |opskrif8 = |8 = }} '''Jan Wilkens''' ([[2 Julie]] [[1942]], [[Johannesburg]] – [[19 April]] [[2026]], [[Potchefstroom]])<ref name='mm_death'>{{Cite web |last=Maroela-redaksie |date=20 April 2026 |title=SA groet stoeilegende Jan Wilkens |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-groet-stoeilegende-jan-wilkens/ |access-date=2026-04-20 |website=[[Maroela Media]] |language=af}}</ref> was 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[Rofstoei|rofstoeier]] en die Suid-Afrikaanse swaargewigkampioen en sesmalige EWU-wêreld-superswaargewigkampioen.<ref name="OWOW1">{{cite web|title=Jan Wilkens|publisher=Online World of Wrestling|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/j/jan-wilkens.html}}</ref><ref name="WrestlingTitles1">{{cite web|title=South African Heavyweight Title|work=Wrestling Titles|publisher=WrestlingTitles.com|url=http://www.wrestling-titles.com/africa/safrica/za-h.html}}</ref><ref name="WrestlingTitles2">{{cite web|title=EWU World Super Heavyweight Title|work=Wrestling Titles|publisher=WrestlingTitles.com|url=http://www.wrestling-titles.com/africa/safrica/ewu-sh.html}}</ref> ==Loopbaan== ===Joint Promotions/Ring Wrestling Stars (1965)=== Jan Wilkens het in 1965 en 1966 in sy vroeë twintigs deur [[Engeland]] se Joint Promotions getoer. Op 6 Desember en 14 Desember 1965 het hy Gord Nelson twee keer met 'n uitklophou verslaan.<ref name="SLAM1">{{cite web|title=Nelson Gord Results|publisher=Slam! Sports|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/ResultsArchive/Wrestlers/nelson-gord.html|archive-url=https://archive.today/20120716012508/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/ResultsArchive/Wrestlers/nelson-gord.html|url-status=usurped|archive-date=16 July 2012|access-date=28 Februarie 2010}}</ref> Op 15 Desember 1965 het Wilkens Paul Vachon by die [[Royal Albert Hall]] in [[Londen]] verslaan.<ref name="BWA1">{{cite web|title=Royal Albert Hall Results|publisher=British Wrestling Archive|url=http://britishwrestlingarchive.co.uk/RESULTS%20FROM%20THE%20ROYAL%20ALBERT%20HALL%20AND%20WEMBLEY%20ARENA%20SPECTACULARS.htm|access-date=28 Februarie 2010|archive-url=https://archive.today/20120702020714/http://britishwrestlingarchive.co.uk/RESULTS%20FROM%20THE%20ROYAL%20ALBERT%20HALL%20AND%20WEMBLEY%20ARENA%20SPECTACULARS.htm|archive-date=2 Julie 2012|url-status=dead}}</ref> Op 28 Desember 1965 het hy Paul Vachon met 'n uitklophou in [[Swindon]] verslaan.<ref name="SLAM2">{{cite web|title=Nelson Gord Results|publisher=Slam! Sports|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/ResultsArchive/Wrestlers/vachon-paul.html|archive-url=https://archive.today/20120713154728/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/ResultsArchive/Wrestlers/vachon-paul.html|url-status=usurped|archive-date=13 Julie 2012}}</ref> Op 10 Januarie 1966 het Wilkens Paul Vachon weer eens met 'n uitklophou by Wembley, [[Middlesex]], verslaan. In [[Bournemouth]] op 11 Januarie 1966 het Wilkens Vachon verslaan.<ref name="SLAM2"/> Op 19 Januarie 1966 het hy Paul Cox by die Royal Albert Hall verslaan.<ref name="SLAM2"/> Op 25 Januarie 1966 het Jan Wilkens Paul Vachon in [[Chelmsford]] verslaan in wat Wilkens se laaste stoeiwedstryd in Engeland sou wees.<ref name="SLAM2"/> ===New Japan Pro-Wrestling (1973)=== Jan Wilkens het in 1973 saam met mede-Bronco Universal Promotions-gereelde Manie van Zyl deur New Japan Pro-Wrestling getoer as deel van die NJPW Big Fight Series. Op 2 April 1973, in Ōita, [[Japan]], het Wilkens saam met Jozsef Molnar gespan om teen Seiji Sakaguchi en Kotetsu Yamamoto te verloor.<ref name="Puro1">{{cite web|title=New Japan Pro Wrestling 1973 Big Fight Results|publisher=Puroresu.com|url=http://www.puroresu.com/newjapan/results/nj197303bigfight.html}}</ref> Op 7 April 1973 in Fukushima het hy saam met Molnar gespan en teen Seiji Sakaguchi en Osamu Kido verloor.<ref name="Puro1"/> Op 12 April 1973 in Sendai het Wilkens saam met Manie van Zyl gespan en teen Seiji Sakaguchi en Kotetsu Yamamoto verloor.<ref name="Puro1"/> In sy laaste wedstryd teen New Japan Pro-Wrestling op 18 April 1973 in Osaka, het Jan Wilkens in 'n enkelwedstryd teen Antonio Inoki in 20:12 verloor toe Inoki hom aan die ‘seekatgreep” laat onderwerp het.<ref name="Puro1"/> ===Bronco Universal Promotions/Interworld Wrestling Promotions (1955–1987)=== Jan Wilkens het in 1964 op die ouderdom van 21 gedebuteer en onmiddellik 'n impak op die professionele stoei-toneel gemaak as gevolg van sy grootte en ring-ywer. Op 2 Augustus 1973 het Jan Wilkens teen Otto Wanz verloor in 'n wedstryd om die eerste Catch Wrestling Association CWA Wêreldswaargewigkampioen te bepaal.<ref name="WrestlingTitles3">{{cite web|title=CWA World Heavyweight Title|publisher=Wrestling-Titles.com|url=http://www.wrestling-titles.com/europe/germany/cwa/eu-cwa-h.html}}</ref> In 1974 het Wilkens Percy Hall verslaan om die Suid-Afrikaanse Swaargewigtitel te wen.<ref name="OWOW1"/><ref name="WrestlingTitles1"/> Hy het in dieselfde jaar die eerste EWU Wêreld Superswaargewigkampioen geword.<ref name="OWOW1"/><ref name="WrestlingTitles2"/> In 1975 het Don Leo Jonathan Jan Wilkens verslaan om die tweede EWU Wêreld Superswaargewigkampioen in die titel se geskiedenis te word voordat Jan Wilkens dit kort daarna teruggekry het.<ref name="OWOW1"/><ref name="WrestlingTitles2"/><ref name="OWOW3">{{cite web|title=Don Leo Jonathan|publisher=Online World of Wrestling|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/d/don-leo-jonathan.html}}</ref> Op 30 Oktober 1976 het hy die titel aan Seiji Sakaguchi verloor, maar dit op 13 November 1976 herwin om 'n driemalige kampioen te word.<ref name="OWOW1"/><ref name="WrestlingTitles2"/><ref name="OWOW6">{{cite web|title=Seiji Sakaguchi|publisher=Online World of Wrestling|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/s/seiji-sakaguchi.html}}</ref> In Maart 1980 het Wilkens saam met Apollo gespan om Sailor White 1 en Sailor White 2 in 'n spanwedstryd in [[Johannesburg]] te verslaan.<ref name="BYL1">{{cite web|title=Worldwide Attendances and Results |publisher=Box Y Lucha |url=http://boxylucha.com/foro/1980-results-for-worldwide-attendances-over-000-t27743.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708085939/http://boxylucha.com/foro/1980-results-for-worldwide-attendances-over-000-t27743.html |archivedate= 8 Julie 2011 }}</ref> In Mei 1980 het hy Angelo Mosca in Kaapstad by die Good Hope-sentrum verslaan om die Suid-Afrikaanse swaargewigtitel te behou.<ref name="BYL1"/> Op 3 Oktober 1981 het Blackjack Mulligan vir Jan Wilkens verslaan om die EWU Wêreld Super Swaargewigkampioenskap te wen.<ref name="WrestlingTitles2"/> 'n Jaar later, in Oktober 1982, het Wilkens die EWU Wêreld Super Swaargewigkampioenskap teruggekeer van Blackjack Mulligan.<ref name="OWOW1"/><ref name="WrestlingTitles2"/> Op 13 Februarie 1984 het Jan Wilkens die kampioenskap teen Big John Studd verloor en dit vyf dae later, op 18 Februarie 1984, teruggekeer.<ref name="OWOW1"/><ref name="WrestlingTitles2"/><ref name="OWOW5">{{cite web|title=Big John Studd|publisher=Online World of Wrestling|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/b/big-john-studd.html}}</ref> Op 6 Oktober 1984 het Hercules Ayala vir Jan Wilkens verslaan om die EWU Wêreld Super Swaargewigkampioenskap te wen.<ref name="OWOW4">{{cite web|title=Hercules Ayala|publisher=Online World of Wrestling|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/h/hercules-ayala.html}}</ref> <ref name="WrestlingTitles2"/><ref name="OWOW4">{{cite web|title=Hercules Ayala|publisher=Online World of Wrestling|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/h/hercules-ayala.html}}</ref> Op 3 November 1984 het Jan Wilkens Hercules Ayala verslaan om 'n 6-malige EWU Wêreld Super Swaargewigkampioen te word.<ref name="OWOW1"/><ref name="WrestlingTitles2"/> Jan Wilkens het sy uittrede in 1984 aangekondig. Na 'n kort tydjie weg van professionele stoei, het hy in 1985 teruggekeer. In Januarie en Augustus 1985 het hy Dalibar Singh twee keer in [[Durban]] verslaan.<ref name="BYL1"/> Op 5 Maart 1986 het Wilkens die EWU Wêreld Super Swaargewig Kampioenskap teen Dirty Jack Burch by die Good Hope Centre in [[Kaapstad]] verdedig en deur diskwalifikasie gewen.<ref name="DB1">{{cite web|title=Jan pak nog 'n grote |publisher=Die Beeld |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/05/17/8.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110703113147/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/05/17/8.html |archivedate= 3 Julie 2011 }}</ref><ref name="DB2">{{cite web|title=WILKENS KRY SLAE |publisher=Die Burger |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/06/24/10.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110703113114/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/06/24/10.html |archivedate= 3 Julie 2011 }}</ref> Wilkens het op 26 Maart 1986 wraak geneem op Burch deur te wen by die Good Hope Centre.<ref name="DB3">{{cite web|title=Groot Jan neem toe wraak |publisher=Die Burger |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/27/14/7.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110703113124/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/03/27/14/7.html |archivedate= 3 Julie 2011 }}</ref> Op 28 April 1986 het Jan Wilkens teen Igor Volkoff by die Good Hope Centre verloor.<ref name="DB4">{{cite web|title=Singh en Morgan 'red' stoei |publisher=Die Beeld |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/04/30/19/19.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110703113153/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/04/30/19/19.html |archivedate= 3 Julie 2011 }}</ref> Op 10 Mei 1986 het hy Scott MacDonald by die Portuguese Hall verslaan om die EWU Wêreld Super Swaargewig Kampioenskap te behou.<ref name="DB5">{{cite web|title=JAN WILKENS KLOP SKOT |publisher=Die Beeld |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/05/12/14/18.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110703113202/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/05/12/14/18.html |archivedate= 3 Julie 2011 }}</ref> Op 29 Junie 1986 het Wilkens Kevin Wacholz verslaan om die EWU Wêreld Super Swaargewig Kampioenskap suksesvol te verdedig.<ref name="DB6">{{cite web|title=Kevin wil Jan drie keer klop |publisher=Die Beeld |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/06/26/24/2.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110703113209/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/06/26/24/2.html |archivedate= 3 Julie 2011 }}</ref> Jan Wilkens het in 1987 afgetree en sy laaste stoeiwedstryd en huldeblyk in Kaapstad gehad. ==Kampioenskappe en prestasies== *Europese Stoeiaunie :*EWU Wêreld Super Swaargewigkampioenskap (6 keer) *Interwêreld Stoei Promosies :*Suid-Afrikaanse Swaargewigkampioenskap (1 keer) ==Afsterwe== Wilkens is op 83-jarige ouderdom oorlede op sy plaas buite [[Potchefstroom]], waar hy jare lank gewoon en geboer het.<ref name='mm_death' /> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wilkens, Jan}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse professionele stoeiers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] gm6wfz1t4e3dsfbe74qlwuwe9aun9sl 1 460875 2902484 2901382 2026-05-08T20:17:04Z Rooiratel 90342 /* Titel */ Antwoord 2902484 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Titel == Hoekom "Artemis 2" en nie "Artemis II" (volgens die amptelike naam) nie? - [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-22503-02|&#126;2026-22503-02]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-22503-02|talk]]) 11:24, 4 Mei 2026 (UTC) :Ek het die styl gevolg wat in die reeds bestaande artikels oor die Artemis-projek gebruik was. Indien daar niemand daarteen beswaar maak nie sal ek dit later in die week verander na die amptelike benaming. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:16, 4 Mei 2026 (UTC) ::Dankie @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]]. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:17, 8 Mei 2026 (UTC) mw6avp34kadfzgz7fsrcwimchciejun 0 460894 2902389 2900604 2026-05-08T14:00:45Z Aliwal2012 39067 [[Eerste Dame]] is 'n titel 2902389 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Burgerlike aanval |title=Sekuriteisvoorval naby Donald Trump |location=Washington Hilton Washington, D.C., [[Verenigde State van Amerika|VSA]] |date=25 April 2026 |time=8:34 nm. <ref name="time">{{cite news |title=How the White House Correspondents' Dinner shooting unfolded |url=https://www.cbsnews.com/news/shooting-white-house-correspondents-dinner-video-timeline/ |work=CBS News |date=April 26, 2026 |access-date=27 April 2026 |archive-date=26 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260426145616/https://www.cbsnews.com/news/shooting-white-house-correspondents-dinner-video-timeline/ |url-status=live }}</ref> |target= Senior VSA regeringslui |type=beweerde [[sluipmoord]]poging |image= Hilton Washington - view from T Street.JPG |image_size=220 |alt= |caption= Die Withuis-korrespondente-ete was by die Washington Hilton-hotel gehou, hier in 2010 gesien. |weapon= 12-boor Mossberg Maverick 88 pomp-aksie haelgeweer * .38 Super Armscor Precision semi-outomatiese handwapen * Verskeie messe<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/shooting-suspect-white-house-correspondents-dinner-cole-thomas-allen-rcna342146|title=Suspect in White House Correspondents' dinner shooting wrote of targeting Trump administration|publisher=NBC News|date=25 April 2026}}</ref>}} Op die aand van [[25 April]] [[2026]] is geweerskote afgevuur naby die hoofsekuriteitsondersoekarea van die jaarlikse ete vir Withuiskorrespondente by die Washington Hilton in [[Washington, D.C.]] President [[Donald Trump]], die [[Eerste Dame]], [[Melania Trump]], visepresident [[J.D. Vance]] en lede van die kabinet is deur die geheime diens ontruim. Dit was die eerste ete vir Withuiskorrespondente wat Trump as 'n sittende president bygewoon het.<ref name="Reuters-manifesto">{{cite news |last1=Erickson |first1=Bo |last2=Hunnicutt |first2=Trevor |title=Suspect in White House press dinner shooting wrote anti-Christian manifesto, Trump says |url=https://www.reuters.com/world/us/trump-was-likely-target-shooting-white-house-correspondents-dinner-us-official-2026-04-26/ |work=Reuters |date=2026-04-26 |access-date=2026-04-26}}</ref> Wetstoepassingsbeamptes het die verdagte geïdentifiseer as Cole Tomas Allen, wat naby die ondersoekarea buite die banketsaal in hegtenis geneem is. Een beampte is in 'n koeëlvaste baadjie getref; geen ander beserings is aangemeld nie.<ref name="AP-writings">{{cite news |last1=Tucker |first1=Eric |last2=Durkin Richer |first2=Alanna |last3=Balsamo |first3=Michael |title=DC gala shooting suspect aired grievances against Trump in writings to family |url=https://apnews.com/article/white-house-correspondents-dinner-trump-gunman-3cd1911ecc8a4f7d208ba5eb071fc715 |work=Associated Press |date=2026-04-26 |access-date=2026-04-26}}</ref> 'n Manifes wat amptenare aan Allen toegeskryf het, het die beleid van die Trump-administrasie gekritiseer, na homself verwys as die "Vriendelike Federale Sluipmoordenaar", en voorgestel dat hy van plan was om mense wat met die administrasie verbind is, te teiken, en geskryf: "Ek is nie meer bereid om 'n [[pedofiel]], [[verkragter]] en verraaier toe te laat om my hande met sy misdade te bedek nie".<ref name="Reuters-manifesto" /><ref name="AP-writings" /> Joernaliste en kommentators het die skietery bespreek in die konteks van onlangse politieke geweld in die Verenigde State, insluitend vorige sluipmoordpogings teen Trump en dreigemente of aanvalle waarby ander openbare amptenare en politieke figure betrokke was.<ref name="Reuters-manifesto" /> ==Agtergrond== Die Withuiskorrespondentevereniging (WHCA) hou 'n jaarlikse dinee in Washington, D.C., wat tradisioneel bygewoon word deur die sittende president, lede van die pers en ander hoogwaardigheidsbekleërs. Die 2026-dinee, wat by die Washington Hilton gehou is, was die eerste sodanige geleentheid wat deur Trump tydens sy presidentskappe bygewoon is; hy het geweier om dit tydens sy eerste termyn by te woon.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |title=Trump to Dine With Reporters He's Been Roasting All Week |url=https://www.nytimes.com/2026/04/25/us/politics/trump-white-house-correspondents-dinner.html |access-date=25 April 2026 |work=[[The New York Times]] |date=25 April 2026 }}</ref> Die 2026-dinee het die mentalis Oz Pearlman as die bekende kunstenaar vertoon. Die geleentheid het ongeveer 2 600 deelnemers gelok, insluitend senior administrasiebeamptes soos visepresident Vance, direkteur van die Federale Buro vir Ondersoek ([[FBI]]), Kash Patel, minister van gesondheid en menslike dienste, Robert F. Kennedy Jr., minister van buitelandse sake, [[Marco Rubio]], en administrateur van die Omgewingsbeskermingsagentskap (EPA), Lee Zeldin.<ref name=":1">{{cite news |title=Trump rushed off stage after shots fired at White House Correspondents' Dinner |url=https://www.cnn.com/2026/04/25/politics/live-news/trump-white-house-correspondents-dinner |work=[[CNN]] |access-date=26 April 2026 }}</ref> Voormalige [[FBI]]-adjunkdirekteur [[Andrew McCabe]] het gesê dat sekuriteit by die geleentheid "amper op die vlak van 'n nasionale veiligheidsgeleentheid" was, gegewe die konsentrasie van senior regeringsamptenare op een plek, ten spyte van die feit dat die hoogste sekuriteitsvlak nie vir die geleentheid ingeroep is nie. Hy het gesê dat 'n waarskynlike massiewe koördinering tussen die Geheime Diens en vennootagentskappe vooraf gereël is.<ref name=":1" /> Die Associated Press het opgemerk dat die voorportaal van die Washington Hilton gereeld oop bly vir ander gaste tydens die aandete, en dat sekuriteit en sifting tipies nader aan die balsaal self geleë is.<ref name="APNews1">{{cite news |title=Trump unharmed after shooting incident at White House correspondents' dinner |url=https://apnews.com/article/white-house-correspondents-dinner-trump-first-amendment-a0a2446832e8596e66c6fccb8426c8aa |last1=Kim |last2=Madhani |last3=Binkley |last4=Richer |last5=Bauder |work=Associated Press |date=25 April 2026 |access-date=25 April 2026 |first1=Seung Min |first2=Aamer |first3=Collin |first4=Alanna Durkin |first5=David}}</ref> Die Associated Press het ook opgemerk dat Trump se omstrede verhouding met joernaliste is; voor die aandete het vyfhonderd joernaliste 'n petisie onderteken wat die WHCA aanspoor om Trump se "pogings om persvryheid te vertrap" teen te staan. WHCA-president Weijia Jiang het van haar kant gesê: "Ek dink nie mense besef hoe nou ons met die Withuis saamwerk nie". Onder die betogers buite die geleentheid het een 'n plakkaat opgehou wat gesê het: "[[Joernalistiek]] is dood."<ref name=APNews1 /> In 1981 het John Hinckley jr. probeer om [[Ronald Reagan]] by die ingang van dieselfde hotel te vermoor.<ref>{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/washington-hilton-history-role-presidency-white-house-correspondents-dinner/ |title=The Washington Hilton's decades-long history with D.C. politics |date=April 26, 2025 |work=CBS News |access-date=26 April 2025|last=Garrett|first=Major|}}</ref><ref name="SeisdedosPaís">{{cite news|url=https://english.elpais.com/usa/2026-04-26/from-kennedy-to-reagan-and-now-for-a-third-time-trump-a-history-of-political-violence-in-the-united-states.html|first=Iker|last=Seisdedos|work=El País|date=2026-04-26|title=From Kennedy to Reagan and now, for a third time, Trump: A history of political violence in the United States|access-date=26 April 2025}}</ref> ==Insident== ===Skietery=== [[Lêer:CCTV Footage of Cole Allen Running Past the Security Checkpoint at the Washington Hilton Hotel.webm|duimnael|CCTV-beeldmateriaal van die verdagte wat die veilige area naby die balsaal binnegaan.]] Omstreeks 20:34 EDT,<ref name="time" /> is die verdagte deur sekuriteit naby die hoofmetaalverklikker-siftingsarea van die Washington Hilton gekonfronteer; aandete is binne die hoofbalsaal bedien. Hy het verby die sekuriteitskontrolepunt gehardloop en ten minste een skoot afgevuur. Hy is agternagesit en daarna aangekeer.<ref name=":3">{{Cite news |last1=Barrett |first1=Devlin |last2=Haberman |first2=Maggie |date=26 April 2026 |title=Gunman Was Tackled by Law Enforcement Near Correspondents' Dinner Security Checkpoint |url=https://www.nytimes.com/2026/04/25/us/politics/suspect-correspondents-dinner-details.html |access-date=26 April 2026 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Verskeie Amerikaanse Geheime Diensagente het "skote afgevuur" binne die lokaal geskree, volgens mediaberigte.<ref>{{cite news |last=Iyer |first=Kaanita |date=26 April 2026 |title=Trump rushed off stage after possible shots fired at White House Correspondents' Dinner |url=https://www.cnn.com/2026/04/25/politics/trump-rushed-white-house-correspondents-dinner |work=[[CNN]] |access-date=26 April 2026 }}</ref> [[CNN]]-aanbieder Wolf Blitzer, wat destyds buite die hoofbalsaal was, het berig dat hy slegs 'n paar voet van die gewapende man af was toe die skote afgevuur is. Blitzer het die skieter beskryf asof hy ten minste ses keer iets afgevuur het wat gelyk het na "'n baie ernstige wapen" voordat hy deur die polisie getakel en op die grond gebring is. Blitzer is deur beamptes na veiligheid in 'n nabygeleë badkamer begelei.<ref name=":1" /> Die Geheime Diens het die verdagte gekeer om die balsaal binne te gaan en hy is op die toneel in hegtenis geneem.<ref>{{Cite news |last1=Yeung |first1=Tinshui |last2=Bosotti |first2=Rorey |date=2026-04-26 |title=Trump unhurt and suspect in custody after shots fired at White House correspondents' dinner – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/c1je28p42ret |access-date=2026-04-26 |work=[[BBC News]] |language=}}</ref> Een wetstoepassingsbeampte is in 'n koeëlvaste baadjie getref, maar sal na verwagting herstel.<ref>{{cite news |title=JUST IN: Officer shot in bullet-resistant vest at correspondents' dinner but is expected to be OK, law enforcement official says |url=https://apnews.com/live/trump-shooting-correspondents-dinner#0000019d-c77b-dbb7-a79f-d7ff81990000 |work=Associated Press |date=25 April 2026 |access-date=25 April 2026 }}</ref> Die gewapende man het 'n enkele kniebesering opgedoen as gevolg van die aanval, waarvoor hy na 'n nabygeleë hospitaal geneem is vir behandeling.<ref>{{cite web |title=White House Correspondents' Dinner shooting updates|url=https://abc30.com/post/white-house-correspondents-dinner-shooting-updates-everything-know-suspect-identified-cole-allen-torrance-california/18971151/ |website=KFSN-TV |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026 }}</ref> ===Ontruiming=== Trump, wat aan die hooftafel op die verhoog gesit het terwyl Oz Pearlman 'n toertjie vir hom, sy vrou en Karoline Leavitt uitgevoer het, is ongeveer tien sekondes nadat die skote afgevuur is, deur geheime diensagente omring. Nadat gewapende wagte in taktiese toerusting met gewere op die verhoog verskyn het en sommige ander aanwesiges, insluitend Vance, ontruim is, is Trump van die verhoog af begelei en het kortliks in die proses geval. Baie van die ongeveer 2 600 aanwesiges het onder hul tafels skuiling gesoek.<ref>{{cite news |title=Trump holds press conference after shooting at White House Correspondents' Dinner |work=PBS |archive-date=26 April 2026 |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/watch-live-trump-holds-press-conference-after-shooting-at-white-house-correspondents-dinner |archive-url=https://web.archive.org/web/20260426021539/https://www.pbs.org/newshour/nation/watch-live-trump-holds-press-conference-after-shooting-at-white-house-correspondents-dinner }}</ref><ref name=GrynbaumNYT>{{cite news |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/04/26/business/media/white-house-correspondents-dinner-shooting.html|title=Confusion and Fright Inside the Washington Hilton Ballroom |last=Grynbaum |first=Michael M. |date=26 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=WATCH LIVE: Trump attends White House Correspondents' Dinner for the 1st time as president |work=PBS on Youtube |url=https://www.youtube.com/watch?v=_Dqq_Z8BHmg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260426000415/https://www.youtube.com/watch?v=_Dqq_Z8BHmg |date=25 April 2026 |archive-date=26 April 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Oz Pearlman reveals what was on that notepad at White House press event |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2026/04/26/oz-pearlman-white-house-press-dinner-trick-notepad/89810617007/ |work=USA Today |date=26 April 2026 |last=Naugle |first=Wendy}}</ref> UFC se uitvoerende hoof, Dana White, was teenwoordig en beweer dat hy die bevele van die owerhede om "af te klim" geïgnoreer het.<ref>{{Cite web |last1=King |first1=Nolan |title=Dana White gives account of White House Correspondents' Dinner chaos: 'It was f*cking awesome' |url=https://mmajunkie.usatoday.com/story/sports/ufc/2026/04/25/white-house-correspondents-dana-white-reaction-donald-trump-shooter/89804788007/ |access-date=April 26, 2026 |website=MMA Junkie |language=en-US |date=26 April 2026 |last2=Aversa |first2=Ralphie |place=Washington}}</ref> Die adjunk-stafhoof van die Withuis, Dan Scavino<ref>{{Cite web |last=Rumpf |first=Sarah |date=26 April 2026 |title=Trump Adviser Dan Scavino Tries and Fails to Start 'USA! USA!' Chant Right After WHCA Dinner Shooting — Gets Shushed by Attendees |url=https://www.mediaite.com/online/trump-adviser-dan-scavino-tries-and-fails-to-start-usa-usa-chant-right-after-whca-dinner-shooting-gets-shushed-by-attendees/ |access-date=26 April 2026 |website=Mediaite |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 April 2026 |title=Trump Adviser Tries — And Fails — To Hype Up Crowd In Awkward Post-Shooting Move |url=https://www.yahoo.com/news/articles/trump-adviser-tries-fails-hype-155956951.html |access-date=26 April 2026 |work=HuffPost |language=en-US |last=Blanchet |first=Ben |via=Yahoo News}}</ref> het onsuksesvol probeer om 'n "V-S-A!"-gesang te begin terwyl Trump uitgebegelei is en ander binne die balsaal begin film het.<ref>{{Cite magazine |last=McLaughlin |first=Aidan |date=25 April 2026 |title=Donald Trump Rushed Out of White House Correspondents' Dinner After Shots Fired |url=https://www.vanityfair.com/news/story/trump-rushed-out-white-house-correspondents-dinner |access-date=25 April 2026 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> Eerste Dame Melania Trump, visepresident Vance, die perssekretaris van die Withuis, Leavitt, en ander kabinetslede is ook uit die balsaal ontruim en na veilige wagareas binne die hotel verskuif.<ref>{{cite magazine |last=Patten |first=Dominic |date=26 April 2026 |title=Shots Fired At White House Correspondents Dinner, Trump Evacuated, Guests On The Floor |url=https://deadline.com/2026/04/trump-shots-fired-white-house-correspondents-dinner-1236872282/ |access-date=26 April 2026 |magazine=Deadline }}</ref><ref name=":1" /> Verskeie lede van die Kongres is gesien hoe hulle die geleentheid te voet verlaat, insluitend senator Sheldon Whitehouse (D-RI) en verteenwoordiger Jared Moskowitz (D-FL).<ref name=":2">{{cite news |last1=McDaniel |first1=Eric |title=Trump rushed from White House Correspondents' Dinner after shooting incident |url=https://www.npr.org/2026/04/25/nx-s1-5799544/trump-white-house-correspondents-dinner |work=NPR |access-date=26 April 2026}}</ref> Trump het binne die hotel in 'n veilige area gebly terwyl amptenare die situasie beoordeel het. Hy het die Washington Hilton omstreeks 21:45 EDT verlaat vir die Withuis nadat wetstoepassing versoek het dat alle aanwesiges die lokaal verlaat.<ref name="nyt-live-sus-detained">{{cite news |title=Suspect Detained After Gunfire at Dinner Attended by Trump |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/25/us/trump-correspondents-dinner-shooting |access-date=26 April 2026 |work=[[The New York Times]] |date=25 April 2026}}</ref> Onder die aanwesiges is [[Charlie Kirk]] se weduwee, Erika, in trane weggevoer.<ref>{{cite news |url=https://bbc.com/news/live/c1je28p42ret?post=asset%3Ad293cd7d-e89a-4253-b4e5-bc71559b0d12#post |title=White House Correspondents' Association board member describes scene |date=25 April 2026 |access-date=25 April 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> ===Verdagte=== 'n Verdagte is naby die skermarea buite die banketsaal in hegtenis geneem.<ref name="nyt-live-sus-detained" /> Die Verenigde State se Geheime Diens het die voorval in 'n verklaring bevestig en gesê dat hulle 'n skietvoorval naby die hoofmagnetometerskermarea ondersoek in samewerking met die Metropolitaanse Polisiedepartement.<ref name=":2">{{cite news |last1=McDaniel |first1=Eric |title=Trump rushed from White House Correspondents' Dinner after shooting incident |url=https://www.npr.org/2026/04/25/nx-s1-5799544/trump-white-house-correspondents-dinner |work=NPR |access-date=26 April 2026}}</ref> Die verdagte het 'n haelgeweer, [[handwapen]] en [[mes]]se gedra.<ref name=":3" /> Volgens die Amerikaanse prokureur Jeanine Pirro, wat tydens die skietery by die ete teenwoordig was, sal hy voorlopig aangekla word van "die gebruik van 'n vuurwapen tydens 'n [[geweld]]smisdaad, en aanranding op 'n federale beampte met 'n gevaarlike wapen", maar het gesê dat ander aanklagte later ingedien kan word.<ref name="APNewsLive">{{cite news |title=Live updates: Trump unharmed after shooting incident outside the White House correspondents' dinner |url=https://apnews.com/live/trump-shooting-correspondents-dinner |editor-last=Yee |editor-first=Curtis |work=Associated Press |date=25 April 2026 |access-date=25 April 2026}}</ref><ref name=":5" /><ref name="CBS" /> Op 27 April is Allen aangekla van die poging tot moord op president Donald Trump.<ref>{{Cite web |date=27 April 2026 |title=Accused media gala shooter charged with attempt to assassinate Trump |url=https://www.euronews.com/2026/04/27/man-charged-with-attempted-assassination-of-trump-in-white-house-correspondents-dinner-sho |access-date=27 April 2026 |website=euronews |language=en|last=Blackburn|first=Gavin}}</ref> Die interim-polisiehoof van Washington, D.C., Jeffery Carroll, het gesê die verdagte is hospitaal toe geneem vir 'n enkele kniebesering, ten spyte daarvan dat hy nie deur geweervuur getref is nie, en dat ondersoekbeamptes glo dat hy as gas in die hotel gebly het.<ref name="APNewsLive" /> [[Lêer:Driver's License Photo of Cole Tomas Allen.jpg|duimnael|Cole Tomas Allen se rybewysfoto.]] Alhoewel die FBI die verdagte nie amptelik by naam genoem het nie, het twee wetstoepassingsbeamptes met nuusagentskappe gepraat en hom as Cole Tomas Allen (gebore 11 April 1995), 'n tutor, [[videospeletjie]]-ontwikkelaar en [[Meganiese ingenieurswese|meganiese ingenieur]]<ref>{{Cite news |last=Winton |first=Richard |last6=Email |last7=X |last8=Email |date=26 April 2026 |title=What we know about Cole Tomas Allen, Torrance teacher suspected in D.C. shooting |url=https://www.latimes.com/california/story/2026-04-25/suspect-california-trump-white-house-dinner |access-date=26 April 2026 |work=[[Los Angeles Times]] |language=en-US |archive-date=27 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427011718/https://www.latimes.com/california/story/2026-04-25/suspect-california-trump-white-house-dinner |url-status=live }}</ref> van Torrance, Kalifornië, genoem.<ref name="CBS" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=wm4s6Jhb1LU |title=Confusion and panic at Washington gala |date=26 April 2026 |work=AFP News Agency |access-date=26 April 2026 |quote= Die vermeende gewapende man, deur Amerikaanse media geïdentifiseer as die 31-jarige Cole Tomas [...] Die FBI het nie bevestig dat hy die skieter was nie.|via=YouTube}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Alanna Durkin |first1=Richer |last2=Tucker |first2=Eric |date=26 April 2026 |title=As it happened: When shots were fired outside the White House correspondents' dinner § Shooting suspect identified |url=https://apnews.com/live/trump-shooting-correspondents-dinner#0000019d-c7b4-d837-a3dd-efff56460000 |access-date=27 April 2026 |work=AP News |language=en |quote=The shooting suspect was identified as Cole Tomas Allen, 31, of Torrance, California, two law enforcement officials told the AP.}}</ref> Trump het beelde op Truth Social van Allen geplaas na sy inhegtenisneming, waar hy sonder 'n hemp op die grond lê, met sy hande agter sy rug geboei, en omring word deur Geheime Diensagente.<ref name=":4">{{Cite news |last=Lukiv |first=Jaroslav |date=26 April 2026 |title=Cole Tomas Allen: Suspected gunman at Washington press dinner identified as 31-year-old Californian |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cr717nglye0o |access-date=26 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en}}</ref> Die twee wetstoepassingsbeamptes wat met nuusagentskappe gepraat het, het verklaar dat Allen vir C2 Education, 'n tutorfirma in Torrance, gewerk het en in Desember 2024 'n "Onderwyser van die Maand"-toekenning van die maatskappy ontvang het.<ref name="CBS" /><ref name=":4" /> Volgens rekords van die Federale Verkiesingskommissie het Allen $25 aan 'n [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] PAC, ActBlue, geskenk vir [[Kamala Harris]] se presidensiële veldtog in Oktober 2024.<ref name=":5">{{cite news |title=White House Correspondents' Dinner shooting suspect worked as California teacher |url=https://www.cnn.com/2026/04/26/us/white-house-correspondents-dinner-shooter-teacher-invs |work=[[CNN]] |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026 |last1=Tolan |first1=Casey |last2=Holmes |first2=Kristen |last3=Lybrand |first3=Holmes |last4=Lah |first4=Kyung}}</ref><ref name="CBS" /> Allen woon sedert November 2010 in die Groter [[Los Angeles]]-gebied, insluitend Torrance, San Gabriel, [[Pasadena, Kalifornië|Pasadena]] en Suid-Pasadena.<ref name="Pasadena">{{Cite news |date=26 April 2026 |title=Caltech Graduate Charged in White House Correspondents’ Dinner Shooting|url=https://pasadenanow.com/main/caltech-graduate-charged-in-white-house-correspondents-dinner-shooting |access-date=26 April 2026 |work=PasadenaNow|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 April 2026 |title=What we know about the suspect in shooting at White House Correspondents' Dinner|url=https://www.cbsnews.com/news/white-house-correspondents-dinner-shooting-suspect-cole-allen/ |access-date=26 April 2026 |work=CBS News |language=en-US}}</ref> [[Lêer:April 2026 WH correspondents suspect 01.jpg|duimnael|Kort na die skietery het president Donald Trump 'n foto op Truth Social geplaas van die inhegtenisneming van Cole Tomas Allen.]] Familielede is deur ondersoekbeamptes ondervra en agente van die Geheime Diens het gesê dat Allen "radikale stellings gemaak het en dat hy voortdurend na 'n plan verwys het om 'iets' te doen om die probleme met vandag se wêreld op te los", dat hy deel was van 'n groep genaamd "The Wide Awakes", No Kings-protesoptogte in [[Kalifornië]] bygewoon het en gereeld na 'n skietbaan sou gaan om met vuurwapens te oefen.<ref name="CBS" /> Allen se suster wat in Rockville, [[Maryland]] woon, het ook aan wetstoepassing geantwoord dat Allen twee handwapens en 'n haelgeweer gekoop het, wat hy sonder hul medewete by hul ouers se huis gebêre het.<ref name="WTTG">{{cite web |title=Family warnings, weapons details emerge in White House dinner shooting|url=https://www.fox5dc.com/news/family-warnings-weapons-details-emerge-white-house-dinner-shooting|website=WTTG |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026}}</ref> Voor die skietery het Allen se broer wat in New London, [[Connecticut]] woon, die New London-polisiedepartement in kennis gestel van die beweerde manifes wat hy aan sy familielede gestuur het.<ref name="WVIT">{{cite web |title=Suspect's brother notified New London police after White House Correspondents' Dinner gunfire|url=https://www.nbcconnecticut.com/news/local/new-london-police/3729701/|website=WVIT |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026 |last=Haake|first=Garrett}}</ref><ref name="FOX11">{{cite web |title=Live updates: Cole Allen, accused WHCA gunman, had manifesto targeting Trump, top officials |url=https://www.foxla.com/news/cole-allen-whca-dinner-shooting-suspect |website=KTTV |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026 |last=Miller |first=Heather}}</ref> Die amptenaar het die skrywe gekarakteriseer as 'n vertoon van anti-Trump-sentiment en beskryf sy teikens as administrasiebeamptes, en nie gaste of hotelwerknemers nie.<ref name="WVIT" /> Volgens die amptenaar vra Allen om verskoning aan familie en vriende in sy skrywe, en sê dat hy nie vergifnis verwag nie.<ref name="WVIT" /> Die New London-polisie het hul saak onmiddellik daarna aan federale wetstoepassing oorhandig.<ref name="WVIT" /> Na die voorval het beide FBI-agente en die Torrance-polisiedepartement deur Allen se Gramercylaan-huis in die Old Torrance-woonbuurt geswerm, insluitend die gebruik van taktiese toerusting en gepantserde voertuie.<ref name="ABC7LA">{{cite web |title=What we know about the SoCal man ID'd as suspect in White House Correspondents' Dinner shooting |url=https://abc7.com/post/white-house-correspondents-dinner-shooting-updates-everything-know-suspect-identified-cole-allen-torrance-california/18970773/ |website=KABC-TV |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026 |archive-date=26 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260426211540/https://abc7.com/post/white-house-correspondents-dinner-shooting-updates-everything-know-suspect-identified-cole-allen-torrance-california/18970773/ |url-status=live }}</ref> Waarnemende Amerikaanse prokureur-generaal Todd Blanche het geantwoord dat Allen op 21 April aan boord van Amtrak gegaan het en twee van hul roetes geneem het, die Southwest Chief van Los Angeles na Chicago en die Floridian van Chicago na Washington, voordat hy op 24 April as gas by die hotel ingeboek het.<ref name="KTLA">{{cite web |title=Neighbor of suspected White House Correspondents' Dinner shooter says his parents are 'very solid' |url=https://ktla.com/news/local-news/neighbor-of-suspected-white-house-correspondents-dinner-shooter-says-his-parents-are-very-solid/ |website=KTLA |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026}}</ref> 'n Manifes wat na bewering die verdagte se leesstuk is, lui gedeeltelik:<ref name=BraunGuardian>{{cite news |last=Braun |first=Sam |work=[[The Guardian]] |date=April 26, 2026 |title=Anti-Trump sentiment being examined as motive for White House press dinner shooting |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/26/white-house-press-dinner-shooting-motive}}</ref> “Ek is 'n burger van die Verenigde State van Amerika. Wat my verteenwoordigers doen, weerspieël my. En ek is nie meer bereid om toe te laat dat 'n pedofiel, verkragter en verraaier my hande met sy misdade bedek nie... Om die ander wang te draai wanneer *iemand anders* onderdruk word, is nie Christelike gedrag nie; dit is medepligtigheid aan die onderdrukker se misdade." Die manifes noem nie Trump nie, maar lys onder sy griewe die federale regering se aanvalle op wat dit beweer het dwelmbote in die [[Stille Oseaan]] 'n paar maande tevore was.<ref name=BraunGuardian /> Dit het ook die sekuriteit by die hotel gekritiseer en gesê: "wat de hel doen die Geheime Diens?... Geen verdomde sekuriteit nie. Nie in vervoer nie. Nie in die hotel nie. Nie in die geleentheid nie." CBS News het opgemerk dat omdat die Washington Hilton 'n "funksionele hotel met talle openbare ruimtes tydens die aandete" was, slegs die areas waar die aandete plaasgevind het, deur die Geheime Diens beveilig is.<ref>{{Cite news |last1=Jacobs |first1=Jennifer |last2=Schecter |first2=Anna |last3=Sganga |first3=Nicole |date=26 April 2026 |title=The White House Correspondents' Dinner suspect sent a "manifesto" to his family. CBS News reviewed what's in it. |url=https://www.cbsnews.com/news/white-house-correspondents-dinner-suspect-manifesto-details/ |access-date=26 April 2026 |work=CBS News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 April 2026 |title=Trump says shooting suspect wrote anti-Christian manifesto |url=https://www.rte.ie/news/us/2026/0426/1570231-trump-correspondents-dinner/ |access-date=27 April 2026 |work=RTÉ}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Sluipmoord]] [[Kategorie:Misdaad in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:2026]] kmyfq18zvj7hr3b6k99ceym637i6c4p 2902533 2902389 2026-05-08T22:10:25Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2902533 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Burgerlike aanval |title=Sekuriteisvoorval naby Donald Trump |location=Washington Hilton Washington, D.C., [[Verenigde State van Amerika|VSA]] |date=25 April 2026 |time=8:34 nm. <ref name="time">{{cite news |title=How the White House Correspondents' Dinner shooting unfolded |url=https://www.cbsnews.com/news/shooting-white-house-correspondents-dinner-video-timeline/ |work=CBS News |date=April 26, 2026 |access-date=27 April 2026 |archive-date=26 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260426145616/https://www.cbsnews.com/news/shooting-white-house-correspondents-dinner-video-timeline/ |url-status=live }}</ref> |target= Senior VSA regeringslui |type=beweerde [[sluipmoord]]poging |image= Hilton Washington - view from T Street.JPG |image_size=220 |alt= |caption= Die Withuis-korrespondente-ete was by die Washington Hilton-hotel gehou, hier in 2010 gesien. |weapon= 12-boor Mossberg Maverick 88 pomp-aksie haelgeweer * .38 Super Armscor Precision semi-outomatiese handwapen * Verskeie messe<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/shooting-suspect-white-house-correspondents-dinner-cole-thomas-allen-rcna342146|title=Suspect in White House Correspondents' dinner shooting wrote of targeting Trump administration|publisher=NBC News|date=25 April 2026}}</ref>}} Op die aand van [[25 April]] [[2026]] is geweerskote afgevuur naby die hoofsekuriteitsondersoekarea van die jaarlikse ete vir Withuiskorrespondente by die Washington Hilton in [[Washington, D.C.]] President [[Donald Trump]], die [[Eerste Dame]], [[Melania Trump]], visepresident [[J.D. Vance]] en lede van die kabinet is deur die geheime diens ontruim. Dit was die eerste ete vir Withuiskorrespondente wat Trump as 'n sittende president bygewoon het.<ref name="Reuters-manifesto">{{cite news |last1=Erickson |first1=Bo |last2=Hunnicutt |first2=Trevor |title=Suspect in White House press dinner shooting wrote anti-Christian manifesto, Trump says |url=https://www.reuters.com/world/us/trump-was-likely-target-shooting-white-house-correspondents-dinner-us-official-2026-04-26/ |work=Reuters |date=2026-04-26 |access-date=2026-04-26}}</ref> Wetstoepassingsbeamptes het die verdagte geïdentifiseer as Cole Tomas Allen, wat naby die ondersoekarea buite die banketsaal in hegtenis geneem is. Een beampte is in 'n koeëlvaste baadjie getref; geen ander beserings is aangemeld nie.<ref name="AP-writings">{{cite news |last1=Tucker |first1=Eric |last2=Durkin Richer |first2=Alanna |last3=Balsamo |first3=Michael |title=DC gala shooting suspect aired grievances against Trump in writings to family |url=https://apnews.com/article/white-house-correspondents-dinner-trump-gunman-3cd1911ecc8a4f7d208ba5eb071fc715 |work=Associated Press |date=2026-04-26 |access-date=2026-04-26}}</ref> 'n Manifes wat amptenare aan Allen toegeskryf het, het die beleid van die Trump-administrasie gekritiseer, na homself verwys as die "Vriendelike Federale Sluipmoordenaar", en voorgestel dat hy van plan was om mense wat met die administrasie verbind is, te teiken, en geskryf: "Ek is nie meer bereid om 'n [[pedofiel]], [[verkragter]] en verraaier toe te laat om my hande met sy misdade te bedek nie".<ref name="Reuters-manifesto" /><ref name="AP-writings" /> Joernaliste en kommentators het die skietery bespreek in die konteks van onlangse politieke geweld in die Verenigde State, insluitend vorige sluipmoordpogings teen Trump en dreigemente of aanvalle waarby ander openbare amptenare en politieke figure betrokke was.<ref name="Reuters-manifesto" /> ==Agtergrond== Die Withuiskorrespondentevereniging (WHCA) hou 'n jaarlikse dinee in Washington, D.C., wat tradisioneel bygewoon word deur die sittende president, lede van die pers en ander hoogwaardigheidsbekleërs. Die 2026-dinee, wat by die Washington Hilton gehou is, was die eerste sodanige geleentheid wat deur Trump tydens sy presidentskappe bygewoon is; hy het geweier om dit tydens sy eerste termyn by te woon.<ref>{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |title=Trump to Dine With Reporters He's Been Roasting All Week |url=https://www.nytimes.com/2026/04/25/us/politics/trump-white-house-correspondents-dinner.html |access-date=25 April 2026 |work=[[The New York Times]] |date=25 April 2026 }}</ref> Die 2026-dinee het die mentalis Oz Pearlman as die bekende kunstenaar vertoon. Die geleentheid het ongeveer 2 600 deelnemers gelok, insluitend senior administrasiebeamptes soos visepresident Vance, direkteur van die Federale Buro vir Ondersoek ([[FBI]]), Kash Patel, minister van gesondheid en menslike dienste, Robert F. Kennedy Jr., minister van buitelandse sake, [[Marco Rubio]], en administrateur van die Omgewingsbeskermingsagentskap (EPA), Lee Zeldin.<ref name=":1">{{cite news |title=Trump rushed off stage after shots fired at White House Correspondents' Dinner |url=https://www.cnn.com/2026/04/25/politics/live-news/trump-white-house-correspondents-dinner |work=[[CNN]] |access-date=26 April 2026 }}</ref> Voormalige [[FBI]]-adjunkdirekteur [[Andrew McCabe]] het gesê dat sekuriteit by die geleentheid "amper op die vlak van 'n nasionale veiligheidsgeleentheid" was, gegewe die konsentrasie van senior regeringsamptenare op een plek, ten spyte van die feit dat die hoogste sekuriteitsvlak nie vir die geleentheid ingeroep is nie. Hy het gesê dat 'n waarskynlike massiewe koördinering tussen die Geheime Diens en vennootagentskappe vooraf gereël is.<ref name=":1" /> Die Associated Press het opgemerk dat die voorportaal van die Washington Hilton gereeld oop bly vir ander gaste tydens die aandete, en dat sekuriteit en sifting tipies nader aan die balsaal self geleë is.<ref name="APNews1">{{cite news |title=Trump unharmed after shooting incident at White House correspondents' dinner |url=https://apnews.com/article/white-house-correspondents-dinner-trump-first-amendment-a0a2446832e8596e66c6fccb8426c8aa |last1=Kim |last2=Madhani |last3=Binkley |last4=Richer |last5=Bauder |work=Associated Press |date=25 April 2026 |access-date=25 April 2026 |first1=Seung Min |first2=Aamer |first3=Collin |first4=Alanna Durkin |first5=David}}</ref> Die Associated Press het ook opgemerk dat Trump se omstrede verhouding met joernaliste is; voor die aandete het vyfhonderd joernaliste 'n petisie onderteken wat die WHCA aanspoor om Trump se "pogings om persvryheid te vertrap" teen te staan. WHCA-president Weijia Jiang het van haar kant gesê: "Ek dink nie mense besef hoe nou ons met die Withuis saamwerk nie". Onder die betogers buite die geleentheid het een 'n plakkaat opgehou wat gesê het: "[[Joernalistiek]] is dood."<ref name=APNews1 /> In 1981 het John Hinckley jr. probeer om [[Ronald Reagan]] by die ingang van dieselfde hotel te vermoor.<ref>{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/washington-hilton-history-role-presidency-white-house-correspondents-dinner/ |title=The Washington Hilton's decades-long history with D.C. politics |date=April 26, 2025 |work=CBS News |access-date=26 April 2025|last=Garrett|first=Major|}}</ref><ref name="SeisdedosPaís">{{cite news|url=https://english.elpais.com/usa/2026-04-26/from-kennedy-to-reagan-and-now-for-a-third-time-trump-a-history-of-political-violence-in-the-united-states.html|first=Iker|last=Seisdedos|work=El País|date=2026-04-26|title=From Kennedy to Reagan and now, for a third time, Trump: A history of political violence in the United States|access-date=26 April 2025}}</ref> ==Insident== ===Skietery=== [[Lêer:CCTV Footage of Cole Allen Running Past the Security Checkpoint at the Washington Hilton Hotel.webm|duimnael|CCTV-beeldmateriaal van die verdagte wat die veilige area naby die balsaal binnegaan.]] Omstreeks 20:34 EDT,<ref name="time" /> is die verdagte deur sekuriteit naby die hoofmetaalverklikker-siftingsarea van die Washington Hilton gekonfronteer; aandete is binne die hoofbalsaal bedien. Hy het verby die sekuriteitskontrolepunt gehardloop en ten minste een skoot afgevuur. Hy is agternagesit en daarna aangekeer.<ref name=":3">{{Cite news |last1=Barrett |first1=Devlin |last2=Haberman |first2=Maggie |date=26 April 2026 |title=Gunman Was Tackled by Law Enforcement Near Correspondents' Dinner Security Checkpoint |url=https://www.nytimes.com/2026/04/25/us/politics/suspect-correspondents-dinner-details.html |access-date=26 April 2026 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Verskeie Amerikaanse Geheime Diensagente het "skote afgevuur" binne die lokaal geskree, volgens mediaberigte.<ref>{{cite news |last=Iyer |first=Kaanita |date=26 April 2026 |title=Trump rushed off stage after possible shots fired at White House Correspondents' Dinner |url=https://www.cnn.com/2026/04/25/politics/trump-rushed-white-house-correspondents-dinner |work=[[CNN]] |access-date=26 April 2026 }}</ref> [[CNN]]-aanbieder Wolf Blitzer, wat destyds buite die hoofbalsaal was, het berig dat hy slegs 'n paar voet van die gewapende man af was toe die skote afgevuur is. Blitzer het die skieter beskryf asof hy ten minste ses keer iets afgevuur het wat gelyk het na "'n baie ernstige wapen" voordat hy deur die polisie getakel en op die grond gebring is. Blitzer is deur beamptes na veiligheid in 'n nabygeleë badkamer begelei.<ref name=":1" /> Die Geheime Diens het die verdagte gekeer om die balsaal binne te gaan en hy is op die toneel in hegtenis geneem.<ref>{{Cite news |last1=Yeung |first1=Tinshui |last2=Bosotti |first2=Rorey |date=2026-04-26 |title=Trump unhurt and suspect in custody after shots fired at White House correspondents' dinner – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/c1je28p42ret |access-date=2026-04-26 |work=[[BBC News]] |language=}}</ref> Een wetstoepassingsbeampte is in 'n koeëlvaste baadjie getref, maar sal na verwagting herstel.<ref>{{cite news |title=JUST IN: Officer shot in bullet-resistant vest at correspondents' dinner but is expected to be OK, law enforcement official says |url=https://apnews.com/live/trump-shooting-correspondents-dinner#0000019d-c77b-dbb7-a79f-d7ff81990000 |work=Associated Press |date=25 April 2026 |access-date=25 April 2026 }}</ref> Die gewapende man het 'n enkele kniebesering opgedoen as gevolg van die aanval, waarvoor hy na 'n nabygeleë hospitaal geneem is vir behandeling.<ref>{{cite web |title=White House Correspondents' Dinner shooting updates|url=https://abc30.com/post/white-house-correspondents-dinner-shooting-updates-everything-know-suspect-identified-cole-allen-torrance-california/18971151/ |website=KFSN-TV |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026 }}</ref> ===Ontruiming=== Trump, wat aan die hooftafel op die verhoog gesit het terwyl Oz Pearlman 'n toertjie vir hom, sy vrou en Karoline Leavitt uitgevoer het, is ongeveer tien sekondes nadat die skote afgevuur is, deur geheime diensagente omring. Nadat gewapende wagte in taktiese toerusting met gewere op die verhoog verskyn het en sommige ander aanwesiges, insluitend Vance, ontruim is, is Trump van die verhoog af begelei en het kortliks in die proses geval. Baie van die ongeveer 2 600 aanwesiges het onder hul tafels skuiling gesoek.<ref>{{cite news |title=Trump holds press conference after shooting at White House Correspondents' Dinner |work=PBS |archive-date=26 April 2026 |url=https://www.pbs.org/newshour/nation/watch-live-trump-holds-press-conference-after-shooting-at-white-house-correspondents-dinner |archive-url=https://web.archive.org/web/20260426021539/https://www.pbs.org/newshour/nation/watch-live-trump-holds-press-conference-after-shooting-at-white-house-correspondents-dinner }}</ref><ref name=GrynbaumNYT>{{cite news |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/04/26/business/media/white-house-correspondents-dinner-shooting.html|title=Confusion and Fright Inside the Washington Hilton Ballroom |last=Grynbaum |first=Michael M. |date=26 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=WATCH LIVE: Trump attends White House Correspondents' Dinner for the 1st time as president |work=PBS on Youtube |url=https://www.youtube.com/watch?v=_Dqq_Z8BHmg |archive-url=https://web.archive.org/web/20260426000415/https://www.youtube.com/watch?v=_Dqq_Z8BHmg |date=25 April 2026 |archive-date=26 April 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Oz Pearlman reveals what was on that notepad at White House press event |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2026/04/26/oz-pearlman-white-house-press-dinner-trick-notepad/89810617007/ |work=USA Today |date=26 April 2026 |last=Naugle |first=Wendy}}</ref> UFC se uitvoerende hoof, Dana White, was teenwoordig en beweer dat hy die bevele van die owerhede om "af te klim" geïgnoreer het.<ref>{{Cite web |last1=King |first1=Nolan |title=Dana White gives account of White House Correspondents' Dinner chaos: 'It was f*cking awesome' |url=https://mmajunkie.usatoday.com/story/sports/ufc/2026/04/25/white-house-correspondents-dana-white-reaction-donald-trump-shooter/89804788007/ |access-date=April 26, 2026 |website=MMA Junkie |language=en-US |date=26 April 2026 |last2=Aversa |first2=Ralphie |place=Washington}}</ref> Die adjunk-stafhoof van die Withuis, Dan Scavino<ref>{{Cite web |last=Rumpf |first=Sarah |date=26 April 2026 |title=Trump Adviser Dan Scavino Tries and Fails to Start 'USA! USA!' Chant Right After WHCA Dinner Shooting — Gets Shushed by Attendees |url=https://www.mediaite.com/online/trump-adviser-dan-scavino-tries-and-fails-to-start-usa-usa-chant-right-after-whca-dinner-shooting-gets-shushed-by-attendees/ |access-date=26 April 2026 |website=Mediaite |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 April 2026 |title=Trump Adviser Tries — And Fails — To Hype Up Crowd In Awkward Post-Shooting Move |url=https://www.yahoo.com/news/articles/trump-adviser-tries-fails-hype-155956951.html |access-date=26 April 2026 |work=HuffPost |language=en-US |last=Blanchet |first=Ben |via=Yahoo News}}</ref> het onsuksesvol probeer om 'n "V-S-A!"-gesang te begin terwyl Trump uitgebegelei is en ander binne die balsaal begin film het.<ref>{{Cite magazine |last=McLaughlin |first=Aidan |date=25 April 2026 |title=Donald Trump Rushed Out of White House Correspondents' Dinner After Shots Fired |url=https://www.vanityfair.com/news/story/trump-rushed-out-white-house-correspondents-dinner |access-date=25 April 2026 |magazine=Vanity Fair |language=en-US}}</ref> Eerste Dame Melania Trump, visepresident Vance, die perssekretaris van die Withuis, Leavitt, en ander kabinetslede is ook uit die balsaal ontruim en na veilige wagareas binne die hotel verskuif.<ref>{{cite magazine |last=Patten |first=Dominic |date=26 April 2026 |title=Shots Fired At White House Correspondents Dinner, Trump Evacuated, Guests On The Floor |url=https://deadline.com/2026/04/trump-shots-fired-white-house-correspondents-dinner-1236872282/ |access-date=26 April 2026 |magazine=Deadline }}</ref><ref name=":1" /> Verskeie lede van die Kongres is gesien hoe hulle die geleentheid te voet verlaat, insluitend senator Sheldon Whitehouse (D-RI) en verteenwoordiger Jared Moskowitz (D-FL).<ref name=":2">{{cite news |last1=McDaniel |first1=Eric |title=Trump rushed from White House Correspondents' Dinner after shooting incident |url=https://www.npr.org/2026/04/25/nx-s1-5799544/trump-white-house-correspondents-dinner |work=NPR |access-date=26 April 2026}}</ref> Trump het binne die hotel in 'n veilige area gebly terwyl amptenare die situasie beoordeel het. Hy het die Washington Hilton omstreeks 21:45 EDT verlaat vir die Withuis nadat wetstoepassing versoek het dat alle aanwesiges die lokaal verlaat.<ref name="nyt-live-sus-detained">{{cite news |title=Suspect Detained After Gunfire at Dinner Attended by Trump |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/25/us/trump-correspondents-dinner-shooting |access-date=26 April 2026 |work=[[The New York Times]] |date=25 April 2026}}</ref> Onder die aanwesiges is [[Charlie Kirk]] se weduwee, Erika, in trane weggevoer.<ref>{{cite news |url=https://bbc.com/news/live/c1je28p42ret?post=asset%3Ad293cd7d-e89a-4253-b4e5-bc71559b0d12#post |title=White House Correspondents' Association board member describes scene |date=25 April 2026 |access-date=25 April 2026 |work=[[BBC News]]}}</ref> ===Verdagte=== 'n Verdagte is naby die skermarea buite die banketsaal in hegtenis geneem.<ref name="nyt-live-sus-detained" /> Die Verenigde State se Geheime Diens het die voorval in 'n verklaring bevestig en gesê dat hulle 'n skietvoorval naby die hoofmagnetometerskermarea ondersoek in samewerking met die Metropolitaanse Polisiedepartement.<ref name=":2"/> Die verdagte het 'n haelgeweer, [[handwapen]] en [[mes]]se gedra.<ref name=":3" /> Volgens die Amerikaanse prokureur Jeanine Pirro, wat tydens die skietery by die ete teenwoordig was, sal hy voorlopig aangekla word van "die gebruik van 'n vuurwapen tydens 'n [[geweld]]smisdaad, en aanranding op 'n federale beampte met 'n gevaarlike wapen", maar het gesê dat ander aanklagte later ingedien kan word.<ref name="APNewsLive">{{cite news |title=Live updates: Trump unharmed after shooting incident outside the White House correspondents' dinner |url=https://apnews.com/live/trump-shooting-correspondents-dinner |editor-last=Yee |editor-first=Curtis |work=Associated Press |date=25 April 2026 |access-date=25 April 2026}}</ref><ref name=":5" /><ref name="CBS" /> Op 27 April is Allen aangekla van die poging tot moord op president Donald Trump.<ref>{{Cite web |date=27 April 2026 |title=Accused media gala shooter charged with attempt to assassinate Trump |url=https://www.euronews.com/2026/04/27/man-charged-with-attempted-assassination-of-trump-in-white-house-correspondents-dinner-sho |access-date=27 April 2026 |website=euronews |language=en|last=Blackburn|first=Gavin}}</ref> Die interim-polisiehoof van Washington, D.C., Jeffery Carroll, het gesê die verdagte is hospitaal toe geneem vir 'n enkele kniebesering, ten spyte daarvan dat hy nie deur geweervuur getref is nie, en dat ondersoekbeamptes glo dat hy as gas in die hotel gebly het.<ref name="APNewsLive" /> [[Lêer:Driver's License Photo of Cole Tomas Allen.jpg|duimnael|Cole Tomas Allen se rybewysfoto.]] Alhoewel die FBI die verdagte nie amptelik by naam genoem het nie, het twee wetstoepassingsbeamptes met nuusagentskappe gepraat en hom as Cole Tomas Allen (gebore 11 April 1995), 'n tutor, [[videospeletjie]]-ontwikkelaar en [[Meganiese ingenieurswese|meganiese ingenieur]]<ref>{{Cite news |last=Winton |first=Richard |last6=Email |last7=X |last8=Email |date=26 April 2026 |title=What we know about Cole Tomas Allen, Torrance teacher suspected in D.C. shooting |url=https://www.latimes.com/california/story/2026-04-25/suspect-california-trump-white-house-dinner |access-date=26 April 2026 |work=[[Los Angeles Times]] |language=en-US |archive-date=27 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427011718/https://www.latimes.com/california/story/2026-04-25/suspect-california-trump-white-house-dinner |url-status=live }}</ref> van Torrance, Kalifornië, genoem.<ref name="CBS" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=wm4s6Jhb1LU |title=Confusion and panic at Washington gala |date=26 April 2026 |work=AFP News Agency |access-date=26 April 2026 |quote= Die vermeende gewapende man, deur Amerikaanse media geïdentifiseer as die 31-jarige Cole Tomas [...] Die FBI het nie bevestig dat hy die skieter was nie.|via=YouTube}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Alanna Durkin |first1=Richer |last2=Tucker |first2=Eric |date=26 April 2026 |title=As it happened: When shots were fired outside the White House correspondents' dinner § Shooting suspect identified |url=https://apnews.com/live/trump-shooting-correspondents-dinner#0000019d-c7b4-d837-a3dd-efff56460000 |access-date=27 April 2026 |work=AP News |language=en |quote=The shooting suspect was identified as Cole Tomas Allen, 31, of Torrance, California, two law enforcement officials told the AP.}}</ref> Trump het beelde op Truth Social van Allen geplaas na sy inhegtenisneming, waar hy sonder 'n hemp op die grond lê, met sy hande agter sy rug geboei, en omring word deur Geheime Diensagente.<ref name=":4">{{Cite news |last=Lukiv |first=Jaroslav |date=26 April 2026 |title=Cole Tomas Allen: Suspected gunman at Washington press dinner identified as 31-year-old Californian |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cr717nglye0o |access-date=26 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en}}</ref> Die twee wetstoepassingsbeamptes wat met nuusagentskappe gepraat het, het verklaar dat Allen vir C2 Education, 'n tutorfirma in Torrance, gewerk het en in Desember 2024 'n "Onderwyser van die Maand"-toekenning van die maatskappy ontvang het.<ref name="CBS" /><ref name=":4" /> Volgens rekords van die Federale Verkiesingskommissie het Allen $25 aan 'n [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]] PAC, ActBlue, geskenk vir [[Kamala Harris]] se presidensiële veldtog in Oktober 2024.<ref name=":5">{{cite news |title=White House Correspondents' Dinner shooting suspect worked as California teacher |url=https://www.cnn.com/2026/04/26/us/white-house-correspondents-dinner-shooter-teacher-invs |work=[[CNN]] |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026 |last1=Tolan |first1=Casey |last2=Holmes |first2=Kristen |last3=Lybrand |first3=Holmes |last4=Lah |first4=Kyung}}</ref><ref name="CBS" /> Allen woon sedert November 2010 in die Groter [[Los Angeles]]-gebied, insluitend Torrance, San Gabriel, [[Pasadena, Kalifornië|Pasadena]] en Suid-Pasadena.<ref name="Pasadena">{{Cite news |date=26 April 2026 |title=Caltech Graduate Charged in White House Correspondents’ Dinner Shooting|url=https://pasadenanow.com/main/caltech-graduate-charged-in-white-house-correspondents-dinner-shooting |access-date=26 April 2026 |work=PasadenaNow|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 April 2026 |title=What we know about the suspect in shooting at White House Correspondents' Dinner|url=https://www.cbsnews.com/news/white-house-correspondents-dinner-shooting-suspect-cole-allen/ |access-date=26 April 2026 |work=CBS News |language=en-US}}</ref> [[Lêer:April 2026 WH correspondents suspect 01.jpg|duimnael|Kort na die skietery het president Donald Trump 'n foto op Truth Social geplaas van die inhegtenisneming van Cole Tomas Allen.]] Familielede is deur ondersoekbeamptes ondervra en agente van die Geheime Diens het gesê dat Allen "radikale stellings gemaak het en dat hy voortdurend na 'n plan verwys het om 'iets' te doen om die probleme met vandag se wêreld op te los", dat hy deel was van 'n groep genaamd "The Wide Awakes", No Kings-protesoptogte in [[Kalifornië]] bygewoon het en gereeld na 'n skietbaan sou gaan om met vuurwapens te oefen.<ref name="CBS" /> Allen se suster wat in Rockville, [[Maryland]] woon, het ook aan wetstoepassing geantwoord dat Allen twee handwapens en 'n haelgeweer gekoop het, wat hy sonder hul medewete by hul ouers se huis gebêre het.<ref name="WTTG">{{cite web |title=Family warnings, weapons details emerge in White House dinner shooting|url=https://www.fox5dc.com/news/family-warnings-weapons-details-emerge-white-house-dinner-shooting|website=WTTG |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026}}</ref> Voor die skietery het Allen se broer wat in New London, [[Connecticut]] woon, die New London-polisiedepartement in kennis gestel van die beweerde manifes wat hy aan sy familielede gestuur het.<ref name="WVIT">{{cite web |title=Suspect's brother notified New London police after White House Correspondents' Dinner gunfire|url=https://www.nbcconnecticut.com/news/local/new-london-police/3729701/|website=WVIT |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026 |last=Haake|first=Garrett}}</ref><ref name="FOX11">{{cite web |title=Live updates: Cole Allen, accused WHCA gunman, had manifesto targeting Trump, top officials |url=https://www.foxla.com/news/cole-allen-whca-dinner-shooting-suspect |website=KTTV |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026 |last=Miller |first=Heather}}</ref> Die amptenaar het die skrywe gekarakteriseer as 'n vertoon van anti-Trump-sentiment en beskryf sy teikens as administrasiebeamptes, en nie gaste of hotelwerknemers nie.<ref name="WVIT" /> Volgens die amptenaar vra Allen om verskoning aan familie en vriende in sy skrywe, en sê dat hy nie vergifnis verwag nie.<ref name="WVIT" /> Die New London-polisie het hul saak onmiddellik daarna aan federale wetstoepassing oorhandig.<ref name="WVIT" /> Na die voorval het beide FBI-agente en die Torrance-polisiedepartement deur Allen se Gramercylaan-huis in die Old Torrance-woonbuurt geswerm, insluitend die gebruik van taktiese toerusting en gepantserde voertuie.<ref name="ABC7LA">{{cite web |title=What we know about the SoCal man ID'd as suspect in White House Correspondents' Dinner shooting |url=https://abc7.com/post/white-house-correspondents-dinner-shooting-updates-everything-know-suspect-identified-cole-allen-torrance-california/18970773/ |website=KABC-TV |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026 |archive-date=26 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260426211540/https://abc7.com/post/white-house-correspondents-dinner-shooting-updates-everything-know-suspect-identified-cole-allen-torrance-california/18970773/ |url-status=live }}</ref> Waarnemende Amerikaanse prokureur-generaal Todd Blanche het geantwoord dat Allen op 21 April aan boord van Amtrak gegaan het en twee van hul roetes geneem het, die Southwest Chief van Los Angeles na Chicago en die Floridian van Chicago na Washington, voordat hy op 24 April as gas by die hotel ingeboek het.<ref name="KTLA">{{cite web |title=Neighbor of suspected White House Correspondents' Dinner shooter says his parents are 'very solid' |url=https://ktla.com/news/local-news/neighbor-of-suspected-white-house-correspondents-dinner-shooter-says-his-parents-are-very-solid/ |website=KTLA |date=26 April 2026 |access-date=26 April 2026 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 'n Manifes wat na bewering die verdagte se leesstuk is, lui gedeeltelik:<ref name=BraunGuardian>{{cite news |last=Braun |first=Sam |work=[[The Guardian]] |date=April 26, 2026 |title=Anti-Trump sentiment being examined as motive for White House press dinner shooting |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/26/white-house-press-dinner-shooting-motive}}</ref> “Ek is 'n burger van die Verenigde State van Amerika. Wat my verteenwoordigers doen, weerspieël my. En ek is nie meer bereid om toe te laat dat 'n pedofiel, verkragter en verraaier my hande met sy misdade bedek nie... Om die ander wang te draai wanneer *iemand anders* onderdruk word, is nie Christelike gedrag nie; dit is medepligtigheid aan die onderdrukker se misdade." Die manifes noem nie Trump nie, maar lys onder sy griewe die federale regering se aanvalle op wat dit beweer het dwelmbote in die [[Stille Oseaan]] 'n paar maande tevore was.<ref name=BraunGuardian /> Dit het ook die sekuriteit by die hotel gekritiseer en gesê: "wat de hel doen die Geheime Diens?... Geen verdomde sekuriteit nie. Nie in vervoer nie. Nie in die hotel nie. Nie in die geleentheid nie." CBS News het opgemerk dat omdat die Washington Hilton 'n "funksionele hotel met talle openbare ruimtes tydens die aandete" was, slegs die areas waar die aandete plaasgevind het, deur die Geheime Diens beveilig is.<ref>{{Cite news |last1=Jacobs |first1=Jennifer |last2=Schecter |first2=Anna |last3=Sganga |first3=Nicole |date=26 April 2026 |title=The White House Correspondents' Dinner suspect sent a "manifesto" to his family. CBS News reviewed what's in it. |url=https://www.cbsnews.com/news/white-house-correspondents-dinner-suspect-manifesto-details/ |access-date=26 April 2026 |work=CBS News |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 April 2026 |title=Trump says shooting suspect wrote anti-Christian manifesto |url=https://www.rte.ie/news/us/2026/0426/1570231-trump-correspondents-dinner/ |access-date=27 April 2026 |work=RTÉ}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Sluipmoord]] [[Kategorie:Misdaad in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:2026]] qlgzw1s2heuidfon3a1jph9gjw3x186 0 461035 2902367 2902349 2026-05-08T12:48:43Z Suidpunt 13232 /* Tydens die Anglo-Boereoorlog */ 2902367 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref>Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Aanloop === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Bergrivierspoorwegbrug (Julie 2025), buitekant Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> Op 'n ou foto (heelwat later) van DRISA kan mens 'n houtbrug links van die Bergrivierspoorwegbrug met waterpype bogronds sien - wat water vanaf Piketberg heel waarskynlik suidwaarts gelei; dit bestaan vandag nie meer nie.<ref>[https://atom.drisa.co.za/collections/PB_Collection_lo-res/PB2403_003.jpg DRISA. THL Image Collection. Berg River. Timber trestle bridge during repairs to the bridge. Photo 3]</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 55if53wh6ktzrpxz50l2kjf7r5653pm 2902368 2902367 2026-05-08T12:49:40Z Suidpunt 13232 /* Tydens die Anglo-Boereoorlog */ 2902368 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref>Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Aanloop === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Bergrivierspoorwegbrug (Julie 2025), buitekant Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> Op 'n ou foto (heelwat later) van DRISA kan mens 'n houtbrug links van die Bergrivierspoorwegbrug met waterpype bogronds sien - wat water vanaf Piquetberg heel waarskynlik suidwaarts gelei; dit bestaan vandag nie meer nie.<ref>[https://atom.drisa.co.za/collections/PB_Collection_lo-res/PB2403_003.jpg DRISA. THL Image Collection. Berg River. Timber trestle bridge during repairs to the bridge. Photo 3]</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} fqdjy7lptbpfqompmwj88ht48yyfqzm 2902369 2902368 2026-05-08T12:51:38Z Suidpunt 13232 /* Tydens die Anglo-Boereoorlog */ 2902369 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref>Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Aanloop === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Bergrivierspoorwegbrug (Julie 2025), buitekant Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> Op 'n ou foto (heelwat later) van DRISA kan mens 'n houtbrug links van die Bergrivierspoorwegbrug met waterpype bogronds sien - wat water vanaf Piquetberg heel waarskynlik suidwaarts gelei; die houtbrug bestaan vandag nie meer nie.<ref>[https://atom.drisa.co.za/collections/PB_Collection_lo-res/PB2403_003.jpg DRISA. THL Image Collection. Berg River. Timber trestle bridge during repairs to the bridge. Photo 3]</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 7bk1ncdg6xa1wyzmds53soyva01qkgu 2902372 2902369 2026-05-08T13:00:39Z Suidpunt 13232 /* Tydens die Anglo-Boereoorlog */ 2902372 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref>Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Aanloop === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Bergrivierspoorwegbrug (Julie 2025), buitekant Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} ekgw63e1ter1nmhe5ivml8mka83s4cv 2902378 2902372 2026-05-08T13:14:34Z Suidpunt 13232 /* Tydens die Anglo-Boereoorlog */ 2902378 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref>Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Aanloop === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} o1sutsz20jy4rlt2sdcmeu8t06x4e9b 2902430 2902378 2026-05-08T18:55:07Z Suidpunt 13232 2902430 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n sleepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir die Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemmer moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange. Op die lange duur word dit 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 8vq9ki48k79v04pg5jimq4jc2m316xt 2902431 2902430 2026-05-08T18:57:26Z Suidpunt 13232 /* Politieke agtergrond */ 2902431 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n sleepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir die Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemmer moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange. Op die lange duur word dit 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 6ck9ios3nk03aygejb7iodzu5g4zxpf 2902442 2902431 2026-05-08T19:14:04Z Suidpunt 13232 /* Politieke agtergrond */ 2902442 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n sleepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir die Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemmer moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange. Op die lange duur word dit 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 36rph3jbddm0k9ulp5xvrt97lyrgzeb 2902443 2902442 2026-05-08T19:17:07Z Suidpunt 13232 /* Politieke agtergrond */ 2902443 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n sleepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir die Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemmer moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange. Op die lange duur word dit 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} lmxbxrbrxkrpfer8pj0jh940l0oldyh 2902444 2902443 2026-05-08T19:18:24Z Suidpunt 13232 /* Politieke agtergrond */ 2902444 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n sleepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir die Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemmer moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} ck5ry6ldb8c5ed4ayayib1b9hg59laq 2902446 2902444 2026-05-08T19:20:52Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2902446 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n sleepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir die Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemmer moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} ck0ne4ud7rhbmar7aeg56pc4hxcpcsl 2902449 2902446 2026-05-08T19:28:16Z Suidpunt 13232 /* Politieke agtergrond */ 2902449 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n sleepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir die Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemmer moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 2iv9ownb12lr6axse4144js3f5af2h8 2902458 2902449 2026-05-08T19:38:45Z Suidpunt 13232 /* Politieke agtergrond */ 2902458 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir die Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemmer moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 6ezzwz62fwr27lvprnu96ohcki9rapy 2902460 2902458 2026-05-08T19:39:29Z Suidpunt 13232 /* Politieke agtergrond */ 2902460 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemmer moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 4s9kueyepke69j0k6t5gjtv4sjcb29q 2902462 2902460 2026-05-08T19:40:01Z Suidpunt 13232 /* Politieke agtergrond */ 2902462 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} s883qxg6s80k15tw0g2cpqfgxp8d85l 2902597 2902462 2026-05-09T10:49:33Z Suidpunt 13232 /* Politieke agtergrond */ 2902597 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} === Parogiale kerkpolitiek === Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die afbakenig. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die parogieë Piquetberg (1833/1844), Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk moet kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook, verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is, (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882)<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">De Zuid-Afrikaan. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} jkaslf1qty5a7m039e0w81gxpfp4v69 2902598 2902597 2026-05-09T10:49:52Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902598 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die afbakenig. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die parogieë Piquetberg (1833/1844), Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk moet kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook, verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is, (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882)<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">De Zuid-Afrikaan. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} srg1u25ahk1jmo7tl6uw6mz53iwuc6s 2902599 2902598 2026-05-09T10:50:20Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902599 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die afbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die parogieë Piquetberg (1833/1844), Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk moet kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook, verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is, (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882)<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">De Zuid-Afrikaan. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 1drzfrbkegcnv89ev29yy6okzyh30hh 2902600 2902599 2026-05-09T10:51:08Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902600 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die afbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die parogieë Piquetberg (1833/1844), Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook, verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is, (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882)<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">De Zuid-Afrikaan. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} qscf8p45tyzgtcqtrli9w6dakz7z3t5 2902602 2902600 2026-05-09T10:52:49Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902602 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, 5-6.</ref> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die afbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die parogieë Piquetberg (1833/1844), Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook, verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is, (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882)<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">De Zuid-Afrikaan. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 4k87a61vns0ip9j11423nqsk0s3r5jd 2902603 2902602 2026-05-09T10:53:05Z Suidpunt 13232 /* Oorsprong */ 2902603 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die afbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die parogieë Piquetberg (1833/1844), Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook, verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is, (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882)<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">De Zuid-Afrikaan. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} bw9bgpfszyyxmroto8z45uedvnh1q01 2902604 2902603 2026-05-09T10:54:58Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902604 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die parogieë Piquetberg (1833/1844), Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook, verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is, (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882)<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">De Zuid-Afrikaan. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} szsxfp7orrpwl389ytw77m5psohj560 2902606 2902604 2026-05-09T10:58:48Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902606 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die parogieë Piquetberg (1833/1844), Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is, (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882)<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">De Zuid-Afrikaan. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} arzpiqramqt1rv0ezfkbz9azl8gza7g 2902607 2902606 2026-05-09T10:59:33Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902607 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die parogieë Piquetberg (1833/1844), Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882)<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">De Zuid-Afrikaan. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} g3cn2zy4n0wqyx58hh0aoullmg8dgaq 2902608 2902607 2026-05-09T10:59:56Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902608 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die parogieë Piquetberg (1833/1844), Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">De Zuid-Afrikaan. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 89kqh7k396ygiufircottrm82wnriyr 2902611 2902608 2026-05-09T11:07:53Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902611 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die parogieë Piquetberg (1833/1834), Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">De Zuid-Afrikaan. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} n4susa443x20gaw7g46krs6amx9nuui 2902612 2902611 2026-05-09T11:09:26Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902612 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">De Zuid-Afrikaan. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} n5tutmmzddhaz2oul5o73tfsu6hsnsk 2902613 2902612 2026-05-09T11:12:25Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902613 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot en met sy dood in 1917 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} ki4r1y2y974vbnh9oyh2kzqtmgz4f85 2902615 2902613 2026-05-09T11:14:42Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902615 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902)]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 7tigz45sq8o9mq44mj90myptvpd3ba0 2902620 2902615 2026-05-09T11:33:30Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902620 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Aanvanklik was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} epap3blb7nnp8b96mdo80ldmukugtbl 2902623 2902620 2026-05-09T11:45:10Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902623 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig''.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} sn81fntxox9jt2d3fiim7fouoak864w 2902625 2902623 2026-05-09T11:51:08Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902625 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeentevorming.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} p7fq9pu29r2z74wqnmt59go9ogt38s2 2902626 2902625 2026-05-09T11:51:49Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902626 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afskeiding.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nog al tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenbaar later afgeschieden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk of halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} dsp9yoeaoxro8xwpyg5apq6fr5qqlf1 2902627 2902626 2026-05-09T11:56:28Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902627 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afskeiding.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} hzfl67nvc8uizcdalnt8338v63yaf1s 2902628 2902627 2026-05-09T11:58:18Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902628 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afskeiding. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} mf11jota82m8mtzs55a4jty2xxwco9t 2902629 2902628 2026-05-09T11:58:53Z Suidpunt 13232 /* Parogiale kerkpolitiek */ 2902629 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement). Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. In die ou Kaapse parlement (1854-1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref>Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n trein te kry: Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Na afloop van die bespreking stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As die dorp ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede, word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het. {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury''' | valign="top" |'''Piquetberg''' |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874-1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870-1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870-1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889-1893) | valign="top" |David Christan de Waal (1884-1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879-1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896-1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894-1898) | valign="top" |David Christian de Waal (1894-1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898-1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904-1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |William Philip Schreiner (1898-1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904-1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908-1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |François Stephanus Malan (1900-1910) | valign="top" | |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury tostemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is J.D. Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël). Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is begin met die aanlê van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899''': Die Anglo-Boereoorlog breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''25 September 1900''': In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorweg Departement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} cchyrdxdc1tirz6d5z1dzezt9taf8bf 0 461049 2902418 2902302 2026-05-08T18:07:01Z Sobaka 328 /* Van ploftoestel tot kernwapen */ bywerk 2902418 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die Kernenergie-korporasie van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die verdrag oor die nie-verspreiding van kernwapens aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name=" Minty ">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernplof toestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir mynbou en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Kernwapen-nieproliferasieverdrag onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die Kalahari, met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> Hierdie relatief eenvoudige geweertipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] ffzitr4qarzv8hm7eutedtejniudvq1 2902420 2902418 2026-05-08T18:14:44Z Sobaka 328 /* Van ploftoestel tot kernwapen */ bywerk 2902420 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die Kernenergie-korporasie van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die verdrag oor die nie-verspreiding van kernwapens aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name=" Minty ">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernplof toestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir mynbou en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Kernwapen-nieproliferasieverdrag onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die Kalahari, met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> Hierdie relatief eenvoudige geweertipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] qqk0v7o6z1u2qpdkmptwbnfdbgnyvq5 2902427 2902420 2026-05-08T18:45:00Z Sobaka 328 /* Van ploftoestel tot kernwapen */ subparas 2902427 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die Kernenergie-korporasie van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die verdrag oor die nie-verspreiding van kernwapens aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name=" Minty ">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernplof toestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir mynbou en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Kernwapen-nieproliferasieverdrag onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die Kalahari, met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernstrategie=== Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 4w0g5m94f7at7812xatoepgf4hfxpep 2902464 2902427 2026-05-08T19:42:56Z Sobaka 328 Illustrasie 2902464 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die Kernenergie-korporasie van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die verdrag oor die nie-verspreiding van kernwapens aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernplof toestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir mynbou en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Kernwapen-nieproliferasieverdrag onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die Kalahari, met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernstrategie=== Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 3pbgrr01i81vf024bj25iikl3ujet7y 2902595 2902464 2026-05-09T10:31:55Z Sobaka 328 bywerk 2902595 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die Kernenergie-korporasie van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die verdrag oor die nie-verspreiding van kernwapens aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernplof toestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir mynbou en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Kernwapen-nieproliferasieverdrag onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die Kalahari, met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernstrategie=== Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die Kernwapenvermoë== ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 7df09k31llkrum9fo99sex2myaqmb9d 2902596 2902595 2026-05-09T10:34:58Z Sobaka 328 /* Beëindiging van die Kernwapenvermoë */ bywerk 2902596 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die Kernenergie-korporasie van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die verdrag oor die nie-verspreiding van kernwapens aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernplof toestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir mynbou en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Kernwapen-nieproliferasieverdrag onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die Kalahari, met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernstrategie=== Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== Die nuwe Staatspresident, FW de Klerk, is ingelig oor die status van die program op instruksies van die Witvlei-komitee, nadat hy aan bewind gekom het. President de Klerk was nie heeltemal onbekend met die feite nie, aangesien hy reeds by die ontwikkeling betrokke was tot 1982 toe hy Minister van Mynbou en later Minerale en Energiesake was. Hy het 'n volledige hersiening van die Suid-Afrikaanse kernprogram en -vermoë geïnisieer.<ref name="Stumpf"/> 'n Interdepartementele komitee het die kwessie gedebatteer en die beëindiging van hierdie program voorgestel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie voorstel is deur 'n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die Komitee het besluit dat: *“Die Republiek homself bereid sou verklaar om die kern-nie-verspreiding verdrag (NPT) te onderteken *alle kernkoppe sou so gou as moontlik ontmantel word; *kernmateriaal wat in die kernplofkoppe gebruik word, sou hersmelt en by die AEK gestoor word; *die min of meer 250 Advena-werknemers moes hertoegewys word weens veiligheids- en strategiese redes; *'n bedrag van R52,2 miljoen moes vir die ontmantelingsproses bewillig word.”<ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: The Leading Edge, Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEA se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] pef62fk4u04zefy5bw2c6b4shoxqtak 2902601 2902596 2026-05-09T10:52:26Z Sobaka 328 /* Beëindiging van die kernwapenvermoë */ opruim 2902601 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die Kernenergie-korporasie van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die verdrag oor die nie-verspreiding van kernwapens aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernplof toestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir mynbou en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Kernwapen-nieproliferasieverdrag onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die Kalahari, met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernstrategie=== Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== Die nuwe Staatspresident, FW de Klerk, is ingelig oor die status van die program op instruksies van die Witvlei-komitee, nadat hy aan bewind gekom het. President de Klerk was nie heeltemal onbekend met die feite nie, aangesien hy reeds by die ontwikkeling betrokke was tot 1982 toe hy Minister van Mynbou en later Minerale en Energiesake was. Hy het 'n volledige hersiening van die Suid-Afrikaanse kernprogram en -vermoë geïnisieer.<ref name="Stumpf"/> 'n Interdepartementele komitee het die kwessie gedebatteer en die beëindiging van hierdie program voorgestel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie voorstel is deur 'n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die Komitee het besluit dat: *“Die Republiek homself bereid sou verklaar om die kern-nie-verspreiding verdrag (NPT) te onderteken *alle kernkoppe sou so gou as moontlik ontmantel word; *kernmateriaal wat in die kernplofkoppe gebruik word, sou hersmelt en by die AEK gestoor word; *die min of meer 250 Advena-werknemers moes hertoegewys word weens veiligheids- en strategiese redes; *'n bedrag van R52,2 miljoen moes vir die ontmantelingsproses bewillig word.”<ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 3rij05iowteuoen0iib2u19uymcsxhq 2902605 2902601 2026-05-09T10:56:10Z Sobaka 328 /* Beëindiging van die kernwapenvermoë */ bywerk 2902605 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die Kernenergie-korporasie van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die verdrag oor die nie-verspreiding van kernwapens aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernplof toestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir mynbou en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Kernwapen-nieproliferasieverdrag onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die Kalahari, met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernstrategie=== Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== Die nuwe Staatspresident, FW de Klerk, is ingelig oor die status van die program op instruksies van die Witvlei-komitee, nadat hy aan bewind gekom het. President de Klerk was nie heeltemal onbekend met die feite nie, aangesien hy reeds by die ontwikkeling betrokke was tot 1982 toe hy Minister van Mynbou en later Minerale en Energiesake was. Hy het 'n volledige hersiening van die Suid-Afrikaanse kernprogram en -vermoë geïnisieer.<ref name="Stumpf"/> 'n Interdepartementele komitee het die kwessie gedebatteer en die beëindiging van hierdie program voorgestel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie voorstel is deur 'n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die Komitee het besluit dat: *“Die Republiek homself bereid sou verklaar om die kern-nie-verspreiding verdrag (NPT) te onderteken *alle kernkoppe sou so gou as moontlik ontmantel word; *kernmateriaal wat in die kernplofkoppe gebruik word, sou hersmelt en by die AEK gestoor word; *die min of meer 250 Advena-werknemers moes hertoegewys word weens veiligheids- en strategiese redes; *'n bedrag van R52,2 miljoen moes vir die ontmantelingsproses bewillig word.”<ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] ia8h8erkuagobbuqzhg8a0wc6o9t9pn 2902617 2902605 2026-05-09T11:15:58Z Sobaka 328 /* Beëindiging van die kernwapenvermoë */ bywerk 2902617 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die Kernenergie-korporasie van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die verdrag oor die nie-verspreiding van kernwapens aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernplof toestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir mynbou en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Kernwapen-nieproliferasieverdrag onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die Kalahari, met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernstrategie=== Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== Die nuwe Staatspresident, FW de Klerk, is ingelig oor die status van die program op instruksies van die Witvlei-komitee, nadat hy aan bewind gekom het. President de Klerk was nie heeltemal onbekend met die feite nie, aangesien hy reeds by die ontwikkeling betrokke was tot 1982 toe hy Minister van Mynbou en later Minerale en Energiesake was. Hy het 'n volledige hersiening van die Suid-Afrikaanse kernprogram en -vermoë geïnisieer.<ref name="Stumpf"/> 'n Interdepartementele komitee het die kwessie gedebatteer en die beëindiging van hierdie program voorgestel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie voorstel is deur 'n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die Komitee het besluit dat: *“Die Republiek homself bereid sou verklaar om die kern-nie-verspreiding verdrag (NPT) te onderteken *alle kernkoppe sou so gou as moontlik ontmantel word; *kernmateriaal wat in die kernplofkoppe gebruik word, sou hersmelt en by die AEK gestoor word; *die min of meer 250 Advena-werknemers moes hertoegewys word weens veiligheids- en strategiese redes; *'n bedrag van R52,2 miljoen moes vir die ontmantelingsproses bewillig word.”<ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] seokb98lswndetntkfz9xr9xmmnb70y 2902618 2902617 2026-05-09T11:17:00Z Sobaka 328 /* Beëindiging van die kernwapenvermoë */ 2902618 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die Kernenergie-korporasie van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die verdrag oor die nie-verspreiding van kernwapens aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernplof toestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir mynbou en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Kernwapen-nieproliferasieverdrag onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die Kalahari, met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernstrategie=== Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== Die nuwe Staatspresident, FW de Klerk, is ingelig oor die status van die program op instruksies van die Witvlei-komitee, nadat hy aan bewind gekom het. President de Klerk was nie heeltemal onbekend met die feite nie, aangesien hy reeds by die ontwikkeling betrokke was tot 1982 toe hy Minister van Mynbou en later Minerale en Energiesake was. Hy het 'n volledige hersiening van die Suid-Afrikaanse kernprogram en -vermoë geïnisieer.<ref name="Stumpf"/> 'n Interdepartementele komitee het die kwessie gedebatteer en die beëindiging van hierdie program voorgestel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie voorstel is deur 'n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die Komitee het besluit dat: *“Die Republiek homself bereid sou verklaar om die kern-nie-verspreiding verdrag (NPT) te onderteken *alle kernkoppe sou so gou as moontlik ontmantel word; *kernmateriaal wat in die kernplofkoppe gebruik word, sou hersmelt en by die AEK gestoor word; *die min of meer 250 Advena-werknemers moes hertoegewys word weens veiligheids- en strategiese redes; *'n bedrag van R52,2 miljoen moes vir die ontmantelingsproses bewillig word.”<ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 8q3c1a7gnl417ppruzo25dvjgbm0qod 0 461098 2902423 2901470 2026-05-08T18:33:23Z Rooiratel 90342 2902423 wikitext text/x-wiki '''Ortohantavirus''' is 'n [[genus]] van virusse wat alle hantavirusse (familie Hantaviridae) insluit wat siektes by mense veroorsaak, maar nie deur mense versprei word nie. {{saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Virologie]] [[Kategorie:Virusse| ]] b6p7afdm3xdc0u78nuvn9d1wf4qa5u2 2902424 2902423 2026-05-08T18:36:29Z Rooiratel 90342 Kantbalk uit enwiki 2902424 wikitext text/x-wiki {{Virusboks | image = Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg | image_alt = Transmissie-elektronmikrograaf van "Sin Nombre virus" | image_caption = Transmissie-elektronmikrograaf van [[Sin Nombre virus]] | taxon = Orthohantavirus | synonyms = * ''Hantavirus'' | synonyms_ref = <ref name="orthohistory" /> | subdivision_ranks = Spesies | subdivision_ref = | subdivision = [[#Klassifikasie]] }} '''Ortohantavirus''' is 'n [[genus]] van virusse wat alle hantavirusse (familie Hantaviridae) insluit wat siektes by mense veroorsaak, maar nie deur mense versprei word nie. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="orthohistory">{{cite web |title=History of the taxon: Genus: ''Orthohantavirus'' (2023 Release, MSL #39) |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300020&taxon_name=Orthohantavirus |website=ictv.global |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=10 January 2025 |language=en }}</ref> }} {{saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Virologie]] [[Kategorie:Virusse| ]] 80zgalghj72zszszfcf97t8560x1ccg 2902425 2902424 2026-05-08T18:36:54Z Rooiratel 90342 2902425 wikitext text/x-wiki {{Virusboks | image = Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg | image_alt = Transmissie-elektronmikrograaf van "Sin Nombre virus" | image_caption = Transmissie-elektronmikrograaf van [[Sin Nombre virus]] | taxon = Orthohantavirus | synonyms = * ''Hantavirus'' | synonyms_ref = <ref name="orthohistory" /> | subdivision_ranks = Spesies | subdivision_ref = | subdivision = [[#Klassifikasie]] }} '''Ortohantavirus''' is 'n [[genus]] van virusse wat alle hantavirusse (familie Hantaviridae) insluit wat siektes by mense veroorsaak, maar nie deur mense versprei word nie. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="orthohistory">{{cite web |title=History of the taxon: Genus: ''Orthohantavirus'' (2023 Release, MSL #39) |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300020&taxon_name=Orthohantavirus |website=ictv.global |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=10 January 2025 |language=en }}</ref> }} {{saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Virologie]] [[Kategorie:Virusse|Ortohantavirus]] 48xnvisio1ga3k0mzfui5nkgcpyxmdo 2902426 2902425 2026-05-08T18:39:35Z Rooiratel 90342 2902426 wikitext text/x-wiki {{Virusboks | image = Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg | image_alt = Transmissie-elektronmikrograaf van "Sin Nombre virus" | image_caption = Transmissie-elektronmikrograaf van [[Sin Nombre virus]] | taxon = Orthohantavirus | synonyms = * ''Hantavirus'' | synonyms_ref = <ref name="orthohistory" /> | subdivision_ranks = Spesies | subdivision_ref = | subdivision = <!--[[#Klassifikasie]]--> }} '''Ortohantavirus''' is 'n [[genus]] van virusse wat alle hantavirusse (familie Hantaviridae) insluit wat siektes by mense veroorsaak, maar nie deur mense versprei word nie. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="orthohistory">{{cite web |title=History of the taxon: Genus: ''Orthohantavirus'' (2023 Release, MSL #39) |url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202300020&taxon_name=Orthohantavirus |website=ictv.global |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |access-date=10 January 2025 |language=en }}</ref> }} {{saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Virologie]] [[Kategorie:Virusse|Ortohantavirus]] oqj603gdirx5mhv73r944qznxwioi1l 0 461122 2902475 2901994 2026-05-08T19:54:06Z Rooiratel 90342 2902475 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Project Hail Mary''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = Project Hail Mary | beeld = Project Hail Mary (2026) Logo.png | regisseur = Phil Lord<br>Christopher Miller | produksieleier = Amy Pascal<br>[[Ryan Gosling]]<br>Phil Lord<br>Christopher Miller | draaiboekskrywer = Drew Goddard | met = {{Plainlist| * Ryan Gosling * Sandra Hüller * James Ortiz * Lionel Boyce }} | kinematografie = Greig Fraser | musiek = Daniel Pemberton | redigeerder = Joel Negron | verspreider = Amazon MGM Studios | ateljee = Metro-Goldwyn-Mayer<br>Lord Miller Productions<br>Pascal Pictures<br>Open Invite Films<br>Waypoint Entertainment | vrystelling = [[9 Maart]] [[2026]] | speeltyd = 156 min | land = {{USA}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 12042730 }} '''''Project Hail Mary''''' is 'n [[VSA|Amerikaanse]] rolprent uit [[2026]]. Die film is geregisseer deur Phil Lord en Christopher Miller.<ref>[https://variety.com/2026/film/reviews/project-hail-mary-review-ryan-gosling-1236679985/ ‘Project Hail Mary’ Review: Ryan Gosling in a Lavish but Derivative Outer-Space Adventure]</ref><ref>[https://deadline.com/2026/03/box-office-project-hail-mary-they-will-kill-you-1236767718/ ‘Project Hail Mary’: Blessed Art Thou At The Box Office With $164M+ U.S. Cume, Amazon MGM Studios Record; ‘They Will Kill You’ No Thrills – Update]</ref> == Hoofrolspelers == * [[Ryan Gosling]] as Ryland Grace * [[Sandra Hüller]] as Eva Stratt * James Ortiz as Rocky * Lionel Boyce as Carl * [[Ken Leung]] as Yao Li-Jie == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|12042730}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] 1e5ddwx1gupvx2fylk3hmi9xq3n9ctu 0 461171 2902474 2902327 2026-05-08T19:52:00Z Rooiratel 90342 2902474 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''The Terminator''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = The Terminator | beeld = The Terminator Logo.svg | regisseur = James Cameron | produksieleier = Gale Anne Hurd | draaiboekskrywer = James Cameron<br/>Gale Anne Hurd | met = {{Plainlist| * [[Arnold Schwarzenegger]] * [[Michael Biehn]] * [[Linda Hamilton]] * [[Paul Winfield]] }} | kinematografie = Adam Greenberg | musiek = Brad Fiedel | redigeerder = Mark Goldblatt | verspreider = Orion Pictures | ateljee = Hemdale Film Corporation<br/>Pacific Western Productions<br/>Euro Film Funding<br/>Cinema '84 | vrystelling = [[26 Oktober]] [[1984]] | speeltyd = 107 min | land = {{USA}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 0088247 }} '''''The Terminator''''' is 'n [[VSA|Amerikaanse]] rolprent uit [[1984]]. Die film is geregisseer deur [[James Cameron]].<ref>[https://mubi.com/films/the-terminator THE TERMINATOR]</ref><ref>[https://letterboxd.com/film/the-terminator/ The Terminator (1984) - James Cameron]</ref><ref>[https://variety.com/gallery/terminator-movies-ranked-judgement-day-dark-fate/ All the ‘Terminator’ Movies Ranked]</ref> == Hoofrolspelers == * [[Arnold Schwarzenegger]] * [[Michael Biehn]] as Kyle Reese * [[Linda Hamilton]] as Sarah Connor * [[Paul Winfield]] as Ed Traxler * [[Lance Henriksen]] as Hal Vukovich * Bess Motta as Ginger == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|0088247}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] eslu3boz9fq5basrn2oa9m84pfcz7y3 0 461173 2902408 2902340 2026-05-08T18:00:08Z SpesBona 2720 Bygewerk 2902408 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Silwervaring | image = | taxon = Alsophila dealbata | authority = (G.Forst.) Corda, (1838) | synonyms =* ''Alsophila tricolor'' <small>(Colenso) R.M.Tryon</small> * ''Cyathea dealbata'' <small>(G.Forst.) Sw.</small> * ''Cyathea falciloba'' <small>Domin</small> * ''Cyathea tricolor'' <small>Colenso</small> * ''Hemitelia falciloba'' <small>Colenso</small> * ''Polypodium dealbatum'' <small>G.Forst.</small> }} Die '''silwervaring''' (''Alsophila dealbata''), ook ''ponga'' [ˈpɒŋə] of ''punga'' [ˈpʌŋə] (van [[Maori (taal)|Maori]]: ''kaponga'' of ''ponga''), is 'n [[boom]] wat deel van die Cyatheaceae-[[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Nieu-Seeland]] (beide die [[Noordeiland|Noord-]] en [[Suideiland]]) en die [[Chathameilande]]. Dit is die nieamptelike nasionale plant van Nieu-Seeland en verskyn op die [[Wapen van Nieu-Seeland|landswapen]]. == Nasionale embleem == [[Lêer:Coat of arms of New Zealand.svg|duimnael|links|Die [[wapen van Nieu-Seeland]] met die silwervaring se blare onder]] Die silwervaring word deur Nieu-Seelandse nasionale spanne in uiteenlopende [[sport]]soorte in verskeie weergawes gebruik, sedert dit vir die eerste keer deur die ''New Zealand Natives'' tydens hulle 1888-toer na die [[Verenigde Koninkryk]] gebruik is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/photograph/2579/wearing-the-silver-fern |title=Nation and government – Nationhood and identity |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |date=16 September 2016 |accessdate=8 Mei 2026}}</ref> Baie van die Nieu-Seelandse nasionale spanne se byname is van die silwervaring ontleen, waaronder ''Silver Ferns'' (nasionale netbalspan), ''[[Black Ferns]]'' (nasionale vrouerugbyspan) en ''[[All Blacks]]'' (nasionale rugbyspan).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/ferns-and-lycophytes/page-6 |title=Ferns in New Zealand culture |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=8 Mei 2026}}</ref> Nasionale spanne wat die silwervaring as hulle embleme gebruik: * [[All Blacks]] en [[Black Ferns]] ([[rugby]]) * [[Nieu-Seelandse nasionale netbalspan|Silver Ferns]] ([[netbal]]) * [[Nieu-Seelandse nasionale sokkerspan|All Whites]] ([[sokker]]) * [[Nieu-Seelandse nasionale basketbalspan|Tall Blacks]] ([[basketbal]]) * [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Black Caps]] en [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|White Ferns]] ([[krieket]]) * [[Nieu-Seelandse nasionale mansveldhokkiespan|Black Sticks Men]] en [[Nieu-Seelandse nasionale vroueveldhokkiespan|Black Sticks Women]] ([[veldhokkie]]) * [[Span Nieu-Seeland]] ([[seilvaart]]) * [[Nieu-Seelandse nasionale Amerikaanse voetbalspan|Iron Blacks]] ([[Amerikaanse voetbal]]) Die silwervaring word ook dikwels as een van die Nieu-Seelandse amptelike embleme op [[Olimpiese Spele]] gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/olympics/82035787/the-history-of-black-why-do-kiwi-sports-teams-wear-black-and-when-did-it-start |title=The history of black: Why do Kiwi sports teams wear black and when did it start? |publisher=Stuff.co.nz |author=Ben Strang |accessdate=8 Mei 2026}}</ref> == Galery == <gallery> Alsophila tricolor 137498700.jpg|Die silwer onderkant van 'n blaar Alsophila tricolor 1.jpg Alsophila tricolor in Mount Ngongotaha SR (1).jpg Alsophila tricolor in Mount Ngongotaha SR (2).jpg Alsophila tricolor in Mount Ngongotaha SR (4).jpg Koru budding fern in Rotorua.jpg|'n Ontvouende blaar, in [[Maori (taal)|Maori]] ''koru'' genoem </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:3320793-4 Plants of the World] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Alsophila|dealbata]] [[Kategorie:Flora van die Chathameilande]] [[Kategorie:Flora van Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Nasionale simbole van Nieu-Seeland]] kuz9exg4vq4v4wok6vgdb22t1e2na98 2902409 2902408 2026-05-08T18:00:32Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Alsophila dealbata]] na [[Silwervaring]] oor 'n aanstuur geskuif: Beter titel: In afspraak met Oesjaar geskuif (Afrikaanse naam) 2902408 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Silwervaring | image = | taxon = Alsophila dealbata | authority = (G.Forst.) Corda, (1838) | synonyms =* ''Alsophila tricolor'' <small>(Colenso) R.M.Tryon</small> * ''Cyathea dealbata'' <small>(G.Forst.) Sw.</small> * ''Cyathea falciloba'' <small>Domin</small> * ''Cyathea tricolor'' <small>Colenso</small> * ''Hemitelia falciloba'' <small>Colenso</small> * ''Polypodium dealbatum'' <small>G.Forst.</small> }} Die '''silwervaring''' (''Alsophila dealbata''), ook ''ponga'' [ˈpɒŋə] of ''punga'' [ˈpʌŋə] (van [[Maori (taal)|Maori]]: ''kaponga'' of ''ponga''), is 'n [[boom]] wat deel van die Cyatheaceae-[[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Nieu-Seeland]] (beide die [[Noordeiland|Noord-]] en [[Suideiland]]) en die [[Chathameilande]]. Dit is die nieamptelike nasionale plant van Nieu-Seeland en verskyn op die [[Wapen van Nieu-Seeland|landswapen]]. == Nasionale embleem == [[Lêer:Coat of arms of New Zealand.svg|duimnael|links|Die [[wapen van Nieu-Seeland]] met die silwervaring se blare onder]] Die silwervaring word deur Nieu-Seelandse nasionale spanne in uiteenlopende [[sport]]soorte in verskeie weergawes gebruik, sedert dit vir die eerste keer deur die ''New Zealand Natives'' tydens hulle 1888-toer na die [[Verenigde Koninkryk]] gebruik is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/photograph/2579/wearing-the-silver-fern |title=Nation and government – Nationhood and identity |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |date=16 September 2016 |accessdate=8 Mei 2026}}</ref> Baie van die Nieu-Seelandse nasionale spanne se byname is van die silwervaring ontleen, waaronder ''Silver Ferns'' (nasionale netbalspan), ''[[Black Ferns]]'' (nasionale vrouerugbyspan) en ''[[All Blacks]]'' (nasionale rugbyspan).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/ferns-and-lycophytes/page-6 |title=Ferns in New Zealand culture |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=8 Mei 2026}}</ref> Nasionale spanne wat die silwervaring as hulle embleme gebruik: * [[All Blacks]] en [[Black Ferns]] ([[rugby]]) * [[Nieu-Seelandse nasionale netbalspan|Silver Ferns]] ([[netbal]]) * [[Nieu-Seelandse nasionale sokkerspan|All Whites]] ([[sokker]]) * [[Nieu-Seelandse nasionale basketbalspan|Tall Blacks]] ([[basketbal]]) * [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Black Caps]] en [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|White Ferns]] ([[krieket]]) * [[Nieu-Seelandse nasionale mansveldhokkiespan|Black Sticks Men]] en [[Nieu-Seelandse nasionale vroueveldhokkiespan|Black Sticks Women]] ([[veldhokkie]]) * [[Span Nieu-Seeland]] ([[seilvaart]]) * [[Nieu-Seelandse nasionale Amerikaanse voetbalspan|Iron Blacks]] ([[Amerikaanse voetbal]]) Die silwervaring word ook dikwels as een van die Nieu-Seelandse amptelike embleme op [[Olimpiese Spele]] gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/olympics/82035787/the-history-of-black-why-do-kiwi-sports-teams-wear-black-and-when-did-it-start |title=The history of black: Why do Kiwi sports teams wear black and when did it start? |publisher=Stuff.co.nz |author=Ben Strang |accessdate=8 Mei 2026}}</ref> == Galery == <gallery> Alsophila tricolor 137498700.jpg|Die silwer onderkant van 'n blaar Alsophila tricolor 1.jpg Alsophila tricolor in Mount Ngongotaha SR (1).jpg Alsophila tricolor in Mount Ngongotaha SR (2).jpg Alsophila tricolor in Mount Ngongotaha SR (4).jpg Koru budding fern in Rotorua.jpg|'n Ontvouende blaar, in [[Maori (taal)|Maori]] ''koru'' genoem </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:3320793-4 Plants of the World] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Alsophila|dealbata]] [[Kategorie:Flora van die Chathameilande]] [[Kategorie:Flora van Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Nasionale simbole van Nieu-Seeland]] kuz9exg4vq4v4wok6vgdb22t1e2na98 1 461175 2902411 2902341 2026-05-08T18:00:33Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Bespreking:Alsophila dealbata]] na [[Bespreking:Silwervaring]] geskuif: Beter titel: In afspraak met Oesjaar geskuif (Afrikaanse naam) 2902341 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 461178 2902492 2902355 2026-05-08T20:30:27Z SpesBona 2720 Bygewerk 2902492 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Suikeresdoring | image = | taxon = Acer saccharum | authority = Marshall, (1785) | synonyms =* ''Saccharodendron saccharum'' <small>(Marshall) Moldenke</small> }} Die '''suikeresdoring''' (''Acer saccharum'') is 'n [[boom]] wat deel van die Sapindaceae-[[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. In Kanada kom die spesie in die [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsies]] [[Ontario]], [[Quebec]], [[Nieu-Brunswyk]], [[Nova Scotia]] en [[Prins-Edward-eiland]] voor en sedert 1996 is dit die amptelike nasionale plant van dié land.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/official-symbols-canada.html |title=Official symbols of Canada |publisher=Regering van Kanada |accessdate=8 Mei 2026}}</ref> Dit is 'n belangrike verskaffer van [[esdoringstroop]] en [[esdoringsuiker]] wat in albei lande vervaardig word. == Nasionale embleem == [[Lêer:Flag of Canada.svg|duimnael|links|Die [[vlag van Kanada]] met die esdoringblaar in die middel]] Na die voorbeeld van die blare is die esdoringblaar op die [[Vlag van Kanada|Kanadese vlag]] ontwerp, waarvolgens na die boom ook as "Kanadese esdoring" verwys word. Beide die [[Kanadese nasionale krieketspan|nasionale krieketspan]] en die [[Kanadese nasionale rugbyspan|nasionale rugbyspan]] van Kanada gebruik die nasionale plant in hulle embleme; die nasionale krieketspan se bynaam ''Maple leafers'' is ook aan dié plant ontleen. Die suikeresdoring is ook die amptelike staatsboom van die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstate]] [[New York (deelstaat)|New York]], [[Vermont]], [[Wes-Virginië]] en [[Wisconsin]]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56795-1 Plants of the World] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/plant/sugar-maple|title=sugar maple|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=8 Mei 2026}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Acer|saccharum]] [[Kategorie:Flora van Amerika]] [[Kategorie:Flora van Kanada]] [[Kategorie:Nasionale simbole van Kanada]] 8oo13qaktd6a0g250dg99qymda2js70 2902493 2902492 2026-05-08T20:30:31Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Acer saccharum]] na [[Suikeresdoring]] geskuif: Beter titel: In oorleg met Oesjaar geskuif (Afrikaanse naam) 2902492 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Suikeresdoring | image = | taxon = Acer saccharum | authority = Marshall, (1785) | synonyms =* ''Saccharodendron saccharum'' <small>(Marshall) Moldenke</small> }} Die '''suikeresdoring''' (''Acer saccharum'') is 'n [[boom]] wat deel van die Sapindaceae-[[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kanada]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. In Kanada kom die spesie in die [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsies]] [[Ontario]], [[Quebec]], [[Nieu-Brunswyk]], [[Nova Scotia]] en [[Prins-Edward-eiland]] voor en sedert 1996 is dit die amptelike nasionale plant van dié land.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/official-symbols-canada.html |title=Official symbols of Canada |publisher=Regering van Kanada |accessdate=8 Mei 2026}}</ref> Dit is 'n belangrike verskaffer van [[esdoringstroop]] en [[esdoringsuiker]] wat in albei lande vervaardig word. == Nasionale embleem == [[Lêer:Flag of Canada.svg|duimnael|links|Die [[vlag van Kanada]] met die esdoringblaar in die middel]] Na die voorbeeld van die blare is die esdoringblaar op die [[Vlag van Kanada|Kanadese vlag]] ontwerp, waarvolgens na die boom ook as "Kanadese esdoring" verwys word. Beide die [[Kanadese nasionale krieketspan|nasionale krieketspan]] en die [[Kanadese nasionale rugbyspan|nasionale rugbyspan]] van Kanada gebruik die nasionale plant in hulle embleme; die nasionale krieketspan se bynaam ''Maple leafers'' is ook aan dié plant ontleen. Die suikeresdoring is ook die amptelike staatsboom van die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstate]] [[New York (deelstaat)|New York]], [[Vermont]], [[Wes-Virginië]] en [[Wisconsin]]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:56795-1 Plants of the World] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/plant/sugar-maple|title=sugar maple|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=8 Mei 2026}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Acer|saccharum]] [[Kategorie:Flora van Amerika]] [[Kategorie:Flora van Kanada]] [[Kategorie:Nasionale simbole van Kanada]] 8oo13qaktd6a0g250dg99qymda2js70 1 461179 2902495 2902356 2026-05-08T20:30:31Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Bespreking:Acer saccharum]] na [[Bespreking:Suikeresdoring]] geskuif: Beter titel: In oorleg met Oesjaar geskuif (Afrikaanse naam) 2902356 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 10 461181 2902363 2026-05-08T12:43:27Z Oesjaar 7467 Nuwe taksonoom. 2902363 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Apiaceae |parent=Ruschieae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 5i5mltm7sxlfvu6bpx3n8ubhfzx4q36 2902364 2902363 2026-05-08T12:44:02Z Oesjaar 7467 Ai! 2902364 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Choritaenia |parent=Apiaceae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} oui9ufpzqqbt6gpa20b1ixfbxmc3tpu 10 461182 2902373 2026-05-08T13:03:01Z Oesjaar 7467 Verbeter 2902373 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Pappea |parent=Sapindaceae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} t77441452c5ope9yas7t41gtl5x0t97 0 461183 2902406 2026-05-08T17:54:53Z BurgertB 2401 Nuwe artkel, besig 2902406 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas rolprent | naam = 1922 | beeld = | regisseur = Zak Hilditch | vervaardiger = Ross M. Dinerstein | geskryf_deur = Zak Hilditch | geskoei = ''1922'', 'n novelle deur [[Stephen King]] | met = {{Plainlist| * [[Thomas Jane]] * [[Molly Parker]] * Dylan Schmid * Kaitlyn Bernard * Bob Frazer * [[Brian d'Arcy James]] * Neal McDonough }} | musiek = Mike Patton | ateljee = Campfire Studios | verspreider = [[Netflix]] | vrygestel = {{Begindatum|2017|9|23|df=yes}}: Fantastic Fest <br>{{Begindatum|2017|10|20|df=yes}}: VSA | speeltyd = 101 minute | land = [[VSA]] | taal = [[Engels]] | imdb_id = 6214928 }} '''''1922''''' is 'n Amerikaanse grurolprent van 2017 wat deur Zak Hilditch geskryf en geregisseer is; dit is geskoei op [[Stephen King]] se novelle met dieselfde naam van 2010. Dit gaan oor 'n boer ([[Thomas Jane]]) wat met sy seun (Dylan Schmid) saamsweer en sy vrou ([[Molly Parker]]) vermoor. Albei word deur skuldgevoelens gery. Ander sterre is Kaitlyn Bernard, Bob Frazer, [[Brian d'Arcy James]] en Neal McDonough. Die première was op 23 September 2017 op die Fantastic Fest in [[Austin, Texas]], voordat [[Netflix]] dit op 20 Oktober uitgereik het.<ref>{{cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3454461/netflix-sets-premiere-date-stephen-kings-1922/|title=Netflix Sets Premiere Date for Stephen King's '1922'; First Images|last=Miska|first=Brad|date=August 21, 2017|website=Bloody Disgusting|access-date=October 21, 2017}}</ref> Die prent het positiewe resensies gekry. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = 1922 (2017 film)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] 2ipq8ihgc9v6kehxwmkfbojlf9tn3j7 2902419 2902406 2026-05-08T18:08:33Z BurgertB 2401 Besig 2902419 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas rolprent | naam = 1922 | beeld = | regisseur = Zak Hilditch | vervaardiger = Ross M. Dinerstein | geskryf_deur = Zak Hilditch | geskoei = ''1922'', 'n novelle deur [[Stephen King]] | met = {{Plainlist| * [[Thomas Jane]] * [[Molly Parker]] * Dylan Schmid * Kaitlyn Bernard * Bob Frazer * [[Brian d'Arcy James]] * Neal McDonough }} | musiek = Mike Patton | ateljee = Campfire Studios | verspreider = [[Netflix]] | vrygestel = {{Begindatum|2017|9|23|df=yes}}: Fantastic Fest <br>{{Begindatum|2017|10|20|df=yes}}: VSA | speeltyd = 101 minute | land = [[VSA]] | taal = [[Engels]] | imdb_id = 6214928 }} '''''1922''''' is 'n Amerikaanse grurolprent van 2017 wat deur Zak Hilditch geskryf en geregisseer is; dit is geskoei op [[Stephen King]] se novelle met dieselfde naam van 2010. Dit gaan oor 'n boer ([[Thomas Jane]]) wat met sy seun (Dylan Schmid) saamsweer en sy vrou ([[Molly Parker]]) vermoor. Albei word deur skuldgevoelens gery. Ander sterre is Kaitlyn Bernard, Bob Frazer, [[Brian d'Arcy James]] en Neal McDonough. Die première was op 23 September 2017 op die Fantastic Fest in [[Austin, Texas]], voordat [[Netflix]] dit op 20 Oktober uitgereik het.<ref>{{cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3454461/netflix-sets-premiere-date-stephen-kings-1922/|title=Netflix Sets Premiere Date for Stephen King's '1922'; First Images|last=Miska|first=Brad|date=August 21, 2017|website=Bloody Disgusting|access-date=October 21, 2017}}</ref> Die prent het positiewe resensies gekry. {{Stapel|[[Beeld:10.17.09ThomasJaneByLuigiNovi.jpg|thumb|170px|[[Thomas Jane]]]]}} ==Rolverdeling== * [[Thomas Jane]] as Wilfred "Wilf" Leland James * [[Molly Parker]] as Arlette Christina Winters James * Dylan Schmid as Henry "Hank" Freeman James * Kaitlyn Bernard as Shannon Cotterie * Bob Frazer as mnr. Lester * [[Brian d'Arcy James]] as sheriff Jones * Neal McDonough as Harlan "Harl" Cotterie ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = 1922 (2017 film)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] e6yj8vwqxbznwjkp4uyz0ifbg8gutil 2902434 2902419 2026-05-08T19:01:05Z BurgertB 2401 Besig 2902434 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas rolprent | naam = 1922 | beeld = | regisseur = Zak Hilditch | vervaardiger = Ross M. Dinerstein | geskryf_deur = Zak Hilditch | geskoei = ''1922'', 'n novelle deur [[Stephen King]] | met = {{Plainlist| * [[Thomas Jane]] * [[Molly Parker]] * Dylan Schmid * Kaitlyn Bernard * Bob Frazer * [[Brian d'Arcy James]] * Neal McDonough }} | musiek = Mike Patton | ateljee = Campfire Studios | verspreider = [[Netflix]] | vrygestel = {{Begindatum|2017|9|23|df=yes}}: Fantastic Fest <br>{{Begindatum|2017|10|20|df=yes}}: VSA | speeltyd = 101 minute | land = [[VSA]] | taal = [[Engels]] | imdb_id = 6214928 }} '''''1922''''' is 'n Amerikaanse grurolprent van 2017 wat deur Zak Hilditch geskryf en geregisseer is; dit is geskoei op [[Stephen King]] se novelle met dieselfde naam van 2010. Dit gaan oor 'n boer ([[Thomas Jane]]) wat met sy seun (Dylan Schmid) saamsweer en sy vrou ([[Molly Parker]]) vermoor. Albei word deur skuldgevoelens gery. Ander sterre is Kaitlyn Bernard, Bob Frazer, [[Brian d'Arcy James]] en Neal McDonough. Die première was op 23 September 2017 op die Fantastic Fest in [[Austin, Texas]], voordat [[Netflix]] dit op 20 Oktober uitgereik het.<ref>{{cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3454461/netflix-sets-premiere-date-stephen-kings-1922/|title=Netflix Sets Premiere Date for Stephen King's '1922'; First Images|last=Miska|first=Brad|date=August 21, 2017|website=Bloody Disgusting|access-date=October 21, 2017}}</ref> Die prent het positiewe resensies gekry. {{Stapel|[[Beeld:10.17.09ThomasJaneByLuigiNovi.jpg|thumb|170px|[[Thomas Jane]]]]}} ==Rolverdeling== * [[Thomas Jane]] as Wilfred "Wilf" Leland James * [[Molly Parker]] as Arlette Christina Winters James * Dylan Schmid as Henry "Hank" Freeman James * Kaitlyn Bernard as Shannon Cotterie * Bob Frazer as mnr. Lester * [[Brian d'Arcy James]] as sheriff Jones * Neal McDonough as Harlan "Harl" Cotterie ==Storielyn== {{Pretbederwer}} Dit is 1922 en Wilfred "Wilf" James is 'n boer wat saam met sy vrou, Arlette, en hulle 14-jarige seun, Henry, in [[Nebraska]] woon. Arlette erf nog grond van haar pa en wil hê die gesin moet hulle plaas verkoop en na [[Omaha]] verhuis. Toe Wilf beswaar aanteken, beplan sy om van hom te skei en Henry saam met haar te neem. Wilf oorreed Henry om hom te help om Arlette te vermoor, want Henry is verlief op 'n buurmeisie, Shannon Cotterie, en wil nie trek nie. Wilf maak Arlette dronk en Henry bedek haar gesig terwyl Wilf haar keelaf sny. Hy gooi haar liggaam in 'n droë put, waar rotte daarop teer. Hulle word deur 'n prokureur besoek, wat nie hulle storie wil glo dat Arlette die huis in die nag verlaat het nie. Wilf en Henry maak 'n koei dood en gooi die dier in die put om Arlette se lyk te bedek en om 'n verskoning te hê om die put op te vul. Sheriff Jones ondersoek hulle huis, maar kry geen tekens van 'n msdaad ne. Mettertyd raak Henry al hoe depressiewer en hy maak Shannon swanger. Haar ouers besluit om haar na 'n [[Katolieke]] instelling te stuur. Henry steel Wilf se voertuig en loop saam met Shannon weg. Namata die winter vorder, drink Wilf al hoe meer en hy sien rotte oral. Die huis raak vervalle en 'n rot byt hom aan die hand. Die wond raak besmet en Wilf kry 'n visioen van sy vrou, omring deur die rotte wat haar lyk gevreet het. Sy vertel hom van Henry en Shannon se lot: Hulle het rowers geword en was bekend as die "Sweetheart Bandits". Tydens 'n rooftog word Shannon geskiet. Sy verloor die baba en sterf eindelik. Henry gaan lê langs haar en skiet homself. Wilf word deur die sheriff op sy plaas aangetref en hy neem Wilf hospitaal toe, waar sy hand afgesit word. Daar word aan hom vertel 'n ongeïdentifiseerde vou se liggaam is langs die pad gekry, en die sheriff neem aan dit is Arlette s'n. Henry se liggaam word na sy pa teruggebring. Dit is, nes sy ma s'n, deur rotte gevreet. Nadat Wilf sy plaas vir goedkoop verkoop het, verhuis hy na Omaha en kry 'n werk, maar die rotte bly hom volg. Agt jaar later, in 1930, skryf Wilf sy bekentenis. Teen die tyd dat hy klaar is, hardloop honderde rotte in sy kamer rond. Die lyke van Arlette, Henry en Shannon verskyn aan Wilf. Met dieselfde mes waarmee sy ma vermoor is in sy hand, sê Henry vir Wilf hy sal vinnig sterf. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = 1922 (2017 film)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] cmjbvk63qvthlbz2awflnonk4ihg1a6 2902445 2902434 2026-05-08T19:19:20Z BurgertB 2401 Klaar 2902445 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas rolprent | naam = 1922 | beeld = | regisseur = Zak Hilditch | vervaardiger = Ross M. Dinerstein | geskryf_deur = Zak Hilditch | geskoei = ''1922'', 'n novelle deur [[Stephen King]] | met = {{Plainlist| * [[Thomas Jane]] * [[Molly Parker]] * Dylan Schmid * Kaitlyn Bernard * Bob Frazer * [[Brian d'Arcy James]] * Neal McDonough }} | musiek = Mike Patton | ateljee = Campfire Studios | verspreider = [[Netflix]] | vrygestel = {{Begindatum|2017|9|23|df=yes}}: Fantastic Fest <br>{{Begindatum|2017|10|20|df=yes}}: VSA | speeltyd = 101 minute | land = [[VSA]] | taal = [[Engels]] | imdb_id = 6214928 }} '''''1922''''' is 'n Amerikaanse grurolprent van 2017 wat deur Zak Hilditch geskryf en geregisseer is; dit is geskoei op [[Stephen King]] se novelle met dieselfde naam van 2010. Dit gaan oor 'n boer ([[Thomas Jane]]) wat met sy seun (Dylan Schmid) saamsweer en sy vrou ([[Molly Parker]]) vermoor. Albei word deur skuldgevoelens gery. Ander sterre is Kaitlyn Bernard, Bob Frazer, [[Brian d'Arcy James]] en Neal McDonough. Die première was op 23 September 2017 op die Fantastic Fest in [[Austin, Texas]], voordat [[Netflix]] dit op 20 Oktober uitgereik het.<ref>{{cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3454461/netflix-sets-premiere-date-stephen-kings-1922/|title=Netflix Sets Premiere Date for Stephen King's '1922'; First Images|last=Miska|first=Brad|date=August 21, 2017|website=Bloody Disgusting|access-date=October 21, 2017}}</ref> Die prent het positiewe resensies gekry. {{Stapel|[[Beeld:10.17.09ThomasJaneByLuigiNovi.jpg|thumb|170px|[[Thomas Jane]]]]}} ==Rolverdeling== * [[Thomas Jane]] as Wilfred "Wilf" Leland James * [[Molly Parker]] as Arlette Christina Winters James * Dylan Schmid as Henry "Hank" Freeman James * Kaitlyn Bernard as Shannon Cotterie * Bob Frazer as mnr. Lester * [[Brian d'Arcy James]] as sheriff Jones * Neal McDonough as Harlan "Harl" Cotterie ==Storielyn== {{Pretbederwer}} Dit is 1922 en Wilfred "Wilf" James is 'n boer wat saam met sy vrou, Arlette, en hulle 14-jarige seun, Henry, in [[Nebraska]] woon. Arlette erf nog grond van haar pa en wil hê die gesin moet hulle plaas verkoop en na [[Omaha]] verhuis. Toe Wilf beswaar maak, beplan sy om van hom te skei en Henry saam met haar te neem. Wilf oorreed Henry om hom te help om Arlette te vermoor, want Henry is verlief op 'n buurmeisie, Shannon Cotterie, en wil nie trek nie. Wilf maak Arlette dronk en Henry bedek haar gesig terwyl Wilf haar keelaf sny. Hy gooi haar liggaam in 'n droë put, waar rotte daarop teer. Hulle word deur 'n prokureur besoek, wat nie hulle storie wil glo dat Arlette die huis in die nag verlaat het nie. Wilf en Henry maak 'n koei dood en gooi die dier in die put om Arlette se lyk te bedek en om 'n verskoning te hê om die put op te vul. Sheriff Jones ondersoek hulle huis, maar kry geen tekens van 'n msdaad ne. Mettertyd raak Henry al hoe depressiewer en hy maak Shannon swanger. Haar ouers besluit om haar na 'n [[Katolieke]] instelling te stuur. Henry steel Wilf se voertuig en loop saam met Shannon weg. Namata die winter vorder, drink Wilf al hoe meer en hy sien rotte oral. Die huis raak vervalle en 'n rot byt hom aan die hand. Die wond raak besmet en Wilf kry 'n visioen van sy vrou, omring deur die rotte wat haar lyk gevreet het. Sy vertel hom van Henry en Shannon se lot: Hulle het rowers geword en was bekend as die "Sweetheart Bandits". Tydens 'n rooftog word Shannon geskiet. Sy verloor die baba en sterf eindelik. Henry gaan lê langs haar en skiet homself. Wilf word deur die sheriff op sy plaas aangetref en hy neem Wilf hospitaal toe, waar sy hand afgesit word. Daar word aan hom vertel 'n ongeïdentifiseerde vou se liggaam is langs die pad gekry, en die sheriff neem aan dit is Arlette s'n. Henry se liggaam word na sy pa teruggebring. Dit is, nes sy ma s'n, deur rotte gevreet. Nadat Wilf sy plaas vir goedkoop verkoop het, verhuis hy na Omaha en kry 'n werk, maar die rotte bly hom volg. Agt jaar later, in 1930, skryf Wilf sy bekentenis. Teen die tyd dat hy klaar is, hardloop honderde rotte in sy kamer rond. Die lyke van Arlette, Henry en Shannon verskyn aan Wilf. Met dieselfde mes waarmee sy ma vermoor is in sy hand, sê Henry vir Wilf hy sal vinnig sterf. ==Ontvangs== ''1922'' het positiewe resensies gekry. Op [[Rotten Tomatoes]] was 91% van 44 resensies positief, met 'n gemiddelde telling van 6,9/10. Die webtuiste se konsensus lui: "Danksy die regisseur, Zak Hilditch, se geduldige storievertelling en die sterk spel van die hoofrolspeler, Thomas Jane, is ''1922'' een van die bevredigendste verwerkings van Stephen King se werk."<ref name="rotten tomatoes">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1922_2017/|title=1922 (2017)|website=[[Rotten Tomatoes]]|publisher=Fandango Media|access-date=October 5, 2019}}</ref> Op [[Metacritic]] het die prent 'n telling van 70 uit 100 gekry gebaseer op 8 resensies, wat dui op 'n "algemeen gunstige" ontvangs.<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/1922|title=1922 Reviews|website=[[Metacritic]]|publisher=CBS Interactive|access-date=October 5, 2019}}</ref> John DeFore van ''The Hollywood Reporter'' skryf: "Die prent se skrikoomblikke is nie oordrewe nie en beeld eerder die protagonis se lyding as 'n stadige verrotting uit."<ref name="hollywood_reporter">{{cite web|url=https://hollywoodreporter.com/review/1922-1042649|title='1922': Film Review {{!}} Fantastic Fest 2017|author=DeFore|first=John|date=September 25, 2017|work=The Hollywood Reporter|access-date=November 9, 2017}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = 1922 (2017 film)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] 6wvp427wdlq5bckssmw7eylea8l3ego 1 461184 2902407 2026-05-08T17:55:27Z BurgertB 2401 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2902407 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 461185 2902410 2026-05-08T18:00:33Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Alsophila dealbata]] na [[Silwervaring]] oor 'n aanstuur geskuif: Beter titel: In afspraak met Oesjaar geskuif (Afrikaanse naam) 2902410 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Silwervaring]] dru8pz0innjd0siymv15elwl9zd523d 1 461186 2902412 2026-05-08T18:00:33Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Bespreking:Alsophila dealbata]] na [[Bespreking:Silwervaring]] geskuif: Beter titel: In afspraak met Oesjaar geskuif (Afrikaanse naam) 2902412 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Silwervaring]] c25zuz826v49hxtbsbdyjv58khxkiez 0 461187 2902428 2026-05-08T18:50:29Z Rooiratel 90342 Nuwe bladsy gedeeltelik vertaal uit enwiki 2902428 wikitext text/x-wiki [[Lêer:2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg|duimnael|MV Hondius by [[Spitsbergen]] in Junie 2025.]] In April 2026, het 'n uitbraak van [[hantavirus infeksie]] as gevolg van die [[Andes-virus]] is op die Nederlandse cruiseskip MV Hondius geïdentifiseer. Op 1 April 2026 het die skip [[Ushuaia]], Argentinië, verlaat. Op 11 April is 'n passasier aan boord aan die virus oorlede, en sy liggaam is dertien dae later, op 24 April in [[Sint Helena]], van die skip verwyder, waar sy vrou ook van boord gegaan het. Twee dae later is sy ook in 'n hospitaal in [[Johannesburg]] oorlede. 'n Britse passasier is na Johannesburg gestuur vir behandeling, in 'n kritieke maar stabiele toestand. 'n Derde passasier is aan boord oorlede. Die skip het op 6 Mei na Tenerife vertrek, nadat die Spaanse Ministerie van Gesondheid die skip se aankoms goedgekeur het, waar die passasiers na hul onderskeie lande ontruim sal word.Voorheen was sy vasgemeer by [[Praia]], [[Kaap Verde]]; die president van die [[Kanariese Eilande]], Fernando Clavijo, het beswaar gemaak teen die skip se aankoms uit kommer oor die eilandbewoners se veiligheid. Tydens die skip se stop in Saint Helena het 30 passasiers van boord gegaan, wat almal deur die "UK Health Security Agency" [[kontakopsporing|kontakopgespoor]] is. Die Amerikaanse [[Centers for Disease Control and Prevention]] het die uitbreking as 'n 'vlak 3'-noodreaksie geklassifiseer. Die Andes-virus is die enigste bekende [[hantavirus]] wat tussen mense versprei. Hierdie verspreiding is skaars, hoewel dit voorheen plaasgevind het, gewoonlik in gevalle van noue en dikwels volgehoue ​​kontak. Sedert die begin van die uitbreking het die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] beklemtoon dat die risiko van 'n epidemie laag is as gevolg van hierdie seldsaamheid, en dat slegs beperkte verspreiding onder noue kontakte in vorige uitbrekings waargeneem is. Sedert 2026-05-08, is passasiers in Suid-Afrika, Nederland, Duitsland, Sint Helena, Spanje en Switserland in die hospitaal opgeneem, terwyl die skip steeds in Kaap Verdiese territoriale waters is met bykomende mediese hulpbronne aan boord. Daar is nege verdagte gevalle, agt deur die Wêreldgesondheidsorganisasie en een deur die "UK Health Security Agency", insluitend vyf bevestigde gevalle vanaf 8 Mei. Daar was drie sterftes, waarvan een bevestig is as veroorsaak deur die Andes-virus. {{Normdata}} ieaumvijpgx6poy6alnclew3xax39ko 2902440 2902428 2026-05-08T19:09:05Z Rooiratel 90342 + Eksterne skakels 2902440 wikitext text/x-wiki [[Lêer:2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg|duimnael|MV Hondius by [[Spitsbergen]] in Junie 2025.]] In April 2026, het 'n uitbraak van [[hantavirus infeksie]] as gevolg van die [[Andes-virus]] is op die Nederlandse cruiseskip MV Hondius geïdentifiseer. Op 1 April 2026 het die skip [[Ushuaia]], Argentinië, verlaat. Op 11 April is 'n passasier aan boord aan die virus oorlede, en sy liggaam is dertien dae later, op 24 April in [[Sint Helena]], van die skip verwyder, waar sy vrou ook van boord gegaan het. Twee dae later is sy ook in 'n hospitaal in [[Johannesburg]] oorlede. 'n Britse passasier is na Johannesburg gestuur vir behandeling, in 'n kritieke maar stabiele toestand. 'n Derde passasier is aan boord oorlede. Die skip het op 6 Mei na Tenerife vertrek, nadat die Spaanse Ministerie van Gesondheid die skip se aankoms goedgekeur het, waar die passasiers na hul onderskeie lande ontruim sal word.Voorheen was sy vasgemeer by [[Praia]], [[Kaap Verde]]; die president van die [[Kanariese Eilande]], Fernando Clavijo, het beswaar gemaak teen die skip se aankoms uit kommer oor die eilandbewoners se veiligheid. Tydens die skip se stop in Saint Helena het 30 passasiers van boord gegaan, wat almal deur die "UK Health Security Agency" [[kontakopsporing|kontakopgespoor]] is. Die Amerikaanse [[Centers for Disease Control and Prevention]] het die uitbreking as 'n 'vlak 3'-noodreaksie geklassifiseer. Die Andes-virus is die enigste bekende [[hantavirus]] wat tussen mense versprei. Hierdie verspreiding is skaars, hoewel dit voorheen plaasgevind het, gewoonlik in gevalle van noue en dikwels volgehoue ​​kontak. Sedert die begin van die uitbreking het die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] beklemtoon dat die risiko van 'n epidemie laag is as gevolg van hierdie seldsaamheid, en dat slegs beperkte verspreiding onder noue kontakte in vorige uitbrekings waargeneem is. Sedert 2026-05-08, is passasiers in Suid-Afrika, Nederland, Duitsland, Sint Helena, Spanje en Switserland in die hospitaal opgeneem, terwyl die skip steeds in Kaap Verdiese territoriale waters is met bykomende mediese hulpbronne aan boord. Daar is nege verdagte gevalle, agt deur die Wêreldgesondheidsorganisasie en een deur die "UK Health Security Agency", insluitend vyf bevestigde gevalle vanaf 8 Mei. Daar was drie sterftes, waarvan een bevestig is as veroorsaak deur die Andes-virus. == Eksterne skakels == * [https://hantavirusmap.com/ HantavirusMap] – Regstreekse wêreldkaart van hantavirusgevalle, regstreekse nuus en die roete van MV ''Hondius''. * [https://www.vesselfinder.com/vessels/details/9818709 VesselFinder] – huidige posisie van die MV ''Hondius'' {{Normdata}} 83supeo7s38bfzaj2tnfnzlpu74w86r 2902456 2902440 2026-05-08T19:31:38Z Rooiratel 90342 Spasie 2902456 wikitext text/x-wiki [[Lêer:2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg|duimnael|MV Hondius by [[Spitsbergen]] in Junie 2025.]] In April 2026, het 'n uitbraak van [[hantavirus infeksie]] as gevolg van die [[Andes-virus]] is op die Nederlandse cruiseskip MV Hondius geïdentifiseer. Op 1 April 2026 het die skip [[Ushuaia]], Argentinië, verlaat. Op 11 April is 'n passasier aan boord aan die virus oorlede, en sy liggaam is dertien dae later, op 24 April in [[Sint Helena]], van die skip verwyder, waar sy vrou ook van boord gegaan het. Twee dae later is sy ook in 'n hospitaal in [[Johannesburg]] oorlede. 'n Britse passasier is na Johannesburg gestuur vir behandeling, in 'n kritieke maar stabiele toestand. 'n Derde passasier is aan boord oorlede. Die skip het op 6 Mei na Tenerife vertrek, nadat die Spaanse Ministerie van Gesondheid die skip se aankoms goedgekeur het, waar die passasiers na hul onderskeie lande ontruim sal word. Voorheen was sy vasgemeer by [[Praia]], [[Kaap Verde]]; die president van die [[Kanariese Eilande]], Fernando Clavijo, het beswaar gemaak teen die skip se aankoms uit kommer oor die eilandbewoners se veiligheid. Tydens die skip se stop in Saint Helena het 30 passasiers van boord gegaan, wat almal deur die "UK Health Security Agency" [[kontakopsporing|kontakopgespoor]] is. Die Amerikaanse [[Centers for Disease Control and Prevention]] het die uitbreking as 'n 'vlak 3'-noodreaksie geklassifiseer. Die Andes-virus is die enigste bekende [[hantavirus]] wat tussen mense versprei. Hierdie verspreiding is skaars, hoewel dit voorheen plaasgevind het, gewoonlik in gevalle van noue en dikwels volgehoue ​​kontak. Sedert die begin van die uitbreking het die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] beklemtoon dat die risiko van 'n epidemie laag is as gevolg van hierdie seldsaamheid, en dat slegs beperkte verspreiding onder noue kontakte in vorige uitbrekings waargeneem is. Sedert 2026-05-08, is passasiers in Suid-Afrika, Nederland, Duitsland, Sint Helena, Spanje en Switserland in die hospitaal opgeneem, terwyl die skip steeds in Kaap Verdiese territoriale waters is met bykomende mediese hulpbronne aan boord. Daar is nege verdagte gevalle, agt deur die Wêreldgesondheidsorganisasie en een deur die "UK Health Security Agency", insluitend vyf bevestigde gevalle vanaf 8 Mei. Daar was drie sterftes, waarvan een bevestig is as veroorsaak deur die Andes-virus. == Eksterne skakels == * [https://hantavirusmap.com/ HantavirusMap] – Regstreekse wêreldkaart van hantavirusgevalle, regstreekse nuus en die roete van MV ''Hondius''. * [https://www.vesselfinder.com/vessels/details/9818709 VesselFinder] – huidige posisie van die MV ''Hondius'' {{Normdata}} ot962itsq402jhyx9fxdiowjyn2gfnq 2902463 2902456 2026-05-08T19:42:16Z Rooiratel 90342 2902463 wikitext text/x-wiki {{Nuus|datum=Maart 2026}} [[Lêer:2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg|duimnael|MV Hondius by [[Spitsbergen]] in Junie 2025.]] In April 2026, het 'n uitbraak van [[hantavirus infeksie]] as gevolg van die [[Andes-virus]] is op die Nederlandse cruiseskip MV Hondius geïdentifiseer. Op 1 April 2026 het die skip [[Ushuaia]], Argentinië, verlaat. Op 11 April is 'n passasier aan boord aan die virus oorlede, en sy liggaam is dertien dae later, op 24 April in [[Sint Helena]], van die skip verwyder, waar sy vrou ook van boord gegaan het. Twee dae later is sy ook in 'n hospitaal in [[Johannesburg]] oorlede. 'n Britse passasier is na Johannesburg gestuur vir behandeling, in 'n kritieke maar stabiele toestand. 'n Derde passasier is aan boord oorlede. Die skip het op 6 Mei na Tenerife vertrek, nadat die Spaanse Ministerie van Gesondheid die skip se aankoms goedgekeur het, waar die passasiers na hul onderskeie lande ontruim sal word. Voorheen was sy vasgemeer by [[Praia]], [[Kaap Verde]]; die president van die [[Kanariese Eilande]], Fernando Clavijo, het beswaar gemaak teen die skip se aankoms uit kommer oor die eilandbewoners se veiligheid. Tydens die skip se stop in Saint Helena het 30 passasiers van boord gegaan, wat almal deur die "UK Health Security Agency" [[kontakopsporing|kontakopgespoor]] is. Die Amerikaanse [[Centers for Disease Control and Prevention]] het die uitbreking as 'n 'vlak 3'-noodreaksie geklassifiseer. Die Andes-virus is die enigste bekende [[hantavirus]] wat tussen mense versprei. Hierdie verspreiding is skaars, hoewel dit voorheen plaasgevind het, gewoonlik in gevalle van noue en dikwels volgehoue ​​kontak. Sedert die begin van die uitbreking het die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] beklemtoon dat die risiko van 'n epidemie laag is as gevolg van hierdie seldsaamheid, en dat slegs beperkte verspreiding onder noue kontakte in vorige uitbrekings waargeneem is. Sedert 2026-05-08, is passasiers in Suid-Afrika, Nederland, Duitsland, Sint Helena, Spanje en Switserland in die hospitaal opgeneem, terwyl die skip steeds in Kaap Verdiese territoriale waters is met bykomende mediese hulpbronne aan boord. Daar is nege verdagte gevalle, agt deur die Wêreldgesondheidsorganisasie en een deur die "UK Health Security Agency", insluitend vyf bevestigde gevalle vanaf 8 Mei. Daar was drie sterftes, waarvan een bevestig is as veroorsaak deur die Andes-virus. == Eksterne skakels == * [https://hantavirusmap.com/ HantavirusMap] – Regstreekse wêreldkaart van hantavirusgevalle, regstreekse nuus en die roete van MV ''Hondius''. * [https://www.vesselfinder.com/vessels/details/9818709 VesselFinder] – huidige posisie van die MV ''Hondius'' {{Normdata}} i8fz180am5ehvd94qbzg5ue2wxix1rt 0 461188 2902432 2026-05-08T18:58:57Z Rooiratel 90342 Nuwe bladsy gedeeltelik vertaal uit enwiki 2902432 wikitext text/x-wiki '''Hantavirus-infeksie''' of die '''Hantavirus-siekte''' is 'n [[aansteeklike siekte]] wat veroorsaak word deur die ''[[Ortohantavirus]]'' genus van virusse. Dit kan lei tot hemorragiese koors met niersindroom en hantavirus-pulmonale sindroom (HPS).<ref name=CDC2021/> Simptome van hemorragiese koors met niersindroom sluit gewoonlik [[hoofpyn]], buikpyn, [[koors]], naarheid, bloeding en [[nierversaking]] in.<ref name=CDC2021HFRS/> Simptome van HPS sluit in moegheid, koors, [[spierpyn]], hoes en [[kortasem]].<ref name=CDC2016Sym/> Aanvang van aanvanklike simptome is gewoonlik 1 tot 8 weke na blootstelling.<ref name=CDC2021HFRS/><ref name=CDC2016Sym/> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name=CDC2021>{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}</ref> <ref name=CDC2021HFRS>{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}</ref> <ref name=CDC2016Sym>{{cite web |title=Signs & Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}</ref> }} {{Normdata}} grp4yf6bv6ovw1v74b3pxe6ut6dz6z1 2902435 2902432 2026-05-08T19:01:12Z Rooiratel 90342 2902435 wikitext text/x-wiki '''Hantavirus-infeksie''' of die '''Hantavirus-siekte''' is 'n [[aansteeklike siekte]] wat veroorsaak word deur die ''[[Ortohantavirus]]'' genus van virusse. Dit kan lei tot hemorragiese koors met niersindroom en hantavirus-pulmonale sindroom (HPS).<ref name=CDC2021/> Simptome van hemorragiese koors met niersindroom sluit gewoonlik [[hoofpyn]], buikpyn, [[koors]], naarheid, bloeding en [[nierversaking]] in.<ref name=CDC2021HFRS/> Simptome van HPS sluit in moegheid, koors, [[spierpyn]], hoes en [[kortasem]].<ref name=CDC2016Sym/> Aanvang van aanvanklike simptome is gewoonlik 1 tot 8 weke na blootstelling.<ref name=CDC2021HFRS/><ref name=CDC2016Sym/> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name=CDC2021>{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}</ref> <ref name=CDC2021HFRS>{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}</ref> <ref name=CDC2016Sym>{{cite web |title=Signs & Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}</ref> }} {{Mediese bronne | ICD11 = {{ICD11|1D62}} | ICD10 = {{ICD10|A98.5}} | SNOMED CT = 359761005 }} {{Normdata}} egbkotpikegm28guwhkbafxhntsv8uq 0 461189 2902436 2026-05-08T19:04:34Z Rooiratel 90342 Nuwe bladsy gedeeltelik vertaal uit enwiki 2902436 wikitext text/x-wiki '''Ushuaia''' ({{IPAc-en|uː|ˈ|s|w|aɪ|.|ə}} {{respell|oo|SWY|ə}}, {{IPA|es|uˈswaja|lang}}) is die [[hoofstad]] van [[Tierra del Fuego Provinsie, Argentinië]]. Met 'n bevolking van 82 615 en 'n ligging onder die 54ste parallel suidelike breedtegraad, maak Ushuaia aanspraak op die titel van die wêreld se mees suidelike stad. {{Saadjie}} {{Normdata}} ilacjkgvl6e6f6c602n93k9rj7p27oe 2902437 2902436 2026-05-08T19:05:29Z Rooiratel 90342 Beeld bygevoeg 2902437 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ushuaia, Argentina (15960804941).jpg|duimnael|Ushuaia in 2014.]] '''Ushuaia''' ({{IPAc-en|uː|ˈ|s|w|aɪ|.|ə}} {{respell|oo|SWY|ə}}, {{IPA|es|uˈswaja|lang}}) is die [[hoofstad]] van [[Tierra del Fuego Provinsie, Argentinië]]. Met 'n bevolking van 82 615 en 'n ligging onder die 54ste parallel suidelike breedtegraad, maak Ushuaia aanspraak op die titel van die wêreld se mees suidelike stad. {{Saadjie}} {{Normdata}} sxp38enca5hnuuf8vwtjmbkptn0izc3 2902438 2902437 2026-05-08T19:05:54Z Rooiratel 90342 [[:Kategorie:Stede in Argentinië]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2902438 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ushuaia, Argentina (15960804941).jpg|duimnael|Ushuaia in 2014.]] '''Ushuaia''' ({{IPAc-en|uː|ˈ|s|w|aɪ|.|ə}} {{respell|oo|SWY|ə}}, {{IPA|es|uˈswaja|lang}}) is die [[hoofstad]] van [[Tierra del Fuego Provinsie, Argentinië]]. Met 'n bevolking van 82 615 en 'n ligging onder die 54ste parallel suidelike breedtegraad, maak Ushuaia aanspraak op die titel van die wêreld se mees suidelike stad. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Stede in Argentinië]] dhn24xwm0bsgmc8w3lghr95s06xuy6t 2902439 2902438 2026-05-08T19:07:28Z Rooiratel 90342 2902439 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ushuaia, Argentina (15960804941).jpg|duimnael|Ushuaia in 2014.]] '''Ushuaia''' ({{IPAc-en|uː|ˈ|s|w|aɪ|.|ə}} {{respell|oo|SWY|ə}}, {{IPA|es|uˈswaja|lang}}) is die [[hoofstad]] van [[Tierra del Fuego Provinsie, Argentinië]]. Met 'n bevolking van 82 615 en 'n ligging onder die 54ste parallel suidelike breedtegraad, maak Ushuaia aanspraak op die titel van die wêreld se mees suidelike stad. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Argentinië]] h4z72vpv5qedn99qpnsu1c26heh60f0 0 461190 2902448 2026-05-08T19:27:30Z Rooiratel 90342 Nuwe bladsy gedeeltelik vertaal uit enwiki 2902448 wikitext text/x-wiki In [[Oppenbare gesondheid]], is '''kontakopsporing''' die proses om mense te identifiseer wat moontlik aan 'n [[Infeksie|besmette]] persoon ("kontakte") blootgestel is en die daaropvolgende insameling van verdere data om oordrag te bepaal.<ref name=":8" /><ref name=":0" /> Deur die kontakte van besmette individue op te spoor, hulle vir infeksie te toets, en die besmette te [[Isolasie (gesondheidsorg)|isoleer]] of te behandel, is hierdie openbare gesondheidsinstrument daarop gemik om infeksies in die bevolking te verminder.<ref name=":0" /> Benewens infeksiebeheer dien kontakopsporing as 'n manier om hoërisiko- en medies kwesbare bevolkingsgroepe te identifiseer wat moontlik aan infeksie blootgestel kan word en om toepaslike mediese sorg te fasiliteer.<ref name=":8" /> Deur dit te doen, gebruik openbare gesondheidsbeamptes kontakopsporing om siektemonitering uit te voer en uitbrake te voorkom.<ref name=":0" /> In gevalle van siektes met onsekere aansteeklike potensiaal, word kontakopsporing ook soms uitgevoer om meer te wete te kom oor siektekenmerke, insluitend aansteeklikheid.<ref name=":8" /><ref name=":0" /> Kontakopsporing is nie altyd die doeltreffendste metode om aansteeklike siektes te hanteer nie.<ref name=":0" /> In gebiede met hoë siekteprevalensie, kan sifting of gefokusde toetsing meer koste-effektief wees.<ref name=":8" /><ref name=":0" /> Die doelwitte van kontakopsporing sluit in:<ref name="cdc" /> # Onderbreking van voortlopende oordrag en vermindering van die verspreiding van 'n infeksie # Waarskuwing van kontakte oor die moontlikheid van infeksie en aanbieding van voorkomende dienste of profilaktiese sorg # Waarskuwing aan die algemene publiek oor blootstellings of uitbrake (dws: [[Covid-19-virus|COVID-19]], [[Masels]], [[Tuberkulose|TB]], ens.) # Bied diagnose, berading en behandeling aan reeds besmette individue # Indien die infeksie behandelbaar is, help dit om herinfeksie van die oorspronklik besmette pasiënt te voorkom # Leer oor die epidemiologie van 'n siekte in 'n spesifieke bevolking # 'n Instrument in 'n veelsydige voorkomingsstrategie wees om die verspreiding van 'n aansteeklike siekte effektief te bekamp. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Brandt AM | title = The History of Contact Tracing and the Future of Public Health | journal = American Journal of Public Health | volume = 112 | issue = 8 | pages = 1097–1099 | date = August 2022 | pmid = 35830671 | pmc = 9342804 | doi = 10.2105/AJPH.2022.306949 }}</ref> <ref name=":8">{{Cite web |title=Coronavirus disease (COVID-19): Contact tracing |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/coronavirus-disease-covid-19-contact-tracing |access-date=2022-11-03 |website=www.who.int |language=en}}</ref> <ref name="cdc">{{Cite web |date=2020-02-11 |title=Health Departments |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/php/principles-contact-tracing.html |access-date=2022-11-03 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us}}</ref> }} {{Normdata}} n83etejuuphr4zgmvyiniz84iym778j 2902450 2902448 2026-05-08T19:29:31Z Rooiratel 90342 tikfout 2902450 wikitext text/x-wiki In [[Openbare gesondheid]], is '''kontakopsporing''' die proses om mense te identifiseer wat moontlik aan 'n [[Infeksie|besmette]] persoon ("kontakte") blootgestel is en die daaropvolgende insameling van verdere data om oordrag te bepaal.<ref name=":8" /><ref name=":0" /> Deur die kontakte van besmette individue op te spoor, hulle vir infeksie te toets, en die besmette te [[Isolasie (gesondheidsorg)|isoleer]] of te behandel, is hierdie openbare gesondheidsinstrument daarop gemik om infeksies in die bevolking te verminder.<ref name=":0" /> Benewens infeksiebeheer dien kontakopsporing as 'n manier om hoërisiko- en medies kwesbare bevolkingsgroepe te identifiseer wat moontlik aan infeksie blootgestel kan word en om toepaslike mediese sorg te fasiliteer.<ref name=":8" /> Deur dit te doen, gebruik openbare gesondheidsbeamptes kontakopsporing om siektemonitering uit te voer en uitbrake te voorkom.<ref name=":0" /> In gevalle van siektes met onsekere aansteeklike potensiaal, word kontakopsporing ook soms uitgevoer om meer te wete te kom oor siektekenmerke, insluitend aansteeklikheid.<ref name=":8" /><ref name=":0" /> Kontakopsporing is nie altyd die doeltreffendste metode om aansteeklike siektes te hanteer nie.<ref name=":0" /> In gebiede met hoë siekteprevalensie, kan sifting of gefokusde toetsing meer koste-effektief wees.<ref name=":8" /><ref name=":0" /> Die doelwitte van kontakopsporing sluit in:<ref name="cdc" /> # Onderbreking van voortlopende oordrag en vermindering van die verspreiding van 'n infeksie # Waarskuwing van kontakte oor die moontlikheid van infeksie en aanbieding van voorkomende dienste of profilaktiese sorg # Waarskuwing aan die algemene publiek oor blootstellings of uitbrake (dws: [[Covid-19-virus|COVID-19]], [[Masels]], [[Tuberkulose|TB]], ens.) # Bied diagnose, berading en behandeling aan reeds besmette individue # Indien die infeksie behandelbaar is, help dit om herinfeksie van die oorspronklik besmette pasiënt te voorkom # Leer oor die epidemiologie van 'n siekte in 'n spesifieke bevolking # 'n Instrument in 'n veelsydige voorkomingsstrategie wees om die verspreiding van 'n aansteeklike siekte effektief te bekamp. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Brandt AM | title = The History of Contact Tracing and the Future of Public Health | journal = American Journal of Public Health | volume = 112 | issue = 8 | pages = 1097–1099 | date = August 2022 | pmid = 35830671 | pmc = 9342804 | doi = 10.2105/AJPH.2022.306949 }}</ref> <ref name=":8">{{Cite web |title=Coronavirus disease (COVID-19): Contact tracing |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/coronavirus-disease-covid-19-contact-tracing |access-date=2022-11-03 |website=www.who.int |language=en}}</ref> <ref name="cdc">{{Cite web |date=2020-02-11 |title=Health Departments |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/php/principles-contact-tracing.html |access-date=2022-11-03 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us}}</ref> }} {{Normdata}} jutehggg2qjmxsyw6bq7t0kfdxiyq4i 2902453 2902450 2026-05-08T19:30:20Z Rooiratel 90342 [[:Kategorie:Openbare gesondheid]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2902453 wikitext text/x-wiki In [[Openbare gesondheid]], is '''kontakopsporing''' die proses om mense te identifiseer wat moontlik aan 'n [[Infeksie|besmette]] persoon ("kontakte") blootgestel is en die daaropvolgende insameling van verdere data om oordrag te bepaal.<ref name=":8" /><ref name=":0" /> Deur die kontakte van besmette individue op te spoor, hulle vir infeksie te toets, en die besmette te [[Isolasie (gesondheidsorg)|isoleer]] of te behandel, is hierdie openbare gesondheidsinstrument daarop gemik om infeksies in die bevolking te verminder.<ref name=":0" /> Benewens infeksiebeheer dien kontakopsporing as 'n manier om hoërisiko- en medies kwesbare bevolkingsgroepe te identifiseer wat moontlik aan infeksie blootgestel kan word en om toepaslike mediese sorg te fasiliteer.<ref name=":8" /> Deur dit te doen, gebruik openbare gesondheidsbeamptes kontakopsporing om siektemonitering uit te voer en uitbrake te voorkom.<ref name=":0" /> In gevalle van siektes met onsekere aansteeklike potensiaal, word kontakopsporing ook soms uitgevoer om meer te wete te kom oor siektekenmerke, insluitend aansteeklikheid.<ref name=":8" /><ref name=":0" /> Kontakopsporing is nie altyd die doeltreffendste metode om aansteeklike siektes te hanteer nie.<ref name=":0" /> In gebiede met hoë siekteprevalensie, kan sifting of gefokusde toetsing meer koste-effektief wees.<ref name=":8" /><ref name=":0" /> Die doelwitte van kontakopsporing sluit in:<ref name="cdc" /> # Onderbreking van voortlopende oordrag en vermindering van die verspreiding van 'n infeksie # Waarskuwing van kontakte oor die moontlikheid van infeksie en aanbieding van voorkomende dienste of profilaktiese sorg # Waarskuwing aan die algemene publiek oor blootstellings of uitbrake (dws: [[Covid-19-virus|COVID-19]], [[Masels]], [[Tuberkulose|TB]], ens.) # Bied diagnose, berading en behandeling aan reeds besmette individue # Indien die infeksie behandelbaar is, help dit om herinfeksie van die oorspronklik besmette pasiënt te voorkom # Leer oor die epidemiologie van 'n siekte in 'n spesifieke bevolking # 'n Instrument in 'n veelsydige voorkomingsstrategie wees om die verspreiding van 'n aansteeklike siekte effektief te bekamp. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Brandt AM | title = The History of Contact Tracing and the Future of Public Health | journal = American Journal of Public Health | volume = 112 | issue = 8 | pages = 1097–1099 | date = August 2022 | pmid = 35830671 | pmc = 9342804 | doi = 10.2105/AJPH.2022.306949 }}</ref> <ref name=":8">{{Cite web |title=Coronavirus disease (COVID-19): Contact tracing |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/coronavirus-disease-covid-19-contact-tracing |access-date=2022-11-03 |website=www.who.int |language=en}}</ref> <ref name="cdc">{{Cite web |date=2020-02-11 |title=Health Departments |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/php/principles-contact-tracing.html |access-date=2022-11-03 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us}}</ref> }} {{Normdata}} [[Kategorie:Openbare gesondheid]] 382c1f7jj3y2srn04gdil1rdkbk4rhq 14 461191 2902452 2026-05-08T19:29:59Z Rooiratel 90342 Nuwe bladsy geskep met '{{Broodkrummels}}' 2902452 wikitext text/x-wiki {{Broodkrummels}} 313vwr4med1d4soakrfnxecr2wx3tbb 2902454 2902452 2026-05-08T19:31:06Z Rooiratel 90342 [[:Kategorie:Gesondheid]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2902454 wikitext text/x-wiki {{Broodkrummels}} [[Kategorie:Gesondheid]] t4okesswa6d7m4r30jamm9a6tb747nd 6 461192 2902457 2026-05-08T19:34:23Z Sobaka 328 {{Beeldinligting |beskrywing= Suid-Afrikaanse kernwapenprogram |bron= Chat GPT gegenereer |datum= 8 Mei 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2902457 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= Suid-Afrikaanse kernwapenprogram |bron= Chat GPT gegenereer |datum= 8 Mei 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-self}} kmq977h6dphjswz8a4fd7813ajfjcgu 0 461193 2902466 2026-05-08T19:46:19Z Rooiratel 90342 Stuur aan na [[Terminator 2: Judgment Day]] 2902466 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Terminator 2: Judgment Day]] gjpaod5420upwor7k56zhg82ba9jjff 0 461194 2902494 2026-05-08T20:30:31Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Acer saccharum]] na [[Suikeresdoring]] geskuif: Beter titel: In oorleg met Oesjaar geskuif (Afrikaanse naam) 2902494 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Suikeresdoring]] o313kml3auebpdkzq3l7how31oi5tly 1 461195 2902496 2026-05-08T20:30:31Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Bespreking:Acer saccharum]] na [[Bespreking:Suikeresdoring]] geskuif: Beter titel: In oorleg met Oesjaar geskuif (Afrikaanse naam) 2902496 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Suikeresdoring]] anibja1e5enwfh7hth8le6bv4d4h4kd 0 461196 2902558 2026-05-09T03:01:12Z Nikolai Kurbatov 125512 Nuwe bladsy geskep met '{{TITELAANSIG|''The Pianist''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = The Pianist | beeld = | regisseur = [[Roman Polanski]] | produksieleier = Roman Polanski<br/>Robert Benmussa<br/>Alain Sarde<br/>Gene Gutowski | draaiboekskrywer = Ronald Harwood | met = {{Plainlist| * [[Adrien Brody]] * [[Thomas Kretschmann]] * [[Frank Finlay]] * Maureen Lipman * [[Emilia Fox]] * Ed Stoppard * Julia Rayner * Jessica Kate Meyer }} |...' 2902558 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''The Pianist''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = The Pianist | beeld = | regisseur = [[Roman Polanski]] | produksieleier = Roman Polanski<br/>Robert Benmussa<br/>Alain Sarde<br/>Gene Gutowski | draaiboekskrywer = Ronald Harwood | met = {{Plainlist| * [[Adrien Brody]] * [[Thomas Kretschmann]] * [[Frank Finlay]] * Maureen Lipman * [[Emilia Fox]] * Ed Stoppard * Julia Rayner * Jessica Kate Meyer }} | kinematografie = Paweł Edelman | musiek = Wojciech Kilar | redigeerder = Hervé de Luze | verspreider = | ateljee = Canal+<br/>Studio Babelsberg<br/>StudioCanal | vrystelling = [[24 Mei]] [[2002]] | speeltyd = 149 min | land = {{FRA}}<br/>{{GER}}<br/>{{GBR}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 0253474 }} '''''The Pianist''''' is 'n rolprent uit [[2002]]. Die film is geregisseer deur [[Roman Polanski]].<ref>[https://variety.com/2002/film/markets-festivals/the-pianist-4-1200549347/ The Pianist]</ref> == Hoofrolspelers == * [[Adrien Brody]] as Władysław Szpilman * [[Thomas Kretschmann]] as Wilm Hosenfeld * [[Frank Finlay]] as Samuel Szpilman * Maureen Lipman as Edwarda Szpilman * [[Emilia Fox]] as Dorota * Ed Stoppard as Henryk Szpilman * Julia Rayner as Regina Szpilman * Jessica Kate Meyer as Halina Szpilman == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|0253474}} {{Normdata}} [[Kategorie:Britse rolprente]] [[Kategorie:Duitse rolprente]] [[Kategorie:Franse rolprente]] 0vnioccs5ehejbefzxm9ois3q8e20dx 2902559 2902558 2026-05-09T03:02:22Z Nikolai Kurbatov 125512 2902559 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''The Pianist''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = The Pianist | beeld = | regisseur = [[Roman Polanski]] | produksieleier = Roman Polanski<br/>Robert Benmussa<br/>Alain Sarde<br/>Gene Gutowski | draaiboekskrywer = Ronald Harwood | met = {{Plainlist| * [[Adrien Brody]] * [[Thomas Kretschmann]] * [[Frank Finlay]] * Maureen Lipman * [[Emilia Fox]] * Ed Stoppard * Julia Rayner * Jessica Kate Meyer }} | kinematografie = Paweł Edelman | musiek = Wojciech Kilar | redigeerder = Hervé de Luze | verspreider = | ateljee = Canal+<br/>Studio Babelsberg<br/>StudioCanal | vrystelling = [[24 Mei]] [[2002]] | speeltyd = 149 min | land = {{FRA}}<br/>{{GER}}<br/>{{GBR}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 0253474 }} '''''The Pianist''''' is 'n rolprent uit [[2002]]. Die film is geregisseer deur [[Roman Polanski]].<ref>[https://variety.com/2002/film/markets-festivals/the-pianist-4-1200549347/ The Pianist]</ref><ref>[https://letterboxd.com/film/the-pianist/ The Pianist (2002) - Roman Polanski]</ref><ref>[https://mubi.com/en/ru/films/the-pianist THE PIANIST]</ref> == Hoofrolspelers == * [[Adrien Brody]] as Władysław Szpilman * [[Thomas Kretschmann]] as Wilm Hosenfeld * [[Frank Finlay]] as Samuel Szpilman * Maureen Lipman as Edwarda Szpilman * [[Emilia Fox]] as Dorota * Ed Stoppard as Henryk Szpilman * Julia Rayner as Regina Szpilman * Jessica Kate Meyer as Halina Szpilman == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|0253474}} {{Normdata}} [[Kategorie:Britse rolprente]] [[Kategorie:Duitse rolprente]] [[Kategorie:Franse rolprente]] eqasdk5zln10awf0nid0zqiws52ti3y